«Ανάλυση χρονολογικών σειρών»

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "«Ανάλυση χρονολογικών σειρών»"

Transcript

1 Διτμημτικό Πρόγρμμ Μετπτυχικών Σπουδών των Τμημάτων Μθημτικών κι Μηχνικών Η/Υ & Πληροφορικής «Μθημτικά των Υπολογιστών κι των Αποφάσεων». (Κτεύθυνση: Σττιστική Θεωρί Αποφάσεων κι Εφρμογές). Διπλωμτική εργσί με τίτλο: «Ανάλυση χρονολογικών σειρών» της μετπτυχικής φοιτήτρις Ζάρλ Αλεξάνδρς (Α.Μ. 4). Επιβλέπων κθηγητής: Αλεβίζος Φίλιππος

2 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Κεφάλιο : Στάσιμες χρονολογικές σειρές I. Αυτοπλίνδρομ υποδείγμτ II. Υποδείγμτ κινητού μέσου III. Μεικτά υτοπλίνδρομ-κινητού μέσου υποδείγμτ Κεφάλιο :Μη στάσιμες χρονολογικές σειρές I. Υποδείγμτ ARIMA II. Εποχικά υποδείγμτ ARIMA (SARIMA) ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ARIMA

3 Ανάλυση χρονολογικών σειρών (Time erie analyi) Εισγωγή: Η νάλυση χρονοσειρών (ime erie analyi) είνι το πεδίο έρευνς που μελετά συστήμτ, διδικσίες, σήμτ κι πρότυπ που εξελίσσοντι χρονικά. Η νάλυση χρονοσειρών έχει δυο βσικούς στόχους: a. ν μελετήσει κι ν νγνωρίσει τη φύση ενός φινομένου που νπρίσττι πό μι κολουθί πρτηρήσεων, κι b. ν προβλέψει τη μελλοντική εξέλιξη του φινομένου, δηλδή τις μελλοντικές τιμές της κολουθίς πρτηρήσεων. Οι τεχνικές νάλυσης χρονολογικών σειρών νπτύχθηκν, εκτός των άλλων, κι γι ν κλύψουν την νάγκη της οικονομετρικής νάλυσης γι έγκυρες προβλέψεις των διφόρων οικονομετρικών φινομένων. Κι οι δύο υτοί στόχοι πιτούν ότι το υπόδειγμ των πρτηρούμενων δεδομένων της χρονοσειράς έχει νγνωριστεί κι ουσιστικά περιγρφηθεί. Από τη στιγμή που το υπόδειγμ εξκριβωθεί μπορούμε ν το ερμηνεύσουμε κι ν το εντάξουμε σε άλλ δεδομέν (δηλδή μπορούμε ν το χρησιμοποιήσουμε στη θεωρί μς γι έν εξερευνούμενο φινόμενο, γι πράδειγμ στις εποχικές τιμές ενός προϊόντος). Χωρίς ν δώσουμε ιδιίτερη σημσί στο βάθος της κτνόησης κι στην ξιοπιστί της ερμηνείς του φινομένου, μπορούμε ν χρησιμοποιήσουμε το νγνωρίσιμο πρότυπο γι ν προβλέψουμε μελλοντικά γεγονότ. Ορισμός: Χρονολογική σειρά είνι έν δείγμ y y,...,, όπου ο δείκτης T πριστάνει ισπέχοντ χρονικά σημεί ή χρονικά διστήμτ. Οι πρτηρήσεις y,..., είνι συγκεκριμένες τιμές των τυχίων μετβλητών, y y, T T επιπλέον υτές οι τυχίες μετβλητές είνι μέρος μόνο μις άπειρης κολουθίς τυχίων μετβλητών. Αυτή η άπειρη κολουθί πριστάνετι ως {, y T,..., T κι } κι ονομάζετι στοχστική διδικσί. Οι πρτηρήσεις y y,...,, y T νφέροντι στην 3

4 έννοι του δείγμτος, ενώ οι τυχίες μετβλητές έννοι του πληθυσμού.,...,, T νφέροντι στην Στ υποδείγμτ χρονολογικών σειρών η τρέχουσ τιμή μις οικονομικής τυχίς μετβλητής εκφράζετι ως συνάρτηση των προηγούμενων τιμών της, δηλδή των τιμών της με χρονική υστέρηση, ενώ σε έν υπόδειγμ πλινδρόμησης η τυχί μετβλητή είνι συνάρτηση k γενικώς ερμηνευτικών μετβλητών. Σκοπός της νάλυσης χρονολογικών σειρών: Μι στοχστική διδικσί μπορεί ν περιγρφεί πό μί συνδυσμένη συνάρτηση πιθνότητς f ( y y,..., ), y T η οποί ν ήτν γνωστή, τότε δε θ είχμε κνέν πρόβλημ στην πρόβλεψη των μελλοντικών τιμών της διδικσίς. Επειδή όμως, όχι μόνο η συνάρτηση πιθνότητς δεν είνι γνωστή, λλά ούτε κι η πλήρης εξειδίκευση της μορφής της είνι δυντή, σκοπός της νάλυσης χρονολογικών σειρών είνι η διτύπωση υποδειγμάτων που ν μπορούν ν περιγράφουν το μηχνισμό της στοχστικής διδικσίς πό την οποί προέκυψε η συγκεκριμένη σειρά Ορισμός: Μι στοχστική διδικσί είνι υστηρώς στάσιμη (ricly aionary) ότν οι ιδιότητές της δεν επηρεάζοντι πό μι λλγή στην ρχή μέτρησης του χρόνου. Αυτό σημίνει ότι η συνδυσμένη συνάρτηση πιθνότητς με ρχή το χρονικό σημείο, δηλδή η f ( y, y,..., y T ) είνι κριβώς η ίδι με τη συνδυσμένη συνάρτηση πιθνότητς με ρχή το χρονικό σημείο ( y y y ) f,,..., T., την Το πριστάνει μι υθίρετη μετκίνηση κτά μήκος του άξον του χρόνου είτε προς τ εμπρός είτε προς τ πίσω, δηλδή μπορεί ν είνι είτε θετικό είτε ρνητικό. Οπότε, πό τη στιγμή που δεν μετβάλλετι η συνάρτηση πιθνότητς με το χρόνο, δεν θ μετβάλλετι ούτε η περιθωρική συνάρτηση πιθνότητς κι το ίδιο θ ισχύει κι γι όλες τις διμετβλητές συνρτήσεις πιθνότητς. Όλ υτά συνεπάγοντι ότι ο μέσος κι η δικύμνση του δεν μετβάλλοντι με μι λλγή του χρόνου, ενώ οι συνδικυμάνσεις θ είνι συνρτήσεις μόνο της υστέρησης. 4

5 Οπότε, θ δίνοντι πό τους τύπους: ( ) E( ) E( ) E( ) μ E... V T ( ) V ( ) V ( ) V ( ) Cov... T σ (, ) Cov(, )... Cov( T, T ) γ Ο υστηρός ορισμός της στσιμότητς νφέρετι σε όλες τις ιδιότητες μις στοχστικής διδικσίς, γι υτό ότν ικνοποιούντι μόνο οι πρπάνω συνθήκες, η στοχστική διδικσί χρκτηρίζετι σθενώς στάσιμη (weakly aionary). Γι την περιτέρω νάλυσή μς θ είνι ρκετό μι χρονολογική σειρά ν είνι σθενώς στάσιμη. Δηλδή, ρκεί ν ισχύουν τ εξής: E V ( ) μ ( ) σ Cov, νεξάρτητη πό το, νεξάρτητη πό το ( ) Cov( m, m ) γ,, νεξάρτητη πό το Από την τελευτί σχέση είνι προφνές ότι Cov (, ) Cov(,. Η ) συνδικύμνση Cov (, ) νφέρετι κι ως υτοσυνδικύμνση (auocovariance), φού οι πρτηρήσεις κι είνι πρτηρήσεις της ίδις μετβλητής που πέχουν χρονικά μετξύ τους κτά. Είνι προφνές ότι γι ( ) θ είνι: γ V. Ο συντελεστής συσχέτισης νάμεσ στην κι την σ ονομάζετι συντελεστής υτοσυσχέτισης (auocorrelaion coefficien) κι δίνετι πό τη σχέση: ρ V (, ) γ ( ) V ( ) γ Cov Ο συντελεστής υτοσυσχέτισης δεν εξρτάτι πό το λλά μόνο πό την υστέρηση. Η σχέση που υπάρχει νάμεσ στο συντελεστή υτοσυσχέτισης ρ κι στη χρονική υστέρηση ονομάζετι συνάρτηση υτοσυσχέτισης (auocorrelaion funcion) κι η 5

6 γρφική πεικόνισή της ονομάζετι διάγρμμ υτοσυσχέτισης (correlogram). Στην νάλυση χρονολογικών σειρών η σημσί της συνάρτησης υτοσυσχέτισης είνι πολύ μεγάλη, γιτί δείχνει τόσο το βθμό όσο κι το μήκος ή τη χρονική διάρκει της μνήμης της στοχστικής διδικσίς. Ο μέσος μ, η δικύμνση υτοσυσχέτισης σ, οι υτοδικυμάνσεις γ, κι ο συντελεστής ρ είνι άγνωστοι, οπότε πρέπει ν εκτιμηθούν. Ως εκτιμητές των γνώστων υτών πρμέτρων του πληθυσμού χρησιμοποιούμε τις ντίστοιχες ροπές του δείγμτος. Οι εκτιμητές των πρμέτρων υτών δίνοντι πό τους τύπους: T T, εκτιμητής του μ T ( ) T, εκτιμητής του σ ˆ γ T ( ) ( ) T, εκτιμητής του γ ˆ ρ T ( ) ( ) T ( ), εκτιμητής του ρ 6

7 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Θ σχοληθούμε ρχικά, με τις στάσιμες στοχστικές διδικσίες. Κάθε στάσιμη στοχστική διδικσί μπορεί ν εκφρστεί ως γρμμικός συνδυσμός μις κολουθίς συσχέτιστων τυχίων μετβλητών. Ένς τέτοιος γρμμικός συνδυσμός είνι επίσης γνωστός ως γρμμικό φίλτρο (linear filer). Έστω [ ], μι όχι νγκστικά υστηρώς στάσιμη στοχστική διδικσί με μέσο μ. Το γρμμικό φίλτρο θ μπορούσε ν διτυπωθεί ως εξής: μ ε Ψ ε Ψ ε... () Αν θέσουμε Ψ, τότε η πρπάνω σχέση μπορεί ν γρφεί κι ως: μ i Ψε i i Ορισμός: Υποθέτουμε ότι η κολουθί { } ε γι, ±, ±,... είνι μι κολουθί τυχίων μετβλητών γι την οποί ισχύουν οι πρκάτω τρεις προϋποθέσεις γι κάθε :. E( ε ). ( ) V ε σ ε, γι κάθε 3. Cov( ε ), Μι τέτοι κολουθί γι την οποί ισχύουν οι τρεις υτές προϋποθέσεις ονομάζετι διδικσί λευκού θορύβου (whie noie roce) ή πλώς λευκός θόρυβος. Πρτήρηση: Οι συντελεστές Ψ i είνι γνωστοί κι ως συντελεστές στάθμισης κι το πλήθος τους μπορεί ν είνι άπειρο ή πεπερσμένο. Αν είνι άπειρο, υποθέτουμε ότι το άθροισμά τους συγκλίνει πολύτως, δηλδή θ ισχύει η σχέση: 7

8 i Ψ < i Στη συνέχει, θ δούμε πώς υπολογίζοντι η συνδικύμνση (ή υτοδικύμνση), γ κι γ των πρτηρήσεων κι, κθώς επίσης κι ο συντελεστής υτοσυσχέτισης: (, ) γ ( ) ( ) γ Cov ρ. V V Από τη σχέση () έχουμε ότι: γ V ( ) E( μ) E( ε Ψ ε Ψ ε ) ( ε ) ( ε ) ( ε ) E Ψ E Ψ E Σύμφων με τις υποθέσεις που ισχύουν γι το λευκό θόρυβο,. Άρ, γ σ Ψ σ Ψ σ ( ) E εε, γι Ψ σ i i γ E ( μ)( μ) ( ) E ε Ψ ε Ψ ε Ψ ε Ψ ε ( ε Ψ ε Ψ ε Ψ ε Ψ ε ) x ( ) ( ) E Ψ ε E Ψ Ψ ε Ψ Ψ σ i i i Όλοι οι άλλοι όροι είνι μηδέν, σύμφων με την υπόθεση ότι Cov( ε ) γ ι i ρ γ ΨΨ i Ψ i i ε., Από τις πρπάνω σχέσεις, είνι φνερό ότι ν το άθροισμ των συντελεστών στθμίσεως δεν συγκλίνει, τότε η δικύμνση θ τείνει στο άπειρο κι ο συντελεστής 8

9 υτοσυσχέτισης θ τείνει στο μηδέν. Αν η σειρά είνι στάσιμη, τότε η δικύμνση θ είνι πεπερσμένη. Η εξίσωση του γρμμικού φίλτρου: μ ε Ψ ε Ψ ε... ποτελεί μι γενική μορφή πό την οποί με διάφορες υποθέσεις σχετικά με τους συντελεστές στάθμισης προκύπτουν διάφορ στοχστικά υποδείγμτ χρονολογικών σειρών. Γενικά, υπάρχουν τρεις βσικές κτηγορίες στοχστικών υποδειγμάτων χρονολογικών σειρών. Αυτά είνι:. Τ Αυτοπλίνδρομ Υποδείγμτ ή Υποδείγμτ AR (Auoregreive Model). Τ Υποδείγμτ Κινητών Μέσων ή Υποδείγμτ MA (Moving Average Model) 3. Τ Μεικτά Υποδείγμτ ή Υποδείγμτ ARMA (Auoregreive Moving Average Model) που είνι συνδυσμός των δύο προηγούμενων. Στη συνέχει, θ εξετάσουμε νλυτικά κάθε μί πό υτές τις τρεις κτηγορίες υποδειγμάτων χρονολογικών σειρών. I. Αυτοπλίνδρομ Υποδείγμτ AR() Η γενική μορφή ενός υτοπλίνδρομου υποδείγμτος τάξεως, ή λλιώς ενός AR( ) είνι: ε... Η τάξη νφέρετι στο μήκος της χρονικής υστέρησης. Η μορφή ενός υτοπλίνδρομου υποδείγμτος μς πρπέμπει ουσιστικά σε έν υπόδειγμ πλινδρόμησης, όπου οι ερμηνευτικές μετβλητές είνι οι τιμές της εξρτημένης μετβλητής με χρονική υστέρηση. Εξιτίς υτού του γεγονότος επικράτησε ο όρος υτοπλίνδρομο. Η μετβλητή ε θεωρείτι ότι είνι λευκός θόρυβος. 9

10 Στη συνέχει θ εξετάσουμε πιο νλυτικά τη γενική μορφή κι τις ιδιότητες ενός υτοπλίνδρομου υποδείγμτος τάξεως, δηλδή το AR(). Η γενική μορφή ενός AR() θ είνι: ε () Αν υποθέσουμε ότι είτε ο μέσος είνι μηδέν είτε ότι οι μετβλητές εκφράζοντι ως ποκλίσεις πό τους μέσους, τότε η σχέση () γράφετι: y y ε () όπου y κι y Γι το υπόδειγμ AR() ισχύουν επίσης οι πρκάτω σχέσεις: a. μ b. γ V ( y ) σ γ Cov y, y γ c. ( ) d. γ ρ γ Η πόδειξη των πρπάνω σχέσεων είνι πλή: a. ( ) μ μ b. Υψώνουμε στο τετράγωνο κι τ δύο μέλη της σχέσης () κι στη συνέχει πίρνουμε τις μέσες τιμές ως εξής: ( ) ( ) ε E y E y

11 Ey Ey Ey ε Eε ( ) V( y ) V y σ ( ) V( y ) V y σ ( ) V ( y ) σ ( ) V y σ γ ( ) διότι, Ey ε φού το y εξρτάτι μόνο πό το ε, το οποίο είνι λευκός θόρυβος κι Ey Ey V ( y ). c. Ξεκινάμε πάλι πό τη σχέση (), πολλπλσιάζουμε κι τ δύο της μέλη με το y κι πίρνουμε τις μέσες τιμές: y y y y ε y ( ) ( ) ( ε ) E y y E y y E y γ γ, γι > διότι E( ε y ) κι ( ) E y y γ. Από την πρπάνω σχέση προκύπτει ότι: γ γ γ γ γ γ γ γ κι γενικά: γ γ γ γ d. ρ γ γ Επειδή ρχικά θ σχοληθούμε με υστηρά στάσιμες διδικσίες, θ πρέπει ν εξετάσουμε κάτω πό ποιες προϋποθέσεις η χρονολογική σειρά που πριστάνετι με τη γενική μορφή ενός AR() θ είνι στάσιμη. Γι ν είνι η σειρά στάσιμη θ πρέπει <. Αυτό συμβίνει γιτί, γι ν είνι μι σειρά στάσιμη θ πρέπει η

12 δικύμνση γ ν είνι ένς στθερός θετικός ριθμός. Γι >, η συνάρτηση υτοσυσχέτισης φθίνει γεωμετρικά κι τείνει προς το μηδέν κθώς το υξάνει. Ανάλογ, ότν < η συνάρτηση υτοσυσχέτισης πάλι θ τείνει προς το μηδέν λλά με ενλλσσόμενο πρόσημο υτή τη φορά. Στη συνέχει, θ σχοληθούμε με το υτοπλίνδρομο υπόδειγμ δεύτερης τάξεως, δηλδή το AR(). Στη γενική του μορφή μπορεί ν γρφεί ως: ε (3) ή ως: y y y ε (4) Γι το AR() ισχύουν τ εξής:. μ γ V aγ γ σ (5). ( ) γ ( ) ( )( )( ) σ (6) γ Cov, γ γ 3. ( ) γι > ρ ρ ρ γι > 4. Οι ποδείξεις υτών των σχέσεων δίνοντι πρκάτω.. Στη σχέση (3) πίρνουμε τις μέσες τιμές οπότε έχουμε: ( ) ( ) ( ) ( ε ) E E E E μ μ μ μ φού ( ) E ε, ως λευκός θόρυβος.

13 . Πολλπλσιάζουμε κι τ δύο μέλη της σχέσης (4) με το y, κι στη συνέχει πίρνουμε τις μέσες τιμές οπότε έχουμε: y yy yy y ε ( ) Ey V y Ey y Ey y Ey ε γ γ γ Ey ε, διότι Eyε E ( y y ε) ε σ γ γ γ σ 3. Πολλπλσιάζουμε κι τ δύο μέλη της σχέσης (4) με το y, κι στη συνέχει πίρνουμε τις μέσες τιμές: y y y y y y ε y ( ) Ey y Cov, Ey y Ey y Eε y (, ) γ Cov γ γ φού Eεy κι Ey y γ, Ey y γ εξ ορισμού. 4. Διιρούμε την πρπάνω σχέση με το γ οπότε: γ γ γ γ γ γ ρ ρ ρ Γι ν είνι στάσιμη υτή η χρονολογική σειρά θ πρέπει ν ικνοποιούντι οι πρκάτω προϋποθέσεις: < < < < (7) Οι σχέσεις (7) πρέπει ν ικνοποιούντι γι τον εξής λόγο: Γι ν είνι η σειρά στάσιμη, θ πρέπει η δικύμνσηγ ν είνι ένς στθερός ριθμός. Γι ν συμβίνει υτό θ πρέπει κάθε όρος στις πρενθέσεις της σχέσης (6) ν είνι θετικός ριθμός. Δηλδή θ πρέπει ν ισχύουν οι νισότητες: 3

14 > > > > Συνληθεύοντάς τες προκύπτουν οι σχέσεις (7) οπότε κι ποτελούν τις προϋποθέσεις γι ν είνι η σειρά στάσιμη. Από τη σχέση των υτοσυσχετίσεων ρ aρ aρ προκύπτουν οι σχέσεις: ρ ρ ρ ρ φού ισχύουν ότι: ρ κι ρ ρ. Οι εξισώσεις υτές είνι γνωστές ως εξισώσεις ule-walker κι ποτελούν έν σύστημ δύο εξισώσεων με δύο γνώστους, τις υτοσυσχετίσεις, κι λύνοντάς το προκύπτουν οι τιμές γι τ ρ κι ρ ότν είνι γνωστές οι τιμές των συντελεστών κι. Συγκεκριμέν, η λύση του συστήμτος είνι: ρ ρ Αντίθετ, ν είνι γνωστές οι τιμές των υτοσυσχετίσεων κι, μπορούμε ν βρούμε τις τιμές των συντελεστών. Η συνάρτηση υτοσυσχέτισης μις AR() διδικσίς θ τείνει προς το μηδέν, κθώς υξάνετι η χρονική υστέρηση ν υπολογιστούν πό τη σχέση. Οι υτοσυσχετίσεις ρ γι > μπορούν ρ ρ ρ, φού προηγουμένως έχουν υπολογιστεί οι δύο πρώτες υτοσυσχετίσεις ρ κι ρ πό το σύστημ εξισώσεων ule-walker. Τέλος, θ σχοληθούμε κι με το υτοπλίνδρομο υπόδειγμ τάξεως, δηλδή το AR( ). Η γενική του μορφή δίνετι πό τον τύπο: ε... 4

15 Γι μι διδικσί AR( ) ισχύουν οι πρκάτω σχέσεις: γ σ γ γ... γ σ ρ ρ... ρ γ γι > γ γ... γ ρ γι > ρ ρ... ρ Από την τελευτί σχέση γι,,..., προκύπτουν εξισώσεις ule-walker οι οποίες είνι οι εξής: ρ ρ ρ 3... ρ ρ ρ ρ 3... ρ ρ 3 3 ρ ρ 3... ρ ρ... ρ ρ ρ 3 3 Οι πρπάνω εξισώσεις ποτελούν έν σύστημ εξισώσεων κι λύνοντάς το προκύπτουν οι τιμές γι τις υτοσυσχετίσεις ρ, ν είνι γνωστές οι τιμές των συντελεστών, που ονομάζοντι κι συντελεστές υτοπλινδρόμησης,..., (auoregreive coefficien). Με το συμβολισμό πινάκων, το πρπάνω σύστημ γράφετι ως εξής: R ΠΑ, όπου 5

16 ρ ρ. R.. ρ., A κι.. ρ ρ ρ ρ Π ρ ρ Αν οι υτοσυσχετίσεις είνι γνωστές, τότε οι συντελεστές πλινδρόμησης δίδοντι πό τη σχέση: A Π R Όλες οι υτοπλίνδρομες διδικσίες έχουν συνρτήσεις υτοσυσχέτισης οι οποίες βίνουν φθίνουσες κθώς υξάνει το μήκος της υστέρησης, με ποτέλεσμ ν είνι πολλές φορές δύσκολο ν κθοριστεί η τάξη του υποδείγμτος που περιγράφει τη σειρά με βάση τη συνάρτηση υτοσυσχέτισης. Έν πρόσθετο κριτήριο γι το σκοπό υτό είνι η συνάρτηση μερικής υτοσυσχέτισης (arial auocorrelaion funcion). Η μερική υτοσυσχέτιση νάμεσ στην κι στην νφέρετι στη συσχέτιση νάμεσ στην κι στην ότν έχουν φιρεθεί οι γρμμικές επιδράσεις των ενδιάμεσων μετβλητών,,..., ( ). Αν πρστήσουμε με ρ το συντελεστή μερικής υτοσυσχέτισης τάξεως, δηλδή το συντελεστή υτοσυσχέτισης νάμεσ στην κι την γι,,..., τότε ρ θ είνι ο συντελεστής μερικής πλινδρόμησης της μετβλητής y στο υπόδειγμ: y y ρ y ρ3 y 3... ρ y ρ ε Οι συντελεστές μερικής υτοσυσχέτισης ρ,...,, ρ ρ προκύπτουν πό διδοχικές πλινδρομήσεις νάμεσ στην y κι στην y γι,,.... Οι συντελεστές μερικής υτοσυσχέτισης ρ μπορούν επίσης ν εκφρστούν ως συνάρτηση των συντελεστών συσχέτισης ενώνει είνι: ρ με βάση τις εξισώσεις ule-walker. Η σχέση που τους ρ ρ... ρ ρ ρρ ρ, γι,,..., Οι συντελεστές μερικής υτοσυσχέτισης ρ,..., συστήμτος που προκύπτει πό την πρπάνω σχέση., ρ ρ προκύπτουν πό τη λύση του 6

17 Είνι προφνές ότι, γι μι υτοπλίνδρομη διδικσί τάξεως, η συνάρτηση μερικής υτοσυσχέτισης είνι μηδέν γι >, σύμφων με τον ορισμό της μερικής υτοσυσχέτισης. Πιο συγκεκριμέν ισχύουν τ εξής: Γι την AR(): ρ ρ Γι την AR(): ρ ρ ρ γι > ρ ρ ρ ρ ρ γι > Γι την AR( ): ρ ρ ρ... ρ ρ γι > Στην πράξη, επειδή τόσο οι ληθινές μερικές υτοσυσχετίσεις ρ όσο κι οι ληθινές υτοσυσχετίσεις ρ δεν είνι γνωστές, χρησιμοποιούντι οι ντίστοιχες εκτιμήσεις τους πό το δείγμ. Με βάση τις εκτιμήσεις υτές μπορεί ν γίνει έλεγχος σημντικότητς των πρμέτρων στον πληθυσμό. Γι μεγάλ δείγμτ, οι εκτιμήσεις μηδέν κι δικύμνση ˆ ρ των υτοσυσχετίσεων ρ κτνέμοντι κνονικά με μέση τιμή το, όπου T είνι το μέγεθος του δείγμτος. Το ίδιο ισχύει κι T γι τις εκτιμήσεις των μερικών υτοσυσχετίσεων πό την τάξη της AR διδικσίς. Συμβολικά έχουμε: ˆ ρ ~ N, T ρ γι υστερήσεις μεγλύτερες 7

18 ˆ ρ ~ N, T γι > Στη συνέχει θ νπτύξουμε τον έλεγχο της σημντικότητς του συντελεστή δηλδή θ ελέγξουμε την υπόθεση: H : ρ H : ρ ρ, Ο έλεγχος υτός θ γίνει με τη βοήθει της σττιστικής: ˆ ρ ˆ ρ T T Γι δεδομένο επίπεδο σημντικότητς 5% η μηδενική υπόθεση πορρίπτετι ν >, διφορετικά την ποδεχόμστε. Το 95% διάστημ εμπιστοσύνης γι υτόν τον έλεγχο είνι: ˆ ρ ˆ ρ ρ T Ακριβώς τ ίδι ισχύουν κι γι τον έλεγχο σημντικότητς του συντελεστή μερικής υτοσυσχέτισης ρ. Δηλδή, ο συντελεστής ρ είνι σημντικός ν ˆ ρ T >. Με τη βοήθει του πρπάνω ελέγχου σημντικότητς των συντελεστών μερικής υτοσυσχέτισης μπορεί ν κθοριστεί η τάξη μις AR διδικσίς. Θ επιλεγεί ως τάξη της σειράς υτή που ντιστοιχεί στην τελευτί σημντική τιμή του γι πράδειγμ ότι η τελευτί σημντική τιμή του. Έστω, είνι γι, δηλδή έστω ότι ο συντελεστής ρ είνι σημντικός, ενώ ο συντελεστής ρ 33 δεν είνι σημντικός. Τότε, συμπερίνουμε ότι η τάξη του υποδείγμτος είνι. Στη συνέχει, θ εκτιμήσουμε τις πρμέτρους ενός υποδείγμτος AR, ενώ γνωρίζουμε την τάξη του. Υπάρχουν δύο τρόποι γι ν γίνει υτό. Ο πρώτος τρόπος είνι ν χρησιμοποιήσουμε τη σχέση τις υτοσυσχετίσεις A Π R ντικθιστώντς ρ με τις εκτιμήσεις ˆ ρ πό το δείγμ, φού τις έχουμε 8

19 υπολογίσει πό τη σχέση : ( ) ( ) ( ) ˆ T T ρ. Έτσι, θ μπορέσουμε ν υπολογίσουμε τους εκτιμητές των πρμέτρων του υποδείγμτος. Ένς δεύτερος τρόπος γι τον υπολογισμό των εκτιμητών των πρμέτρων είνι ν χρησιμοποιηθεί η μέθοδος των ελχίστων τετργώνων. Οι εκτιμητές που προκύπτουν πό τη μέθοδο υτή έχουν τις ιδιότητες μεγάλων δειγμάτων, είνι δηλδή, συνεπείς εκτιμητές κι κολουθούν προσεγγιστικά την κνονική κτνομή. Αυτή η μέθοδος μπορεί ν χρησιμοποιηθεί πό τη στιγμή που το υπόδειγμ AR( ) στη γενική του μορφή μπορεί ν θεωρηθεί ως έν γρμμικό υπόδειγμ με νεξάρτητες στοχστικές μετβλητές. Γι έν δείγμ Τ πρτηρήσεων έχουμε το κόλουθο σύστημ T- εξισώσεων: T T T T T P ε ε ε ε Αν χρησιμοποιήσουμε το συμβολισμό των πινάκων το πρπάνω σύστημ θ γράφετι ως εξής: Xβ ε όπου: T,,, κι β T ε ε ε ε 3 T T T T Χ 9

20 Οι εκτιμητές των πρμέτρων όπως θ προκύψουν πό τη μέθοδο των ελχίστων τετργώνων θ δίνοντι πό τη σχέση: ( ) βˆ ΧΧ ΧΥ, όπου ˆ β θ είνι το διάνυσμ των εκτιμητών ˆ των πρμέτρων. Ο πίνκς δικυμάνσεων-συνδικυμάνσεων των εκτιμητών θ είνι: ( Υ Χˆ β ) ( Υ Χˆ β ) S ββ ( Χ Χ), όπου ( ) T. Ένς εκτιμητής της μέσης τιμής της AR( ) διδικσίς δίνετι πό τη σχέση: ˆ μ ˆ ˆ ˆ ˆ. II. Υποδείγμτ κινητού μέσου ΜΑ(q) Η γενική μορφή ενός υποδείγμτος κινητού μέσου τάξης q ή MA( q ) είνι: μ ε θ ε θ ε θ ε q q Η τάξη q νφέρετι στο μήκος της υστέρησης της μετβλητής, γι την οποί υποθέτουμε ότι είνι λευκός θόρυβος. Ο όρος κινητός μέσος νφέρετι στο γεγονός ότι η εμφνίζετι ως έν στθμισμένο άθροισμ των τιμών της ε. Στη συνέχει θ εξετάσουμε πιο νλυτικά τη γενική μορφή κι τις ιδιότητες μις MA() διδικσίς, δηλδή μις διδικσίς κινητού μέσου πρώτης τάξης. Η γενική μορφή μις MA() είνι: μ ε θ ε

21 Γι το υπόδειγμ MA() ισχύουν επίσης τ εξής:. E ( ) μ. ( ) ( ) γ θ V σ ( ) 3. γ Cov, θ σ γι γι > θ 4. ρ γι θ γι > Οι ποδείξεις των πρκάτω σχέσεων προυσιάζοντι στη συνέχει:. E ( ) E( μ ε θε ) μ E( ε ) θ E( ε ) μ μ. V ( ) E( ) E( ) γ μ ε θε ( ) Eε θ E ε ε θ Eε σ θ θσ σ θσ ( ) θ σ 3. γ Cov(, ) E ( μ)( μ) ( )( E ε θε ε θε ) ( εε ) θ ( εε ) θ ( ε ) θ ( ε ε ) E E E E ( ) θ E ε θσ γι 4. γ θ σ θ ρ γ γι σ θ ( θ ) Πρτηρούμε ότι όλες οι υτοδικυμάνσεις κι συνεπώς κι οι υτοσυσχετίσεις είνι μηδέν εκτός πό την πρώτη. Αυτό σημίνει ότι μι οποιδήποτε πρτήρηση

22 5 4 6 της, γι πράδειγμ η, συσχετίζετι με την προηγούμενη ή την επόμενη λλά δεν συσχετίζετι με κμί άλλη. Μι MA() διδικσί είνι ντιστρέψιμη ή χρκτηρίζετι πό ντιστρεψιμότητ ν μπορεί ν διτυπωθεί ως μί υτοπλίνδρομη διδικσί με άπειρους όρους. Οπότε, τότε η MA() μεττρέπετι σε AR ( ). Ανάλογ, η γενική μορφή ενός υποδείγμτος κινητού μέσου τάξεως, δηλδή μις MA() διδικσίς, θ είνι: μ ε θ ε θ ε Οι σχέσεις που ισχύουν γι το MA() είνι:. E ( ) μ. ( ) ( ) γ V θ θ σ γ θ θθ σ 3. ( ) 4. γ θ σ 5. γ γι > θ θθ 6. ρ θ θ θ 7. ρ θ θ 8. ρ γι > Οι ποδείξεις τους νφέροντι στη συνέχει:. E ( ) Eμ ( ε θε θ θ ) μ Eε θ Eε θ Eε μ. γ V ( ) E( μ) E( ε θε θ ) ε ( )( ) Eε θ Eε ε θ Eε E ε θε θ ε θ Eε

23 ( ) σ θ σ θ σ θ θ σ 3. γ E ( μ)( μ) E( ε θε θ ε )( ε θε θ ε ) ( ) θ σ θθ σ θ θθ σ 4. γ E ( μ)( μ) E( ε θε θ ε )( ε θε θ ε ) 3 4 θ σ 5. Γι > προφνώς θ ισχύει: γ ρ ρ ( ) θ θθ σ γ θ θθ γ θ θ θ σ θ ( ) γ θ σ θ γ θ θ θ σ θ ( ) 8. Γι > προφνώς θ ισχύει: ρ Τέλος, θ σχοληθούμε με το υπόδειγμ κινητού μέσου τάξης q, δηλδή το MA( q ). Η γενική του μορφή κι οι σχέσεις που ισχύουν κολουθούν στη συνέχει. E ( ) μ μ ε θ ε θ ε θ ε q q ( ) ( θ θ θq ) σ σ γ V θ,όπου θ q (, ) ( θ θ θ θ θ θ θ ) σ γ Cov γι,,, q γι > q q q θ θ ρ θ θ θ θ θ q θ θ θq q γι,,, q γι > q Γενικά, οι υτοσυνδικυμάνσεις κι συνεπώς η συνάρτηση υτοσυσχέτισης είνι μηδέν μετά πό q υστερήσεις, δηλδή ότν > q. 3

24 Θ νφέρουμε στη συνέχει κάποιες διφορές νάμεσ σε μι AR( ) διδικσί κι σε μι MA( q ). Η συνάρτηση υτοσυσχέτισης μις AR( ) διδικσίς μπορεί ν εκτείνετι στο άπειρο, ενώ η συνάρτηση υτοσυσχέτισης μις MA( q ) διδικσίς μηδενίζετι μετά πό q υστερήσεις. Αντίθετ, η συνάρτηση μερικής υτοσυσχέτισης μις AR( ) διδικσίς τερμτίζετι μετά πό υστερήσεις, ενώ η συνάρτηση μερικής υτοσυσχέτισης μις MA( q ) διδικσίς εκτείνετι στο άπειρο. Η τάξη q του υποδείγμτος μπορεί ν προσδιοριστεί πό τη συμπεριφορά της δειγμτικής συνάρτησης υτοσυσχέτισης, όπως κι στις υτοπλίνδρομες διδικσίες. Είδμε ότι η συνάρτηση υτοσυσχέτισης μις MA( q ) διδικσίς μηδενίζετι μετά πό q υστερήσεις, οπότε υτό σημίνει ότι οι υτοσυσχετίσεις θ είνι σημντικές γι q, ενώ γι > q δε θ είνι σημντικές. Ότν θ έχει κθοριστεί η τάξη της διδικσίς, οι πράμετροι του υποδείγμτος μπορούν ν εκτιμηθούν με τον ίδιο τρόπο που εκτιμήθηκν κι οι πράμετροι μις AR( ) διδικσίς, δηλδή πό τη σχέση A Π R, ντικθιστώντς τις υτοσυσχετίσεις ρ με τις εκτιμήσεις ˆ ρ πό το δείγμ, φού τις έχουμε υπολογίσει πό τη σχέση : ˆ ρ T ( ) ( ) T ( ). Η μέθοδος των ελχίστων τετργώνων δεν μπορεί ν χρησιμοποιηθεί γι την εκτίμηση των πρμέτρων ενός υποδείγμτος κινητού μέσου, όπως στην περίπτωση των υτοπλίνδρομων υποδειγμάτων, γιτί η προς ελχιστοποίηση συνάρτηση: T T ( ε μ θ ε θ ε θ ε ) δεν είνι γρμμική ως προς τις q q πρμέτρους. Γι την εκτίμηση των πρμέτρων πιτείτι η χρήση διφόρων μη γρμμικών μεθόδων, τις οποίες δε θ νλύσουμε υτή τη στιγμή. III. Μεικτά υτοπλίνδρομ-κινητού μέσου υποδείγμτ ARMA(,q) 4

25 Η γενική μορφή ενός υποδείγμτος ARMA (, q) είνι το υπόδειγμ: ε θε θ ε θqε q ) Το υπόδειγμ ARMA (, q είνι συνδυσμός υτοπλίνδρομων όρων κι όρων κινητού μέσου. Είνι προφνές ότι έν κθρά υτοπλίνδρομο υπόδειγμ ή έν κθρό υπόδειγμ κινητού μέσου μπορούν ν θεωρηθούν ως ειδικές περιπτώσεις μις ARMA διδικσίς. Δηλδή, θ ισχύουν τ εξής: AR ( ) ARMA (,) κι MA ( q ) ARMA (,q) q Η πλούστερη μορφή μις ARMA (, q) διδικσίς είνι το υπόδειγμ ARMA(,). Η μορφή υτού του υποδείγμτος προφνώς, θ είνι: ε θε () ή λλιώς: y y ε θε () Αυτό το υπόδειγμ μπορεί ν γρφεί ως μι κθρά MA διδικσί, λλά κι ως μι υτοπλίνδρομη διδικσί με άπειρους όρους AR ( ). Ας δούμε πρώτ πώς μπορεί ν μετμορφωθεί σε μι διδικσί κινητού μέσου. Υστερούμε διδοχικά τη μορφή της () κι ντικθιστώντς γι κτλήγουμε στη μορφή: i i ε ( θ) ε i i i,, 3, Γι ν είνι στάσιμη υτή η σειρά, θ πρέπει το άθροισμ i i ( θ ) ν συγκλίνει, οπότε υτό σημίνει ότι πρέπει το <. Ότν ισχύει υτό, κι επομένως η σειρά είνι στάσιμη, τότε η μορφή του υποδείγμτος θ είνι η: i ( ) i ε θ ε i 5

26 Αυτή η μορφή δημιουργήθηκε ντικθιστώντς τη σειρά i i πό τη στιγμή που είνι άθροισμ όρων φθίνουσς γεωμετρικής προόδου. Η μορφή υτή είνι μι MA διδικσί με άπειρους όρους, που θ μπορούσε ν προσεγγιστεί με ένν περιορισμένο ριθμό όρων, δεδομένου ότι η σημσί των συντελεστών όλο κι μικρίνει. Αυτό σημίνει ότι πό κάποιο σημείο θ μπορούσν ν πρλειφθούν οι επόμενοι όροι. Μπορούμε εύκολ ν κτλάβουμε ότι πιτείτι υψηλής τάξεως MA διδικσί προκειμένου ν προσεγγιστεί η ντίστοιχη ARMA(,) διδικσί. Επομένως, είνι προφνής η οικονομί που επιτυγχάνετι με τη χρήση των μεικτών υποδειγμάτων, φού το ARMA(,) υπόδειγμ έχει μόνο δύο συντελεστές. AR Στη συνέχει, θ δούμε πώς το υπόδειγμ () μπορεί ν διτυπωθεί κι ως ( ). Με διδοχικές ντικτστάσεις γι προκύπτει η κόλουθη σχέση: ε ε, ε, στη σχέση (),, 3 i ε θ ( θ) i θ i Γι ν είνι η σειρά ντιστρέψιμη θ πρέπει θ <. Κι σε υτή την περίπτωση επιτυγχάνετι οικονομί στους συντελεστές με τη χρήση της διδικσίς. ARMA(,) Γι το μεικτό υπόδειγμ ARMA(,) ποδεικνύοντι εύκολ ότι ισχύουν οι σχέσεις: μ I. ( ) E II. γ θ θ σ III. γ γ θσ IV. γ γ γι > V. θ ρ σ γ ( θ )( θ ) θ θ VI. ρ ρ γι > 6

27 Οι ποδείξεις υτών των σχέσεων δίδοντι στη συνέχει: I. Στη σχέση () πίρνουμε τις μέσες τιμές κι στ δύο μέλη, οπότε είνι: ( ) ( ) E E Eε θε μ μ ( ) μ μ II. Υψώνουμε τη σχέση () στο τετράγωνο κι πίρνουμε τις μέσες τιμές: ( ) ( ) ε θε E y E y γ γ σ θσ θσ ( ) γ γ θ θσ ( ) ( γ θ θ ) σ γ ( θ θ) ( ) σ III. Από τη σχέση () έχουμε ότι: (, ) ( )( ) γ Cov y y E y μ y μ ( ε θε ) E y y ( ) ( ε ) ( θε ) E y E y E y γ θσ γ IV. Με τη χρήση της σχέσης () πάλι, έχουμε ότι: Cov( y, y ) E ( y μ)( y μ) ( )( E y ε θε y ε θε ) 7

28 ( ) γ θσ γ θσ γ, γι > V. γ γ θσ σ ή γ γ γ ρ θ θ θσ ρ σ σ γ θ θ ( ) θ θ θ θ θ θ θ θ θ ( ) ( ) θ θ θ θ θ θ θ θ θ θ ( )( θ θ θ θ ) γ γ γ, γι >. VI. ρ ρ γ γ γ Πρτηρούμε ότι στη συνάρτηση υτοσυσχέτισης υπεισέρχετι ο συντελεστής πό την MA() διδικσί, λλά μόνο γι την υτοσυσχέτιση πρώτης τάξης ρ. Οι υπόλοιπες υτοσυσχετίσεις εξρτώντι μόνο πό το υτοπλίνδρομο μέρος. Η συνάρτηση υτοσυσχέτισης γι την ARMA(,) διδικσί φθίνει γεωμετρικά με την ύξηση του. Η μείωση όμως, σε ντίθεση με την AR(), ρχίζει πό το ρ κι όχι πό το ρ. Η συνάρτηση μερικής υτοσυσχέτισης γι την ARMA(,) διδικσί φθίνει γεωμετρικά όπως στην περίπτωση της MA() διδικσίς. Στη συνέχει θ σχοληθούμε με το γενικό μεικτό υπόδειγμ ARMA (,q). Η γενική του μορφή, όπως είδμε προηγουμένως είνι: δ θ ε ε θε θε q q 8

29 Οι πρώτες q υτοσυσχετίσεις γι q, εξρτώντι τόσο πό τους συντελεστές i του υτοπλίνδρομου υποδείγμτος, όσο κι πό τους συντελεστές θ i του υποδείγμτος του κινητού μέσου. Γι τις τιμές του > q, οι υτοσυνδικυμάνσεις κι οι υτοσυσχετίσεις είνι κριβώς ίδιες με υτές μις AR επομένως θ δίνοντι κι υτές πό τους τύπους: γ γ... γ γι > q γ ( ) διδικσίς κι ρ ρ... ρ ρ γι > q Γενικά, η συνάρτηση υτοσυσχέτισης μις ARMA (, q) διδικσίς συμπεριφέρετι όπως υτή μις AR ( ) διδικσίς, ενώ η συνάρτηση μερικής υτοσυσχέτισης συμπεριφέρετι όπως υτή μις MA( q ) διδικσίς, γι > q. Γι την εκτίμηση των πρμέτρων ενός ARMA (, q) υποδείγμτος μπορούν ν εφρμοστούν οι ίδιες τεχνικές που χρησιμοποιούντι κι γι την εκτίμηση των πρμέτρων ενός MA( q ) υποδείγμτος. Δηλδή μπορούν ν χρησιμοποιηθούν οι σχέσεις που συνδέουν τις υτοσυσχετίσεις με τις πρμέτρους του υποδείγμτος, λλά επίσης μπορούν ν εφρμοστούν κάποιες μη γρμμικές μέθοδοι εκτίμησης, πό τη στιγμή που το υπόδειγμ είνι μη γρμμικό ως προς τις πρμέτρους. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9

30 Τ τρί στοχστικά υποδείγμτ που εξετάσμε μέχρι τώρ νφέροντι όλ σε στάσιμες διδικσίες που σημίνει ότι ο μέσος, η δικύμνση κι οι υτοδικυμάνσεις δεν εξρτώντι πό το χρόνο, δηλδή ο μέσος κι η δικύμνση πρμένουν στθεροί, ενώ οι υτοδικυμάνσεις εξρτώντι μόνο πό τη χρονική υστέρηση. Στη συνέχει, θ εξετάσουμε μη στάσιμες διδικσίες. Στην Οικονομετρί μς ενδιφέρει οι σειρές ν είνι στάσιμες, γιτί έτσι ποφεύγοντι πολλά προβλήμτ, όπως υτό της φινομενικής πλινδρόμησης. Δυστυχώς, οι περισσότερες ν όχι όλες οι οικονομικές χρονολογικές σειρές, όπως η κτνάλωση, η νεργί, ο δείκτης τιμών, τ κέρδη δεν έχουν τ χρκτηριστικά στάσιμων διδικσιών. Όμως, υπάρχει τρόπος μεττροπής μις μη στάσιμης σειράς σε στάσιμη κι υτό γίνετι με τη χρήση πρώτων, δεύτερων κ.τ.λ. διφορών. Ορισμός: Μι μη στάσιμη σειρά λέγετι ολοκληρωμένη d τάξεως (inegraed h d order) κι πριστάνετι ως I ( d ), ότν μεττρέπετι σε στάσιμη με τη χρήση d ριθμού διφορών. Ο όρος ολοκληρωμένη σειρά προέρχετι πό τον τρόπο με τον οποίο μι μη στάσιμη διδικσί προκύπτει πό μί στάσιμη. Αυτό γίνετι ολοκληρώνοντς φορές τη μη στάσιμη σειρά γι ν προκύψει η στάσιμη. Μι στάσιμη σειρά, όπως ο λευκός θόρυβος, θεωρείτι ολοκληρωμένη σειρά μηδενικής τάξεως, I ( ). d I. Υποδείγμτ ARIMA Γενικά, έν υπόδειγμ ARMA (,q) που εφρμόζετι σε μι ολοκληρωμένη σειρά d τάξεως, ονομάζετι υτοπλίνδρομο ολοκληρωμένο υπόδειγμ κινητού μέσου τάξεως (, d, q) κι συμβολίζετι ως ARIMA (, d, q). Συγκεκριμέν, οι τρεις μορφές των πρμέτρων υτού του υποδείγμτος είνι: οι πράμετροι του υτοπλίνδρομου υποδείγμτος, ο ριθμός γίνει η σειρά στάσιμη, κι τέλος οι d των διφορών που πιτούντι γι ν q πράμετροι του υποδείγμτος κινητού μέσου. Γι πράδειγμ, έν υπόδειγμ που περιγράφετι ως ARIMA (,, ) σημίνει ότι 3

31 περιέχει μηδέν υτοπλίνδρομες πρμέτρους κι δύο πρμέτρους κινητού μέσου που έχουν υπολογιστεί γι την προκύπτουσ σειρά των πρώτων διφορών. Όπως είδμε προηγουμένως μι ARMA (, q) διδικσί στη γενική της μορφή γράφετι ως εξής: ε θε θ ε θqε q Μι ARIMA (, d, q) διδικσί μπορεί ν διτυπωθεί με τρεις διφορετικούς τρόπους κι ν πάρει τρεις διφορετικές μορφές:. Ως συνάρτηση των πρελθουσών τιμών της κι των τιμών του διτρκτικού όρου, τρέχουσς κι πρελθουσών. Η μορφή υτή είνι γνωστή ως εξίσωση διφοράς (difference equaion form).. Ως συνάρτηση των πρελθουσών τιμών της κι της τρέχουσς τιμής του διτρκτικού όρου. Η μορφή υτή είνι γνωστή ως η ντίστροφη μορφή (invered form). 3. Ως συνάρτηση μόνο των τιμών του διτρκτικού, τρέχουσς κι πρελθουσών. Η μορφή υτή είνι γνωστή ως τυχί διτρχή (random hock form). Η νάπτυξη κι η κτσκευή υποδειγμάτων ARIMA ως εργλεί πρόβλεψης των τιμών οικονομικών μετβλητών είνι γνωστή ως μεθοδολογί Box-Jenkin, την οποί θ νλύσουμε στη συνέχει. Μεθοδολογί Box-Jenkin Η προσέγγιση των Box-Jenkin στην νάλυση χρονοσειρών είνι μι μέθοδος εύρεσης ενός σττιστικού υποδείγμτος ARIMA ( d, q), που ν πριστάνει ικνοποιητικά τη στοχστική διδικσί πό την οποί προήλθν τ δεδομέν, δηλδή το δείγμ μς. Η μέθοδος υτή περιλμβάνει τρί στάδι, την τυτοποίηση (idenificaion), την εκτίμηση (eimaion), κι το διγνωστικό έλεγχο (diagnoic checking) κι τ οποί θ νλύσουμε στη συνέχει. Στάδιο: Τυτοποίηση 3

32 Σε υτό το στάδιο γίνετι η εξειδίκευση ενός ARIMA υποδείγμτος με βάση τις πληροφορίες που πίρνουμε πό το δείγμ. Αυτό σημίνει ότι κθορίζοντι οι τιμές των d, κι q. Δηλδή, κθορίζετι ο ριθμός d των διφορών που πιτούντι γι ν μεττρπεί η σειρά σε στάσιμη, πό τη στιγμή βέβι που δεν είνι, κι στη συνέχει κθορίζετι η τάξη της υτοπλίνδρομης διδικσίς κι η τάξη q της διδικσίς κινητού μέσου. Γι ν διπιστωθεί ν η σειρά είνι στάσιμη ή όχι, θ εξετστεί η συμπεριφορά της δειγμτικής συνάρτησης υτοσυσχέτισης. Αν οι υτοσυσχετίσεις συγκλίνουν τχύττ προς το μηδέν σημίνει ότι η σειρά μάλλον είνι στάσιμη. Αντίθετ, ν οι υτοσυσχετίσεις φθίνουν με ργό ρυθμό, είνι σοβρή ένδειξη ότι η σειρά είνι μη στάσιμη, οπότε πρέπει ν γίνει στάσιμη. Σε υτή την περίπτωση θ χρησιμοποιήσουμε τις πρώτες ή τις δεύτερες ή κ.τ.λ. διφορές γι ν μεττρπεί η σειρά σε στάσιμη. Αφού η σειρά έχει γίνει στάσιμη, προσδιορίζετι στη συνέχει η τάξη του υποδείγμτος ARIMA, δηλδή προσδιορίζοντι οι τιμές του κι του q. Ο προσδιορισμός τους βσίζετι στις δειγμτικές πλές κι μερικές, υτοσυσχετίσεις. Στάδιο: Εκτίμηση Μετά την εξειδίκευση του υποδείγμτος κι την εύρεση της τάξης του κολουθεί η εκτίμηση των πρμέτρων,,, της υτοπλίνδρομης διδικσίς κι των q πρμέτρων θ, θ,, θ της διδικσίς κινητού μέσου. Αν η σειρά που q εξετάζουμε είνι μόνο υτοπλίνδρομη, οι πράμετροί της, όπως είδμε προηγουμένως, μπορούν ν εκτιμηθούν με τη μέθοδο των ελχίστων τετργώνων. Αν όμως, η σειρά περιέχει κι όρους κινητού μέσου τότε γι την εκτίμηση των πρμέτρων του κινητού μέσου θ χρησιμοποιηθούν μη γρμμικές μέθοδοι εκτίμησης. 3 Στάδιο: Διγνωστικός έλεγχος Στο στάδιο υτό γίνετι έλεγχος κλής προσρμογής του υποδείγμτος. Αυτό σημίνει ότι ελέγχετι το πόσο κλά τιριάζει το εκτιμώμενο υπόδειγμ με τ δεδομέν, γιτί είνι πιθνό κάποιο άλλο υπόδειγμ ARIMA ν προσρμόζετι κλύτερ. Θ εφρμόσουμε κάποιους σττιστικούς ελέγχους γι τη σημντικότητ των πρμέτρων, τη συμπεριφορά των κτλοίπων κι την τάξη του υποδείγμτος. 3

33 Θ σχοληθούμε πρώτ με τον έλεγχο των κτλοίπων. Αν το εκτιμώμενο υπόδειγμ είνι το πιο κτάλληλο γι τ δεδομέν μς, ν δηλδή εκφράζει ικνοποιητικά τη διδικσί πό την οποί προέρχοντι τ δεδομέν, τότε τ κτάλοιπ θ πρέπει ν συμπεριφέροντι ως μι διδικσί λευκού θορύβου. Αυτό σημίνει ότι τ κτάλοιπ δε πρέπει ν υτοσυσχετίζοντι. Αυτός ο έλεγχος γι τ κτάλοιπ γίνετι με τη σττιστική Q των Box-Pierce, με την οποί ελέγχετι πό κοινού η σημντικότητ ενός ριθμού συντελεστών υτοσυσχέτισης, έστω m. Η μηδενική υπόθεση τότε, θ είνι: H ρ ρ ρ, : m όπου ρ i, i,,, m είνι οι συντελεστές συσχέτισης των κτλοίπων. Η σττιστική Q των Box-Pierce ορίζετι ως: m ˆ BP, όπου ˆ Q T ρ κι ρ είνι οι δειγμτικές υτοσυσχετίσεις των κτλοίπων T ο ριθμός των πρτηρήσεων. Συνήθως, ο ριθμός των υτοσυσχετίσεων των κτλοίπων ισούτι με την τετργωνική ρίζ του ριθμού των πρτηρήσεων, δηλδή ισχύει m T. Η σττιστική Q BP κολουθεί την X κτνομή με m q βθμούς ελευθερίς. Η μηδενική υπόθεση πορρίπτετι ν η τιμή της QBP είνι μεγλύτερη πό την κρίσιμη τιμή της κτνομής σημντικότητς. Με λίγ λόγι ισχύουν τ εξής: X, γι δεδομένο επίπεδο Απόρριψη Αποδοχή, ν H, ν H Q BP > X Q BP X Μι τροποποιημένη μορφή της σττιστικής των Box-Pierce είνι η σττιστική των Ljung κι Box, η οποί ορίζετι ως: Q LB ( ) T T m ˆ ρ T Κι υτή η σττιστική κολουθεί προσεγγιστικά την X κτνομή με m q βθμούς ελευθερίς. Κι εδώ πορρίπτετι η μηδενική υπόθεση ότν Q LB > X γι δεδομένο επίπεδο σημντικότητς. Η σττιστική Q LB θεωρείτι περισσότερο 33

34 κτάλληλη γι μικρά δείγμτ. Γι μεγάλ δείγμτ δεν υπάρχει διφορά νάμεσ στις δύο σττιστικές. Στη συνέχει θ σχοληθούμε με τον έλεγχο της τάξης του υποδείγμτος. Αυτός ο έλεγχος γίνετι με μι διδικσί που ονομάζετι υπερπροσρμογή (overfiing). Σύμφων με υτή τη διδικσί ο έλεγχος της κτλληλότητς του εκτιμημένου υποδείγμτος γίνετι συγκρίνοντάς το με έν άλλο υπόδειγμ μεγλύτερης τάξης. Με λίγ λόγι το εκτιμημένο υπόδειγμ ARMA (, q) θ συγκριθεί με τ υποδείγμτ ARMA (, q κι ARMA ) (, q ) της μέσως επόμενης τάξης. Αν το εκτιμημένο υπόδειγμ είνι τελικά το κτλληλότερο γι τ δεδομέν μς, δηλδή ν περιγράφει τη διδικσί πό την οποί πράχθηκν τ δεδομέν, θ πρέπει οι επιπλέον συντελεστές στ μεγλύτερ υποδείγμτ ν μην είνι σττιστικά διφορετικοί πό το μηδέν. Αν υτοί οι συντελεστές δεν είνι μηδέν, τότε θ υπάρχει κάποιο άλλο υπόδειγμ που ν είνι πιο κτάλληλο γι τ δεδομέν μς, π ότι το εκτιμημένο. Τέλος, θ νφέρουμε κάποι κριτήρι που μς βοηθούν ν επιλέξουμε το κτάλληλο υπόδειγμ. Είνι προφνές ότι ν υξήσουμε την τάξη του υποδείγμτος προσθέτοντς υστερήσεις είτε γι το υτοπλίνδρομο τμήμ είτε γι το τμήμ κινητού μέσου, θ μειώνετι το άθροισμ των τετργώνων των κτλοίπων, λλά τυτόχρον θ μειώνοντι κι οι βθμοί ελευθερίς φού εκτιμώντι περισσότερες πράμετροι. Δυο κριτήρι που χρησιμοποιούντι ευρέως στην νάλυση χρονολογικών σειρών είνι το κριτήριο πληροφοριών Akaike (Akaike Informaion Crierion) ή λλιώς AIC κι το Μπϊεσινό κριτήριο Schwarz (Schwarz Bayeian Crierion) ή λλιώς SBC. Τ κριτήρι υτά ορίζοντι ως εξής: ˆ ε AIC ln T k T ˆ ε k SBC ln lnt T T όπου ˆ ε T : το άθροισμ των τετργώνων των κτλοίπων : ο ριθμός των πρτηρήσεων κι k : ο ριθμός των πρμέτρων που εκτιμούντι ( q ) 34

35 Κι τ δύο κριτήρι επιβάλλουν κάποι ποινή γι τη μείωση του θροίσμτος των τετργώνων των κτλοίπων ˆ ε που επιτυγχάνετι με την προσθήκη υστερήσεων. Η ποινή υξάνει με τον ριθμό των πλινδρομητών μεγλύτερη ποινή πό το κριτήριο AIC γι κι επομένως k. Το κριτήριο SBC επιβάλλει T 7, πό τη στιγμή που πάντ ln T > k k < lnt. Τελικά, σν συμπέρσμ, με βάση υτά τ δύο κριτήρι, T T βγίνει ότι θ επιλέγετι το υπόδειγμ με τη μικρότερη τιμή. Ο κύριος σκοπός της εξειδίκευσης κι εκτίμησης ενός υποδείγμτος ARIMA που νφέρμε προηγουμένως πώς γίνετι, είνι ν μπορούμε ν κάνουμε βρχυχρόνιες προβλέψεις. Δηλδή, με βάση το εκτιμημένο υπόδειγμ κι τις υπάρχουσες πληροφορίες μέχρι τη χρονική περίοδο T, ν γίνει η πρόβλεψη της τιμής της γι κάποι μελλοντική τιμή της, γι πράδειγμ τη χρονική περίοδο T, T, κ.τ.λ. κι γενικότερ ν γίνει πρόβλεψη στην περίοδο Th. Στη συνέχει, θ δούμε πώς μπορούμε ν κάνουμε προβλέψεις κι στ τέσσερ είδη υποδειγμάτων που νφέρμε, δηλδή τ υτοπλίνδρομ, τ υποδείγμτ κινητού μέσου, τ μεικτά υποδείγμτ, κθώς κι στ ARIMA. Έστω το υπόδειγμ AR () : Γι ε T το υπόδειγμ γίνετι: ε T Αν οι πράμετροι κι είνι γνωστές, τότε με βάση τις πληροφορίες που έχουμε μέχρι την περίοδο T, μι πρόβλεψη γι την περίοδο T θ είνι η υπό συνθήκη προσδοκώμενη τιμή της. Αν θέσουμε ως ˆT την πρόβλεψη, τότε: ( ) κι γι ν γενικεύσουμε, θ ισχύει: E ( ) E ˆT T T μι πρόβλεψη h ˆT h T T h που θ ποτελεί περιόδους μπροστά με βάση τις πληροφορίες που έχουμε μέχρι την περίοδο T. Αυτή η πρόβλεψη που ελχιστοποιεί την ποσότητ E ˆ, δηλδή ελχιστοποιεί το μέσο του τετργώνου του σφάλμτος (Mean Square Error), θεωρείτι άριστη πρόβλεψη (oimal foreca). Γενικά, γι τις προβλέψεις που γίνοντι h ( ) T T h T h περιόδους μπροστά ισχύουν τ εξής: 35

36 ˆ ˆ T h T h ( ) ˆ ( h ) ( ) 4 V εt h σ Από την τελευτί σχέση είνι φνερό ότι η δικύμνση του σφάλμτος πρόβλεψης υξάνει μη γρμμικά, κθώς υξάνει η περίοδος πρόβλεψης. Έστω το υπόδειγμ MA ( ) : μ ε θ ε Η πρόβλεψη γι την περίοδο T, όπως κι προηγουμένως θ είνι: E ( ) ˆT T T Γενικά, γι προβλέψεις ˆT h μ ( ˆ ) ( T h ) V ε σ θ h > περιόδους μπροστά ισχύει: Από την τελευτί σχέση είνι φνερό ότι έν υπόδειγμ κινητού μέσου πρώτης τάξης είνι κτάλληλο γι προβλέψεις μόνο μι περίοδο μπροστά, φού γι πρόβλεψη θ είνι πάντοτε ο μέσος. h > η Γι Έστω το υπόδειγμ ARMA (,) : ε θε T, το υπόδειγμ γίνετι: T T εt θεt Η άριστη πρόβλεψη γι μι χρονική περίοδο μπροστά θ είνι: ( ε θε ) E ή ˆT T θε T ˆT T T T Το σφάλμ πρόβλεψης κι η δικύμνσή του θ δίνοντι πό τις κόλουθες σχέσεις: ε ˆ ε ˆT T T T V ( ε ) V( ε ) σ ˆT T Μπορούμε ν κάνουμε προβλέψεις γι Έστω το υπόδειγμ ARIMA (,, ): w w h περιόδους μπροστά ε, όπου w Δ 36

37 Πίρνουμε τις πρώτες διφορές οι οποίες είνι AR() γι ν γίνει στάσιμη η μη στάσιμη σειρά. Οπότε, θ γίνει πρόβλεψη γι τη διφορά w κι στη συνέχει θ γίνει πρόβλεψη της. Η άριστη πρόβλεψη γι την w w ˆT T w T είνι: Η πρόβλεψη τώρ γι την ρχική σειρά, δηλδή η πρόβλεψη γι την T θ είνι: ( ) ( ) ˆ wˆ w T T T T T T T T T T Γενικά, η πρόβλεψη γι ˆ wˆ wˆ wˆ T h T T T T h h περιόδους μπροστά θ είνι: Στη συνέχει, θ νφέρουμε το διάστημ εμπιστοσύνης που μπορεί ν διτυπωθεί γύρω πό την προβλεπόμενη τιμή με βάση τη δικύμνση του σφάλμτος πρόβλεψης. Έστω ότι συμβολίζουμε με τη δικύμνση του σφάλμτος πρόβλεψης. Τότε, το διάστημ εμπιστοσύνης γι την πργμτική τιμή, περιόδους μπροστά θ είνι: σ h ˆ z σ ˆ z σ T h h T h T h h Η δικύμνση είνι άγνωστη, οπότε θ βρούμε μι εκτίμησή της πό το άθροισμ των τετργώνων των κτλοίπων, η οποί θ είνι: ˆ T i σ ˆ ε i T q Επομένως, ν ντικτστήσουμε υτή την εκτίμηση στη θέση της δικύμνσης σ, θ έχουμε μι εκτίμηση της. σ h Αυτό το διάστημ εμπιστοσύνης που υπολογίστηκε, είνι έν κλό κριτήριο σχετικά με την κρίβει της πρόβλεψης. Δηλδή, το πόσο κοντά βρίσκοντι οι προβλεπόμενες πό το εκτιμημένο υπόδειγμ τιμές με τις πργμτικές τιμές. Μπορούμε όμως, ν συγκρίνουμε τις προβλεπόμενες με τις πργμτικές τιμές γι την περίοδο γι την οποί έχουμε στοιχεί. Γι υτή την ξιολόγηση της προβλεπτικής ικνότητς του υποδείγμτος, υπάρχουν διάφορ κριτήρι. Τ κυριότερ πό υτά είνι: Ρίζ του μέσου τετργώνου του σφάλμτος (Roo Mean Square Error): h 37

38 M f a Έστω η ποσότητ: RMSE ( ) M Όπου: f a είνι οι προβλεπόμενες τιμές είνι οι πρτηρούμενες τιμές M είνι ο ριθμός των χρονικών περιόδων Μέσο πόλυτο σφάλμ (Mean Abolue Error): MAE M M f a Μέσο πόλυτο ποσοστιίο σφάλμ (Mean Abolue Percenage Error): MAPE M M f a a Συντελεστής νισότητς του Theil (Theil Inequaliy Coefficien): Αυτός ο συντελεστής ορίζετι ως εξής: U M M f a ( ) M M a ( ) () Ο συντελεστής νισότητς U είνι νεξάρτητος πό τις μονάδες μέτρησης, σε ντίθεση με τ προηγούμεν κριτήρι που εξρτώντι πό τις μονάδες μέτρησης, κι επομένως θ είνι ο πιο κτάλληλος γι τη σύγκριση της προβλεπτικής ικνότητς του υποδείγμτος. Η τιμή του U είνι μηδέν, ν οι προβλεπόμενες τιμές συμπίπτουν πόλυτ με τις πργμτικές. Στην περίπτωση που το U είνι μεγλύτερο της μονάδς οι προβλέψεις τότε είνι πολύ κκές. Τέλος, ν ο συντελεστής U ισούτι με τη μονάδ όλες οι προβλέψεις θ είνι μηδέν. Η περίπτωση υτή έχει περισσότερο νόημ ότν γι τον υπολογισμό του U δε χρησιμοποιούντι οι ρχικές τιμές των f κι a, λλά οι μετβολές πό την προηγούμενη περίοδο. Σε υτή την 38

39 περίπτωση ν U τότε υτό θ σημίνει ότι οι προβλεπόμενες μετβολές είνι μηδέν, δηλδή θ συνεχιστεί η υπάρχουσ κτάστση. Τ πρπάνω γράφοντι σύντομ ως εξής:, οι προβλεπόμενες τιμές συμπίπτουν πόλυτ U: >, πολύ κκές προβλέψεις, οι προβλέψεις είνι μηδέν Μι πρτήρηση που μπορούμε ν κάνουμε στη συνέχει, είνι ότι ο συντελεστής νισότητς U μπορεί ν δισπστεί σε τρεις συνιστώσες, κθεμιά πό τις οποίες ν εκφράζει μι πηγή ή ιτί της νκρίβεις των προβλέψεων. Αυτό γίνετι υψώνοντς στο τετράγωνο κι τ δύο μέλη της σχέσης (), οπότε θ προκύψει η σχέση: U M M M M f a ( ) a ( ) (). Ο ριθμητής υτής της σχέσης είνι ο μέσος του τετργώνου του σφάλμτος κι προσθφιρώντς τους μέσους των f κι [( ) ( ) ( ] f f a a f a a θ προκύψει: M MSE ) ή λλιώς M f a f a f a ( ) ( σ σ ) ( ρ) σ σ MSE όπου: f είνι ο μέσος των προβλεπόμενων τιμών a είνι ο μέσος των πργμτικών τιμών f σ a σ είνι η τυπική πόκλιση των είνι η τυπική πόκλιση των f a ρ είνι ο συντελεστής συσχέτισης των f κι a Ο πρώτος όρος στη σχέση υτή, δηλδή το τετράγωνο της διφοράς των μέσων, ποτελεί έν μέτρο μεροληψίς. Ο δεύτερος όρος, δηλδή το τετράγωνο της διφοράς των δικυμάνσεων, ποτελεί έν μέτρο της άνισης μετβλητικότητς των 39

40 f a κι. Τέλος, ο τρίτος όρος περιέχει το συντελεστή υτοσυσχέτισης κι μπορεί ν θεωρηθεί ως έν μέτρο της τελούς συμμετβλητικότητς των f a κι. Η σχέση υτή, διιρώντς κι τ δύο μέλη της με το MSE, μπορεί ν γρφεί κι ως: f a f a ( ) ( σ σ ) ( ρ ) MSE MSE f a σ σ MSE ενώ η σχέση (), γίνετι: U f a f a ( ) ( σ σ ) ( ρ ) A A f a σ σ A M a, όπου A ( ) Ο τρίτος όρος στις πρπάνω σχέσεις πριστάνει τον τυχίο πράγοντ που δεν μπορεί ν ποφευχθεί, ενώ οι δύο πρώτοι όροι πριστάνουν συστημτικά σφάλμτ που πρέπει ν ποφεύγοντι. Το ιδνικό θ ήτν οι δύο πρώτοι όροι ν ήτν μηδέν, κι η μόνη ιτί σφάλμτος ν ήτν το μη συστημτικό (τυχίο) μέρος. M. Μέχρι τώρ εξετάσμε τις βσικές τεχνικές νάλυσης στάσιμων χρονολογικών σειρών, λλά κι μη στάσιμων που μεττρέποντι σε στάσιμες με τη χρήση των διφορών. Στη συνέχει θ σχοληθούμε με την επίλυση του προβλήμτος που προκύπτει στ υποδείγμτ πλινδρόμησης ότν χρησιμοποιούντι σειρές που δεν είνι στάσιμες. Αν οι μετβλητές της χρονολογικής σειράς δεν είνι στάσιμες, οι εκτιμητές που προκύπτουν πό τη μέθοδο των ελχίστων τετργώνων δε θ είνι συνεπείς, με ποτέλεσμ ο σττιστικός έλεγχος ν μην είνι έγκυρος. Γνωρίζουμε ότι τ ποτελέσμτ πό την εκτίμηση μις πλινδρόμησης νάμεσ σε δύο ή περισσότερες μετβλητές ξιολογούντι με βάση τ συνηθισμέν σττιστικά κριτήρι, όπως τ R,, ή F. Η ξιολόγηση υτή όμως θ είνι έγκυρη μόνο ν οι μετβλητές μς είνι στάσιμες. Επομένως, στην περίπτωση που οι μετβλητές δεν είνι στάσιμες, τ σττιστικά ποτελέσμτ που θ πάρουμε πό υτά τ κριτήρι μπορεί ν είνι πολύ ικνοποιητικά, δηλδή ν έχουμε υψηλή τιμή του συντελεστή προσδιορισμού R κι σημντικές τιμές του, λλά ν μην έχουν κμί ουσιστική σημσί. Αυτό σημίνει ότι η πρτηρούμενη σττιστικά σημντική σχέση νάμεσ 4

41 στις μετβλητές μπορεί ν οφείλετι στην συνέπει των εκτιμητών κι ν μη συνεπάγετι νγκστικά κι την ύπρξη ιτιώδους σχέσης νάμεσ στις μετβλητές. Αυτό το ποτέλεσμ περιγράφετι με τον όρο φινομενική πλινδρόμηση (uriou regreion), σύμφων με τους Granger κι Newbold. Οι οικονομικές χρονολογικές σειρές χρκτηρίζοντι συνήθως πό τάση (rend) η οποί τις κθιστά μη στάσιμες(ολοκληρωμένες). Με τον όρο τάση εννοούμε τη συνεχή, διχρονική ύξηση ή μείωση των τιμών μις χρονολογικής σειράς. Οπότε, ν μι μετβλητή χρκτηρίζετι πό τάση, ο μέσος κι ίσως κι η δικύμνσή της θ μετβάλλοντι με το χρόνο, πράγμ που σημίνει ότι η σειρά δεν είνι στάσιμη. Αυτό συνεπάγετι ότι η πρτηρούμενη σχέση νάμεσ σε δύο μετβλητές μπορεί ν μην είνι πργμτική λλά φινομενική. Μι συνηθισμένη πρκτική γι ν ντιμετωπιστεί υτό το πρόβλημ είνι ν συμπεριλάβουμε στο υπόδειγμ το χρόνο ως μι ερμηνευτική μετβλητή, φού με την εισγωγή του χρόνου ως νεξάρτητη μετβλητή πλείφουμε την τάση πό τ δεδομέν. Αυτή η μέθοδος είνι γνωστή ως derending κι θεωρείτι έγκυρη μόνο στην περίπτωση που η χρονολογική σειρά είνι στάσιμη ως προς την τάση (rend aionary ή TSP) κι όχι στάσιμη ως προς τις διφορές (difference aionary ή DSP). Στάσιμη ως προς την τάση θεωρείτι μι σειρά ότν κθίσττι στάσιμη φιρώντς την τάση, ενώ στάσιμη ως προς τις διφορές θεωρείτι μι σειρά ότν κθίσττι στάσιμη με τη χρήση των διφορών. Θ δούμε στη συνέχει, δύο πρδείγμτ υποδειγμάτων, που το έν είνι στάσιμο ως προς την τάση, ενώ το άλλο είνι στάσιμο ως προς τις διφορές. a. Έστω το υπόδειγμ: β β u, όπου είνι λευκός θόρυβος u Η εκτιμημένη σειρά των κτλοίπων η οποί θ προκύψει πό τη μέθοδο των ελχίστων τετργώνων θ είνι η: u ˆ ˆ ˆ β β κι είνι λευκός θόρυβος, που όπως γνωρίζουμε είνι στάσιμη σειρά. Τ κτάλοιπ uˆ εκφράζουν τη μετβλητή πό την οποί έχει φιρεθεί η τάση. Επομένως, η σειρά στάσιμη ως προς την τάση. του υποδείγμτος είνι b. Έστω τώρ το υπόδειγμ: 4

42 u Η σειρά των πρώτων διφορών θ είνι: Δ u Όπως γνωρίζουμε, η σειρά υτή είνι στάσιμη. Οπότε, η σειρά υτού του υποδείγμτος είνι μι σειρά στάσιμη ως προς τις διφορές. Το πρόβλημ που προυσιάζετι είνι ότι στην πράξη δεν είνι εύκολος ο διχωρισμός τους, γιτί επιδεικνύουν πρόμοι συμπεριφορά. Ότν η τάση που χρκτηρίζει μι χρονολογική σειρά είνι της μορφής του πρώτου υποδείγμτος ονομάζετι προσδιοριστική (deerminiic), με την έννοι ότι είνι πόλυτ προβλέψιμη κι δεν μετβάλλετι. Αντίθετ, η τάση που χρκτηρίζει το δεύτερο υπόδειγμ ονομάζετι στοχστική (ochaic), με την έννοι ότι μετβάλλετι. Επομένως, ότν η τάση είνι προσδιοριστική κι γίνετι πλοιφή της τάσεως με την εισγωγή του χρόνου ως ερμηνευτικής μετβλητής, δεν εμφνίζετι το πρόβλημ της φινομενικής πλινδρόμησης. Η πλινδρόμηση θ είνι φινομενική ότν οι σειρές χρκτηρίζοντι πό στοχστική τάση. Σε υτή την περίπτωση θ πρέπει ν χρησιμοποιούντι οι πρώτες διφορές. Είδμε προηγουμένως πώς γίνετι έλεγχος στσιμότητς χρονολογικών σειρών με τη βοήθει της δειγμτικής συνάρτησης υτοσυσχέτισης. Ένς άλλος τρόπος που χρησιμοποιείτι ευρύττ στην νάλυση χρονολογικών σειρών είνι οι έλεγχοι μονδιίς ρίζς (uni roo e). Υπάρχουν δύο έλεγχοι μονδιίς ρίζς, κι υτοί είνι οι έλεγχοι Dickey-Fuller (Dickey-Fuller e), πό τ ονόμτ των ερευνητών που πρότεινν τους πρώτους ελέγχους υτού του είδους, κι οι έλεγχοι Philli- Perron. Στη συνέχει, θ εξετάσουμε νλυτικά τους πρπάνω ελέγχους. Έστω ότι μι δεδομένη οικονομική χρονολογική σειρά,μπορεί ν περιγρφεί με το AR() υπόδειγμ: u Η σειρά θ είνι στάσιμη ν < <. Αν, η σειρά δε θ είνι στάσιμη. Με τον έλεγχο Dickey-Fuller γίνετι έλεγχος της μηδενικής υπόθεσης H : ένντι της ενλλκτικής H :. Με λίγ λόγι, γίνετι έλεγχος γι την ύπρξη μονδιίς ρίζς, που συνεπάγετι μη στσιμότητ. Ο πιο πλός τρόπος γι ν ελεγχθεί υτή η υπόθεση είνι ν εκτιμηθεί το υτοπλίνδρομο υπόδειγμ με τη 4

43 μέθοδο των ελχίστων τετργώνων κι στη συνέχει, ν γίνει ο συνήθης έλεγχος με την κτνομή. Όμως, το πρόβλημ εδώ είνι ότι ν ισχύει η μηδενική υπόθεση ο έλεγχος υτός δεν είνι έγκυρος, γιτί σε υτή την περίπτωση οι κτνομές του ή του F δε συμπίπτουν με τις γνωστές κτνομές ή F, κι επομένως οι κρίσιμες τιμές τους δε θ είνι κτάλληλες γι τον έλεγχο της υπόθεσής μς. Έν κόμ πρόβλημ είνι ότι, ο εκτιμητής του, ο ˆ, που θ προκύψει πό τη μέθοδο των ελχίστων τετργώνων δε θ έχει τις επιθυμητές ιδιότητες, κι συγκεκριμέν θ είνι μεροληπτικός κι συνεπής. Λύση στ πρπάνω προβλήμτ έδωσν οι Dickey κι Fuller κάνοντς επνπρμετροποίηση (rearameerizaion) του υποδείγμτος ως εξής: u Αφιρούμε την ποσότητ κι πό τ δύο μέλη, οπότε έχουμε:, ή λλιώς u Δ β, όπου β. u Αυτή η διδικσί έγινε γιτί τώρ ο έλεγχος της μηδενικής υπόθεσης H : μεττράπηκε σε έλεγχο της μηδενικής υπόθεσης H : β. Ο έλεγχος υτής της μηδενικής υπόθεσης μπορεί ν γίνει με τη βοήθει των πινάκων της κτνομής που κτσκεύσν οι Dickey-Fuller. Γι διάκριση, οι κρίσιμες τιμές υτής της κτνομής συμβολίζοντι με το ελληνικό γράμμ τ. Ο έλεγχος είνι ως εξής: Αν τ >, τότε ποδεχόμστε τη μηδενική υπόθεση ότι β, οπότε κτλήγουμε στο συμπέρσμ ότι η σειρά δεν είνι στάσιμη. Διφορετικά, ν τ, τότε πορρίπτουμε τη μηδενική υπόθεση κι συμπερίνουμε ότι η σειρά είνι στάσιμη. Αν μετά πό υτόν τον έλεγχο κτλήξουμε στο συμπέρσμ ότι η σειρά δεν είνι στάσιμη, υτό δεν σημίνει ότι η σειρά των πρώτων διφορών πρέπει ν επνλάβουμε τον έλεγχο στη σειρά Δ θ είνι οπωσδήποτε στάσιμη. Θ Δ, κι ν ούτε υτή είνι στάσιμη θ συνεχίσουμε τον έλεγχο στις δεύτερες, τρίτες, κ.ο.κ. διφορές, μέχρις ότου ν πορριφθεί η υπόθεση της μη στσιμότητς. Έστω τώρ ότι στο ρχικό υτοπλίνδρομο υπόδειγμ πρώτης τάξης προσθέσουμε στθερό όρο, έστω δ. Τότε, το υπόδειγμ θ γίνει: 43

44 δ u κι το μετσχημτισμένο υπόδειγμ θ είνι: Δ δ β, όπου β. u Σε υτό το υπόδειγμ, ο έλεγχος γι την ύπρξη μονδιίς ρίζς γίνετι κριβώς με τον ίδιο τρόπο που γίνετι κι ο έλεγχος στο υπόδειγμ που δεν έχει στθερό όρο, με τη μόνη διφορά ότι σε υτή την περίπτωση οι κρίσιμες τιμές της τ είνι διφορετικές. Οι Dickey-Fuller πρέχουν επίσης, πίνκ με τροποποιημένες τιμές της κτνομής F γι τον έλεγχο της πό κοινού υπόθεσης H : δ β. Οι τιμές υτές πριστάνοντι με Φ. Αυτός ο έλεγχος της μονδιίς ρίζς των Dickey-Fuller που εφρμόσμε σε έν υτοπλίνδρομο υπόδειγμ πρώτης τάξης, μπορεί επίσης ν εφρμοστεί κι στη γενική περίπτωση μις AR ( ) διδικσίς. Ως γνωστόν, έν υτοπλίνδρομο υπόδειγμ τάξης διτυπώνετι ως εξής: δ u κι η τροποποιημένη του μορφή θ είνι: Δ δ β Δ Δ Δ u * * * όπου Δ Δ κ.τ.λ. 3 κι β ( ) επίσης, *, γι j j,,,, είνι συνρτήσεις των ρχικών συντελεστών i γι i,,,. Ο έλεγχος γι την ύπρξη μονδιίς ρίζς, γι το ν δηλδή η σειρά είνι στάσιμη ή όχι, θ γίνει με τον έλεγχο της μηδενικής υπόθεσης H : β ένντι της ενλλκτικής H : β. Γι ν γίνει υτός ο έλεγχος θ εκτιμηθεί το τροποποιημένο υπόδειγμ με τη μέθοδο των ελχίστων τετργώνων. Η πόρριψη της μηδενικής υπόθεσης συνεπάγετι ότι η σειρά είνι στάσιμη. Διφορετικά, ν την ποδεχτούμε η σειρά θ είνι μη στάσιμη. Ο έλεγχος υτός γι την ύπρξη μονδιίς ρίζς σε υτοπλίνδρομ υποδείγμτ τάξεως > είνι γνωστός ως επυξημένος έλεγχος Dickey-Fuller (Augmened Dickey-Fuller e). 44

45 Ο έλεγχος Dickey-Fuller μπορεί ν εφρμοστεί κι στην περίπτωση που στο υπόδειγμ περιλμβάνετι κι ο χρόνος ως ερμηνευτική μετβλητή. Δηλδή, στο υπόδειγμ της μορφής: δ β γ u Θ φιρέσουμε πό τ δύο μέλη το, όπως κι προηγουμένως, οπότε θ προκύψει η σειρά: Δ δ β γ, όπου β β u Αν β κι γ, τότε η σειρά που σχημτίστηκε χρκτηρίζετι πό στοχστική κι όχι προσδιοριστική τάση, επομένως είνι στάσιμη ως προς τις διφορές. Στη συνέχει μπορεί ν γίνει ο έλεγχος γι την ύπρξη μονδιίς ρίζς με τον τρόπο που περιγράφηκε προηγουμένως. Επίσης, η μέθοδος Dickey-Fuller μπορεί ν εφρμοστεί κι γι τον έλεγχο της πό κοινού υπόθεσης H : β γ, χρησιμοποιώντς τις τροποποιημένες τιμές της κτνομής. Τέλος, με υτή τη μέθοδο γίνετι επίσης ο έλεγχος της υπόθεσης ότι όλοι οι συντελεστές του υποδείγμτος είνι μηδέν, δηλδή ο έλεγχος F H : δ β γ. Οι τιμές της σττιστικήςτ γι τον έλεγχο της μονδιίς ρίζς σε μι χρονολογική σειρά εξρτώντι πό τη μορφή της εξίσωσης Dickey-Fuller, δηλδή ν στην πλινδρόμηση περιλμβάνετι στθερός όρος ή ο χρόνος συμπεριλμβάνετι ως πλινδρομητής. Αυτά τ δύο είνι πιθνό ν συμβίνουν τυτόχρον. Οι κρίσιμες τιμές της τ υξάνουν στην περίπτωση που προστίθετι στθερός όρος ενώ, γίνοντι κόμ μεγλύτερες ότν προστίθετι κι χρονική τάση με την είσοδο του χρόνου. Τ ποτελέσμτ του ελέγχου γι την ύπρξη μονδιίς ρίζς εξρτώντι άμεσ πό την εξειδίκευση της εξίσωσης Dickey-Fuller επομένως, ν η εξειδίκευση δεν είνι σωστή δε θ εκφράζει τη στοχστική διδικσί που πρήγγε τ δεδομέν, κι τελικά θ κτλήξουμε σε λνθσμέν συμπεράσμτ. Στη συνέχει, θ νφέρουμε τη διδικσί που πρέπει ν κολουθηθεί έτσι ώστε ν γνωρίζουμε πότε η εξίσωση πλινδρόμησης θ πρέπει ν περιλμβάνει στθερό όρο ή/ κι χρονική τάση, στην περίπτωση φυσικά που η μορφή της στοχστικής διδικσίς που πρήγγε τ δεδομέν είνι άγνωστη. Η διδικσί περιλμβάνει πέντε βήμτ τ οποί θ νπτύξουμε νλυτικά πρκάτω: 45

ΜΕΡΟΣ Ι ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΑ ΕΞΩΓΕΝΟΥΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΓΕΘΥΝΣΗΣ

ΜΕΡΟΣ Ι ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΑ ΕΞΩΓΕΝΟΥΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΓΕΘΥΝΣΗΣ ΜΕΡΟΣ Ι ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΑ ΕΞΩΓΕΝΟΥΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΓΕΘΥΝΣΗΣ Κεφάλιο 2 ΤΟ ΝΕΟΚΛΑΣΙΚΟ ΥΠΟΔΕΙΓΜΑ SOOW-SWAN Εισγωγή Η νάλυση της θεωρίς της οικονομικής μεγέθυνσης θ ξεκινήσει νλύοντς το πιο πλό δυνμικό υπόδειγμ

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΕΥΜΕΝΑ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΑΤΑ - ΣΕΙΡΕΣ

ΓΕΝΙΚΕΥΜΕΝΑ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΑΤΑ - ΣΕΙΡΕΣ ΓΕΝΙΚΕΥΜΕΝΑ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΑΤΑ - ΣΕΙΡΕΣ Το ορισμένο ολοκλήρωμ ή ολοκλήρωμ Riema μις πργμτικής συνάρτησης f με διάστημ ολοκλήρωσης το πεπερσμένο διάστημ [, ], υπάρχει ότν: η f είνι συνεχής στο διάστημ υτό, κθώς

Διαβάστε περισσότερα

είναι n ανεξάρτητες τυποποιημένες κανονικές τυχαίες μεταβλητές, δηλαδή, αν Z i

είναι n ανεξάρτητες τυποποιημένες κανονικές τυχαίες μεταβλητές, δηλαδή, αν Z i Οι Κτνομές χ, t κι F Οι Κτνομές χ, t κι F Σε υτή την ενότητ προυσιάζουμε συνοπτικά τρεις συνεχείς κτνομές οι οποίες, όπως κι η κνονική κτνομή, είνι πολύ χρήσιμες στη Σττιστική Συμπερσμτολογί Είνι ξιοσημείωτο,

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΗΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ

ΘΕΩΡΗΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ 1 ΘΕΩΡΗΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ 1. ) Πότε µι συνάρτηση µε Πεδίο ορισµού το Α ονοµάζετι περιοδική; β) Ποιο είνι το πεδίο ορισµού κι η περίοδος των συνρτήσεων ηµx, συνx, εφx κι σφx;. Περιοδική ονοµάζετι

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4ο: ΟΛΟΚΛΗΡΩΤΙΚΟΣ ΛΟΓΙΣΜΟΣ ΕΝΟΤΗΤΑ 3: Η ΣΥΝΑΡΤΗΣΗ. F(x) = f(t)dt Μέρος Β του σχολικού βιβλίου]. ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ ΘΕΜΑ Β

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4ο: ΟΛΟΚΛΗΡΩΤΙΚΟΣ ΛΟΓΙΣΜΟΣ ΕΝΟΤΗΤΑ 3: Η ΣΥΝΑΡΤΗΣΗ. F(x) = f(t)dt Μέρος Β του σχολικού βιβλίου]. ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ ΘΕΜΑ Β ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4ο: ΟΛΟΚΛΗΡΩΤΙΚΟΣ ΛΟΓΙΣΜΟΣ ΕΝΟΤΗΤΑ : Η ΣΥΝΑΡΤΗΣΗ F( = (d [Kεφ:.5 H Συνάρτηση F( = (d Μέρος Β του σχολικού βιβλίου]. ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ ΘΕΜΑ Β Πράδειγμ. lim e d. Ν υπολογίσετε το όριο: ( Έχουμε ( e d

Διαβάστε περισσότερα

Τα παρακάτω είναι τα κυριότερα θεωρήματα και ορισμοί από το σχολικό βιβλίο ακολουθούμενα από δικά μας σχόλια. 1 ο ΠΡΩΤΟ. www.1proto.gr. www.1proto.

Τα παρακάτω είναι τα κυριότερα θεωρήματα και ορισμοί από το σχολικό βιβλίο ακολουθούμενα από δικά μας σχόλια. 1 ο ΠΡΩΤΟ. www.1proto.gr. www.1proto. 1 Τ πρκάτω είνι τ κυριότερ θεωρήμτ κι ορισμοί πό το σχολικό βιβλίο κολουθούμεν πό δικά μς σχόλι. 1 ο ΠΡΩΤΟ 2 Συνρτήσεις Γνησίως μονότονη συνάρτηση Μι γνησίως ύξουσ ή γνησίως φθίνουσ συνάρτηση λέμε ότι

Διαβάστε περισσότερα

αριθμών Ιδιότητες της διάταξης

αριθμών Ιδιότητες της διάταξης Ανισότητες Διάτξη πργμτικών ριθμών Ιδιότητες της διάτξης Διάτξη (σύγκριση) δύο ριθμών. Πώς μπορούμε ν συγκρίνουμε δύο ριθμούς κι ; Απάντηση Ο ριθμός είνι μεγλύτερος του (συμολικά > ), ότν η διφορά είνι

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΑΣΚΗΣΕΩΝ

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΑΣΚΗΣΕΩΝ ΚΩΝΙΚΕΣ ΤΟΜΕΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΑΣΚΗΣΕΩΝ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΑΣΚΗΣΕΩΝ η ΜΟΡΦΗ ΑΣΚΗΣΕΩΝ: Μς ζητούν ν βρούμε την εξίσωση ενός κύκλου Ν βρεθεί η εξίσωση του κύκλου που έχει κέντρο το σημείο: Κ (3, 3) κι τέμνει πό την ευθεί

Διαβάστε περισσότερα

που έχει αρχή την αρχική θέση του κινητού και τέλος την τελική θέση.

που έχει αρχή την αρχική θέση του κινητού και τέλος την τελική θέση. . Εθύγρµµη κίνηση - - ο ΓΕΛ Πετρούπολης. Χρονική στιγμή t κι χρονική διάρκει Δt Χρονική στιγμή t είνι η μέτρηση το χρόνο κι δείχνει πότε σμβίνει έν γεγονός. Χρονική διάρκει Δt είνι η διφορά δύο χρονικών

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΘΕΤΙΚΗ ΚΑΙ ΛΟΓΑΡΙΘΜΙΚΗ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗ ΑΛΥΤΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ

ΕΚΘΕΤΙΚΗ ΚΑΙ ΛΟΓΑΡΙΘΜΙΚΗ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗ ΑΛΥΤΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΕΚΘΕΤΙΚΗ ΚΑΙ ΛΟΓΑΡΙΘΜΙΚΗ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗ ΑΛΥΤΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΑΛΥΤΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ. ΕΚΘΕΤΙΚΗ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗ. Δίνετι η εκθετική συνάρτηση: f a Γι ποιες τιμές του η ) γνησίως ύξουσ; β) γνησίως φθίνουσ; ( ) είνι:. Δίνοντι οι

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ο ΙΑΝΥΣΜΑΤΑ ( ΘΕΩΡΙΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑΣ)

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ο ΙΑΝΥΣΜΑΤΑ ( ΘΕΩΡΙΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑΣ) ΙΑΝΥΣΜΑΤΑ - ΘΕΩΡΙΑ & ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ο ΙΑΝΥΣΜΑΤΑ ( ΘΕΩΡΙΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑΣ) ε (ρχή) φορές (πέρς) 1. Τι ορίζετι ως διάνυσµ ; Το διάνυσµ ορίζετι ως έν προσντολισµένο

Διαβάστε περισσότερα

Σχήµα 1. ιατάξεις πρισµάτων που προσοµοιώνουν τη λειτουργία των φακών. (α) Συγκλίνων. (β) Αποκλίνων

Σχήµα 1. ιατάξεις πρισµάτων που προσοµοιώνουν τη λειτουργία των φακών. (α) Συγκλίνων. (β) Αποκλίνων Ο3 Γενικά περί φκών. Γενικά Φκός ονοµάζετι κάθε οµογενές, ισότροπο κι διφνές οπτικό µέσο που διµορφώνετι πό δυο σφιρικές επιφάνειες (ή πό µι σφιρική κι µι επίπεδη). Βσική () () Σχήµ. ιτάξεις πρισµάτων

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΑ ΘΕΜΑΤΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2009.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΑ ΘΕΜΑΤΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2009. ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΑ ΘΕΜΑΤΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 9. ΘΕΜΑ ο Α. Έστω, Δ. Δικρίνουμε τις περιπτώσεις: Αν =, τότε f( ) = f( ). Αν

Διαβάστε περισσότερα

Πραγματικοί αριθμοί Οι πράξεις & οι ιδιότητες τους

Πραγματικοί αριθμοί Οι πράξεις & οι ιδιότητες τους 0 Πργμτικοί ριθμοί Οι πράξεις & οι ιιότητες τους Βρέντζου Τίν Φυσικός Μετπτυχικός τίτλος ΜEd: «Σπουές στην εκπίευση» 0 1 Πργμτικοί ριθμοί : Αποτελούντι πό τους ρητούς ριθμούς κι τους άρρητους ριθμούς.

Διαβάστε περισσότερα

f(x) dx ή f(x) dx f(x) dx

f(x) dx ή f(x) dx f(x) dx ΓΕΝΙΚΕΥΜΕΝΑ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΑΤΑ Ορισμός. Αν η f είνι ολοκληρώσιμη στο διάστημ [ a, ) ή στο διάστημ (,], τότε ονομάζουμε γενικευμένο ολοκλήρωμ είδους το ολοκλήρωμ της μορφής f() d ή - f() d Ορισμός. Το σημείο

Διαβάστε περισσότερα

Θέρµανση Ψύξη ΚλιµατισµόςΙΙ

Θέρµανση Ψύξη ΚλιµατισµόςΙΙ Θέρµνση Ψύξη ΚλιµτισµόςΙΙ Ψυχροµετρί Εργστήριο Αιολικής Ενέργεις Τ.Ε.Ι. Κρήτης ηµήτρης Αλ. Κτσπρκάκης Ξηρόςκιυγρός τµοσφιρικόςέρς Ξηρόςκιυγρόςτµοσφιρικός έρς Ξηρός τµοσφιρικός έρς: ο πλλγµένος πό τους

Διαβάστε περισσότερα

ΙΔΙΟΤΙΜΕΣ. Λύση. Σχηματίζουμε την εξίσωση (2): x = 0. Οι κολώνες του πίνακα

ΙΔΙΟΤΙΜΕΣ. Λύση. Σχηματίζουμε την εξίσωση (2): x = 0. Οι κολώνες του πίνακα ΙΔΙΟΤΙΜΕΣ Σημείωση Προς το πρόν, κινούμεθ στο σώμ R των πργμτικών ριθμών Έν ιδιοδιάνυσμ ή χρκτηριστικό διάνυσμ ενός πίνκ Α, που ντιστοιχεί στην ιδιοτιμή, είνι εκείνο το μη μηδενικό διάνυσμ το οποίο πηροί

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΘΕΤΙΚΕΣ ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ f (x)=α x,α>0 και α 1 λέγεται εκθετική συνάρτηση

ΕΚΘΕΤΙΚΕΣ ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ f (x)=α x,α>0 και α 1 λέγεται εκθετική συνάρτηση ΔΥΝΑΜΕΙΣ ΜΕ ΕΚΘΕΤΗ ΡΗΤΟ - ΑΡΡΗΤΟ Αν >0, μ κέριος κι ν θετικός κέριος, τότε ορίζουμε: Επιπλέον, ν μ,ν θετικοί κέριοι, ορίζουμε: 0 =0. Πρδείγμτ: 4 4,, 5 5, 4 0 =0. Γενικότερ μπορούμε ν ορίσουμε δυνάμεις

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρία και Πολιτική της. Οικονομικής Μεγέθυνσης. Πανεπιστημιακές Παραδόσεις. Θεόδωρος Παλυβός

Θεωρία και Πολιτική της. Οικονομικής Μεγέθυνσης. Πανεπιστημιακές Παραδόσεις. Θεόδωρος Παλυβός Πνεπιστήμιο Μκεδονίς Τμήμ Οικονομικών Επιστημών Θερί κι Πολιτική της Οικονομικής Μεγέθυνσης Πνεπιστημικές Πρδόσεις Θεόδρος Πλυβός Ενότητ Εισγγή στη Γενική Ισορροπί κι την Οικονομική της Ευημερίς Mare-Esrt-Léon

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2000-2008 1. ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑΣ

ΘΕΜΑΤΑ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2000-2008 1. ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑΣ ΘΕΜΑΤΑ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ -8 ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑΣ ΘΕΜΑ Αν η συνάρτηση f είνι πργωγίσιμη σε έν σημείο του πεδίου ορισμού της, ν γρφεί η εξίσωση της εφπτομένης της γρφικής πράστσης της f στο σημείο Α(,f( ))

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 11 Διαγράμματα Φάσεων

Κεφάλαιο 11 Διαγράμματα Φάσεων Κεφάλιο 11 Διγράμμτ Φάσεων Συχνά, σε πολλές διεργσίες, νμιγνύουμε δύο ή κι περισσότερ διφορετικά υλικά, κι πρέπει ν πντήσουμε στο ερώτημ: ποιά θ είνι η φύση του υλικού που θ προκύψει πό υτή την νάμιξη:

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Άσκηση 1.

ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Άσκηση 1. ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΑΣΚΗΣΕΩΝ Άσκηση 1. Δύο μηχνικά κύμτ ίδις συχνότητς διδίδοντι σε ελστική χορδή. Αν λ 1 κι λ 2 τ μήκη κύμτος υτών των κυμάτων ισχύει: ) λ 1 λ 2 γ) λ 1 =λ 2 Δικιολογήστε την πάντησή

Διαβάστε περισσότερα

«Ι ΑΚΤΙΚΗ ΚΑΙ ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ» ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Θεωρήµατα Σταθερού Σηµείου και ιδακτικές Εφαρµογές. Γεώργιος Κυριακόπουλος

«Ι ΑΚΤΙΚΗ ΚΑΙ ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ» ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Θεωρήµατα Σταθερού Σηµείου και ιδακτικές Εφαρµογές. Γεώργιος Κυριακόπουλος ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΤΜΗΜΑ ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑΣ, ΙΣΤΟΡΙΑΣ KΑΙ ΘΕΩΡΙΑΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηµατικά Ιβ Σελίδα 1 από 7 ΚΑΙ ΟΡΘΟΓΩΝΙΟΙ ΠΙΝΑΚΕΣ

Μαθηµατικά Ιβ Σελίδα 1 από 7 ΚΑΙ ΟΡΘΟΓΩΝΙΟΙ ΠΙΝΑΚΕΣ Μθηµτικά Ιβ Σελίδ πό 7 Μάθηµ 7 ο ΟΡΘΟΚΑΝΟΝΙΚΗ ΒΑΣΗ ΚΑΙ ΟΡΘΟΓΩΝΙΟΙ ΠΙΝΑΚΕΣ Θεωρί : Γρµµική Άλγεβρ : εδάφιο 6, σελ. (µέχρι Πρότση 4.6), εδάφιο 7, σελ. 5 (όχι την πόδειξη της Πρότσης 4.9). πρδείγµτ που ντιστοιχούν

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ κατεύθυνσης Β ΛΥΚΕΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ κατεύθυνσης Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 0 ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ κτεύθυνσης Β ΛΥΚΕΙΟΥ Συνοπτικη θεωρι με ποδειξεις Λυμεν θεμτ γι εξετάσεις Θέμτ πό εξετάσεις Βγγέλης Α Νικολκάκης Μθημτικός ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ENOTHTA ΘΕΜΑ ΣΕΛΙΔΕΣ ΤΥΠΟΛΟΓΙΑ-ΑΠΟΔΕΙΞΕΙΣ-ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

Γιώργος Χ. Παπαδημητρίου. 8 Ιουλίου 2011

Γιώργος Χ. Παπαδημητρίου. 8 Ιουλίου 2011 Λογισμός των Μετβολών Γιώργος Χ. Ππδημητρίου 8 Ιουλίου 2011 Οι προύσες σελίδες είνι μί χλρή εισγωγή στον λογισμό των μετβολών κι στις κυριότερες χρήσεις τους. Σκοπός τους είνι φ' ενός ν κλύψουν ρκετές

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΛΟΓΟΣ. Μάρτιος 1998.

ΠΡΟΛΟΓΟΣ. Μάρτιος 1998. ΠΡΟΛΟΓΟΣ Το βιβλίο υτό περιλμβάνει την ύλη των Μθημτικών, που προβλέπετι πό το πρόγρμμ σπουδών της Θετικής Κτεύθυνσης της Β τάξης του Ενιίου Λυκείου, του οποίου η εφρμογή ρχίζει πό το σχολικό έτος 998-999

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΝΑΚΕΣ 1.1. ΓΕΝΙΚΑ ΠΕΡΙ ΠΙΝΑΚΩΝ - ΟΡΙΣΜΟΙ. Ονοµάζουµε πίνακα Α n m µία διάταξη n m αριθµών και j = 1, 2,, m, σε n γραµµές και m στήλες.

ΠΙΝΑΚΕΣ 1.1. ΓΕΝΙΚΑ ΠΕΡΙ ΠΙΝΑΚΩΝ - ΟΡΙΣΜΟΙ. Ονοµάζουµε πίνακα Α n m µία διάταξη n m αριθµών και j = 1, 2,, m, σε n γραµµές και m στήλες. ΓΕΝΙΚΑ ΠΕΡΙ ΠΙΝΑΚΩΝ - ΟΡΙΣΜΟΙ Ονοµάζουµε πίνκ Α n m µί διάτξη n m ριθµών κι j,,, m, σε n γρµµές κι m στήλες ηλδή: Α ( σµβ ij ) ορσ n n m m nm a ij όπου i,,, n Έτσι όπως γράφετι ο πίνκς Α, ο ριθµός a ij,

Διαβάστε περισσότερα

Επαναληπτικό Διαγώνισμα Μαθηματικών Γενικής Παιδείας Γ Λυκείου

Επαναληπτικό Διαγώνισμα Μαθηματικών Γενικής Παιδείας Γ Λυκείου Επνληπτικό Διγώνισμ Μθημτικών Γενικής Πιδείς Γ Λυκείου Θέμ A Α. Ν ποδείξετε ότι η πράγωγος της συνάρτησης f(x)=x ισούτι με x, δηλδή(x ) =x. (6 μονάδες) A. Ν δώσετε τον ορισμό:. του ξιωμτικού ορισμού της

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση 1 ΜΕΤΡΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ ΣΤΑ ΤΡΙΓΩΝΑ

Παρουσίαση 1 ΜΕΤΡΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ ΣΤΑ ΤΡΙΓΩΝΑ Προυσίση ΜΕΤΡΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ ΣΤΑ ΤΡΙΓΩΝΑ Προυσίση. Μετρικές σχέσεις στ τρίγων Α Μετρικές σχέσεις σε ορθογώνιο τρίγωνο Α Προβολή σηµείου σε ευθεί Ορθή προβολή Α ονοµάζετι το ίχνος της κάθετης που φέρνουµε

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ ο Ν γράψετε στο τετράδιό σς τον ριθμό κθεμιάς πό τις πρκάτω ερωτήσεις - 4 κι δίπλ το γράμμ που ντιστοιχεί στη σωστή πάντηση.. Η ρχή της επλληλίς

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ηράκλειο, 3 Mαρτίου 2011 ΘΕΜΑ: «Ι ΑΚΤΙΚΟ ΥΛΙΚΟ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Μ. Κ.: ΟΛΟΚΛΗΡΩΤΙΚΟΣ ΛΟΓΙΣΜΟΣ»

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ηράκλειο, 3 Mαρτίου 2011 ΘΕΜΑ: «Ι ΑΚΤΙΚΟ ΥΛΙΚΟ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Μ. Κ.: ΟΛΟΚΛΗΡΩΤΙΚΟΣ ΛΟΓΙΣΜΟΣ» ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ηράκλειο, 3 Mρτίου Aρ. πρ. 66 ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ /ΝΣΗ Π/ΘΜΙΑΣ & /ΘΜΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ ΚΡΗΤΗΣ ΓΡΑΦΕΙΟ ΣΧΟΛΙΚΩΝ ΣΥΜΒΟΥΛΩΝ. Ε. Ν. ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ ηµήτριος Ι. Μπουνάκης Σχολικός Σύµουλος Μθηµτικών Τχ. /νση

Διαβάστε περισσότερα

1 ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΑ. Εισαγωγή

1 ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΑ. Εισαγωγή ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΑ Εισγωγή Το διάνυσμ είνι έν χρκτηριστικό πράδειγμ έννοις που νπτύχθηκε μέσ πό τη στενή λληλεπίδρση Μθημτικών κι Φυσικής Ο κνόνς του πρλληλόγρμμου, σύμφων με τον οποίο το μέτρο κι η κτεύθυνση

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ. είναι ακέραιος.

ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ. είναι ακέραιος. ΘΕΩΡΙΑ ΑΡΙΘΜΩΝ ΕΥΚΛΕΙΔΕΙΑ ΔΙΑΙΡΕΣΗ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ Αν ο είνι κέριος κι ο ( ) είνι κέριος ΑΠΟΔΕΙΞΗ Επειδή τ δυντά υπόλοιπ του με τον είνι 0,,, ο κέριος έχει μί πό τις μορφές κ ή κ, κ Z Αν κ, κ Z ) κ (κ ) κ(9κ

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ. Β Τάξη Ενιαίου Λυκείου Θετική Κατεύθυνση ΛΥΣΕΙΣ ΤΩΝ ΑΣΚΗΣΕΩΝ

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ. Β Τάξη Ενιαίου Λυκείου Θετική Κατεύθυνση ΛΥΣΕΙΣ ΤΩΝ ΑΣΚΗΣΕΩΝ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Β Τάξη Ενιίου Λυκείου Θετική Κτεύθυνση ΛΥΣΕΙΣ ΤΩΝ ΑΣΚΗΣΕΩΝ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΕΚΔΟΣΕΩΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΩΝ ΒΙΒΛΙΩΝ ΑΘΗΝΑ Με πόφση της ελληνικής

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΚΛΗΣ Γ. ΚΑΤΣΙΜΑΓΚΛΗΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΘΕΜΑ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΟΡΟΣΗΜΟ ΖΩΓΡΑΦΟΥ

ΠΕΡΙΚΛΗΣ Γ. ΚΑΤΣΙΜΑΓΚΛΗΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΘΕΜΑ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΟΡΟΣΗΜΟ ΖΩΓΡΑΦΟΥ ΠΕΡΙΚΛΗΣ Γ ΚΑΤΣΙΜΑΓΚΛΗΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΘΕΜΑ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Τρυλντώνη 8, 577 Ζωγράφου Τηλ: 747344 747395 email:info@orosimoeu wwworosimoeu ISBN: 978-68-873--4 ΕΚΔΟΣΕΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ δυδικό η εξετστική περίοδος πό 9/0/5 έως 9/04/5 γρπτή εξέτση στo μάθημ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Τάξη: Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Τμήμ: Βθμός: Ονομτεπώνυμο: Κθηγητές: Θ Ε Μ Α Α Α. Έστω μι συνάρτηση

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΟΓΙΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ. α) του αριθμού των αγοριών προς τον αριθμό των κοριτσιών:... β) του αριθμού των κοριτσιών προς τον αριθμό των αγοριών:...

ΑΝΑΛΟΓΙΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ. α) του αριθμού των αγοριών προς τον αριθμό των κοριτσιών:... β) του αριθμού των κοριτσιών προς τον αριθμό των αγοριών:... ΑΝΑΛΟΓΙΕΣ Μι νθοδέσμη έχει 5 λευκά κι 15 κόκκιν γρύφλλ. Τι μπορούμε ν πρτηρήσουμε; ότι τ κόκκιν είνι κτά δέκ περισσότερ πό τ λευκά, λλά κι ότι τ κόκκιν γρύφλλ είνι τρεις φορές περισσότερ πό τ λευκά Η μέτρηση

Διαβάστε περισσότερα

ΔΟΚΙΜΙΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗΣ ΜΕ ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΛΥΣΗΣ Η συμβολή των γεωμετρικών αναπαραστάσεων στην απόδειξη μαθηματικών προτάσεων

ΔΟΚΙΜΙΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗΣ ΜΕ ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΛΥΣΗΣ Η συμβολή των γεωμετρικών αναπαραστάσεων στην απόδειξη μαθηματικών προτάσεων y y=e y= ð 3 e Ä Ã Å 2 y = ln lnð 1 O A Â 1 lnð 2 e 3 ð 4 Δημήτρης Α. Ντρίζος Σχολ. Σύμ. Μθημτικών ΔΟΚΙΜΙΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗΣ ΜΕ ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΛΥΣΗΣ Η συμολή των γεωμετρικών νπρστάσεων στην πόδειξη μθημτικών προτάσεων

Διαβάστε περισσότερα

Εμβαδόν τετραγώνου: Ε = α 2. Εμβαδόν ορθογωνίου παραλληλογράμμου: Ε = α β. β Εμβαδόν πλάγιου παραλληλογράμμου: Ε = υ β. α υ

Εμβαδόν τετραγώνου: Ε = α 2. Εμβαδόν ορθογωνίου παραλληλογράμμου: Ε = α β. β Εμβαδόν πλάγιου παραλληλογράμμου: Ε = υ β. α υ Web page: www.ma8eno.gr e-mail: vrentzou@ma8eno.gr Η ποτελεσμτική μάθηση δεν θέλει κόπο λλά τρόπο, δηλδή ma8eno.gr Συνοπτική Θεωρί Μθημτικών Α Γυμνσίου Αριθμητική - Άλγερ Γεωμετρί Αριθμητική πράστση ονομάζετι

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ Α Α1. Τι ονομάζεται διάμεσος δ ενός δείγματος ν παρατηρήσεων που έχουν διαταχθεί σε αύξουσα σειρά;

ΘΕΜΑ Α Α1. Τι ονομάζεται διάμεσος δ ενός δείγματος ν παρατηρήσεων που έχουν διαταχθεί σε αύξουσα σειρά; ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ HMEΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΠΕΜΠΤΗ 4 ΜΑΪΟΥ 0 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Ι ΗΜΕΡΗΣΙΑ ΘΕΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Σηµειώσεις στις ακολουθίες

Σηµειώσεις στις ακολουθίες Σηµειώσεις στις κολουθίες Η έννοι της κολουθίς Ας ρίξουµε µι µτιά στην επόµενη πράθεση ριθµών: 7,, 5, 9,, 7,, Όπως κτλβίνει κνείς, υπάρχουν άπειροι ριθµοί που διδέχοντι ο ένς τον άλλο, µε κάποι λογική

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΑΓΕΩΡΓΟΣ ΒΑΣΙΛΗΣ - ΜΑΥΡΑΓΑΝΗΣ ΣΤΑΘΗΣ

ΚΑΡΑΓΕΩΡΓΟΣ ΒΑΣΙΛΗΣ - ΜΑΥΡΑΓΑΝΗΣ ΣΤΑΘΗΣ ΚΑΡΑΓΕΩΡΓΟ ΒΑΙΗ - ΜΑΥΡΑΓΑΝΗ ΤΑΘΗ ΠΑΝΕΗΝΙΕ ΕΞΕΤΑΕΙ 5 - - Οι πρκάτω σημειώσεις βσίστηκν στ έντυπ του Κ.Ε.Ε. (999 ) κι στη θεμτοδοσί των Πνελλδικών Εξετάσεων στ Μθημτικά Κτεύθυνσης της Γ υκείου. τις επόμενες

Διαβάστε περισσότερα

Τ.Ε.Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ. Τ Μ Η Μ Α ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΜΟΝΑΔΩΝ ΥΓΕΙΑΣ κ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΘΕΜΑ

Τ.Ε.Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ. Τ Μ Η Μ Α ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΜΟΝΑΔΩΝ ΥΓΕΙΑΣ κ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΘΕΜΑ Τ.Ε.Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ Σ χ ο λ ή Διο ίκ η σ η ς κ Ο ικ ο ν ο μ ί ς Τ Μ Η Μ Α ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΜΟΝΑΔΩΝ ΥΓΕΙΑΣ κ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΑΠΟΨΕΩΝ ΧΡΗΣΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΩΝ ΕΞΩΤΕΡΙΚΩΝ ΙΑΤΡΕΙΩΝ ΤΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Ιωάννης Αθαν. ΘΕΟΔΩΡΟΥ Τμήμα Μαθηματικών Σχολή Θετικών Επιστημών Πανεπιστήμιο Πατρών. ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ (Επιβλέπων Καθηγητής: Κων/νος Α.

Ιωάννης Αθαν. ΘΕΟΔΩΡΟΥ Τμήμα Μαθηματικών Σχολή Θετικών Επιστημών Πανεπιστήμιο Πατρών. ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ (Επιβλέπων Καθηγητής: Κων/νος Α. Ιωάννης Αθν ΘΕΟΔΩΡΟΥ Τμήμ Μθημτικών Σχολή Θετικών Επιστημών Πνεπιστήμιο Πτρών ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ (Επιβλέπων Κθηγητής: Κων/νος Α Δρόσος) ΠΑΤΡΑ 005 "So fa as aws of mathematcs efe to eaty they ae ot ceta

Διαβάστε περισσότερα

2.1 ΟΙ ΠΡΑΞΕΙΣ & ΟΙ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΟΥΣ

2.1 ΟΙ ΠΡΑΞΕΙΣ & ΟΙ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΟΥΣ 1.1 ΟΙ ΠΡΑΞΕΙΣ & ΟΙ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΟΥΣ ΘΕΩΡΙΑ 1. Ιδιότητες των πράξεων ( β ι γ δ) + γ β + δ ( β ι γ δ) γ βδ β + γ β + γ Αν γ 0, τότε : β 0 0 ή β 0 β γ βγ. Ιδιότητες των δυνάµεων λ +λ β ( β ( ) λ λ ) λ β λ

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Πατρών Σχολή Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών

Πανεπιστήμιο Πατρών Σχολή Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών Πνεπιστήμιο Πτρών Σχολή Ανθρωπιστικών κι Κοινωνικών Επιστημών Πιδγωγικό Τμήμ Δημοτικής Εκπίδευσης Πρόγρμμ Μετπτυχικών Σπουδών Mετπτυχική Εργσί Πεποιθήσεις κι κίνητρ. Μι ερευνητική προσέγγιση σε πολιτισμικά

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΡΑΤΗΣ ΑΝΤΩΝΕΑΣ. Περιέχει την ύλη που διδάσκεται στα Μαθηματικά της Κατεύθυνσης στη Γ Λυκείου

ΣΤΡΑΤΗΣ ΑΝΤΩΝΕΑΣ. Περιέχει την ύλη που διδάσκεται στα Μαθηματικά της Κατεύθυνσης στη Γ Λυκείου ΣΤΡΑΤΗΣ ΑΝΤΩΝΕΑΣ Περιέχει την ύλη που διδάσκετι στ Μθημτικά της Κτεύθυνσης στη Γ Λυκείου Στους δσκάλους μου με ευγνωμοσύνη Στους μθητές μου με ελπίδ Κάθε γνήσιο ντίτυπο έχει την ιδιόχειρη υπογρφή του συγγρφέ

Διαβάστε περισσότερα

Οι Νέες Τεχνολογίες ως Εργαλείο κατανόησης βασικών εννοιών στο Γυµνάσιο

Οι Νέες Τεχνολογίες ως Εργαλείο κατανόησης βασικών εννοιών στο Γυµνάσιο Οι Νέες Τεχνολογίες ως Εργλείο κτνόησης σικών εννοιών στο Γυµνάσιο ΗΜΗΤΡΙΟΣ ΚΟΝΤΟΓΕΩΡΓΟΣ Μθηµτικός-Υπεύθυνος του Μθηµτικού Εργστηρίου του Λυκείου Ελληνικού kontod@yahoo.gr ΚΩΝ/ΝΟΣ ΜΑΡΑΓΚΟΣ Μθηµτικός -Κθ.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ - ΤΥΠΟΛΟΓΙΟ

ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ - ΤΥΠΟΛΟΓΙΟ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ - ΤΥΠΟΛΟΓΙΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ο : ΙΑΝΥΣΜΑΤΑ Ιδιότητες πρόσθεσης δινυσµάτων () + = + () ( + ) + γ = + ( + γ) (3) + = (4) + ( ) =. Αν Ο είνι έν σηµείο νφοράς, τότε γι κάθε διάνυσµ ΑΒ έχουµε: AB = OB OA

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΕΤΟΥΣ 2005. Κυριακή 10-4-2005

ΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΕΤΟΥΣ 2005. Κυριακή 10-4-2005 ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ ΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΕΤΟΥΣ 2005 ΚΛΑ ΟΣ ΠΕ 70 ΑΣΚΑΛΩΝ EΞΕΤΑΣΗ ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΗ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ «Γνωστικό Αντικείµενο» Κυρική 10-4-2005 Α.

Διαβάστε περισσότερα

ιακριτά Μαθηµατικά και Μαθηµατική Λογική ΠΛΗ20 Ε ρ γ α σ ί α 4η Θεωρία Γραφηµάτων

ιακριτά Μαθηµατικά και Μαθηµατική Λογική ΠΛΗ20 Ε ρ γ α σ ί α 4η Θεωρία Γραφηµάτων ικριτά Μηµτικά κι Μηµτική Λογική ΠΛΗ Ε ρ γ σ ί 4η Θεωρί Γρφηµάτων Α π ν τ ή σ ε ι ς Ε ρ ω τ η µ ά τ ω ν Ερώτηµ. ίετι το ένρο του πρκάτω σχήµτος. e d f b l i a k m p c g h n o Θεωρώντς σν ρίζ του ένρου

Διαβάστε περισσότερα

Α5. Με καρυότυπο μπορεί να διαγνωστεί α. η β-θαλασσαιμία β. ο αλφισμός γ. το σύνδρομο Down δ. η οικογενής υπερχοληστερολαιμία.

Α5. Με καρυότυπο μπορεί να διαγνωστεί α. η β-θαλασσαιμία β. ο αλφισμός γ. το σύνδρομο Down δ. η οικογενής υπερχοληστερολαιμία. Α Π Α Ν Τ Η Σ Ε Ι Σ Θ Ε Μ Α Τ Ω Ν Π Α Ν Ε Λ Λ Α Δ Ι Κ Ω Ν Ε Ξ Ε Τ Α Σ Ε Ω Ν 2 0 1 5 ΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 22/05/2015 ΘΕΜΑ Α Ν γράψετε στο τετράδιό σς τον ριθμό κθεμίς πό τις πρκάτω ημιτελείς

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 02

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 02 Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν

Διαβάστε περισσότερα

Σταυρινού Γιώργος. Δεκέμβριος 2007. ΕΠΟΠΤΗΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Βασίλειος Χατζής

Σταυρινού Γιώργος. Δεκέμβριος 2007. ΕΠΟΠΤΗΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Βασίλειος Χατζής ΤΕΙ ΚΑΒΑΛΑΣ ΣΧΟΛΗ ΔΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΩΝ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗΣ ΔΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΗ ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΗ ΣΥΛΛΟΓΙΚΩΝ ΟΡΓΑΝΩΝ, ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ. Ακαδ. Έτος 2012-2013. Βασίλης ΚΟΥΤΡΑΣ. ιδάσκων: Λέκτορας (υ ό διορισµό) v.koutras@fme.aegean.gr Τηλ: 2271035457

ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ. Ακαδ. Έτος 2012-2013. Βασίλης ΚΟΥΤΡΑΣ. ιδάσκων: Λέκτορας (υ ό διορισµό) v.koutras@fme.aegean.gr Τηλ: 2271035457 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ Ακδ. Έτος 01-013 ιδάσκων: Βσίλης ΚΟΥΤΡΑΣ Λέκτορς υ ό διορισµό v.koutras@fme.aegean.gr Τηλ: 71035457

Διαβάστε περισσότερα

ΚΙΝΗΤΙΚΗ ΔΙΑΣΠΑΣΗΣ ΣΙΛΑΝΙΟΥ ΣΕ ΗΛΕΚΤΡΙΚΕΣ ΕΚΚΕΝΩΣΕΙΣ ΕΝΑΠΟΘΕΣΗΣ ΠΥΡΙΤΙΟΥ. Γ. Αλεξίου, Α. Καλαμπούνιας, Ε. Αμανατίδης, Δ. Ματαράς

ΚΙΝΗΤΙΚΗ ΔΙΑΣΠΑΣΗΣ ΣΙΛΑΝΙΟΥ ΣΕ ΗΛΕΚΤΡΙΚΕΣ ΕΚΚΕΝΩΣΕΙΣ ΕΝΑΠΟΘΕΣΗΣ ΠΥΡΙΤΙΟΥ. Γ. Αλεξίου, Α. Καλαμπούνιας, Ε. Αμανατίδης, Δ. Ματαράς ΚΙΝΗΤΙΚΗ ΔΙΑΣΠΑΣΗΣ ΣΙΛΑΝΙΟΥ ΣΕ ΗΛΕΚΤΡΙΚΕΣ ΕΚΚΕΝΩΣΕΙΣ ΕΝΑΠΟΘΕΣΗΣ ΠΥΡΙΤΙΟΥ Γ. Αλεξίου, Α. Κλμπούνις, Ε. Αμντίδης, Δ. Μτράς Εργστήριο Τεχνολογίς Πλάσμτος, Τμήμ Χημικών Μηχνικών, Πνεπιστήμιο Πτρών ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2013

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2013 ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ε_.ΜλΓΑ() ΤΑΞΗ: ΜΑΘΗΜΑ: ΘΕΜΑ Α Α.. Α.. Β ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΛΓΕΒΡΑ / ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Ηµεροµηνί: Κυρική 7 Απριλίου ιάρκει Εξέτσης: ώρες ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Βλέπε πόδειξη () σελ.75 σχολικού βιβλίου

Διαβάστε περισσότερα

ΑΞΙΟΣΗΜΕΙΩΤΕΣ ΤΑΥΤΟΤΗΤΕΣ Ι ΑΚΤΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ

ΑΞΙΟΣΗΜΕΙΩΤΕΣ ΤΑΥΤΟΤΗΤΕΣ Ι ΑΚΤΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ «Αρχή σοφίς φόος Κυρίου» ( Ψλµός 110, 10.) ΓΥΜΝΑΣΙΟ: ΤΑΞΗ : Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΤΜΗΜΑ:... ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ ΜΑΘΗΤΗ: ΑΞΙΟΣΗΜΕΙΩΤΕΣ ΤΑΥΤΟΤΗΤΕΣ Ι ΑΚΤΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ ΟΙ ΜΑΘΗΤΕΣ ΠΡΕΠΕΙ: Ν γνωρίζουν πότε µι ισότητ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΚΩΝΙΚΕΣ ΤΟΜΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ Πηγή: KEE

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΚΩΝΙΚΕΣ ΤΟΜΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ Πηγή: KEE 1. Ν ρεθεί η εξίσωση του κύκλου σε κθεµιά πό τις πρκάτω περιπτώσεις: ) έχει κέντρο την ρχή των ξόνων κι κτίν ) έχει κέντρο το σηµείο (3, - 1) κι κτίν 5 γ) έχει κέντρο το σηµείο (-, 1) κι διέρχετι πό το

Διαβάστε περισσότερα

Q T Q T. pdv. παραγόµενο έργο κατά την εκτόνωση αερίου: Μεταβολή της εσωτερικής ενέργειας αέρα χωρίς µεταβολή όγκου και παραγωγή έργου.

Q T Q T. pdv. παραγόµενο έργο κατά την εκτόνωση αερίου: Μεταβολή της εσωτερικής ενέργειας αέρα χωρίς µεταβολή όγκου και παραγωγή έργου. Ο 1 ος ΝΟΜΟΣ ΤΗΣ ΘΕΡΜΟ ΥΝΑΜΙΚΗΣ ΣΤΗΝ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ-1 σχετίζει τη µετβολή της θερµοκρσίς ενός ερίου µετηµετφορά ενέργεις µετξύ του ερίου κι του περιβάλλοντός του κι το πργόµενο/ποδιδόµενο έργο Q U W Q * *

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ. Τίτλος Διπλωματικής Εργασίας

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ. Τίτλος Διπλωματικής Εργασίας ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ Τίτλος Διπλωμτικής Εργσίς «Οικονομοτεχνική ξιολόγηση της ενεργεικής νβάθμισης συμβτικών κτιρίων, με την εφρμογή

Διαβάστε περισσότερα

Ορισμένο ολοκλήρωμα συνάρτησης Η συνάρτηση F( x ) = ( )

Ορισμένο ολοκλήρωμα συνάρτησης Η συνάρτηση F( x ) = ( ) 9 Ορισμένο ολοκλήρωμ συνάρτησης Η συνάρτηση F( = f t dt Θεωρούμε τη συνεχή συνάρτηση f:a R με A = [,] Χωρίζουμε το [,] σε ν ισομήκη υοδιστήμτ ου το κθέν έχει μήκος Δ = Σε κάθε υοδιάστημ ου σχημτίζετι ν

Διαβάστε περισσότερα

Φροντιστήρια 2001-ΟΡΟΣΗΜΟ

Φροντιστήρια 2001-ΟΡΟΣΗΜΟ Φροτιστήρι -ΟΡΟΣΗΜΟ ΟΡΟΣΗΜΟ Άλγεβρ Β Λυκείου Επιμέλει: Σεμσίρης Αριστείδης -- Φροτιστήρι -ΟΡΟΣΗΜΟ - - Φροτιστήρι -ΟΡΟΣΗΜΟ Άλγεβρ Β Λυκείου Περιέχει Συοπτική Θεωρί Μεθοδολογί Ασκήσεω Λυμέες Ασκήσεις Λυμέ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟΣ ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ ΣΧΕ ΙΟ ΞΕΝΟΚΡΑΤΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΟΥ ΣΕΙΣΜΙΚΟΥ ΚΙΝ ΥΝΟΥ. ρ. Στυλιανός Γ. Λόζιος

ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟΣ ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ ΣΧΕ ΙΟ ΞΕΝΟΚΡΑΤΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΟΥ ΣΕΙΣΜΙΚΟΥ ΚΙΝ ΥΝΟΥ. ρ. Στυλιανός Γ. Λόζιος ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟΣ ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ ΣΧΕ ΙΟ ΞΕΝΟΚΡΑΤΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΟΥ ΣΕΙΣΜΙΚΟΥ ΚΙΝ ΥΝΟΥ ρ. Στυλινός Γ. Λόζιος Επ. Κθηγητής του Τµήµτος Γεωλογίς του Εθνικού & Κποδιστρικού Πνεπιστηµίου Αθηνών Το εφρµοσµέν

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ Έστω η πργωγίσιμη συνάρτηση f: (, + ) R γι την οποί ισχύει η σχέση f() yf(y) = yf + y y γι κάθε, y (, + ) i. Ν δειχθεί ότι η f είνι στθερή στο (, + ). ii. Εάν iii.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. 1 Ευκλείδεια Γεωµετρία Α και Β Ενιαίου Λυκείου ΟΕ Β (παραγ. 6.4)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. 1 Ευκλείδεια Γεωµετρία Α και Β Ενιαίου Λυκείου ΟΕ Β (παραγ. 6.4) ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ότν σιγά σιγά άρχισ ν ενηµερώνοµι γύρω πό τις µθηµτικές γνώσεις των ρχίων Ελλήνων µθηµτικών κι µελετητών, ένοιωσ µεγάλη έκπληξη τόσο γι την ποιότητ κι ποσότητ των γνώσεών τους, όσο κι γι τη δική

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΣΕΙΣ ΙΑΤΑΞΗΣ, Α Α.

ΣΧΕΣΕΙΣ ΙΑΤΑΞΗΣ, Α Α. ΣΧΕΣΕΙΣ ΙΑΤΑΞΗΣ, Α Α. 1. ΣΧΕΣΕΙΣ ΔΙΑΤΑΞΗΣ: επνεπίσκεψη. Η εξής πρτήρηση γι τις (μονομερείς) διμελείς σχέσεις, εξυπηρετεί την τξινόμησή τους: τ ζεύγη μις οποιδήποτε τέτοις σχέσης εμπίπτουν σε τρείς κτηγορίες:

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Ν γράψετε στο τετράδιό σς τον ριθμό κθεμιάς πό τις πρκάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 κι δίπλ το γράμμ που

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ. Ενότητα 6 ΑΟΡΙΣΤΟ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΑ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ. Ενότητα 6 ΑΟΡΙΣΤΟ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΑ ΜΙΓΑ ΙΚΟΙ Ενότητ 6 ΑΡΙΘΜΟΙ ΘΕΩΡΙΑ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΑΤΩΝ Ορισµό ΑΟΡΙΣΤΟ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΑ Έστω f µί συνάρτηση ορισµένη σε έν διάστηµ. Αρχιή συνάρτηση ή πράουσ f στο ονοµάζετι άθε συνάρτηση F που είνι πρωίσιµη στο ι ισχύει

Διαβάστε περισσότερα

3x 2x 1 dx. x dx. x x x dx.

3x 2x 1 dx. x dx. x x x dx. ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΑΣΚΗΣΕΩΝ Άσκηση (Υολογισμός του f () d Βσιζόμενος σε Ιδιότητες Ή στην Αρχική της f, η οοί Βρίσκετι ό Κνόνες Πργώγισης) Ν υολογίσετε το ολοκλήρωμ ( + ) d (Θέμ Β) Άσκηση (Υολογισμός του f () d

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ Έστω η πργωγίσιμη συνάρτηση f: (, + ) R γι την οποί ισχύει η σχέση f() yf(y) = yf + y y γι κάθε, y (, + ) i. Ν δειχθεί ότι η f είνι στθερή στο (, + ). ii. Εάν iii.

Διαβάστε περισσότερα

Επαναληπτικό Διαγώνισµα Μαθηµατικών Γ Λυκείου ΕΠΑΛ

Επαναληπτικό Διαγώνισµα Μαθηµατικών Γ Λυκείου ΕΠΑΛ ΘΕΜΑ Α Επνληπτικό Διγώνισµ Μθηµτικών Γ Λυκείου ΕΠΑΛ Α. Ν δώσετε τον ορισµό της συχνότητς κι της σχετικής συχνότητς µις πρτήρησης x i. (7 Μονάδες) Α. Ν χρκτηρίσετε τις προτάσεις που κολουθούν, γράφοντς

Διαβάστε περισσότερα

Άλγεβρα και Στοιχεία Πιθανοτήτων Θεωρία & Σχόλια

Άλγεβρα και Στοιχεία Πιθανοτήτων Θεωρία & Σχόλια Α ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ Άλγερ κι Στοιχεί Πιθοτήτω Θεωρί & Σχόλι 014 015 ΜΑΥΡΑΓΑΝΗΣ ΣΤΑΘΗΣ ΚΑΡΑΓΕΩΡΓΟΣ ΒΑΣΙΛΗΣ ΑΛΓΕΒΡΑ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΩΝ Α ΛΥΚΕΙΟΥ 1 ΑΛΓΕΒΡΑ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΩΝ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΤΟΜΕΑΣ ΠΥΡΗΝΙΚΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΚΑΙ. Μιλτιάδης Γ. Ζώης Α.Μ.: 200113

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΤΟΜΕΑΣ ΠΥΡΗΝΙΚΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΚΑΙ. Μιλτιάδης Γ. Ζώης Α.Μ.: 200113 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΤΟΜΕΑΣ ΠΥΡΗΝΙΚΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΗΣ ΣΤΟΙΧΕΙΩ ΩΝ ΣΩΜΑΤΙΩΝ Μιλτιάδης Γ. Ζώης Α.Μ.: 00113 ΤΑΛΑΝΤΩΣΕΙΣ ΝΕΤΡΙΝΩΝ: ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΚΡΙΣΗΣ ΤΟΥ ΑΝΙΧΝΕΥΤΗ ΤΟΥ ΠΕΙΡΑΜΑΤΟΣ MINOS

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 3ο. Βασικές έννοιες

ΜΑΘΗΜΑ 3ο. Βασικές έννοιες ΜΑΘΗΜΑ 3ο Βασικές έννοιες Εισαγωγή Βασικές έννοιες Ένας από τους βασικότερους σκοπούς της ανάλυσης των χρονικών σειρών είναι η διενέργεια των προβλέψεων. Στα υποδείγματα αυτά η τρέχουσα τιμή μιας οικονομικής

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ (27 /5/ 2004)

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ (27 /5/ 2004) ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ (7 /5/ 4) ΘΕΜΑ ο Α. Έστω μι συνάρτηση f ορισμένη σ' έν διάστημ Δ κι έν εσωτερικό σημείο του Δ. Αν η f προυσιάζει τοπικό κρόττο στο κι είνι πργωγίσιμη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΩΝ Ι

ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΩΝ Ι ΔΗΜΟΣΘΕΝΗΣ ΤΑΛΑΣΛΙΔΗΣ ΗΛΙΑΣ ΜΠΟΥΓΑΪΔΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ ΝΤΙΝΟΠΟΥΛΟΣ ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΩΝ Ι ΤΕΥΧΟΣ A Π Α Ν Ε Π Ι Σ Τ Η Μ Ι Α Κ Ε Σ Σ Η Μ Ε Ι Ω Σ Ε Ι Σ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ Α.Π.Θ. ΤΟΜΕΑΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΡΑΜΜΑΤΑ 1 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΔΙΑΓΡΑΜΜΑΤΑ 1 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΑΓΡΑΜΜΑΤΑ 1 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ συγκέντρωση Μόλυνση ονομάζετι η είσοδος ενός πθογόνου μικροίου στον οργνισμό. Χρονικά, προηγείτι η είσοδος του μικροίου κι κολουθεί η ενεργοποίηση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟ ΘΕΩΡΗΜΑ ΑΓ ΓΔ

ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟ ΘΕΩΡΗΜΑ ΑΓ ΓΔ ΠΥΘΟΡΕΙΟ ΘΕΩΡΗΜ Στο διπλνό ορθοώνιο τρίωνο, έχουμε φέρει πλά το ύψος που κτλήει στην υποτείνουσ. Είνι προφνές ότι, με υτό τον τρόπο, το μεάλο ορθοώνιο τρίωνο χωρίστηκε σε δύο μικρότερ ορθοώνι, τ κι. Σε

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ A ΛΥΚΕΙΟΥ Α. ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑΣ

ΦΥΣΙΚΗ A ΛΥΚΕΙΟΥ Α. ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑΣ ΦΥΣΙΚΗ A ΛΥΚΕΙΟΥ. ΕΠΝΛΗΠΤΙΚ ΘΕΜΤ ΘΕΩΡΙΣ ΣΚΗΣΗ Ο πρκάτω πίνκς περιέχει τ πρόσηµ των λγεβρικών τιµών της τχύτητς κι της επιτάχνσης. Σµπληρώστε τον πρκάτω πίνκ. >, > >, <

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΦΟΡΙΚΟΣ ΛΟΓΙΣΜΟΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗΣ I

ΙΑΦΟΡΙΚΟΣ ΛΟΓΙΣΜΟΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗΣ I ΙΑΦΟΡΙΚΟΣ ΛΟΓΙΣΜΟΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗΣ I Σε κθεµιά πό τις πρκάτω περιπτώσεις ν κυκλώσετε το γράµµ Α, ν ο ισχυρισµός είνι ληθής κι το γράµµ Ψ, ν ο ισχυρισµός είνι ψευδής δικιολογώντς συγχρόνως την πάντησή

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ο. 1.1. Οι πράξεις πρόσθεση και πολλαπλασιασµός και οι ιδιότητές τους.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ο. 1.1. Οι πράξεις πρόσθεση και πολλαπλασιασµός και οι ιδιότητές τους. ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ - - ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ο.. Οι πράξεις πρόσθεση κι πολλπλσισµός κι οι ιδιότητές τους. Πρόσθεση Πολλπλσισµός Ιδιότητ.. Ατιµετθετική (γ)()γ (γ)()γ Προσετιρική (γ)γ Επιµεριστική 0. Ουδέτερο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ. Από το πρακτικό της αριθμ.15-11 ης Συνεδρίασης της Οικονομικής Επιτροπής Δήμου Λεβαδέων Αριθμός απόφασης : 142.

ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ. Από το πρακτικό της αριθμ.15-11 ης Συνεδρίασης της Οικονομικής Επιτροπής Δήμου Λεβαδέων Αριθμός απόφασης : 142. ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ Λιβδειά 24 04-2015 Αριθ Πρωτ: 10259 ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ Από το πρκτικό της ριθμ15-11 ης Συνεδρίσης της Οικονομικής Επιτροπής Δήμου Λεβδέων Αριθμός πόφσης : 142 Περίληψη Εκθεση ποτελεσμάτων εκτέλεσης προϋπολογισμού

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Αόριστο & Ορισμένο Ολοκλήρωμα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Αόριστο & Ορισμένο Ολοκλήρωμα Ορισμό ΚΕΦΑΛΑΙΟ Αόριστ & Ορισμέν Ολκλήρωμ Αρχική-Πράγυσ Πράγυσ ή Αρχική ή Αντιπράγωγ μι συνάρτηση f, σε έν διάστημ Δ νμάζετι η πργωγίσιμη συνάρτηση F γι την πί ισχύει F ( ) = f ( ) γι κάθε Ξ D π.χ. π.χ.

Διαβάστε περισσότερα

Αλυσοειδής - Eνειλιγµένη και Έλκουσα. Καµπύλη

Αλυσοειδής - Eνειλιγµένη και Έλκουσα. Καµπύλη ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΚΑΜΠΥΛΕΣ Αλυσοειδής - Eνειλιγµένη κι Έλκουσ Κµπύλη ηµήτρης Ι. Μπουνάκης Σ. Σ. Μ. 1. ΑΛΥΣΟΕΙ ΗΣ ΚΑΜΠΥΛΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ - ΙΣΤΟΡΙΑ Μι πό τις ιστορικές κι ονοµστές κµπύλες, του επιπέδου που µελετήθηκε

Διαβάστε περισσότερα

Περιεκτικότητα στα εκατό κατά βάρος (% W/W): εκφράζει τα γραµµάρια της διαλυµένης ουσίας που περιέχονται σε 100 g διαλύµατος.

Περιεκτικότητα στα εκατό κατά βάρος (% W/W): εκφράζει τα γραµµάρια της διαλυµένης ουσίας που περιέχονται σε 100 g διαλύµατος. 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ο 1. ΙΑΛΥΜΑΤΑ (ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ - ΙΑΛΥΤΟΤΗΤΑ) Όπως νφέρµε διάλυµ είνι έν οµογενές µίγµ που ποτελείτι πό δύο ή περισσότερες χηµικές ουσίες. Περιεκτικότητ διλύµτος είνι η ποσότητ της διλυµένης

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: Φορολογική μεταχείριση των μερισμάτων που λαμβάνουν νομικά πρόσωπα από την κοινοπραξία στην οποία συμμετέχουν.

ΘΕΜΑ: Φορολογική μεταχείριση των μερισμάτων που λαμβάνουν νομικά πρόσωπα από την κοινοπραξία στην οποία συμμετέχουν. ΑΔΑ: 6ΩΗΩΗ 5ΓΡ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Αθήν, 15 Ιουνίου 2015 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΕΣΟΔΩΝ ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΦΟΡΟΛΟΓΙΚΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΑΜΕΣΗΣ ΦΟΡΟΛΟΓΙΑΣ ΤΜΗΜΑ: Β Τχ.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 20 ΜΑΪΟΥ 2009 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 20 ΜΑΪΟΥ 2009 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ ΜΑΪΟΥ 9 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Θέµ 1ο Α. Έστω µι συνεχής συνάρτηση f ορισµένη σε έν διάστηµ.

Διαβάστε περισσότερα

Ο Έλεγχος των Οικονομικών Κύκλων στις Χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Ο Έλεγχος των Οικονομικών Κύκλων στις Χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Τεχνολογικό Εκπιδευτικό Ίδρυμ Κρήτης Σχολή Διοίκησης κι Οικονομίς Τμήμ Χρημτοοικονομικής κι Ασφλιστικής ΘΕΜΑ: Ο Έλεγχος των Οικονομικών Κύκλων στις Χώρες της Ευρωπϊκής Ένωσης. Πτυχική Εργσί: Μυρομμάτη

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 9 ο ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΚΟΠΩΣΗ

Κεφάλαιο 9 ο ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΚΟΠΩΣΗ Κεφάλιο 9 ο ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΚΟΠΩΣΗ ρ. Ν. Αλεξό ουλος ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ο : ΚΟΠΩΣΗ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Έχει πρτηρηθεί ότι εάν έν µετλλικό εξάρτηµ ή δοκίµιο υποβληθεί ε ενλλόµενες περιοδικές

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ

ΟΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ 1 ΟΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ 1.1 ΟΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΟΥΣ (Επλήψεις Συμπληρώσεις) Εισγωγή Στο Γυμάσιο μάθμε ότι οι πργμτικοί ριθμοί ποτελούτι πό τους ρητούς κι τους άρρητους ριθμούς κι πριστάοτι με

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 4 ΣΕΛΙ ΕΣ

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 4 ΣΕΛΙ ΕΣ ΑΡΧΗ ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ HMEΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑ Α A ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙ ΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑ Α Β ) ΠΕΜΠΤΗ 24 ΜΑΪΟΥ 202 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ:

Διαβάστε περισσότερα

Οι ΤΠΕ ως παιδαγωγική εμπειρία μέσα από τα βιώματα των παιδιών: Εμπειρίες και προκλήσεις για το ψηφιακό χάσμα

Οι ΤΠΕ ως παιδαγωγική εμπειρία μέσα από τα βιώματα των παιδιών: Εμπειρίες και προκλήσεις για το ψηφιακό χάσμα Οι ΤΠΕ ως πιδγωγική εμπειρί μέσ πό τ βιώμτ των πιδιών: Εμπειρίες κι προκλήσεις γι το ψηφικό χάσμ Στύρου Χριστίν Ευρωπϊκό Πνεπιστήμιο Κύπρου & Βρυωνίδης Μάριος Ευρωπϊκό Πνεπιστήμιο Κύπρου Περίληψη H προύσ

Διαβάστε περισσότερα

Λογάριθμοι. Α. ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ Η έννοια του λογάριθμου Έστω η εξίσωση αx

Λογάριθμοι. Α. ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ Η έννοια του λογάριθμου Έστω η εξίσωση αx Λογάριθμοι Α. ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ Η έοι του λογάριθμου Έστω η εξίσωση θ, 0, θ 0. Η εξίσωση υτή έχει μοδική λύση φού η εκθετική συάρτηση f είι γησίως μοότοη κι το θ ήκει στο σύολο τιμώ της. Τη μοδική

Διαβάστε περισσότερα

ΣΑΜΑΡΑΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΚΩΣΤΑΚΗΣ ΛΑΜΠΡΟΣ

ΣΑΜΑΡΑΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΚΩΣΤΑΚΗΣ ΛΑΜΠΡΟΣ Ρίζες πργμτικώ ριθμώ Τετργωική ρίζ πργμτικού ριθμού Ορισμός: Η τετργωική ρίζ εός μη ρητικού ριθμού είι ο μη ρητικός ριθμός β που ότ υψωθεί στο τετράγωο μς δίει το, δηλδή: = β β =,, β Πρτήρηση: Η ορίζετι

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: Ολοκληρώματα. Υπολογισμός ολοκληρωμάτων. Μέθοδοι ολοκλήρωσης. Εμβαδά. Η συνάρτηση που ορίζεται από ολοκλήρωμα

Θέμα: Ολοκληρώματα. Υπολογισμός ολοκληρωμάτων. Μέθοδοι ολοκλήρωσης. Εμβαδά. Η συνάρτηση που ορίζεται από ολοκλήρωμα Θέμ: Ολοκληρώμτ Υολογισμός ολοκληρωμάτων Μέθοδοι ολοκλήρωσης Εμβδά Η συνάρτηση ου ορίζετι ό ολοκλήρωμ Ενλητικές σκήσεις ολοκληρωμάτων ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΑΤΩΝ ΜΕ ΕΥΡΕΣΗ ΤΗΣ ΑΡΧΙΚΗΣ ή ΠΑΡΑΓΟΥΣΑΣ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Πτυχιακή Μελέτη. «ιερεύνηση πρακτικών εφαρµογών µετάδοσης θερµότητας από ενεργειακή σκοπιά» Εισηγητής: Κτενιαδάκης Μιχ. Επιµέλεια: Στρατάκη Ανθούλα

Πτυχιακή Μελέτη. «ιερεύνηση πρακτικών εφαρµογών µετάδοσης θερµότητας από ενεργειακή σκοπιά» Εισηγητής: Κτενιαδάκης Μιχ. Επιµέλεια: Στρατάκη Ανθούλα P TS TS P Τεχνολογικό Εκπιδευτικό Ίδρυµ Κρήτης Πρόγρµµ Σπουδών Επιλογής ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ Πτυχική Μελέτη «ιερεύνηση πρκτικών εφρµογών µετάδοσης θερµότητς πό ενεργεική σκοπιά» Εισηγητής:

Διαβάστε περισσότερα

3.1. Ασκήσεις σχ. βιβλίου σελίδας 144 146 Α ΟΜΑ ΑΣ

3.1. Ασκήσεις σχ. βιβλίου σελίδας 144 146 Α ΟΜΑ ΑΣ 1 3.1 σκήσεις σχ. ιλίου σελίδς 144 146 Ο Σ 1. Έν κουτί έχει τρεις µπάλες, µι άσπρη, µι µύρη κι µι κόκκινη. άνουµε το εξής πείρµ : πίρνουµε πό το κουτί µι µπάλ, κτγράφουµε το χρώµ της κι την ξνάζουµε στο

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΚΩΝΙΚΕΣ ΤΟΜΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΤΥΠΟΥ ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ Πηγή: KEE

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΚΩΝΙΚΕΣ ΤΟΜΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΤΥΠΟΥ ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ Πηγή: KEE ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΚΩΝΙΚΕΣ ΤΟΜΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΤΥΠΟΥ ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ Πηγή: KEE 1. Το σηµείο Μ (-, ) νήκει στη γρµµή µε εξίσωση Α. = = - Γ. = 1. ( ) ( - ) = 1 Ε. = -. Το κέντρο του κύκλου που έχει διάµετρο ΑΒ µε Α

Διαβάστε περισσότερα