ΕΝΔΕΙΞΕΙΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΓΡΑΦΗΣ (Νεολιθική εποχή) Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΕΝΔΕΙΞΕΙΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΓΡΑΦΗΣ (Νεολιθική εποχή) Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΗ"

Transcript

1 ΕΝΔΕΙΞΕΙΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΓΡΑΦΗΣ (Νεολιθική εποχή) Δρ. Χριστίνα Μαραγκού αρχαιολόγος «Γράµµατα... ὑποµνήσεως φάρµακον» (Πλάτωνος Φαίδρος 275α) Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Πληροφορίες σχετικά µε ενδεχόµενα συστήµατα (κατα)γραφής, σηµείωσης ή αριθµητικής πριν από τις αρχαιότερες αποκρυπτογραφηµένες γραφές βασίζονται σε υλικά κατάλοιπα και στη µελέτη της ανθρώπινης νόησης και των συµβολικών συµπεριφορών. Η «αρχαιολογία της νόησης» (cognitive archaology) εξετάζει µαρτυρίες ήδη της Παλαιολιθικής εποχής και, εκτός από τα αρχαιολογικά δεδοµένα και την κοινωνική ανθρωπολογία, στηρίζεται και σε άλλες επιστήµες (βιολογία, νευρολογία, ψυχολογία ). Επειδή η ανθρώπινη µνήµη είναι πεπερασµένη, µετά από ένα βασικό στάδιο εξέλιξης, στην Παλαιολιθική περίοδο, ο άνθρωπος άρχισε να χρησιµοποιεί εξωτερικούς (εκτός του ανθρώπινου σώµατος, εξωσωµατικούς) τρόπους αποθήκευσης δεδοµένων µε µνηµοτεχνικούς µηχανισµούς. Στη συνέχεια επινόησε υλικά µέσα για την καταχώρηση, αποθήκευση και ανάκτηση πληροφοριών (F. D Errico), αφού ήταν πλέον αδύνατη η διάσωση και διαχείριση όλων των απαραίτητων στοιχείων για τη λειτουργία µιας δεδοµένης κοινωνίας (A. Leroi- Gourhan). Τα δεδοµένα άρχισαν να υλοποιούνται σε συστήµατα σηµείων, απαραίτητα σε κώδικες επικοινωνίας, όπως είναι η καταγραφή, η αριθµητική ή η γραφή. Με την έννοια αυτή, ένα σηµείο αποτελείται από δύο µέρη, το σηµαίνον (σύµβολο) και το σηµαινόµενο, των οποίων η σχέση είναι αυθαίρετη και έχει νόηµα µόνο µέσα στο συγκεκριµένο σηµειακό σύστηµα και για όσους γνωρίζουν τον κώδικα αντιστοιχίας. Συγκεκριµένα, ορισµένα ραβδοειδή αντικείµενα από οστό, κέρατο ή ελεφαντόδοντο µε σειρές εγκοπών ή εγχαράξεων που χρονολογούνται από την Ανώτερη Παλαιολιθική της Ευρώπης (που αρχίζει πριν από περίπου χρόνια) και εξής παρόµοιας µορφολογίας αντικείµενα από άλλες ύλες χρησιµοποιούνται ακόµη, µε βάση εθνογραφικές µαρτυρίες-, έχουν ερµηνευθεί κατά καιρούς ως τα παλαιότερα διατηρούµενα επινοήµατα για τη µέτρηση και την καταγραφή (tallies, σηµαδεµένες ράβδοι): µέτρηση επιδόσεων στο κυνήγι (από τις πρώτες ερµηνείες), ή σηµείωση ρυθµών, έννοιας εγγενούς στον άνθρωπο, δηλαδή χρονικών περιόδων (ηµερολόγια βασισµένα στις φάσεις της σελήνης, Α. Marshack) ή ενοτήτων απαγγελίας ή ασµάτων που αντιστοιχούσαν στο ρυθµό του λόγου (Α. Leroi-Gourhan). Τα σηµεία (σηµάδια) µπορούν να οµαδοποιηθούν, χωρίς να µπορεί όµως να γίνει διάκριση σε ποιοτικές υποκατηγορίες µονάδων, εφόσον τα επαναλαµβανόµενα σηµεία είναι όµοια, και χωρίς να µπορεί να αλλάξει ό,τι έχει ήδη καταγραφεί. Στη Μεσολιθική εποχή της Ευρώπης (Αzilien, περίπου χρόνια πριν από σήµερα), επιµήκη βότσαλα φέρουν και αυτά οµάδες γραπτών ή εγχάρακτων σηµείων και ερµηνεύθηκαν (C. Couraud) πάλι ως σεληνιακά Η σύνταξη του κειµένου ολοκληρώθηκε τον Ιούνιο του

2 ηµερολόγια ή ως καταγραφές θηραµάτων, ερµηνεία που δεν έγινε δεκτή από άλλους. Πιστεύεται ωστόσο ότι, τουλάχιστον από την Ανώτερη Παλαιολιθική και εξής, ο άνθρωπος είχε εφεύρει τεχνητά (εξωσωµατικά) µνηµονικά συστήµατα, έστω και αν οι ακριβείς λόγοι για τους οποίους θα είχαν χρησιµοποιηθεί µας είναι άγνωστοι. Την σηµείωση, επεξεργασία και ανάκτηση των συστηµάτων αυτών διέπουν οι ακόλουθοι παράγοντες: η µορφολογία των στοιχείων τους, η διάταξή τους στον χώρο, η σσσώρευσή τους στη διάρκεια του χρόνου και ο αριθµός τους (F. D Errico). ΙΙ. ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΟΧΗ Στη Νεολιθική εποχή, η σωρεία πληροφοριών απαιτούσε αποτελεσµατικότερο σύστηµα αποµνηµόνευσης και εξωτερικής (εξωσωµατικής) αποθήκευσης, µε την χρησιµοποίηση συµβολικών αντικειµένων που χαρακτηρίζουν τις πρώϊµες αγροτικές κοινωνίες µετά τη «νεολιθική επανάσταση» (µετάβαση στο παραγωγικό στάδιο τροφής) και πριν τη µετάβαση προς την διανοητική φάση της ανθρώπινης εξέλιξης «που χρησιµοποιεί πολύπλοκα συστήµατα ανάκτησης των πληροφοριών για εξωτερική συµβολική αποθήκευση, συνήθως υπό µορφή γραφής, συχνή στις αστικές κοινωνίες» (C. Renfrew). Τα διατηρούµενα υλικά κατάλοιπα, τα υλοποιηµένα σηµεία, περιλαµβάνουν: Α) τρισδιάστατα µικρά τέχνεργα «άγνωστης χρήσης» και Β) δισδιάστατα σηµεία (σηµάδια) πάνω σε τέχνεργα γνωστής ή άγνωστης χρήσης. Οι σχετικές µαρτυρίες από την Ελλάδα είναι λίγες και θα εξετασθούν µαζί µε τα διαθέσιµα δεδοµένα των γειτονικών περιοχών. Α. «Πιόνια»/ «κουπόνια» (tokens) και σηµαδεµένες ράβδοι (tallies) Ο απλούστερος τρόπος (κατα)µέτρησης βασίζεται στην αντιστοιχία ένα προς ένα, σε αντιπαραβολή δηλαδή ανάµεσα στις ενότητες που πρέπει να µετρηθούν (π.χ. ζώα κοπαδιού) και τα υλοποιηµένα σηµεία (δάχτυλα, βότσαλα, απλά µικροσκοπικά τέχνεργα, κλπ). Δεν αφήνει απαραίτητα ίχνη, εξακολουθεί να χρησιµοποιείται και σήµερα και πρέπει να είχε εφευρεθεί και χρησιµοποιηθει σε διαφορετικές περιοχές και εποχές από το απώτατο παρελθόν. Απλές αριθµητικές πράξεις, πρόσθεση και αφαίρεση, είναι δυνατές, καθώς και η οµαδοποίηση, και άρα η δηµιουργία (υπο)συνόλων, το δε σύστηµα, αφού αποτελείται από κινητά αντικείµενα, επιτρέπει µεταγενέστερες τροποποιήσεις, αλλά είναι δύσκολη η διαχείριση πολύ µεγάλων αριθµών. Πήλινα κυρίως, µικρά «κουπόνια»/ «πιόνια» (tokens) απλών γεωµετρικών σχηµάτων µαρτυρούνται στην Εγγύς και Μέση Ανατολή (σηµερινά Ιράκ, Ιράν, Συροπαλαιστίνη, Τουρκία), τουλάχιστον από την 8 η έως την 4 η χιλιετία. Σε αυτά η D. Schmand-Besserat συµπεριλαµβάνει και τα σύνθετα σχήµατα (ζωόµορφα, αγγεία, εργαλεία), που θα µπορούσαν όµως να ανήκουν και σε άλλα σηµειακά συστήµατα (π.χ. κοσµήµατα, παιχνίδι). Η θεωρία της για την προέλευση της γραφής από τα αρχαιότερα ήδη αντικείµενα κθώς και για την ένταξη όλων των tokens στην ίδια κατηγορία ανεξαρτήτως περιόδου έχει υποστεί κριτικές. Ενώ δεν υπάρχει µέχρι στιγµής βεβαιότητα για τα πρωϊµότερα, οι περισσότεροι ερευνητές (π.χ. H. J. Nissen) δέχονται ωστόσο την ερµηνεία των νεότερων tokens (4 η χιλιετία) ως µέσων καταµέτρησης ποσοσήτων σε οικονοµικές διαδικασίες που αφορούσαν προϊόντα. Με τη διαφοροποίηση των σχηµάτων και των µεγεθών των «κουπονιών» µπορούσαν να µεταδοθούν ειδικότερες ποιοτικές πληροφορίες, όσον αφορά κατηγορίες προϊόντων. Την τοποθέτηση κουπονιών σε πήλινα (ή φθαρτά) δοχεία, πιθανόν στο πλαίσιο οικονοµικού ελέγχου ή νοµικής επίβλεψης και καταγραφής οικονοµικών συναλλαγών, συνόδευε η αποτύπωση της εικόνας των κουπονιών και του αθροίσµατός τους πάνω στον πήλινο «φάκελό» τους (bulla), η οποία δείχνει κατανόηση της έννοιας των αριθµών που εκφράζουν σύνολα. Η εκπόνηση του κώδικα 2

3 της σφηνοειδούς γραφής που αναγράφεται σε µία ή και δύο όψεις πινακίδων πιθανόν προέκυψε από τους µηχανισµούς καταγραφής σε πήλινους φακέλους και από τα «κουπόνια». Η αναπαράσταση των «κουπονιών» µε ορισµένη σειρά οδήγησε στην απόδοση αριθµητικής τιµής µε βάση τη σχετική θέση και όχι µόνο το µέγεθος των συµβόλων, και άρα µεταγενέστερα στην εφεύρεση των αβάκων. Η µέθοδος των «κουπονιών» και bullae µάλλον συνεχίσθηκε παράλληλα µε τη γραφή και µετά την εφεύρεσή της. Νεολιθικά πήλινα tokens έχουν βρεθεί στην Ελλάδα και τις Βαλκανικές χώρες και χρονολογούνται από τα τέλη της 7 ης χιλιετίας (Αρχαιότερη Νεολιθική, ΑΝ) µέχρι και την 4 η χιλιετία (Νεότερη και Τελική Νεολιθική, ΝΝ, ΤΝ). Μέχρι στιγµής, τα πρωϊµότερα (ΑΝ) προέρχονται από τη Θεσσαλία, τη Δυτική Μακεδονία και την Κεντρική Ελλάδα, αλλά µαρτυρούνται και στη Μέση Νεολιθική (ΜΝ) και ΝΝ της Θεσσαλίας, Μακεδονίας και Θράκης και τη ΝΝ των νήσων του Αιγαίου. Είναι σφαιρικά, κυλινδρικά και ωοειδή αντικείµενα, αλλά και δακτύλιοι, δισκάρια, κώνοι, ράβδοι και αντικείµενα µε σχήµα «µπουκαλιού» ή σπόρου. Σχετικά µεγαλύτερα πλακίδια, παραλλληλεπίπεδα ή αντικείµενα σε σχήµα ψωµιού, ενδεχοµένως µε σειρές παρόµοιων εγκοπών, σηµείων ή µε άλλα απλά µοτίβα, θα µπορούσαν, εκτός από tokens να είναι tallies, σηµαδεµένες ράβδοι. Συγκεκριµένα: α) Μερικές εκατοντάδες «κουπόνια» δύο κυρίως σχηµάτων, κυκλικά και ωοειδή, βρέθηκαν µαζί µε πάνω από 400 λεπίδες πυριτολίθου, δύο ιδιαίτερα µεγάλου µεγέθους λίθινες αξίνες, µερικά ιδιότυπα αγγεία και πέντε ανθρωπόµορφα ειδώλια µέσα σε ένα µεγάλο, πιθανόν κοινό κτίριο («ιερό») στη Νέα Νικοµήδεια (ΑΝ). Δισκοειδή αντικείµενα και/ή αποστρογγυλεµένα όστρακα χωρίς διάτρηση προέρχονται, µεταξύ άλλων, από το Αχίλλειο (βρέθηκαν κυρίως σε µικρές οµάδες, µέσα σε σπίτια, ΑΝ-ΜΝ) και τη Νέα Μάκρη (ΑΝ). Μεµονωµένα «κουπόνια» αλλά και «ενώτια», που ίσως θα µπορούσαν να ενταχθούν και αυτά στην ίδια κατηγορία (πρβλ. Μ. Budja), ή µικρές οµάδες τους προέρχονται ακόµη, µεταξύ άλλων, από τη Νέα Νικοµήδεια, το Σέσκλο, το Αχίλλειο, την Άργισσα και το Divostin (ΑΝ), και παραλληλεπίπεδα από το ΑΝ-ΜΝ Αχίλλειο [εικ. 1]. Κωνικοί δίσκοι έχουν βρεθεί στους Σιταγρούς [εικ. 2], ακανόνιστοι κύλινδροι στο Σάλιαγκο (ΝΝ) και το Εµποριό (τέλος ΝΝ και Πρώιµη Χαλκοκρατία, ΠΕΧ), εγχάρακτοι κύλινδροι στους Σιταγρούς, το Δοξάτο και το Μaliq, σφαιρίδια στο Ντικιλί Τας, τα Σέρβια και τους Σιταγρούς και δακτύλιοι στο Ντικιλί Τας [εικ. 3], το Goljamo Delcevo, το Ezero και το Vucedol, ένα ραβδόσχηµο αντικείµενο στη Θέρµη και δισκοειδή αντικείµενα µε ή χωρίς διακόσµηση στο Ντικιλί Τας, τους Σιταγρούς, τα Σέρβια, το Suplevec, το Medvenjak, την Ploskata Mogila (ΝΝ-ΤΝ). Άλλα αντικείµενα σε σχήµα αγγείου ή µπουκαλιού χωρίς άνοιγµα προέρχονται (ΝΝ) από το Ντικιλί Τας, τους Σιταγρούς, τη Βουλγαρία (Plovdiv, Bikovo, Ruse, Kapitan Dimitrievo, Baniata) και τη Ρουµανία (πολιτισµός Cucuteni) ορισµένες όµως φορές, όταν είναι κενά στο εσωτερικό, περιέχουν µικρά αντικείµενα («κουδουνίστρες»;)-. Διακοσµηµένα τέχνεργα ποικίλων σχηµάτων (κυρίως κυλινδρικά) έχουν βρεθεί στους Σιταγρούς και στη Βουλγαρία (Plovdiv, Bikovo, Ruse, Kapitan Dimitrievo, Baniata). Πήλινα µικροσκοπικά αντικείµενα διαφόρων σχηµάτων, καθώς και ανθρωπόµορφα ειδώλια και οµοιώµατα, ανήκουν σε ένα σύνολο που βρίσκεται στο Μουσείο του Μονάχου, το οποίο προερχόταν αρχικά «από τη Βόρεια Ελλάδα» (ΑΝ ή ΜΝ). β) Πήλινα παραλληλεπίπεδα επιµήκη πλακίδια και ράβδοι σε σχήµα ψωµιού (tallies;) προέρχονται από τη Θεσσαλία (µάλλον ΜΝ παρά ΑΝ;) [εικ. 4], το Σέσκλο, τον Πρόδροµο, το Οτζάκι και την περιοχή των Φαρσάλων, και ορισµένα τουλάχιστον ίσως ψήθηκαν τυχαία (Δ. Θεοχάρης). Φέρουν συχνά σειρές σηµείων, και µερικά υποδιαιρούνται σε διαµερίσµατα. Έχει θεωρηθεί ότι ίσως ανήκουν σε σύστηµα «πρωτογραφής», αντίστοιχο µε εκείνο των 3

4 ειδωλίων (Γ. Χουρµουζιάδης). Πολλά παρόµοια αντικείµενα σε σχήµα παραλληλεπιπέδου ή φραντζόλας, µεγαλύτερα από τα «κουπόνια» περιλαµβάνονται και στο σύνολο του Μονάχου, ενώ µερικές πήλινες πλάκες µε εγχάρακτη διακόσµηση χρονολογούνται από τη ΝΝ και προέρχονται από την Ανατολική Μακεδονία (Δήµητρα, Δοξάτο, Σιταγρούς, ίσως Ντικιλί Τας) [εικ. 5], και τις βαλκανικές χώρες (Bikovo, Baniata, Ruse, Tangiru, Cascioarele, Glavanesti Vechi). Οι πλάκες της ΝΝ θα µπορούσαν να θεωρηθούν και ως πινακίδες της κατηγορίας Β, ιδιαίτερα όταν δηλώνεται κάποια προσπάθεια «σελιδοποίησης» [εικ. 6], ίσως εξάλλου τα µεγαλύτερα tallies αποτελούν ενδιάµεση κατηγορία πριν τις πινακίδες. Ένα µοτίβο «σκακιέρας» που έχει χαραχθεί κάτω από τη βάση οµοιώµατος φούρνου από το Slatino έχει ερµηνευθεί ως ηµερολόγιο. Τα «κουπόνια» υπάρχουν από την ΑΝ, τα πλακίδια και τα παραλληλεπίπεδα εµφανίζονται τουλάχιστον από την ΜΝ και εξής. Και οι δύο κατηγορίες συνεχίζονται αργότερα, αλλά υπάρχει µεγαλύτερη ποικιλία τύπων στη ΝΝ, οπότε τα περισσότερα αντικείµενα ήσαν από καλά ψηµένο πηλό, ενώ ορισµένες πλάκες ή παραλληλεπίπεδα µε πολύπλοκα µοτίβα ίσως είχαν διαφορετική συµβολική χρήση. Β. Σηµεία (σηµάδια) εγχάρακτα σε τέχνεργα Δισδιάστατα σηµεία πρέπει να είχαν χρησιµοποιηθεί πολύ νωρίς (µέχρι και σήµερα) χωρίς να αφήσουν ίχνη, όπως οι εφήµερες χαράξεις πάνω στην άµµο, και πιθανόν µε ποικίλους συµβολικούς σκοπούς, καταγραφή, αριθµητική, τυπικό (ίσως και τελετουργία) στο πλαίσιο λατρείας ή µαγείας, αφήγηση και µετάδοση συλλογικών γνώσεων και παραδόσεων κλπ, όπως δείχνουν εθνογραφικές µαρτυρίες. Με εξαίρεση ένα παλαιολιθικό κεράτινο αντικείµενο µε ζωόµορφες εικόνες και σηµεία τεχνητού µνηµονικού συστήµατος (D Errico), τα πρώτα εικονογραφικά µηνύµατα, όπου συνδυάζονται σχηµατοποιηµένες µορφές ζώων, αφηρηµένα, απλά ή συνδυασµένα σηµεία, και σειρές όµοιων σηµείων πάνω σε φορητά αντικείµενα, εµφανίζονται στην Εγγύς Ανατολή στην Προκεραµεική Νεολιθική Α (περίπου π.χ.), σε εγχάρακτα λίθινα πλακίδια που φέρουν ίχνη µακρόχρονων χειρισµών (Jerf-el-Ahmar, ανασκαφές D. Stordeur) [εικ. 7]. Κατά τον J. Cauvin δεν πρόκειται για εµπορική διαχείριση, αλλά για εντυπωσιακή διανοητική πρόοδο που προηγείται των οικονοµικών αλλαγών. «Εικονογράµµατα» ίσως συνδυάζονται µε αριθµητικά σηµεία σε εγχάρακτο πήλινο, πεπλατυσµένο κύλινδρο από την Παραδηµή (Θράκη, ΝΝ) [εικ. 8-10]. Δύο ζωόµορφες εγχαράξεις φαίνεται ότι έχουν σχέση µε επαναλαµβανόµενα αφηρηµένα σηµεία (ρόµβοι, τατράγωνα και Χ), ορισµένα από τα οποία έχουν χαραχθεί λιγότερο έντονα, συχνά σε οµάδες δύο έως τεσσάρων, γεγονός που επέτρεψε την υπόθεση ότι ίσως πρόκειται για τετραδικό αριθµητικό σύστηµα (Π. Πάντος). Συνδυασµός «εικονογραµµάτων» και επαναλαµβανόµενων αφηρηµένων σηµείων µπορεί να δείχνει συνδυασµό ποιοτικών και ποσοτικών καταγραφών, όπως σε πρώϊµες κατηγορίες κειµένων Uruk IV (τέλη 4 ης χιλιετίας). Στις πινακίδες αυτές υπάρχει και υποδιαίρεση σε στήλες και διαµερίσµατα, µε το σύνολο να σηµειώνεται µερικές φορές στην πίσω όψη. Ίσως η ανακάλυψη της γραφής έγινε ξαφνικά, όταν συνειδητοποιήθηκε ότι ένα σηµείο που χρησίµευε για την ένδειξη αριθµών µπορούσε να αντικαταστήσει και µια λέξη ή έννοια. Αν η γραπτή γλώσσα προέρχεται από συνδυασµό αριθµητικών σηµείων µε στοιχεία από την εικονογραφία, και αν η γραφή εξελίσσεται µε την κοινή χρήση και συνύπαρξη 4

5 περισσότερων από ένα συστηµάτων γραφικής αναπαράστασης, όπως έχει λεχθεί για τα µεσοαµερικανικά συστήµατα, τότε µόνο η αριθµητική θα µπορούσε να επιτρέψει αυτή την εξέλιξη (J. Justeson). Στο αρχικό της στάδιο, η γραφή καταγράφει µόνο πολύ χαρακτηριστικά στοιχεία, ηµερολόγια και αποστάσεις (π.χ. Αίγυπτος, Μεσοποταµία, Κίνα ή Αµερική), έννοιες που ήσαν γνωστές νωρίτερα, αλλά απέκτησαν νέο νόηµα µε την αλλαγή του οικονοµικού συστήµατος (A. Leroi-Gourhan). Η σηµασία των σηµείων είναι κατανοητή µόνο από τα άτοµα που ενέχονται άµεσα. Οι πρώϊµες γραφές δεν πρέπει να διέφεραν πολύ από τις προδροµικές µορφές σηµείωσης, αφού ο αναγνώστης θα είχε αποθηκεύσει τα περισσότερα δεδοµένα στην εσωτερική του µνήµη, και η εξωτερική αποθήκευση ήταν απλά βοηθητική. Αρχικά οι πρώϊµες γραφικές αναπαραστάσεις ήσαν ίσως απλά σηµεία που υπενθύµιζαν µονάδες ενός συνόλου εννοιών, τις οποίες ο αναγνώστης ή ο αφηγούµενος γνώριζε ήδη απέξω, αλλά υπήρχε δυνατότητα αυτοσχεδιασµών και ποικιλίας. Το γραπτό µήνυµα δεν αντιστοιχούσε ακριβώς στις µορφές του λόγου και µπορούσε να διαβασθεί µε πολλούς τρόπους, ακόµη και σε διαφορετικές γλώσσες: η γραφή φαίνεται ότι εφευρέθηκε σε πολύγλωσσα περιβάλλοντα ως σύστηµα καταγραφής και επικοινωνίας πολυεθνικών οµάδων, όπως στη Νότια Μεσοποταµία στα τέλη της 4 ης χιλιετίας. Εάν υπήρξε πρωϊµότερη της Uruk IV γραφή, µάλλον εξαφανίσθηκε λίγο µετά την εφεύρεσή της, όπως ίσως και η λεγόµενη «αρχαία ευρωπαϊκή γραφή», δηλαδή τα σηµεία που είχαν χαραχθεί σε τέχνεργα κυρίως του πολιτισµού Vinca. Ο J. Makkay εξέτασε µερικές εκατοντάδες σηµείων που προωτοεµφανίσθηκαν σε αγγεία, ειδώλια και βαρίδια από το Tordos (Vinca A-B, που αντιστοιχεί στην ΝΝ Ι-ΙΙ στην Ελλάδα). Τα σηµεία αυτά απαντώνται και σε πολλές άλλες περιοχές της Νοτιοανατολικής Ευρώπης στα τέλη της 6 ης και την 5 η κυρίως χιλιετία, αν και έχει υποστηριχθεί µερικές φορές ότι µαρτυρούνται και ενωρίτερα. Πρόκειται κυρίως για αφηρηµένα σηµεία, αλλά συνδυάζονται µε µερικά «εικονογράµµατα» πολύ νωρίς και ίσως συνδυάζουν ποιοτικές και ποσοτικές πληροφορίες, όπως τα «κουπόνια» διαφορετικών κατηγοριών. Το σύστηµα Vinca δεν είναι πραγµατική γραφή: δεν επαναλαµβάνονται αρκετά οι οµάδες σηµείων, που άλλωστε είναι πολύ λίγες. Κατά τον Sh. Winn, το σύστηµα θα µπορούσε να είναι εν µέρει λογογραφικό, µερικά σηµεία µπορεί να αντιπροσώπευαν λέξεις ή έννοιες, και µπορούσαν να συνδυασθούν µε διαφορετική σειρά. Ο Winn µελέτησε, κατατάσσοντάς τα ανάλογα µε τον φορέα τους, τα σηµεία που είχαν χαραχθεί, συνήθως πριν το ψήσιµο, τόσο σε χρηστικά αντικείµενα (κεραµεική, βαρίδια αργαλειού, σφονδύλια), όσο και σε συµβολικά ή άγνωστης χρήσης τέχνεργα (ειδώλια, «πινακίδες» και άλλα ασυνήθη αντικείµενα) Vinca. α) Όσον αφορά την κεραµεική, ο Winn ταξινόµησε τα σηµεία ανάλογα µε τη θέση τους πάνω στα αγγεία. Τα ευθύγραµµα και απλούστερα σηµεία απαντώνται συνήθως µεµονωµένα, ή ανά δύο ή περισσότερα µαζί, και µερικά από αυτά, πάνω στη βάση ή κοντά στη βάση του αγγείου, θα µπορούσαν να είναι αριθµητικά ή να έχουν µαγική λειτουργία, ενώ οι µακρές σειρές είναι σπάνιες και δυσερµήνευτες. Στην Ελλάδα, υπάρχουν ανάλογα εγχάρακτα σηµεία στην κεραµεική σε πολλές θέσεις (Μακεδονία, Θράκη, Θεσσαλία, νησιά Αιγαίου), αλλά το θέµα δεν έχει µελετηθεί συστηµατικά σε µεγάλη κλίµακα. β) Μολονότι ο διαθέσιµος χώρος είναι περιορισµένος, µεγαλύτερες οµάδες σηµείων (µέχρι 12) εµφανίζονται πάνω σε σφονδύλια, και µάλιστα στη µία µόνο όψη τους, κατ εξαίρεση και στις δύο. Το σφονδύλι του Ντικιλί Τας [εικ. 11], συνήθους τύπου, µάλλον κατάλληλο για το γνέσιµο µαλλιού (R. Treuil), φέρει σειρά εγχάρακτων σηµείων, ίσως χωρισµένων µε κάθετες διαχωριστικές γραµµές ή µε αριθµητικά σηµεία. Μερικά σφονδύλια 5

6 φέρουν λίγα γραµµικά σηµεία που θα µπορούσαν να είναι σηµάδια καταγραφής, αρίθµησης ή µαγείας, όπως µερικά σφονδύλια από το Διµήνι (πρβλ. και Ρουµανία) µε διακόσµηση όχι οργανικά δεµένη µε την επιφάνεια (Ζ. Μαλακασιώτη). Σφονδύλια και βαρίδια αργαλειού που είχαν και πρακτική χρήση θα µπορούσαν, κατά τον Winn, να χρησιµοποιούνται δευτερευόντως κατά τη διάρκεια της χρήσης αυτής, είτε ως µνηµονικά επινοήµατα όπου καταγραφόταν η ποσότητα µιας ύλης (µαλλιού;) ή ο αριθµός επαναλήψεων µιας µηχανικής πράξης, είτε, περισσότερο πιστευτό, µε αποτροπαϊκό σκοπό που αφορούσε την εν λόγω δραστηριότητα, ή ως σύµβολα βάρους, ιδιοκτησίας, κλπ. Ο διττός -πρακτικός και συµβολικός- χαρακτήρας των σφονδυλιών και των βαριδίων ίσως υποδηλώνεται και από το γεγονός ότι έχουν βρεθεί επανειληµµένως (ΝΝ) κοντά σε ειδώλια ή ότι ορισµένα βαρίδια φέρουν ανθρωπόµορφη παράσταση (βλ. κεφάλαιο Ειδωλοπλαστικής). γ) Μερικές φορές απαντώνται και κλειστά, διακοσµηµένα µικρογραφικά αγγεία µαζί µε ειδώλια και/ή σφονδύλια (ΝΝ, Ντικιλί Τας). Τα αγγεία φέρουν µεµονωµένα σηµεία αλλά και οµάδες σηµείων (π.χ. ιδιότυπα αγγεία από το Ντικιλί Τας και το Ovcarovo, ΝΝ), κάποτε σε σειρές (θέση Vinca), ορισµένες φορές σε ζώνες. Είναι δύσκολο να θεωρηθούν ως αριθµητικά σύµβολα: ο στόχος τους ήταν ίσως αποτροπαϊκός, υπόθεση πιστευτή, ιδίως αν τα αγγεία είχαν πολύτιµο περιεχόµενο ή συµβολική µόνο λειτουργία (βλ. κεφάλαιο Ειδωλοπλαστικής). δ) Τα ανθρωπόµορφα ειδώλια φέρουν συνήθως µεµονωµένα σηµεία ή µικρούς συνδυασµούς στο στέρνο, την πλάτη, την κοιλιά, ή το κεφάλι, που είναι δύσκολο να διακριθούν από τη διακόσµηση, πρόβληµα που θέτουν και διάφορα σηµεία, µάλλον διακοσµητικά, πάνω σε πήλινες «τράπεζες προσφορών» διαφόρων περιόδων από την Νοτιοανατολική Ευρώπη. Φαίνεται πάντως ότι η επίθεση ορισµένων σηµείων σε συγκεκριµένες θέσεις πάνω σε ειδώλια είχε συµβολική φόρτιση. ε) «Ενεπίγραφες» πήλινες πινακίδες έχουν βρεθεί σε βαλκανικές θέσεις, όπως στην Tartaria (Ρουµανία, Vinca Α;) και την Gradesnica (Karanovo V, ΝΝ ΙΙ). Δύο πινακίδες της Gradesnica βρέθηκαν µαζί, η τρίτη [εικ. 12] βρέθηκε µαζί µε ένα ειδώλιο και δύο αγγεία. Η επιφάνειά της διαχωρίζεται οριζόντια σε τέσσερις ζώνες, µε τρία ή περισσότερα σηµεία στην κάθε µία (24-30 σηµεία συνολικά, ανάλογα µε την «ανάγνωση»). Δύο από τις ζώνες χωρίζονται και µε µερικές κάθετες γραµµές, αν δεν πρόκειται για αριθµητικά σύµβολα. Η «σελιδοποίησή» της και το γεγονός ότι η απόσταση µεταξύ των διαχωριστικών γραµµών καθώς και τα ίδια τα σηµεία µικραίνουν προς το κάτω µέρος, χρησιµοποιήθηκαν ως επιχείρηµα για την ερµηνεία της ως γραπτού κειµένου. Παρατηρείται επίσης και υποδιαίρεση σε τετράπλευρα διαµερίσµατα ή ταταρτηµόρια σε µια ωοειδή πινακίδα της Tartaria και στην διακοσµηµένη, αλλά µάλλον όχι ενεπίγραφη, κυκλική σφραγίδα του Karanovo. Σε δύο από τις τρεις συνολικά πινακίδες της Tartaria υπάρχει συνδυασµός εικονογραφικών και αφηρηµένων σηµείων, ενώ η τρίτη είναι µόνο εικονογραφική. Ίσως η σπανιότητα των πινακίδων οφείλεται στο ότι συνηθιζόντουσαν πινακίδες από φθαρτές ύλες, όπως πιθανόν δείχνει η ξύλινη πινακίδα από το Δισπηλιό (ανασκαφές Γ. Χουρµουζιάδη, περίπου 5260 π.χ.). στ) Ένα λίθινο αντικείµενο µε εγχάρακτα γραµµικά σηµεία στην κοίλη εσωτερική του επιφάνεια από τα Γιαννιτσά (ΝΝ Ι, αρχές της 5 ης χιλιετίας) έχει ερµηνευθεί (Π. Χρυσοστόµου) ως µήτρα µε διατρήσεις που θα εφάρµοζε σε ένα δεύτερο, συµµετρικό κινητό µέρος, και θα επέθετε αµφίκυρτα σφραγίσµατα µε ανάγλυφα στοιχεία και στις δύο όψεις. Η κοίλη επιφάνεια διαιρείται σε τρεις ζώνες που περιέχουν άνισα σε µέγεθος, διαφορετικής διάταξης, επαναλαµβανόµενα συµπλέγµατα ευθύγραµµων χαράξεων, σε λοξή διευθέτηση προς τα αριστερά ή τα δεξιά, που συνδυάζονται µε ακιδωτά σηµεία. Υπάρχει σαφώς µια 6

7 οργάνωση, πράγµα που επέτρεψε την υπόθεση του ανασκαφέα ότι πρόκειται για σηµεία «πρωτογραφής», µε σφραγίσµατα-φορείς µηνύµατος. ζ) Ένα µοναδικό δακτυλιόσχηµο χρυσό περίαπτο (ΤΝ) του «Νεολιθικού Θησαυρού» του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου φέρει και στις δύο όψεις εγχάρακτα σηµεία που θα µπορούσαν να ανήκουν στην ίδια κατηγορία. Στην ΠΕΧ, µολονότι ορισµένες κατηγορίες «κουπονιών» εξακολουθούν να απαντώνται, πολλά σφονδύλια φέρουν πλούσια, εγχάρακτη διακόσµηση (πολυάριθµα στην Τροία), και «σηµεία κεραµέων» µαρτυρούνται συχνά (π.χ. Κέος), τα σηµεία Vinca εκλείπουν. Το σύστηµα µάλλον δεν εξελίχθηκε ποτέ σε πλήρες σύστηµα γραφής. Ίσως αυτό δεν χρειάσθηκε, αν η ανάγκη για την εξέλιξη αυτή δεν εµφανίσθηκε στο τέλος της Νεολιθικής εποχής της Νοτιοανατολικής Ευρώπης, ώστε η γλωσσική πληροφορία να εισχωρήσει στην διαδικασία της κατασκευής του κώδικα και της αποκρυπτογράφησης της εννοιολογικής πληροφορίας. Όταν η δυνητική τάση για τη γένεση γραφής εµφανισθεί, είτε εξελίσσεται σε πλήρες, βιώσιµο σύστηµα, είτε φθίνει και εξαφανίζεται (W. Boltz). ΙΙΙ. ΥΠΟΘΕΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΧΡΗΣΗΣ Αν τα εκατοντάδες «κουπόνια» που βρέθηκαν στο κτίριο της Νέας Νικοµήδειας αφορούσαν συναλλαγές, και µάλιστα καταγραφή/καταµέτρηση, µε συµπέρασµα την ύπαρξη µηχανισµών ελέγχου, δεν φαίνεται πιθανό ότι τα όργανα καταµέτρησης ή τα τεκµήρια συναλλαγής φυλασσόντουσαν µαζί µε τα αντικείµενα που καταµετρούσαν (π.χ. λεπίδες πυριτολίθου). Προφανώς οι δύο τύποι tokens αντιστοιχούσαν σε δύο κατηγορίες δεδοµένων. Τα 473 «κουπόνια» γεωµετρικών σχηµάτων, πάλι δύο τύπων, που βρέθηκαν µαζί µε µικροσκοπικά ζωόµορφα και ανθρωπόµορφα ειδώλια στην Es-Sifiya (Προκεραµεική Β, Ιορδανία) θεωρήθηκε ότι είχαν κατασκευασθεί ταυτόχρονα για συγκεκριµένο σκοπό, ίσως για µεµονωµένη συναλλαγή που χρειαζόταν κάποιου είδους συµβολική καταγραφή. Το σύνολο του Μονάχου, δυστυχώς χωρίς ακριβή προέλευση, περιλαµβάνει διαφορετικών τύπων, αλλά και διαφορετικών µεγεθών, ανθρωπόµορφα ειδώλια, οµοιώµατα, «κουπόνια» και tallies που θα µπορούσε να θεωρηθεί ότι παρείχαν, εκτός τις ποσοτικές, και ποιοτικές πληροφορίες. Συµπεριλαµβάνονται κατάλοιπα πλασίµατος µάλλον από την κατασκευή ειδωλίων που ίσως υποδηλώνουν και εδώ ταυτόχρονη παραγωγή ειδωλίων και «κουπονιών». Τίθεται εποµένως το ερώτηµα της ενδεχόµενης ταυτόχρονης παρουσίας µικροσκοπικών ειδωλίων της ΑΝ κατά τη διεξαγωγή µετρήσεων ή συναλλαγών, όπως έχει υποστηριχθεί όσον αφορά τα πολυάριθµα µικρογραφικά ανθρωπόµορφα και ζωόµορφα ειδώλια που βρέθηκαν µαζί µε σφραγίσµατα σε κτίρια «αρχείων» στο Tell Sabi Abyad (Συρία, αρχές 6 ης χιλιετίας ) (βλ. κεφάλαιο Ειδωλοπλαστικής). Το κτίριο της Νέας Νικοµήδειας περιλάµβανε, εκτός τα πολυπληθή «κουπόνια», µερικά ειδώλια, όχι σε µικροσκοπικό µέγεθος, που µάλλον είχαν άλλη λειτουργία, ίσως αποτροπαϊκή. Η συνύπαρξη σηµαντικών συµβολικών αντικειµένων (ειδωλίων) µε τα «κουπόνια» ίσως δείχνει λοιπόν ότι τα τελευταία ίσαν άξια προστασίας, ή εναλλακτικά, ότι διάφορα σηµαντικά συµβολικά αντικείµενα (ειδώλια, «κουπόνια», µεγάλες αξίνες...) και µεγάλες ποσότητες πολύτιµων χρηστικών αντικειµένων (λεπίδες) φυλασσόντουσαν στον ίδιο χώρο, πιθανόν κοινό. Τα «κουπόνια» θα µπορούσαν να έχουν συγκεντρωθεί εκεί πριν την χρήση για την οποία προοριζόντουσαν αφού στις περισσότερες περιπτώσεις «κουπόνια» βρίσκονται σε µικρές οµάδες, και απορρίπτονται µετά τη χρήση τους-, είτε ήσαν στη διάθεση ατόµων ή νοικοκυριών, είτε όλης της κοινότητας. Στη ΝΝ (Ντικιλί Τας), η συνεύρεση 7

8 µερικών ειδωλίων, σφονδυλιών και tokens θα µπορούσε πάλι να σηµαίνει παράλληλες ασχολίες γυναικών (γνέσιµο) και παιδιών (παιχνίδια). Ο Winn πιστεύει ότι η εµφάνιση των σηµείων Vinca συνδέεται µε την ανάπτυξη της µεταλλουργίας στην περιοχή Tordos, όπου εµφανίσθηκαν ξαφνικά, και µε την αύξηση των δυνατοτήτων εµπορικών δικτύων. Η τεχνολογική-οικονοµική ανάπτυξη συνοδευόταν από διαµόρφωση λατρείας µε χρήση σηµείων, ενώ από την αύξηση της προσωπικής ιδιοκτησίας προέκυψε η ανάγκη µέτρησης της αυξανόµενης ποσότητας πληροφοριών. Η H. Todorova αντίθετα νοµίζει ότι, όταν παρουσιάσθηκε η ανάγκη µέτρησης για κοινωνικοοικονοµικούς λόγους, χρησιµοποιήθηκαν προϋπάρχοντα σηµεία από τη λατρεία και µαγεία. Αγνοούµε φυσικά αν η υποτιθέµενη καταγραφή θα αφορούσε ποσότητες, αποστάσεις, βάρος κλπ. Η διάταξη («σελιδοποίηση») σε πινακίδες δεν αποτελεί ωστόσο απόδειξη του οικονοµικού ρόλου των σηµείων και η σηµείωση σε σφονδύλια, έστω και σε ζώνες, δεν συνιστά πιστευτό λογιστικό σύστηµα. Οι οµάδες σηµείων σε µικρογραφικά αγγεία και ειδώλια ίσως πάλι συνδέονται µε κάποια τυπικά, µαγεία ή λατρεία. Η διχοτόµηση σε σηµεία κεραµεικής και χρηστικών αντικειµένων που συνδέονται µε ειδικές δραστηριότητες (γνέσιµο, αποθήκευση) και σηµεία πάνω σε συµβολικά αντικείµενα υποδηλώνει πάντως διαφορετικά επίπεδα χρήσης. Οι συµβολικές συµπεριφορές οι οποίες ενέπλεκαν δισδιάστατα σηµεία φαίνεται ότι είχαν σχέση, σε ορισµένες περιπτώσεις τουλάχιστον, µε συγκεκριµένες τέχνες ή επιτηδεύµατα, όπως είναι το γνέσιµο και η ύφανση αλλά και η αποθήκευση (σηµεία πάνω σε αγγεία). Κατά συνέπεια οι τοµείς στους οποίους ήταν εφαρµόσιµα αυτά τα συστήµατα ίσως περιλάµβαναν την παραγωγή τεχνέργων, την ανταλλαγή και γενικά τη διαχείριση πρώτων υλών, βασικών προϊόντων και τεχνέργων (µαλλί, υφαντά, ζωϊκά και γερωργικά προϊόντα). Αντίθετα από την ευελιξία των «κουπονιών» (δυνατότητα αλλαγής σειράς και συνόλων), και ενώ στα (άψητα) tallies µπορούν µεν να προστεθούν σηµεία, αλλά µέχρι ένα βαθµό, ανάλογα µε τον διαθέσιµο χώρο, τα σηµεία που είχαν χαραχθεί σε τέχνεργα πριν το ψήσιµο (κυρίως ΝΝ-ΤΝ) δεν µπορούσαν να µεταβληθούν. Δεν µπορεί λοιπόν να αποκλεισθεί το ενδεχόµενο, αν πρόκειται για καταγραφή δεδοµένων, να αφορούσε ιδιοκτησία, όπως προκειµένου για σφονδύλια και βαρίδια. Αν πάλι πρόκειται για άϋλες επιδιώξεις, κυρίως όσον αφορά τα σηµεία που είχαν χαραχθεί σε ειδώλια, µικρογραφικά αγγεία και αντικείµενα άγνωστης χρήσης, είναι πιθανή η συµπαθητική µαγεία (ή λατρεία). Οι άλλες ερµηνείες δεν µπορούν να αποκλεισθούν, όπως η καταγραφή χρονικών περιόδων, συµπεριλαµβανοµένων συµβολικών σταδίων, ή ενοτήτων ρυθµικής απαγγελίας, ή το παιχνίδι, που µερικές φορές εµπεριέχει και άλλες χροιές, π.χ. την εξάσκηση στη µέτρηση. Έχει ακόµη προταθεί ότι τα θραύσµατα οστράκων αγγείων µε σηµεία µπορούσαν να ανταλλαγούν σε µια αλυσίδα κοινωνικών σχέσεων (J. Chapman). Εν πάσει περιπτώσει, εφόσον στη Νεολιθική εποχή υπήρχαν περισσότερα από ένα σηµειακά συστήµατα (π.χ. ειδώλια, κοσµήµατα κλπ), δεν είναι απαραίτητο ότι τα συµβολικά αντικείµενα που εξετάζουµε εδώ ανήκαν όλα σε ένα µόνο σύστηµα. Ούτε µπορούµε άλλωστε να αποκλείσουµε ότι υπήρχε πολυλειτουργικότητα: ίσως τα ίδια δισδιάστατα ή τρισδιάστατα σηµεία να εξυπηρετούσαν πολλούς σκοπούς, χωρίς να γίνεται στεγανή διάκριση. Η συγκέντρωση µεγάλων αριθµών «κουπονιών» αφενός, και η άνιση κατανοµή µεµονωµένων ή µικρών οµάδων αφετέρου, δείχνουν µάλλον συγκεντρωτική διαχείρισή τους (ΑΝ) για συλλογικές διαδικασίες που ίσως οδηγούσαν σε επίδοση σε ορισµένους αποδέκτες. Ο µικρός σχετικά αριθµός διατηρηθέντων αντικειµένων που φέρουν σηµεία (ΝΝ-ΤΝ) δείχνει είτε ότι λίγα άτοµα ή νοικοκυριά τα χρησιµοποιούσαν, λίγοι εποµένως τα χρειαζόντουσαν ή είχαν το δικαίωµα ή την υποχρέωση να ακολουθούν τις διαδικασίες καταγραφής/µέτρησης ή 8

9 µαγείας/λατρείας, είτε ότι οι περιπτώσεις στις οποίες τα χρησιµοποιούσαν ήταν σπάνιες. Ήταν πάντως απαραίτητη η γνώση του αντίστοιχου κώδικα και άρα του συστήµατος από κάποιους γνώστες- που υποχρεωτικά θα την µετέδιδαν σε άλλα µέλη της κοινωνικής οµάδας, τουλάχιστον κατά περιόδους (µύηση;), και τα οποία συνεπώς θα είχαν ίσως κάποιο ειδικό καθεστώς και γόητρο. Τίθεται µοιραία το αναπάντητο ερώτηµα εάν τα ίδια άτοµα συγκέντρωναν τη γνώση και άλλων σηµειακών συστηµάτων και τον έλεγχο και άλλων συµβολικών συµπεριφορών. Ελληνική Βιβλιογραφία (επιλογή) Δηµακοπούλου, Κ. (επιµ.) 1998: Κοσµήµατα της Ελληνικής Προϊστορίας. Ο νεολιθικός θησαυρός. Αθήνα, ΤΑΠΑ. Θεοχάρης, Δ., 1965: Ανασκαφαί εν Σέσκλω. ΠΑΕ: 5-9, πίν Θεοχάρης, Δ., 1973: Νεολιθική Ελλάς. Αθήνα. Μαλακασιώτη, Ζ., 1982: Διµήνι Μικρά ευρήµατα µε εγχάρακτη διακόσµηση. ΑΑΑ 15: Μαραγκού, Χρ., 1987: Γράµµατα και αριθµοί στη Νεολιθική εποχή; Στο Γ.Σ. Κορρές (εκδ.), Πρακτικά 6 ου Διεθνούς Συνεδρίου του Προϊστορικού Αιγαίου. Αθήνα (υπό δηµοσίευση). Μαραγκού, Χρ., 1999: Προϊστορικών ειδωλίων «δρώµενα». Στο Κ. Κόπακα (επιµ.), Ανθρώπινες δράσεις στο προϊστορικό Αιγαίο. Ενδείξεις από την υλική παραγωγή (υπό δηµοσίευση). Παντελίδου, Μ., 1991: Κεραµεικά εργαλεία. ΑΕ 130 (1991), Αθήνα 1993: Πάντος, Π., : Προϊστορικά ιδεογράµµατα από την Παραδηµή της Θράκης. Θρακικά Χρονικά 42: Χουρµουζιάδης, Γ., 1994: Νεολιθικά ειδώλια. Θεσσαλονίκη. Χουρµουζιάδης, Γ., 1996: Δισπηλιό. Ένας λιµναίος προϊστορικός οικισµός. Θεσσαλονίκη. Χρυσοστόµου, Παν., 2001: Νέα στοιχεία από τη νεολιθική έρευνα στην επαρχία Γιαννιτσών. Μια άγνωστη µορφή προϊστορικής γραφής, ΑΕΜΘ 15: Ξένη Boltz, W. G., 1986: Early Chinese writing, WA 17 (3): Bonev, A., 1983: La petite tasse d'argile comportant des signes du tell près du village d'ovcarovo, département de Targoviste, Arkheologija XXIV:

10 Budja, M., 1998: Clay tokens- accounting before writing in Eurasia, Documenta Praehistorica XXV, Budja, M., 2003: Seals, contracts and tokens in the Balkans Early Neolithic: where is the puzzle, Documenta Praehistorica XXX, Cauvin, J., 1998: De la révolution néolithique à la révolution urbaine. Στο Syrie 1998: Chapman, J. 2001: Object fragmentation in the Neolithic and Copper Age of Southeast Europe. Στο P. Biehl, F. Bertemes, and H. Meller 2001 (eds), The Archaeology of Cult and Religion, Budapest: Cokhadjev, St., 1984: Données archéologiques concernant un calendrier du début de l'énéolithique, Arkheologija XXVI, 2-3: 1-7. Cohchadziev, St., 2003, Vorschriftliche Zeichen aus dem Frühchalkolithikum in Westbulgarien. Στο L. Nikolova 2003, Couraud, Cl., 1985: L'art Azilien. Origine-survivance. Paris. D Errico, Fr., 1995: L art gravé Azilien. De la technique à la signification. Paris. D Errico, Fr., 1998: Palaeolithic Origins of Artificial Memory Systems: an Evolutionary Perspective. Στο C. Renfrew et al. 1998: D Errico, Fr., 2001: Memories Out of Mind: The Archaeology of the Oldest Artificial Memory Systems. Στο A. Nowell 2001, In the Mind's Eye. Multidisciplinary Approaches to the Evolution of Human Cognition, Ann Arbor, Detev P., 1950: Le tell Baniata près de Kapitan Dimitrievo (στα βουλγαρικά), GNAMP 2,1-23. Detev P., 1965: Modèles de décoration du Chalcolithique (στα βουλγαρικά), Arheologija 4, p Dumitrescu, Vl., 1985: Peut-on réellement parler d'un système de préécriture de la culture de Vinca?, Dacia N.S. XXIX,1(2): Elster, E. 2003: Objects of Utility, Pottery, and Plastic Forms. Στο E. Elster and C. Renfrew (eds.), Prehistoric Sitagroi, vol. 2, California: Evans, J.D. and C. Renfrew, 1968: Excavations at Saliagos near Antiparos. Oxford. Garasanin M., Simoska Dr., 1976: Die Kontrollgrabung in Suplevec und einige Fragen der Suplevec-Bakarno Gumno Gruppe, Mac.Acta Arch. 2 (1976), p.9-41, γαλλική περίληψη: Gelb, I.J., 1963 : A study of writing. Chicago. 10

11 Georgiev G, N. Merpert, R.V. Katincharov, D.G. Dimitrov, 1979: Ezero, eine Siedlung aus der Frühbronzezeit. Sofia. Georgiev, Vl., 1970: L'écriture sur la plaque d'argile de Gradesnitsa, Arkheologija XII (3): 7-9. Gimbutas, M., 1982: Old Europe in the Fifth millenium BC: The European situation on the arrival of the Indoeuropeans. Στο E. Polomé (ed) 1982, The Indoeuropeans in the fourth and third millenia: Gimbutas, M., 1984: The Goddesses and Gods of Old Europe, BC. London. Gimbutas, M., Sh. Winn, D. Shimabuku, 1989: Achilleion. A Neolithic settlement in Thessaly, Greece, BC. Los Angeles. Glück, H., 1987: Schrift und Schriftlichkeit. Eine sprach- und kulturwissenschaftliche Studie. Stuttgart. Hood, S., 1968: The Tartaria tablets, Readings from Scientific American (1978): Idole 1985: Idole. Frühe Götterbilder und Opfergaben. Exhibition catalog. Mainz. Ifrah, G., 1994 : Histoire universelle des chiffres. Paris. Jasim, A., and J. Oates, 1986: Early tokens and tablets in Mesopotamia: New information from tell Abada and tell Brak, WA 17 (3): Justeson, J. S. (1986): The origin of writing systems: Preclassic Mesoamerica, WA 17(3): Lazarovici, Gh., 2003α: Sacred symbols on Neolithic Cult Objects from the Balkans. Στο L. Nikolova 2003, Lazarovici, C.-M., 2003β: Pre-writing signs on Neo-Eneolithic Altars. Στο L. Nikolova 2003, Leroi-Gourhan, A., 1964, 1965: Le geste et la parole. Technique et langage. La mémoire et les rythmes. Paris. Lieberman,S.J.,1980: Of clay pebbles, hollow clay balls, and writing: a Sumerian view. AJA 84: Letica, Z., 1967: Miniature vessels from Vinca (στα σερβικά). Rec. du Mus. Nat. de Belgrade: 1-126, pls. I-IX. Mahasneh, H:M and H:G:K: Gebel, 1999: Geometric objects from LPPNB Es-Sifiya, Wadi Muhib, Jordan, Paléorient 24: Makkay, J., 1969: The Late Neolithic Tordos groups of signs, Alba Regia X:

12 Makkay, J., 1971: A chalcolithic stamp seal from Karanovo, Bulgaria, Kadmos X(1): 1-9. Marangou, Chr., 1992: Ειδώλια. Figurines et miniatures du Néolithique Récent et du Bronze Ancien en Grèce. Oxford. Marangou Chr., 2001: Evidence for counting and recording in the Neolithic? Artifacts as signs and signs on artefacts. Στο A. Michaïlidou (ed.), Manufacture and measurement. Counting, measuring and Recording Craft Items in Early Aegean Societies, Αθήνα, 9-43 (µε σχετική βιβλιογραφία). Marangou, Chr., 2008: Les maquettes et les figurines. Στο René Treuil (dir.), Dikili Tash, Village préhistorique de Macédoine Orientale. I. Fouilles de Jean Deshayes, vol. 3, BCH suppl. (υπό δηµοσίευση). Marshack, A., 1970: Notation dans les gravures du Paléolithique supérieur, Nouvelles méthodes d'analyse. Bordeaux. Masson, E., 1984: L''écriture' dans les civilisations danubiennes néolithiques, Kadmos 23(2): Matthews, R., 1998: L'émergence de l'écriture au Proche-Orient. Στο Syrie 1998: McPherron, A., 1988, Other Artifact Categories. Miscellaneous Small Artifacts. Στο A. McPherron and Dr. Srejovic 1988, Divostin and the Neolithic of Central Serbia, Pittsburgh, Mikov, V., 1969: L'inscription du sceau circulaire de Karanovo- l'écriture la plus ancienne de l'europe. I. Les données de la préhistoire', Arkheologija XI: 4-7, 12. Molino, J., 1992: Archaeology and Symbol Sytems. Στο J.-Cl. Gardin and Chr.S. Peebles (eds), Representations in Archaeology, Bloomington and Indianapolis: Nikolov, B., 1970: La plaque d'argile comportant des signes d'écriture du village de Gradesnica, arrondissement de Vraca, Arkheologija XII (3): 1-7, 9. Nikolov, B., 1986: Signes sur des ouvrages en argile de l'époque préhistorique en Bulgarie Occidentale, Studia Praehistorica 8: Nikolova, L., 2003, Early Symbolic Systems for Communication in Southeast Europe. Oxford. Nissen H.J., 1986: The archaic texts from Uruk, WA 17(3), Nissen, H.J., 1998: L'invention de l'écriture cunéiforme: les tablettes archaïques d'uruk. Στο Syrie 1998: Nissen H.J., Damerow P., Englund R.K. 1993: Archaic bookkeeping. Early writing and techniques of Economic administration in the Ancient Near East. Chicago-London. Noble, W., and I. Davidson, 1996: Human evolution, language and mind. A psychological and archaeological enquiry. Cambridge. 12

13 Renfrew, C. 1979: The Tartaria tablets, Στο C. Renfrew 1979, Problems in European Prehistory, Edinburgh-New York: Renfrew, C., 1987: Old Europe or Ancient East? The clay cylinders of Sitagroi. Στο S. Nacev and E. C. Polomé (eds.) 1987, Proto-Indo-European: the Archaeology of a linguistic problem. Studies in honor of Marija Gimbutas, Washington, Renfrew, C., 1994: Towards a cognitive archaeology. Στο C. Renfrew et al. (eds.), 1994: Renfrew, C., 1998: Mind and Matter: Cognitive Archaeology and External Symbolic Storage, in C. Renfrew et al. (eds.), 1998: 1-6. Renfrew, C., 2003: Special Clay Objects: Cylinders, Stamp Seals, Counters, Biconoids, and Spheres. Στο E. Elster and C. Renfrew (eds.), Prehistoric Sitagroi, vol. 2, California: , Renfrew, C. and E. Zubrow, (eds.), 1994: The ancient mind. Elements of cognitive archaeology. Cambridge. Renfrew, C. and Chr. Scarre (eds.), 1998: Cognition and Material Culture: the Archaeology of Symbolic Storage. Cambridge. Rodden, R.J., 1964: A European link with Chatal Huyuk: the 7th millenium settlement of Nea Nikomedeia in Macedonia. Part II. The Illustrated London News April 18, 1964: Schmandt-Besserat, D., 1992: Before writing, I-II: A catalog of Near Eastern tokens. Austin. Schmandt-Besserat, D., 1996: How writing came about. Austin. Stordeur, D., 1998: Plaquettes en pierre gravées de Jerf el-ahmar. Στο Syrie 1998: 187. Syrie 1998: En Syrie. Aux origines de l'écriture. Catalogue d'exposition. Bruxelles. Todorova, H., 1979: The Eneolithic in Bulgaria. Sofia. Treuil, R., 1992: Les pesons de fuseau, Στο R. Treuil (dir.), Dikili Tash, Village préhistorique de Macédoine Orientale. I. Fouilles de Jean Deshayes, vol. 1, BCH suppl. XXIV: , pl et 201c-g, - 203a. Vallat, Fr., 1986: The most ancient scripts of Iran: the current situation, WA 17(3), Verhoeven, M., 1999: An archaeological ethnography of a Neolithic Community. Space, Place and Social Relations in the Burnt Village at Tell Sabi Abyad, Syria. Instanbul. Vlassa, Ν., 1963: Chronology of the Neolithic in Transylvania in the light of the Tartaria settlement's stratigraphy, Dacia VII:

14 Winn, Shan M.M., 1981: Pre-writing in Southeastern Europe: The sign system of the Vinca culture ca 4000 BC. Calgary. Zimansky, P., 1993: Before writing, by D. Schmandt-Besserat, book review, JFA 20: Zubrow, E., 1994: Cognitive archaeology reconsidered. Στο C. Renfrew et al. (eds.), 1994: Εικόνες 1-3. «Κουπόνια»/ «πιόνια» (tokens) από: 1. το Αχίλλειο, Marangou 2001, fig. 6 (προσαρµοσµένο από το Gimbutas et al. 1989, 257, fig. 8.14). 2. τους Σιταγρούς, Marangou 2001, fig. 7 (προσαρµοσµένο από το Renfrew 1987, 367 fig. 9). 3. το Ντικιλί Τας, Marangou 2001, fig. 9 (φωτ. Χρ. Μαραγκού). 4. «Κουπόνια» (tokens) ή «σηµαδεµένες ράβδοι» (tallies) από τη Θεσσαλία, Marangou 2001, fig. 10 (προσαρµοσµένο από το Θεοχάρης 1973, πίν. ΧΙΧ και εικ. 181). 5. Πλακίδιο από τη Δήµητρα, Marangou 2001, fig. 13 (προσαρµοσµένο από το Renfrew 1987, 362 fig. 7). 6. Πλακίδιο/πινακίδα από το Tangiru, Marangou 2001, fig. 14 (προσαρµοσµένο από το Winn 1981, 222 fig. 30a). 7. Λίθινα πλακίδια µε εγχάρακτες ζωόµορφες παραστάες και αφηρηµένα σηµεία από το Jerf-el-Ahmar, J. Cauvin, 2004, Γέννηση των Θεοτήτων Γέννηση της γεωργίας. Η Επανάσταση των Συµβόλων στη Νεολιθική Εποχή (επιµ. Κ. Κόπακα Ν. Λιανέρη), Ηράκλειο, εικ Εγχάρακτος κύλινδρος από την Παραδηµή, Marangou 2001, fig. 19a-c (φωτ. Χρ. Μαραγκού). 11. Σφονδύλι από το Ντικιλί Τας, Marangou 2001, fig. 17 (Treuil, R. (dir.), 1992: Dikili Tash. Village préhistorique de Macédoine Orientale I, Fouilles de Jean Deshayes, vol. 1. BCH Suppl. XXIV, Paris, pl. 15D). 12. Πινακίδα από τη Gradesnica, Marangou 2001, fig. 15a-b (προσαρµοσµένο από το Nikolov 1986, 183 fig. 15a-b). 14

15 15

16 16

Ανεμόσπηλια Αρχανών : τα ευρήματα και η ερμηνεία τους

Ανεμόσπηλια Αρχανών : τα ευρήματα και η ερμηνεία τους Ανεμόσπηλια Αρχανών : τα ευρήματα και η ερμηνεία τους Βογιατζόπουλος Σταμάτης Ιστορικό - Αρχαιολογικό Ιωαννίνων Ζ' Εξάμηνο Υπ.Καθ : Αν. Βλαχόπουλος, Μάθημα: Κρητομυκηναϊκή Θρησκεία Δεκέμβριος 2013 Εικόνα

Διαβάστε περισσότερα

Ερμηνευτική της Νεολιθικής Ειδωλοπλαστικής

Ερμηνευτική της Νεολιθικής Ειδωλοπλαστικής Ερμηνευτική της Νεολιθικής Ειδωλοπλαστικής ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΡΩΙΜΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΣΚΕΨΗ Οι τεράστια ανθρώπινη ικανότητα για μάθηση διακρίνει τον άνθρωπο από όλα τα άλλα γένη. Στην απώτερη Προϊστορία, η εξέλιξη της

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΑΚΗΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΟ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΕΡΓΟ ΣΤΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΚΑΙ ΘΡΑΚΗ 6, 1992

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΑΚΗΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΟ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΕΡΓΟ ΣΤΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΚΑΙ ΘΡΑΚΗ 6, 1992 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΑΚΗΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΟ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΕΡΓΟ ΣΤΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΚΑΙ ΘΡΑΚΗ 6, 1992 ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 1995 < Χ. ΚΟΥΚΟΥΛΗ-ΧΡΥΣΑΝΘΑΚΗ -1 ΑΣΛΑΝΗΣ -

Διαβάστε περισσότερα

Συμβολική και ιδεολογική ζωή.

Συμβολική και ιδεολογική ζωή. Συμβολική και ιδεολογική ζωή. Αικατερίνη Παπανθίμου, Καθηγήτρια Προϊστορικής Αρχαιολογίας, Α.Π.Θ. Η ιδεολογία, που θεωρήθηκε συνώνυμη με τις πίστεις, τις κοσμολογικές αντιλήψεις και τη θρησκεία των κοινωνιών

Διαβάστε περισσότερα

Iδεολογία κατά την Εποχή του Χαλκού. Κική Πιλάλη, Καθηγήτρια Προϊστορικής Αρχαιολογίας (1945-2008)

Iδεολογία κατά την Εποχή του Χαλκού. Κική Πιλάλη, Καθηγήτρια Προϊστορικής Αρχαιολογίας (1945-2008) Iδεολογία κατά την Εποχή του Χαλκού Κική Πιλάλη, Καθηγήτρια Προϊστορικής Αρχαιολογίας (1945-2008) Με την αρχή της ΕΧ παρατηρείται μια αλλαγή στη συμβολική έκφραση των προϊστορικών κοινοτήτων στο βόρειο

Διαβάστε περισσότερα

Το σύνολο των βραχογραφιών και κάτω λεπτομέρεια

Το σύνολο των βραχογραφιών και κάτω λεπτομέρεια ΠΡΟΝΕΟΛΙΘΙΚΗ ΚΡΗΤΗ Πριν από τις επιφανειακές έρευνες στην περιοχή του Πλακιά και της Πρεβέλης στη νότια Κρήτη, τα μόνα γνωστά προνεολιθικά ευρήματα προέρχονταν από το εσωτερικό του σπηλαίου Ασφέντου στο

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014

ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014 ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014 Η ΚΘ Εφορεία Προϊστορικών & Κλασικών Αρχαιοτήτων και η Επιστημονική Ομάδα των Ανασκαφών Αυγής οργανώνουν για πέμπτη χρονιά εκπαιδευτικές δράσεις με αφορμή

Διαβάστε περισσότερα

Χριστίνα Μαραγκού, Δρ. Προϊστορικής Αρχαιολογίας. ΕΙΔΩΛΟΠΛΑΣΤΙΚΗ (Νεολιθική εποχή-πρώιμη Χαλκοκρατία)

Χριστίνα Μαραγκού, Δρ. Προϊστορικής Αρχαιολογίας. ΕΙΔΩΛΟΠΛΑΣΤΙΚΗ (Νεολιθική εποχή-πρώιμη Χαλκοκρατία) Χριστίνα Μαραγκού, Δρ. Προϊστορικής Αρχαιολογίας ΕΙΔΩΛΟΠΛΑΣΤΙΚΗ (Νεολιθική εποχή-πρώιμη Χαλκοκρατία) ι. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η προϊστορική ειδωλοπλαστική περιλαμβάνει υλικά κατάλοιπα ποικίλων δυνατών χρήσεων και λειτουργιών,

Διαβάστε περισσότερα

Ο Οικισμός Σκάρκος της Ίου

Ο Οικισμός Σκάρκος της Ίου Ο Οικισμός Σκάρκος της Ίου Εργασία στο μάθημα: Το Νησιωτικό Αιγαίο κατά την 3 η Χιλιετία π.χ. Παναγιώτης Καπλάνης Επιβλέπων Καθηγητής: Βλαχόπουλος Ανδρέας Εαρινό Εξάμηνο 2015 Η Θέση Η Ίος βρίσκεται στο

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΠΑΛΑΜΑΡΙ ΤΗΣ ΣΚΥΡΟΥ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΡΩΙΜΗ ΚΑΙ ΜΕΣΗ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ

ΤΟ ΠΑΛΑΜΑΡΙ ΤΗΣ ΣΚΥΡΟΥ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΡΩΙΜΗ ΚΑΙ ΜΕΣΗ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ ΤΟ ΠΑΛΑΜΑΡΙ ΤΗΣ ΣΚΥΡΟΥ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΡΩΙΜΗ ΚΑΙ ΜΕΣΗ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ Όνομα: Χολέβα Βασιλική Εξάμηνο: Η Μάθημα: Το Αιγαίο κατά την 3η χιλιετία π.χ Διδάσκων: Βλαχόπουλος Ανδρέας ΠΑΛΑΜΑΡΙ I ΠΧ II ΠΑΛΑΜΑΡΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΤΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΟ ΥΠΟΒΑΘΡΟ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΤΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΟ ΥΠΟΒΑΘΡΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Οι παλαιότερες ενδείξεις νεολιθικής κατοίκησης τοποθετούνται ήδη στην 9 η χιλ. π.χ., κατά την οποία υπάρχουν και οι κλιματολογικές προϋποθέσεις αλλά και οι άγριες μορφές ζώων και φυτών που θα

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΙΚΟΚΥΡΙΟ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΖΩΗ

ΝΟΙΚΟΚΥΡΙΟ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΖΩΗ ΣΤΕΛΛΑ Γ. ΣΟΥΒΑΤΖΗ Δρ. Προϊστορικής Αρχαιολογίας ΝΟΙΚΟΚΥΡΙΟ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΖΩΗ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ ΚΑΙ ΠΡΩΙΜΗ ΕΠΟΧΉ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ Από τις απαρχές της ιστορίας τους έως και σήμερα οι άνθρωποι οργανώνονται και ζουν σε θεμελιακούς

Διαβάστε περισσότερα

Οι απεικονίσεις των Κρητών (Keftiw) στους τάφους Αιγυπτίων αξιωματούχων και οι σχέσεις μεταξύ Αιγύπτου και Κρήτης κατά τη Νεοανακτορική περίοδο

Οι απεικονίσεις των Κρητών (Keftiw) στους τάφους Αιγυπτίων αξιωματούχων και οι σχέσεις μεταξύ Αιγύπτου και Κρήτης κατά τη Νεοανακτορική περίοδο Οι απεικονίσεις των Κρητών (Keftiw) στους τάφους Αιγυπτίων αξιωματούχων και οι σχέσεις μεταξύ Αιγύπτου και Κρήτης κατά τη Νεοανακτορική περίοδο Παναγιώτης Καπλάνης Διδάσκων: Ανδρέας Βλαχόπουλος Σχέσεις

Διαβάστε περισσότερα

2 ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ. 2 nd INTERNATIONAL CONFERENCE ON ANCIENT GREEK TECHNOLOGY ΠΡΑΚΤΙΚΑ PROCEEDINGS

2 ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ. 2 nd INTERNATIONAL CONFERENCE ON ANCIENT GREEK TECHNOLOGY ΠΡΑΚΤΙΚΑ PROCEEDINGS 2 ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ 2 nd INTERNATIONAL CONFERENCE ON ANCIENT GREEK TECHNOLOGY ΠΡΑΚΤΙΚΑ PROCEEDINGS ΤΕΧΝΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΕΛΛΑΔΑΣ Αθήνα 2006 ΑΠΟΘΗΚΕΥΣΗ ΚΑΙ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΤΡΟΦΙΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Τα νομίσματα του Μαρίου στην κλασική εποχή

Τα νομίσματα του Μαρίου στην κλασική εποχή ANNE DESTROOPER - GEORGIADES Τα νομίσματα του Μαρίου στην κλασική εποχή Η σημασία που είχε το Μάριο στην αρχαιότητα έχει πια αποδειχθεί 1. Αναφέρεται ως βασίλειο στην κλασική εποχή από τον Διόδωρο τον

Διαβάστε περισσότερα

Η ΘΕΑ ΜΕ ΤΑ ΥΨΩΜΕΝΑ ΧΕΡΙΑ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΜΕΣΟΓΕΙΟ (ΠΙΝΑΚΕΣ XXIII - XXXI)

Η ΘΕΑ ΜΕ ΤΑ ΥΨΩΜΕΝΑ ΧΕΡΙΑ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΜΕΣΟΓΕΙΟ (ΠΙΝΑΚΕΣ XXIII - XXXI) ΠΑΥΛΟΣ ΦΛΟΥΡΕΝΤΖΟΣ Η ΘΕΑ ΜΕ ΤΑ ΥΨΩΜΕΝΑ ΧΕΡΙΑ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΜΕΣΟΓΕΙΟ (ΠΙΝΑΚΕΣ XXIII - XXXI) Τα πήλινα ειδώλια που παρουσιάζουν μια γυναικεία θεότητα με υψωμένα χέρια είναι πλατιά διαδεδομένα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΦΥΛΕΣ ΟΨΕΙΣ ΣΤΗN ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑΣ

ΕΜΦΥΛΕΣ ΟΨΕΙΣ ΣΤΗN ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑΣ ΕΜΦΥΛΕΣ ΟΨΕΙΣ ΣΤΗN ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑΣ ήµητρα Κοκκινίδου - Μαριάννα Νικολαΐδου Η εικόνα της προϊστορικής περιόδου στη Μακεδονία παρουσιάζεται άνισα κατανεµηµένη γεωγραφικά και χρονικά. * Από το πλήθος

Διαβάστε περισσότερα

Στο Πλειόκαινο, περ. 3.500.000 χρόνια: πρώτη εμφάνιση ανθρώπου (Αφρική) -Τεταρτογενές - Πλειστόκαινο = από 2 εκατ. χρόνια-10.000 π.χ.

Στο Πλειόκαινο, περ. 3.500.000 χρόνια: πρώτη εμφάνιση ανθρώπου (Αφρική) -Τεταρτογενές - Πλειστόκαινο = από 2 εκατ. χρόνια-10.000 π.χ. Γεωλογικές Χρονολογίες (ιστορία της γης) Καινοζωϊκός Αιών -Τριτογενές = 65-2 εκατ. χρόνια πριν Τα τέλη του Τριτογενούς: Νεογενές = 20-5 εκατ. χρόνια πριν Τέλος Νεογενούς = Πλειόκαινο = 5-2 εκατ. χρόνια

Διαβάστε περισσότερα

Από τους πρώτους ανθρώπους ως το νεολιθικό πολιτισμό 2.000.000--3000 π.χ. περίπου

Από τους πρώτους ανθρώπους ως το νεολιθικό πολιτισμό 2.000.000--3000 π.χ. περίπου Απο τουσ Πρωτουσ Ανθρωπουσ ωσ το Νεολιθικο Πολιτισμο Κεφάλαιο 1 Από τους πρώτους ανθρώπους ως το νεολιθικό πολιτισμό 2.000.000--3000 π.χ. περίπου H εξέλιξη του ανθρώπου κράτησε εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια

Διαβάστε περισσότερα

Α.1.1.α.6 ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ ΛΟΙΠΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΑ ΜΕΓΕΘΗ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ

Α.1.1.α.6 ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ ΛΟΙΠΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΑ ΜΕΓΕΘΗ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ Α.1.1.α.6 ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ ΛΟΙΠΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΑ ΜΕΓΕΘΗ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ 1. ΗΜΟΓΡΑΦΙΚΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΚΑΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ 1.1 Πληθυσµός Κατά την εκπόνηση του

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ - Γενική Εισαγωγή..2 - Iστορική αναδρομή....3-4 - Περιγραφή του χώρου.....5-8 - Επίλογος...9 - Βιβλιογραφία 10 1 Γενική Εισαγωγή Επίσκεψη στο Επαρχιακό Μουσείο Πάφου Το Επαρχιακό Μουσείο της

Διαβάστε περισσότερα

Greither Elias. "Icarus" Fresco Munchen 1616

Greither Elias. Icarus Fresco Munchen 1616 Greither Elias. "Icarus" Fresco Munchen 1616 Η θρησκεία των Μινωιτών Στην είσοδο του Ιδαίου Αντρου φαίνεται ο βωμός λαξευμένος στο βράχο σπήλαιο Καμαρών Δικταίο άντρο τριμερές ιερό ανακτόρωνφαιστού Μινωική

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική πρόταση 8: Οργάνωση των ομάδων κατά τη Νεολιθική Εποχή

Διδακτική πρόταση 8: Οργάνωση των ομάδων κατά τη Νεολιθική Εποχή Πώς οργανωνόμαστε; Διδακτική πρόταση 8: Οργάνωση των ομάδων κατά τη Νεολιθική Εποχή Ερώτημα-κλειδί Πόσο μεγάλες ήταν οι ομάδες των ανθρώπων της Νεολιθικής Εποχής; Ποιοι έπαιρναν τις αποφάσεις; Σύνδεση

Διαβάστε περισσότερα

Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28

Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28 Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28 Να περιγράψετε ένα μινωικό ανάκτορο; Μεγάλα Συγκροτήματα κτιρίων, Είχαν πολλές πτέρυγες-δωματίων, Διοικητικά, Οικονομικά, Θρησκευτικά και Καλλιτεχνικά κέντρα της περιοχής,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ

ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΙ ΡΩΤΑΜΕ ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΑ ; ΤΙ ΜΑΣ ΑΦΗΓΕΙΤΑΙ ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΑ ; ΠΩΣ ΜΑΣ ΤΟ ΑΦΗΓΕΙΤΑΙ ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΑ ; ΣΥΝΘΕΣΗ: Οργάνωση ενός συνόλου από επιμέρους στοιχεία σε μια ενιαία διάταξη Αρχική ιδέα σύνθεσης

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΙΣΜΟΣ - ΣΚΟΠΙΜΟΤΗΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΕΚΤΙΜΗΣΗ

ΟΡΙΣΜΟΣ - ΣΚΟΠΙΜΟΤΗΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΔΕΛΤΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΔΕΙΚΤΗ ΟΡΙΣΜΟΣ - ΣΚΟΠΙΜΟΤΗΤΑ Ο δείκτης καταγράφει το εργατικό δυναμικό σύμφωνα με το μέγεθος του οικονομικώς ενεργού πληθυσμού ανά Περιφέρεια και το ποσοστό του επί του πληθυσμού άνω

Διαβάστε περισσότερα

Κείµενα επιµέλεια: Μαρίνα Πλατή, Ελένη Μάρκου

Κείµενα επιµέλεια: Μαρίνα Πλατή, Ελένη Μάρκου Κείµενα επιµέλεια: Μαρίνα Πλατή, Ελένη Μάρκου Θερµές ευχαριστίες για την παραχώρηση υλικού και τη συνεργασία σε όλα τα στάδια προετοιµασίας του εκπαιδευτικού προγράµµατος στον επιµελητή της έκθεσης, αρχαιολόγο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10. Μινωικοί ιεροί χώροι

ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10. Μινωικοί ιεροί χώροι ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10 Μινωικοί ιεροί χώροι Ενδεχομένως από τη Νεολιθική, αλλά με βεβαιότητα από την Προανακτορική εποχή φαίνεται ότι οι μινωίτες ασκούσαν τις λατρευτικές τους πρακτικές στα σπήλαια.

Διαβάστε περισσότερα

Οργάνωση Σεμιναρίου: Μαρίζα Μαρθάρη The seminar is organized by Marisa Marthari

Οργάνωση Σεμιναρίου: Μαρίζα Μαρθάρη The seminar is organized by Marisa Marthari CYCLADIC SEMINAR ΚΥΚΛΑΔΙΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΤHE ARCHAEOLOGICAL SOCIETY AT ATHENS, 22 PANEPISTIMIOU ST. Η ΕΝ ΑΘΗΝΑΙΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ, ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ 22 Πέμπτη, 30 Απριλίου 2015, 7 μ.μ. - Thursday, 30 April

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΖΩ ΚΑΙ ΚΑΤΑΛΑΒΑΙΝΩ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ

ΠΑΙΖΩ ΚΑΙ ΚΑΤΑΛΑΒΑΙΝΩ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ 1oς ΚΥΚΛΟΣ - ΠΑΙΖΟΥΜΕ ΚΑΙ ΜΑΘΑΙΝΟΥΜΕ ΤΟΥΣ ΑΡΙΘΜΟΥΣ Α Ενότητα Ανακαλύπτουμε τις ιδιότητες των υλικών μας, τα τοποθετούμε σε ομάδες και διατυπώνουμε κριτήρια ομαδοποίησης Οι μαθητές μαθαίνουν να αναπτύσσουν

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΜΠΤΟ ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΜΠΟΣΙΟ

ΠΕΜΠΤΟ ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΜΠΟΣΙΟ Ιωάννης Ασλάνης Η ΧΑΛΚΟΛΙΘΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΣΤΟ ΒΟΡΕΙΟΕΛΛΑΔΙΚΟ ΧΩΡΟ. ΠΡΟΒΛΗΑΤΑ ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΑΡΚΕΙΑΣ Ανάτυπο ΑΡΧΑΙΑ ΑΚΕΔΟΝΙΑ ΠΕΠΤΟ ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΠΟΣΙΟ ΤΟΟΣ 1 8 Η ΧΑΛΚΟΛΙΘΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΣΤΟ ΒΟΡΕΙΟΕΛΛΑΔΙΚΟ ΧΩΡΟ.

Διαβάστε περισσότερα

MANUFACTURA Y USO DE INSTRUMENTOS EN HUESO EN SITIOS PREHISTÓRICOS DEL ESTE DE URUGUAY

MANUFACTURA Y USO DE INSTRUMENTOS EN HUESO EN SITIOS PREHISTÓRICOS DEL ESTE DE URUGUAY MANUFACTURA Y USO DE INSTRUMENTOS EN HUESO EN SITIOS PREHISTÓRICOS DEL ESTE DE URUGUAY MANUFACTURE AND BONE TOOLS WEAR IN PREHISTORIC SITES OF EASTERN URUGUAY Ignacio CLEMENTE CONTE (*), Federica MORENO

Διαβάστε περισσότερα

Προϊστορική Αρχαιολογία Γ εξαμήνου. Το Αιγαίο και η Μεσόγειος της 2 ης χιλιετίας π.χ.

Προϊστορική Αρχαιολογία Γ εξαμήνου. Το Αιγαίο και η Μεσόγειος της 2 ης χιλιετίας π.χ. Προϊστορική Αρχαιολογία Γ εξαμήνου Το Αιγαίο και η Μεσόγειος της 2 ης χιλιετίας π.χ. Α Ενότητα: Άνθρωπος και Τοπίο Τροία, πεδιάδα Σκαμάνδρου Ιράκ Ποταμός Ευφράτης Ιορδανία Ιορδάνης και υψίπεδα Μάλτα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΜΑΧΩΝΑΣ - TOPOLNICA 2002-2003

ΠΡΟΜΑΧΩΝΑΣ - TOPOLNICA 2002-2003 Χ. ΚΟΥΚΟΥΛΗ-ΧΡΥΣΑΝΘΑΚΗ- /. ΑΣΛΑΝΗΣ-I. VAISOV-M. ΒΑΛΑΑ ΠΡΟΜΑΧΩΝΑΣ - TOPOLNICA 2002-2003 Συνεχίστηκε το 2002 και 2003 το ελληνοβουλγαρικό πρόγραμμα συνεργασίας «Προμαχών-Topolnica» στον νεολιθικό οικισμό

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 1 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΧΑΛΚΙΔΑΣ ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΕΡΟΣ Α ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΤΖΕΛΕΠΗ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΣΥΝΤΟΜΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΗΣ ΔΡΑΣΗΣ ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ: «ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΩ, ΕΡΕΥΝΩ ΕΚΦΡΑΖΟΜΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

Γεωμετρική Εποχή Πώς περνούμε τη μέρα μας;

Γεωμετρική Εποχή Πώς περνούμε τη μέρα μας; Γεωμετρική Εποχή Πώς περνούμε τη μέρα μας; ΕΙΚΟΝΕΣ ΕΥΡΗΜΑΤΩΝ 0 Γνωρίζουμε από τα αγγεία σε τάφους ότι κατά την Γεωμετρική Εποχή, οι άνθρωποι στην Κύπρο έπιναν κρασί, χρησιμοποιούσαν ελαιόλαδο, έτρωγαν

Διαβάστε περισσότερα

Παραδοτέο Π.1 (Π.1.1) Εκθέσεις για προµήθεια εκπαιδευτικού υλικού

Παραδοτέο Π.1 (Π.1.1) Εκθέσεις για προµήθεια εκπαιδευτικού υλικού 1 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΕΠΕΑΕΚ ΙΙ Μέτρο 2.2 Αναµόρφωση Προγραµµάτων Προπτυχιακών Σπουδών ιεύρυνση Τριτοβάθµιας Κατ. Πράξης 2.2.2.α Αναµόρφωση Προγραµµάτων

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα λόγια για την αρχαία κεραμική. Ευρυδίκη Κεφαλίδου

Λίγα λόγια για την αρχαία κεραμική. Ευρυδίκη Κεφαλίδου Λίγα λόγια για την αρχαία κεραμική Ευρυδίκη Κεφαλίδου Η κεραμική είναι το πολυπληθέστερο και πιο συχνό αρχαιολογικό αντικείμενο. Με τη βοήθεια της κεραμικής: α) εντοπίζουμε μια αρχαιολογική θέση β) χρονολογούμε

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΒΛΙΟ ΕΚΑΤΟ ΤΕΤΑΡΤΟ. ΤΟ ΠΑΛΙΟΦΡΑΝΤΖΙ (ΠΑΛΙΟΥΦΡΑΝΤΖΙ) Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή.

ΒΙΒΛΙΟ ΕΚΑΤΟ ΤΕΤΑΡΤΟ. ΤΟ ΠΑΛΙΟΦΡΑΝΤΖΙ (ΠΑΛΙΟΥΦΡΑΝΤΖΙ) Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή. ΒΙΒΛΙΟ ΕΚΑΤΟ ΤΕΤΑΡΤΟ ΤΟ ΠΑΛΙΟΦΡΑΝΤΖΙ (ΠΑΛΙΟΥΦΡΑΝΤΖΙ) Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή. Είναι γνωστά τα της Μάχης του Σπερχειού. ΒΙΒΛΙΟ ΕΝ ΕΚΑΤΟ (ΜΑΧΗ ΤΟΥ ΣΠΕΡΧΕΙΟΥ). Στο σηµερινό χωριό Φραντζί

Διαβάστε περισσότερα

Μιχάλης Λάμπρου Νίκος Κ. Σπανουδάκης. τόμος 1. Καγκουρό Ελλάς

Μιχάλης Λάμπρου Νίκος Κ. Σπανουδάκης. τόμος 1. Καγκουρό Ελλάς Μιχάλης Λάμπρου Νίκος Κ. Σπανουδάκης τόμος Καγκουρό Ελλάς 0 007 (ο πρώτος αριθµός σε µια γραµµή αναφέρεται στη σελίδα που αρχίζει το άρθρο και ο δεύτερος στη σελίδα που περιέχει τις απαντήσεις) Πρόλογος

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα και προετοιμασία για τέσσερις παίκτες

Περιεχόμενα και προετοιμασία για τέσσερις παίκτες Ένα παιχνίδι του Peter Prinz για 2-4 παίκτες Σαν αρχαιολόγοι, οι παίκτες αποκτούν την γνώση που απαιτείται για να ξεκινήσουν αποστολές σε Αίγυπτο, Μεσοποταμία, Κρήτη και Ελλάδα. Ποιός έχει τη δύναμη να

Διαβάστε περισσότερα

προϊστορικά και πρωτοϊστορικά χρόνια: τα αρχαιοβοτανικά δεδομένα

προϊστορικά και πρωτοϊστορικά χρόνια: τα αρχαιοβοτανικά δεδομένα Η καλλιέργεια των φυτών στην Ελλάδα στα προϊστορικά και πρωτοϊστορικά χρόνια: τα αρχαιοβοτανικά δεδομένα Τάνια Βαλαμώτη, Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Τομέας Αρχαιολογίας, Α.Π.Θ. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Δύο κύριοι τρόποι παρουσίασης δεδομένων. Παράδειγμα

Δύο κύριοι τρόποι παρουσίασης δεδομένων. Παράδειγμα Δύο κύριοι τρόποι παρουσίασης δεδομένων Παράδειγμα Με πίνακες Με διαγράμματα Ονομαστικά δεδομένα Εδώ τα περιγραφικά μέτρα (μέσος, διάμεσος κλπ ) δεν έχουν νόημα Πήραμε ένα δείγμα από 25 άτομα και τα ρωτήσαμε

Διαβάστε περισσότερα

Σηµειώσεις στις σειρές

Σηµειώσεις στις σειρές . ΟΡΙΣΜΟΙ - ΓΕΝΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Σηµειώσεις στις σειρές Στην Ενότητα αυτή παρουσιάζουµε τις βασικές-απαραίτητες έννοιες για την µελέτη των σειρών πραγµατικών αριθµών και των εφαρµογών τους. Έτσι, δίνονται συστηµατικά

Διαβάστε περισσότερα

Η ΓΕΝΙΚΕΥΜΕΝΗ ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ

Η ΓΕΝΙΚΕΥΜΕΝΗ ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ Η ΓΕΝΙΚΕΥΜΕΝΗ ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η Γενικευμένη Γεωμετρία, που θα αναπτύξουμε στα παρακάτω κεφάλαια, είναι μία «Νέα Γεωμετρία», η οποία προέκυψε από την ανάγκη να γενικεύσει ορισμένα σημεία της Ευκλείδειας

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΓΡΑΦΕΣ ΣΤΟ ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΙΓΑΙΟ Όταν οι μαθητές δημιουργούν

ΟΙ ΓΡΑΦΕΣ ΣΤΟ ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΙΓΑΙΟ Όταν οι μαθητές δημιουργούν ΟΙ ΓΡΑΦΕΣ ΣΤΟ ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΙΓΑΙΟ Όταν οι μαθητές δημιουργούν ΜΑΘΗΤΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ Στο πλαίσιο του μαθήματος της Αρχαίας Ελληνικής Ιστορίας στην Α τάξη Γυμνασίου, οι μαθητές μας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10. Η Παλαιοανακτορική Κρήτη (ΜΜΙΒ ΜΜΙΙΙΑ)

ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10. Η Παλαιοανακτορική Κρήτη (ΜΜΙΒ ΜΜΙΙΙΑ) ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10 Η Παλαιοανακτορική Κρήτη (ΜΜΙΒ ΜΜΙΙΙΑ) Ίδρυση των πρώτων ανακτορικών κέντρων Κύριο χαρακτηριστικό στην κεραμική η εμφάνιση του καμαραϊκού ρυθμού, ο οποίοςαποτελεί προϊόν των

Διαβάστε περισσότερα

Η Αρχιτεκτονική των οικισμών

Η Αρχιτεκτονική των οικισμών Η Αρχιτεκτονική των οικισμών Ιωάννης Ασλάνης, Δρ. Προϊστορικής Αρχαολογίας, ΚΕΡΑ Η εσωτερική οργάνωση των οικισμών με τον τρόπο διάταξης των σπιτιών και των άλλων κτισμάτων και η τεχνική κατασκευής τους

Διαβάστε περισσότερα

Kάποτε, στα πολύ παλιά χρόνια ο Δίας θύμωσε με τους ανθρώπους και αποφάσισε

Kάποτε, στα πολύ παλιά χρόνια ο Δίας θύμωσε με τους ανθρώπους και αποφάσισε o μύθος των ανθρώπων που γεννήθηκαν από τις πέτρες Kάποτε, στα πολύ παλιά χρόνια ο Δίας θύμωσε με τους ανθρώπους και αποφάσισε να τους καταστρέψει με έναν μεγάλο κατακλυσμό. Ο Τιτάνας Προμηθέας, θέλησε

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ-ΜΕΣΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΟΧΗ (2.000.000 (;)-9.000 π.χ.)

ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ-ΜΕΣΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΟΧΗ (2.000.000 (;)-9.000 π.χ.) ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ-ΜΕΣΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΟΧΗ (2.000.000 (;)-9.000 π.χ.) Δημιουργία της ζωής Εξέλιξη του Ανθρώπου Απολιθώματα της εξέλιξης των ανθρωπίδων στο Μουσείο Οστεολογίας στην Οκλαχόμα, ΗΠΑ Homo Ηabilis (2,9 εκ.)

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ. 3. ΥΠΟΤΡΟΦΙΕΣ 1992-5 Υποτροφία του Ιδρύµατος Κρατικών Υποτροφιών (Ι.Κ.Υ.).

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ. 3. ΥΠΟΤΡΟΦΙΕΣ 1992-5 Υποτροφία του Ιδρύµατος Κρατικών Υποτροφιών (Ι.Κ.Υ.). ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ 1. ΠΡΟΣΩΠΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Επώνυµο: ΧΡΥΣΟΒΙΤΣΑΝΟΥ Όνοµα: ΒΑΣΙΛΙΚΗ Επάγγελµα: Αρχαιολόγος, Επίκουρος καθηγήτρια Αρχαιολογίας στο Τµήµα Συντήρησης Αρχαιοτήτων και Έργων Τέχνης του Τ.Ε.Ι. Αθήνας

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ

ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ ΚΕΡΑΜΙΚΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ Η κεραμική, μια πανάρχαια τέχνη, χρησιμοποιεί ως πρώτη ύλη το αργιλόχωμα. Όταν αναμείξουμε το αργιλόχωμα με νερό θα προκύψει μία πλαστική μάζα

Διαβάστε περισσότερα

Στατιστική Ι (ΨΥΧ-1202) ιάλεξη 4

Στατιστική Ι (ΨΥΧ-1202) ιάλεξη 4 (ΨΥΧ-1202) Λεωνίδας Α. Ζαμπετάκης Β.Sc., M.Env.Eng., M.Ind.Eng., D.Eng. Εmail: statisticsuoc@gmail.com ιαλέξεις: ftp://ftp.soc.uoc.gr/psycho/zampetakis/ ιάλεξη 4 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ Ρέθυμνο,

Διαβάστε περισσότερα

7o Ταξίδι στην Θράκη. Σχεδιάστηκε με το trip planner του emtgreece.com. Σχεδιάστε το δικό σας ταξίδι, τώρα.

7o Ταξίδι στην Θράκη. Σχεδιάστηκε με το trip planner του emtgreece.com. Σχεδιάστε το δικό σας ταξίδι, τώρα. 7o Ταξίδι στην Θράκη Σχεδιάστηκε με το trip planner του emtgreece.com. Σχεδιάστε το δικό σας ταξίδι, τώρα. 7o Ταξίδι στην Θράκη Δευτέρα, 17 Αύγουστος 2015 Παραλία Μακρύαμμου Παραδεισένια και πλήρως εξοπλισμένη

Διαβάστε περισσότερα

I. ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ. math-gr

I. ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ. math-gr I ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ i e ΜΕΡΟΣ Ι ΟΡΙΣΜΟΣ - ΒΑΣΙΚΕΣ ΠΡΑΞΕΙΣ Α Ορισμός Ο ορισμός του συνόλου των Μιγαδικών αριθμών (C) βασίζεται στις εξής παραδοχές: Υπάρχει ένας αριθμός i για τον οποίο ισχύει i Το σύνολο

Διαβάστε περισσότερα

Η χρήση της ελιάς στο Αιγαίο κατά την αρχαιότητα

Η χρήση της ελιάς στο Αιγαίο κατά την αρχαιότητα Η χρήση της ελιάς στο Αιγαίο κατά την αρχαιότητα Μ. Ρούμπου 1, Β. Κυλίκογλου 2, N. Müeller 2 & Ν. Καλογερόπουλος 1 1 Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, Τμήμα Επιστήμης Διατολογίας-Διατροφής, Αθήνα 2 Ε.Κ.Ε.Φ.Ε. Δημόκριτος,Τομέας

Διαβάστε περισσότερα

Μυκηναϊκή θρησκεία. 3. Από την ανασκαφή θρησκευτικών κτηρίων στα ανάκτορα και ιερών σε οικίες

Μυκηναϊκή θρησκεία. 3. Από την ανασκαφή θρησκευτικών κτηρίων στα ανάκτορα και ιερών σε οικίες Μυκηναϊκή θρησκεία Τα στοιχεία που διαθέτουμε για αυτήν προέρχονται: 1.Από την εικονογραφία σφραγιστικών δακτυλιδιών, σφραγίδων, τοιχογραφιών και αντικειμένων μικροτεχνίας (ελεφαντουργίας κλπ). Κεντρική

Διαβάστε περισσότερα

Ο τελικός βαθμός βασίζεται σε γραπτές εξετάσεις (85%) και σε μια βιβιλογραφική άσκηση (15%, βλ. κατ.).

Ο τελικός βαθμός βασίζεται σε γραπτές εξετάσεις (85%) και σε μια βιβιλογραφική άσκηση (15%, βλ. κατ.). ΤΟ ΑΙΓΑΙΟ ΠΡΙΝ ΑΠΟ ΤΗ ΔΕΥΤΕΡΗ ΧΙΛΙΕΤΙΑ Π.Χ. (ΑΠΡ 578) Χειμ. Εξάμηνο 2015-16 Τετάρτη 6-9 μμ Αίθουσα Σεμιναρίων Τομέα Αρχαιολογίας Διδάσκων: Μ. Φωτιάδης Το μάθημα είναι υποχρεωτικό για φοιτητές του δεύτερου

Διαβάστε περισσότερα

Σ ΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ

Σ ΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ Σ ΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΤΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Μ ΑΪΟΥ 2002 2004 Δ ΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ Π ΕΡΙΛΗΨΗ: Η μελέτη αυτή έχει σκοπό να παρουσιάσει και να ερμηνεύσει τα ευρήματα που προέκυψαν από τη στατιστική

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΔΕΙΚΤΗ SET15: ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ ΕΜΠΟΡΙΟ

ΔΕΛΤΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΔΕΙΚΤΗ SET15: ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ ΕΜΠΟΡΙΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΔΕΙΚΤΗ ΟΡΙΣΜΟΣ - ΣΚΟΠΙΜΟΤΗΤΑ Ο δείκτης εκτιμά στην αξία των εισαγωγών και εξαγωγών ανά Περιφέρεια από και προς τις χώρες της ΕΕ ή τρίτες χώρες, καθώς και τη σχέση των εξαγωγών ως προς

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΔΕΙΚΤΗ SET15: ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ ΕΜΠΟΡΙΟ

ΔΕΛΤΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΔΕΙΚΤΗ SET15: ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ ΕΜΠΟΡΙΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΔΕΙΚΤΗ SET15: ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ ΕΜΠΟΡΙΟ ΟΡΙΣΜΟΣ - ΣΚΟΠΙΜΟΤΗΤΑ Ο δείκτης εκτιμά την αξία των εισαγωγών και εξαγωγών ανά Περιφέρεια από και προς τις χώρες της ΕΕ ή τρίτες χώρες, καθώς και τη

Διαβάστε περισσότερα

Πώς περνάμε τη μέρα μας;

Πώς περνάμε τη μέρα μας; Πώς περνάμε τη μέρα μας; Νεολιθική Εποχή Διδακτική πρόταση 4: Ποια τεχνολογία χρησιμοποιούσαν οι άνθρωποι της Νεολιθικής Εποχής; Ερώτημα-κλειδί Ποια τεχνολογία (εργαλεία) χρησιμοποιούσαν οι άνθρωποι της

Διαβάστε περισσότερα

ΒΕΔΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ: ΜΙΑ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ

ΒΕΔΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ: ΜΙΑ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΒΕΔΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ: ΜΙΑ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ Συχνά τα Μαθηματικά χρησιμοποιούνται ως ένα «εργαλείο» προκειμένου να ανιχνευθεί η «εξυπνάδα» του κάθε ανθρώπου, να διαφοροποιηθούν οι μαθητές μεταξύ τους σε

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΟΜΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΩΣ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ. Χρονολογία. 100.000 ως 20.000 10.000. 7000 ως 6000. Νεότερη

ΣΥΝΤΟΜΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΩΣ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ. Χρονολογία. 100.000 ως 20.000 10.000. 7000 ως 6000. Νεότερη ΣΥΝΤΟΜΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΩΣ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ Χρονολογία Ελλάδα - Αιγαίο 100.000 ως 20.000 Μέση και Νεότερη Παλαιολιθική 10.000 Μεσολιθική εποχή 7000 ως 6000 Έναρξη Νεολιθικής 5600 Μέση

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό

Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό Με τον όρο Μυκηναϊκός Πολιτισμός χαρακτηρίζεται ο προϊστορικός πολιτισμός της Ύστερης Εποχής του Χαλκού, που αναπτύχθηκε την περίοδο 1600-1100 π. Χ., κυρίως στην

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΛΓΕΒΡΑΣ. 1. Συνδυαστική ανάλυση. 1.1. Μεταθέσεις

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΛΓΕΒΡΑΣ. 1. Συνδυαστική ανάλυση. 1.1. Μεταθέσεις 1 ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΛΓΕΒΡΑΣ 1 Συνδυαστική ανάλυση Η συνδυαστική ανάλυση είναι οι διάφοροι μέθοδοι και τύποι που χρησιμοποιούνται στη λύση προβλημάτων εκτίμησης του πλήθους των στοιχείων ενός πεπερασμένου συνόλου

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση Προγράμματος Αλφαβητισμού στο Γυμνάσιο Πρώτο Έτος Αξιολόγησης (Ιούλιος 2009)

Αξιολόγηση Προγράμματος Αλφαβητισμού στο Γυμνάσιο Πρώτο Έτος Αξιολόγησης (Ιούλιος 2009) Αξιολόγηση Προγράμματος Αλφαβητισμού στο Γυμνάσιο Πρώτο Έτος Αξιολόγησης (Ιούλιος 2009) 1. Ταυτότητα της Έρευνας Το πρόβλημα του λειτουργικού αναλφαβητισμού στην Κύπρο στις ηλικίες των 12 με 15 χρόνων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΣΠΑ 2007-13\Ε.Π. Ε&ΔΒΜ\Α.Π. 1-2-3 «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

ΕΣΠΑ 2007-13\Ε.Π. Ε&ΔΒΜ\Α.Π. 1-2-3 «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Υπεύθυνη Συντονισµού Διδακτικού Μαθησιακού Αντικειµένου της Γεωγραφίας: Αικατερίνη Κλωνάρη, Επίκουρη Καθηγήτρια, Τµήµα Γεωγραφίας, Πανεπιστήµιο Αιγαίου ΕΣΠΑ 2007-13\Ε.Π. Ε&ΔΒΜ\Α.Π. 1-2-3 «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Επιστήµη των Η/Υ

Εισαγωγή στην Επιστήµη των Η/Υ Εισαγωγή στην Επιστήµη των Η/Υ Εισαγωγή στην Επιστήµη των Η/Υ Εισαγωγή Καθ. Κ. Κουρκουµπέτης Σηµείωση: Οι διαφάνειες βασίζονται σε µεγάλο βαθµό σε αυτές που συνοδεύονται µε το προτεινόµενο σύγγραµµα. 1

Διαβάστε περισσότερα

Νεότερη Ελληνική Ιστορία Α'

Νεότερη Ελληνική Ιστορία Α' Νεότερη Ελληνική Ιστορία Α' Ενότητα 3: Δημογραφικές εξελίξεις στη νεότερη Ελλάδα Κατερίνα Γαρδίκα Φιλοσοφική Σχολή Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας Η δημογραφική εξέλιξη της ελληνικής κοινωνίας 2 Αναλογία

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ & ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2010 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ & ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2010 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ & ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 00 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Α. Έστω t, t,..., t ν οι παρατηρήσεις µιας ποσοτικής µεταβλητής Χ ενός δείγµατος µεγέθους ν, που έχουν µέση τιµή x. Σχηµατίζουµε

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Περιεχόμενα

Εισαγωγή. Περιεχόμενα Εισαγωγή Το 1878, το Βασιλικό Μουσείο του Βερολίνου ξεκίνησε την ανάθεση των ανασκαφών στην Πέργαμο, μια περιοχή της νυν Τουρκίας. Η πόλη έφτασε στην κορυφή της ανάπτυξής της γύρω στο 200 π.χ. (στα Λατινικά

Διαβάστε περισσότερα

Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη

Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη Νάγια Οικονομίδου 2014-2015 1 Περιεχόμενα Πρόλογος...3 1. Γνωρίσματα Κυκλαδικής Τέχνης...4 Πτυόσχημα ειδώλια.5 Βιολόσχημα ειδώλια 6

Διαβάστε περισσότερα

Με μια σφραγίδα μαγική, ταξίδι στη Νεολιθική εποχή

Με μια σφραγίδα μαγική, ταξίδι στη Νεολιθική εποχή Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού Με μια σφραγίδα μαγική, ταξίδι στη Νεολιθική εποχή ΒΙΒΛΙΟ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ Αρχαιολογικό Μουσείο Καρδίτσας ΛΔ Εφορεία Προϊστορικών & Κλασικών Αρχαιοτήτων Δυτικής Θεσσαλίας

Διαβάστε περισσότερα

1. Σκοπός της έρευνας

1. Σκοπός της έρευνας Στατιστική ανάλυση και ερμηνεία των αποτελεσμάτων των εξετάσεων πιστοποίησης ελληνομάθειας 1. Σκοπός της έρευνας Ο σκοπός αυτής της έρευνας είναι κυριότατα πρακτικός. Η εξέταση των δεκτικών/αντιληπτικών

Διαβάστε περισσότερα

Τα σημαντικότερα γεγονότα της Παλαιάς Διαθήκης εκτυλίσσονται στην περιοχή που. Η Μέση Ανατολή στην αρχαιότητα

Τα σημαντικότερα γεγονότα της Παλαιάς Διαθήκης εκτυλίσσονται στην περιοχή που. Η Μέση Ανατολή στην αρχαιότητα Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΗΣ ΠΑΛΑΙΑΣ ΔΙΑΘΗΚΗΣ Τα σημαντικότερα γεγονότα της Παλαιάς Διαθήκης εκτυλίσσονται στην περιοχή που ονομάζεται ΜΕΣΗ ΑΝΑΤΟΛΗ Η Μέση Ανατολή στην αρχαιότητα Ποια σύγχρονα κράτη αποτελούν την περιοχή

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΒΑΜΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2013-2014

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΒΑΜΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2013-2014 ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΒΑΜΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2013-2014 ΑΡΧΑΙΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΓΡΑΦΗΣ ΚΑΙ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΠΟΔΟΣΗΣ ΤΟΥΣ ΣΕ ΟΣΤΡΑΚΑ ΠΗΛΙΝΩΝ ΑΓΓΕΙΩΝ Μεσοποταμία-Σουμέριοι Μέσα 4ης χιλιετίας π.χ. Σφηνοειδής γραφή Τρόπος γραφής που

Διαβάστε περισσότερα

Η διδασκαλία της θεωρίας της εξέλιξης στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση

Η διδασκαλία της θεωρίας της εξέλιξης στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση Η διδασκαλία της θεωρίας της εξέλιξης στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση Πανελλήνιο συνέδριο με θέμα: Βιολογικές και Φυσικές Επιστήμες στην Εκπαίδευση Αθήνα, 11-13/04/2008 Κώστας Καμπουράκης Εκπαιδευτήρια Γείτονα,

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Επιστήµη των Η/Υ

Εισαγωγή στην Επιστήµη των Η/Υ Εισαγωγή στην Επιστήµη των Η/Υ Καθ. Κ. Κουρκουµπέτης Οι διαφάνειες βασίζονται σε µεγάλο βαθµό σε αυτές που συνοδεύονται µε το προτεινόµενο σύγγραµµα. 1 Εισαγωγή στην Επιστήµη των Η/Υ Εισαγωγή 2 ΚΕΦΑΛΑΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΡΗΣΗ ΜΗΚΟΥΣ ΧΡΟΝΟΥ ΜΑΖΑΣ ΔΥΝΑΜΗΣ

ΜΕΤΡΗΣΗ ΜΗΚΟΥΣ ΧΡΟΝΟΥ ΜΑΖΑΣ ΔΥΝΑΜΗΣ 1 ο ΕΚΦΕ (Ν. ΣΜΥΡΝΗΣ) Δ Δ/ΝΣΗΣ Δ. Ε. ΑΘΗΝΑΣ 1 ΜΕΤΡΗΣΗ ΜΗΚΟΥΣ ΧΡΟΝΟΥ ΜΑΖΑΣ ΔΥΝΑΜΗΣ Α. ΣΤΟΧΟΙ Η συνειδητή χρήση των κανόνων ασφαλείας στο εργαστήριο. Η εξοικείωση στη χρήση του υποδεκάμετρου και του διαστημόμετρου

Διαβάστε περισσότερα

Περίθλαση από µία σχισµή.

Περίθλαση από µία σχισµή. ρ. Χ. Βοζίκης Εργαστήριο Φυσικής ΙΙ 71 7. Άσκηση 7 Περίθλαση από µία σχισµή. 7.1 Σκοπός της εργαστηριακής άσκησης Σκοπός της άσκησης είναι η γνωριµία των σπουδαστών µε την συµπεριφορά των µικροκυµάτων

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΔΕΙΚΤΗ SET14: ΤΟΜΕΑΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ

ΔΕΛΤΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΔΕΙΚΤΗ SET14: ΤΟΜΕΑΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ ΔΕΛΤΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΔΕΙΚΤΗ ΟΡΙΣΜΟΣ - ΣΚΟΠΙΜΟΤΗΤΑ Ο δείκτης καταγράφει τη σύνθεση της απασχόλησης ανά Περιφέρεια και ειδικότερα την ποσοστιαία κατανομή κατά τομέα παραγωγής (πρωτογενής, δευτερογενής, τριτογενής)

Διαβάστε περισσότερα

1.ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΑ. Μουσείο της Ακρόπολης

1.ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΑ. Μουσείο της Ακρόπολης ΠΡΟΤΥΠΟΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟΙΩΝΙ ΕΙΟΥ ΙΩΝΙ ΕΙΟΥΣΧΟΛΗΣ ΟΜΙΛΟΣ: Πάµε Μουσείο ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ: : 2013-14 14 ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: Παραράς Ι. ΗΜΙΟΥΡΓΟΙ: Καπιζιώνη Σπυριδούλα Χατζηφούντα Μαριάννα Χιώτη

Διαβάστε περισσότερα

Πολιτιστικές διαδικασίες στην Ροδόπη στην Νεολιθική Εποχή και στην Χαλκολιθική. Milen Kamarev

Πολιτιστικές διαδικασίες στην Ροδόπη στην Νεολιθική Εποχή και στην Χαλκολιθική. Milen Kamarev Πολιτιστικές διαδικασίες στην Ροδόπη στην Νεολιθική Εποχή και στην Χαλκολιθική Milen Kamarev (περίληψη) Αυτό το έργο παρουσιάζει μια περίληψη των ερευνών στην Νεολιθική και στην Χαλκολιθική εποχές, στην

Διαβάστε περισσότερα

Πώς περνάμε τη μέρα μας;

Πώς περνάμε τη μέρα μας; Πώς περνάμε τη μέρα μας; Διδακτική πρόταση 2: Συνοπτικό πλαίσιο καθημερινής ζωής Ερώτημα-κλειδί Πώς περνούμε τη μέρα μας από τα πολύ παλιά χρόνια μέχρι σήμερα; Σύνδεση με το προηγούμενο μάθημα Στο προηγούμενο

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ 1. Η ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ 203. Η προσέγγιση εστιάζει στις χαρακτηριστικές ιδιότητες της καινοτοµικής επιχείρησης και όλα τα χαρακτηριστικά των δραστηριοτήτων καινοτοµίας και

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΔΕΙΚΤΗ SET14: ΤΟΜΕΑΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ

ΔΕΛΤΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΔΕΙΚΤΗ SET14: ΤΟΜΕΑΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ ΔΕΛΤΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΔΕΙΚΤΗ ΟΡΙΣΜΟΣ - ΣΚΟΠΙΜΟΤΗΤΑ Ο δείκτης καταγράφει τη σύνθεση της απασχόλησης ανά περιφέρεια και ειδικότερα την ποσοστιαία κατανομή κατά τομέα παραγωγής (πρωτογενής, δευτερογενής, τριτογενής)

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ. 1989 Διδακτορικό Δίπλωμα Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας (Τομέας Λαογραφίας)

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ. 1989 Διδακτορικό Δίπλωμα Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας (Τομέας Λαογραφίας) ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΑΤΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Ονοματεπώνυμο : Μαγδαληνή Ζωγράφου Διεύθυνση Επικοινωνίας : Εθνικής Αντίστασης 41, Δάφνη 17237 Tηλέφωνο Επικοινωνίας : 210-9760310, 210-6668198 Fax : - E-mail : zografou@phed.uoa.gr

Διαβάστε περισσότερα

ΟΑΕΔ ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΕΓΓΕΓΡΑΜΜΕΝΟΙ ΣΤΟ ΜΗΤΡΩΟ ΤΟΥ ΟΑΕΔ

ΟΑΕΔ ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΕΓΓΕΓΡΑΜΜΕΝΟΙ ΣΤΟ ΜΗΤΡΩΟ ΤΟΥ ΟΑΕΔ ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΕΓΓΕΓΡΑΜΜΕΝΟΙ ΣΤΟ ΜΗΤΡΩΟ ΤΟΥ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ ΕΡΓΑΤΙΚΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΕΓΓΕΓΡΑΜΜΕΝΟΙ ΣΤΟ ΜΗΤΡΩΟ ΤΟΥ 2 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΓΓΕΓΡΑΜΜΕΝΟΙ ΣΤΟ ΜΗΤΡΩΟ ΤΟΥ 4 1. Εγγεγραμμένοι

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραµµα εξεταστικής Σεπτεµβρίου 2013 ανά διδάσκοντα

Πρόγραµµα εξεταστικής Σεπτεµβρίου 2013 ανά διδάσκοντα Πρόγραµµα εξεταστικής Σεπτεµβρίου 2013 ανά διδάσκοντα FARRINGTON ANDREW 2 09:00-12:00 ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ Π.Ν. Ιστορική Γεωγραφία και ηµογραφία του Ρωµαϊκού Κράτους Η Ελληνική Αναγέννηση Οικονοµική και Κοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

VII. ΙΣΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ : ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΕΚΠ/ΚΩΝ ΕΥΚΑΙΡΙΩΝ ΚΑΤΑ ΠΕΡΙΟΧΗ ΚΑΙ ΦΥΛΟ

VII. ΙΣΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ : ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΕΚΠ/ΚΩΝ ΕΥΚΑΙΡΙΩΝ ΚΑΤΑ ΠΕΡΙΟΧΗ ΚΑΙ ΦΥΛΟ VII. ΙΣΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ : ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΕΚΠ/ΚΩΝ ΕΥΚΑΙΡΙΩΝ ΚΑΤΑ ΠΕΡΙΟΧΗ ΚΑΙ ΦΥΛΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ: 1.0 Αριθµός µαθητών στα σχολεία Πρωτοβάθµιας και ευτεροβάθµιας Εκπαίδευσης 2.0 Τριτοβάθµια Εκπαίδευση 83 Ισότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΑ ΧΡΗΣΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΑΠΟ ΤΑ ΝΟΙΚΟΚΥΡΙΑ, ΕΤΟΥΣ 2007 ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΟ ΕΜΠΟΡΙΟ

ΕΡΕΥΝΑ ΧΡΗΣΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΑΠΟ ΤΑ ΝΟΙΚΟΚΥΡΙΑ, ΕΤΟΥΣ 2007 ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΟ ΕΜΠΟΡΙΟ ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΕΘΝΙΚΗΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔOΣ Πειραιάς, 4.2.28 Δ Ε Λ Τ Ι Ο Τ Υ Π Ο Υ ΕΡΕΥΝΑ ΧΡΗΣΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΑΠΟ ΤΑ ΝΟΙΚΟΚΥΡΙΑ, ΕΤΟΥΣ 27 ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΟ ΕΜΠΟΡΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Προϊστορική οικία από το Ακρωτήρι Θήρας (16ος αι. π.χ.)

Προϊστορική οικία από το Ακρωτήρι Θήρας (16ος αι. π.χ.) Προϊστορική οικία από το Ακρωτήρι Θήρας (16ος αι. π.χ.) Μελέτη: Κ. Παλυβού Κατασκευή: Ι. Γιαννόπουλος Ιδιοκτησία: Εταιρεία Μελέτης Αρχαίας Ελληνικής Τεχνολογίας/TEE Η λεγόμενη Ξεστή 3 ήταν σημαντικό δημόσιο

Διαβάστε περισσότερα

Στάμη Τσικοπούλου. ΕΥΚΛΕΙΔΗΣ Β 85τ.1/1

Στάμη Τσικοπούλου. ΕΥΚΛΕΙΔΗΣ Β 85τ.1/1 Πίνακες πολλαπλασιασμού Το Βεδικό τετράγωνο Στάμη Τσικοπούλου Σ τα μαθηματικά και ιδιαίτερα στην αριθμητική ένας πίνακας πολλαπλασιασμού (ή αλλιώς ένας πυθαγόρειος πίνακας) είναι ένας πίνακας που χρησιμοποιείται

Διαβάστε περισσότερα

Χρήση. Αποκρυπτογράφηση

Χρήση. Αποκρυπτογράφηση Εύρεση Ανακαλύφθηκε στις αρχές του εικοστού αιώνα στην Κνωσό από τον Άρθουρ Έβανς, που την ονόμασε έτσι επειδή χρησιμοποιούσε γραμμικούς χαρακτήρες (και όχι εικονιστικούς, όπως η μινωική ιερογλυφική γραφή)

Διαβάστε περισσότερα

Νεοκλασική μορφολογία και βασικές αρχές δόμησης

Νεοκλασική μορφολογία και βασικές αρχές δόμησης Νεοκλασική μορφολογία και βασικές αρχές δόμησης Βασικές αρχές της αρχιτεκτονικής του νεοκλασικισμού 1. Το δομικό σύστημα που χρησιμοποιείται είναι αυτό της «δοκού επί στύλου», δηλ. κατακόρυφοι φέροντες

Διαβάστε περισσότερα

Λιμνών Αποξηράνσεις - έρευνα με την Ελένη Κοβάνη (παρουσίαση του βιβλίου) από την Καλλισθένη Αβδελίδη

Λιμνών Αποξηράνσεις - έρευνα με την Ελένη Κοβάνη (παρουσίαση του βιβλίου) από την Καλλισθένη Αβδελίδη Λιμνών Αποξηράνσεις - έρευνα με την Ελένη Κοβάνη (παρουσίαση του βιβλίου) από την Καλλισθένη Αβδελίδη 1 Για το βιβλίο Λιμνών Αποξηράνσεις Το βιβλίο βασίστηκε στα αποτελέσματα του ερευνητικού έργου «Αποξηράνσεις

Διαβάστε περισσότερα

Επιστηµονική µέθοδος. Πείραµα, Γαλιλαίου. Εφαρµογή: επιστηµονικής µεθόδου. Βήµα 2: Υπόθεση

Επιστηµονική µέθοδος. Πείραµα, Γαλιλαίου. Εφαρµογή: επιστηµονικής µεθόδου. Βήµα 2: Υπόθεση Επιστηµονική µέθοδος Η Φυσική για να µελετήσει ένα φαινόµενο εφαρµόζει την λεγόµενη επιστηµονική µέθοδο. Η επιστηµονική µέθοδος αποτελείται από τα εξής βήµατα: Βήµα 1: Παρατήρηση Χρησιµοποιώντας τις αισθήσεις

Διαβάστε περισσότερα

Μέτρηση μηκών και ακτίνων καμπυλότητας σφαιρικών επιφανειών

Μέτρηση μηκών και ακτίνων καμπυλότητας σφαιρικών επιφανειών Μ7 Μέτρηση μηκών και ακτίνων καμπυλότητας σφαιρικών επιφανειών 1. Σκοπός Τα διαστημόμετρα, τα μικρόμετρα και τα σφαιρόμετρα είναι όργανα που χρησιμοποιούνται για την μέτρηση της διάστασης του μήκους, του

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραµµα εξεταστικής Σεπτεµβρίου 2013 ανά ηµέρα ευτέρα, 2/9/2013 ιδακτική της Ιστορίας ΠΑΛΗΚΙ ΗΣ ΑΓΓΕΛΟΣ 09:00-12:00 ΑΙΘΟΥΣΑ Α

Πρόγραµµα εξεταστικής Σεπτεµβρίου 2013 ανά ηµέρα ευτέρα, 2/9/2013 ιδακτική της Ιστορίας ΠΑΛΗΚΙ ΗΣ ΑΓΓΕΛΟΣ 09:00-12:00 ΑΙΘΟΥΣΑ Α Πρόγραµµα εξεταστικής Σεπτεµβρίου 2013 ανά ηµέρα ευτέρα, 2/9/2013 ιδακτική της Ιστορίας ΠΑΛΗΚΙ ΗΣ ΑΓΓΕΛΟΣ Ευρωπαϊκή Ιστορία, 19ος αιώνας ΣΥΡΙΑΤΟΥ ΑΘΗΝΑ 18:00-21:00 ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ Π.Ν. Ευρωπαϊκή Ιστορία, 20ος

Διαβάστε περισσότερα