Περιεχόμενα. Πρόλογος... 9 Εισαγωγή... 11

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Περιεχόμενα. Πρόλογος... 9 Εισαγωγή... 11"

Transcript

1

2

3 Περιεχόμενα Πρόλογος... 9 Εισαγωγή ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Θεωρία και μεθοδολογία της Δημόσιας Γλυπτικής Μνημείο μνήμη ταυτότητα Δημόσιος χώρος δημόσια τέχνη κοινό Ερμηνεία και λειτουργία της δημόσιας τέχνης Το μνημείο ως μύθος Μνημεία και εθνικές αξίες Ο χώρος και ο χρόνος ως παράγοντες ερμηνείας των γλυπτών μνημείων Κριτική της δημόσιας γλυπτικής στην Ελλάδα Μία πρόταση για τη μελέτη της δημόσιας γλυπτικής ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Η Δημόσια Γλυπτική στη Μακεδονία του Μεσοπολέμου Το ελληνικό και το συμμαχικό ηρώο στη Δοϊράνη Οι συμβολικές μορφές της μνήμης: Τα ηρώα των Γιαννιτσών, του Λαχανά και της Αξιούπολης

4 6 ΤΟΠΙΑ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΜΝΗΜΗΣ Εθνική και τοπική μνήμη: Η υπόθεση του πανελλήνιου ηρώου και οι εορτασμοί της εκατονταετηρίδας στη Μακεδονία το Οι πολιτικές χρήσεις ενός μνημείου. Το ηρώο του Κιλκίς Περιπέτειες της μνήμης: βεβήλωση και αποκατάσταση Το ηρώο της Μεραρχίας των Σερρών Ο άγνωστος Μακεδονομάχος της Δράμας Η Μάνα της Δράμας Η δύναμη των επιγραφών. Τα ηρώα του Ροδολίβους, του Δοξάτου και της Νιγρίτας Το ηρώο της Καβάλας Το μνημείο ως μέσο άσκησης εξωτερικής πολιτικής. Ο έφιππος ανδριάντας του Μεχμέτ Αλή στην Καβάλα ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 Οι εθνικοί εορτασμοί και τα μνημεία ως εργαλεία του καθεστώτος της 4ης Αυγούστου Ο ανδριάντας του Βασιλιά Κωνσταντίνου στη Θεσσαλονίκη Ο ρόλος των μνημείων στα πλαίσια επετειακών τελετών του μεταξικού καθεστώτος ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 Οι μεταμορφώσεις των μεταπολεμικών εθνικών μνημείων Μνημεία εμφυλίου πολέμου Οι γιορτές για τη λήξη του εμφυλίου πολέμου. Το ηρώο στο Βίτσι Ο Μακεδονομάχος της Δαμασκηνιάς Το μνημείο Εθνικής Αντίστασης (;) στο Κιλκίς Το ηρώο του άγνωστου (;) στρατιώτη στο Βαθύλακκο Κοζάνης

5 Περιεχόμενα 7 Το μνημειακό τοπίο της Δυτικής Μακεδονίας. Η προπολεμική εικόνα Η αντι-ηρωϊκή δημόσια γλυπτική του Δημήτρη Καλαμάρα και η αμφίρροπη υποδοχή της Συμπτώματα ηρωικού-μνημειακού κιτς Συνολική Θεώρηση. Προτάσεις Πηγές Αρχεία Βιβλιογραφία

6

7 Πρόλογος Τα «Τοπία της Εθνικής Μνήμης» είναι μια πρωτότυπη και εμπεριστατωμένη μελέτη που καλύπτει ένα σημαντικό κενό στην όντως πενιχρή ελληνική βιβλιογραφία σχετικά με τα ζητήματα της δημόσιας γλυπτικής. Αποτελεί προϊόν πολυετούς ερευνητικής ενασχόλησης της συγγραφέως στα πλαίσια ερευνητικού προγράμματος που διεξήγαγε υπό την επίβλεψή μου στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Το πρωτογενές υλικό είναι πολυάριθμο και δεν έχει ακόμη καταγραφεί σε ευρεία κλίμακα. Ο χαρακτήρας της παρούσας έκδοσης δεν έχει τα στοιχεία του λευκώματος. Πρόκειται κυρίως για μία σε βάθος μελέτη των γλυπτών εκείνων έργων που λόγω του δημόσιου χαρακτήρα και της ιδιαιτερότητάς τους, προκαλούσαν στη συγγραφέα πάμπολλα ερωτήματα για το ύφος τους, τη σχέση τους με τα κοινωνικά και τα ιστορικά συμφραζόμενα και το είδος της πρόσληψής τους από το κοινό. Το ενδιαφέρον της ε- ντοπίστηκε στη Μακεδονία και συνέδεσε τα δημόσια γλυπτά με τις εθνικές και ιδεολογικές ζυμώσεις που αντανακλούσαν τόσο στη μορφή, όσο και στην υποδοχή τους. Το πρώτο κεφάλαιο αποτελεί μία εισαγωγή σε θεωρητικά και μεθοδολογικά ζητήματα, αναλύονται οι βασικοί όροι, όπως «μνημείο», «μνήμη», «ταυτότητα», ενώ διερευνώνται οι σχέσεις της δημόσιας τέχνης με το μύθο και το κοινό και επισημαίνεται η σημασία δύο βασικών παραγόντων στην ερμηνεία του μνημείου: ο χώρος και ο χρόνος. Ο επεξηγηματικός και αναλυτικός χαρακτήρας που ακολουθεί η συγγραφέας και η τεκμηρίωση των λόγων της με τη χρήση μιας έγκυρης και διευρυμένης διεθνούς βιβλιογραφίας προσδίδουν στο τμήμα αυτό της μελέτης της μια ολοκληρωμένη εικόνα. Ιδιαίτερη βαρύτητα έχει και η αναφορά της στη «ερμηνεία και λειτουργία της δημόσιας τέχνης» καθώς και στην «κριτική» που έχει ασκηθεί για τη δημόσια γλυπτική. Τα παραδείγματα που χρησιμοποιεί η συγγραφέας τόσο από την περίοδο του μεσοπολέμου, όσο και μεταπολεμικά, είναι ολιγάριθμα. Επιλέγει συγκεκριμένες περιπτώσεις προκειμένου να διερευνήσει όλα εκείνα τα στοιχεία που συνθέτουν την παραγωγή των μνημείων, όσο και τις ιδεολογικές χρήσεις τους. Λόγω της μεθοδολογικής προσέγγισης που επιχειρείται, ο αναγνώστης θα συλλάβει τον εαυτό του να διαβάζει με ενδιαφέρον λόγους Προέδρων Κοινοτήτων για ορισμένα «ασήμαντα» από καλλιτε- 9

8 10 ΤΟΠΙΑ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΜΝΗΜΗΣ χνική άποψη ηρώα και μνημεία και θα διακρίνει τις ποικίλες ιδεολογικές και πολιτικές αντιθέσεις της ελληνικής κοινωνίας στην περίοδο που αναφέρονται. Οι γλύπτες, γνωστοί και άγνωστοι, θ απασχολήσουν ερευνητικά τη συγγραφέα, η οποία θα τεκμηριώσει άγνωστα και αδημοσίευτα έργα τους και ταυτόχρονα θα εκτιμήσει την καλλιτεχνική τους αξία. Το τρίτο κεφάλαιο είναι αφιερωμένο στη δημόσια γλυπτική κατά τη διάρκεια του καθεστώτος της 4 ης Αυγούστου. Βασικό θέμα είναι ο ανδριάντας του Βασιλιά Κωνσταντίνου στη Θεσσαλονίκη. Η συγγραφέας εξετάζει το έργο μέσα στην εποχή του: Ο Βασιλιάς Κωνσταντίνος, η 4 η Αυγούστου, ο Δήμος Θεσσαλονίκης είναι το τριμερές σχήμα που την απασχολεί και για να διατυπώσει τα συμπεράσματά της αντλεί βοήθεια από τις πηγές και κυρίως τον τύπο της εποχής, ανακαλώντας άγνωστα αλλά ενδιαφέροντα στο ευρύτερο κοινό κείμενα της εποχής. «Η λειτουργία του μηχανισμού νοηματοδότησης ενός μνημείου συνδέεται άρρηκτα με το περιρρέον πολιτικό κλίμα και την κυρίαρχη ιδεολογία», καταλήγει επιγραμματικά η ερευνήτρια. Σχόλια και αντιδράσεις του κοινού, επώνυμες και ανώνυμες κριτικές στον τύπο, συμβόλαια ανάθεσης έργων και αλληλογραφία που προέρχεται από τοπικά αρχεία, πρακτικά συμβουλίων και λογοτεχνικά αυτοβιογραφικά κείμενα είναι οι πηγές που χρησιμοποιεί η συγγραφέας για να ανασυνθέσει την ιστορία των μνημείων. Στο τέταρτο κεφάλαιο προσεγγίζει περιπτώσεις μεταπολεμικών μνημείων, ομαδοποιώντας τα με θεματικά και τεχνοτροπικά κριτήρια. Δημόσια γλυπτά που ανασυνθέτουν τη μνήμη του εμφύλιου πολέμου, έργα που προκάλεσαν ρήξη με το ακαδημαϊκό παρελθόν της δημόσιας γλυπτικής, όπως αυτά του Δημήτρη Καλαμάρα στη Φλώρινα και στην Αριδαία και «συμπτώματα ηρωικού ή μνημειακού κιτς» από τις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα, ολοκληρώνουν την υποδειγματική αυτή μελέτη. Η κ. Συραγώ Τσιάρα πραγματεύτηκε ένα ομολογουμένως «δύσκολο» θέμα, όπως αυτό της δημόσιας γλυπτικής στην Ελλάδα. Με την παρούσα έκδοση εμπλουτίζεται η φτωχή ελληνική βιβλιογραφία στον αντίστοιχο τομέα. Το βιβλίο της παρουσιάζει ενδιαφέρον τόσο για όσους αναζητούν πρωτότυπες απαντήσεις σε ειδικά ζητήματα σχετικά με την ιστορία της νεότερης ελληνικής τέχνης και τους εικαστικούς τρόπους α- ναπαράστασης της εθνικής ιδεολογίας, ενώ συγχρόνως ικανοποιεί αναζητήσεις του ευρύτερου αναγνωστικού κοινού. Μιλτιάδης Παπανικολάου Καθηγητής Ιστορίας της Τέχνης στο Α.Π.Θ. Διευθυντής του Κρατικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης

9 Κ ΕΦΑΛΑΙΟ 1 Θεωρία και μεθοδολογία της Δημόσιας Γλυπτικής Μνημείο μνήμη ταυτότητα Η αντίληψη είναι μία πρώτη αφαίρεση της πραγματικότητας. Αντιλαμβανόμαστε ό,τι είμαστε σε θέση να προσλάβουμε μέσω των αισθήσεών μας, ανάλογα με τις ανάγκες, τις προσδοκίες, τις προτεραιότητές μας, και το ερμηνεύουμε με τον ίδιο τρόπο. Θα μπορούσαμε να προσθέσουμε και άλλους καθοριστικούς παράγοντες που σχετίζονται με ειδικότερα ζητήματα χρόνου και χώρου. Σημασία έχει να αναγνωρίσουμε ότι η α- ντίληψη που έχουμε για τα πράγματα είναι σχετική, είναι μια πρωτογενής αφαίρεση. Αν η αντίληψη του παρόντος είναι μια πρωτογενής αφαίρεση, η μνήμη του παρελθόντος υποχρεωτικά αποτελεί μια δευτερογενή αφαίρεση. Το παρελθόν ως κάτι πεπερασμένο είναι στο σύνολό του μη προσπελάσιμο στη γνώση και στην εμπειρία. Το μόνο που μπορούμε να προσεγγίσουμε με τη γνώση είναι τα ίχνη του παρελθόντος που διατηρούνται στο παρόν. Το παρελθόν αναδύεται στο παρόν με τη βοήθεια της μνήμης. Η μνήμη ωστόσο δε διατηρεί αναλλοίωτο το αρχικό προϊόν των αισθήσεων. Μετασχηματίζει, προσθέτει και αφαιρεί στοιχεία προσαρμόζοντας το πρωτογενές υλικό στις τωρινές μας ανάγκες. Έτσι, αυτό που μένει ως υλικό της μνήμης δεν είναι παρά "ίχνη των ιχνών αυτών που αρχικά είχαμε αντιληφθεί" 1. 15

10 16 ΤΟΠΙΑ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΜΝΗΜΗΣ Η μνήμη αποτελεί εγγενές στοιχείο στη συγκρότηση της ταυτότητας. Απόδειξη παρέχει το γεγονός ότι η απώλεια της μνήμης ισοδυναμεί με στέρηση της ταυτότητας. Ο ρόλος της μνήμης στη διαμόρφωση της προσωπικής ταυτότητας είναι καθοριστικός, διότι προσδίδει νόημα και συνέχεια στην ανθρώπινη ζωή. Όσο καθοριστικός είναι ο ρόλος της μνήμης στη συγκρότηση της υποκειμενικότητας, εξίσου καθοριστική είναι και η λήθη, ή η προσαρμογή της μνήμης. Σε αυτό άλλωστε το σημείο διακρίνεται η μνήμη των παιδιών από τη μνήμη των ενηλίκων. Η μνήμη των ενηλίκων υποτάσσεται στις κοινωνικές συμβάσεις. Οι ενήλικες αντιλαμβάνονται σε μεγάλο βαθμό αυτό που πρέπει να υποπέσει στην αντίληψή τους και θυμούνται αυτό που πιστεύουν ότι οφείλουν να θυμούνται, σε αντίθεση με τα παιδιά που βλέπουν και ακούν άρα θυμούνται τα πάντα 2. Για να κατανοήσουμε βαθύτερα τη λειτουργία της μνήμης πρέπει να προχωρήσουμε σε μία διάκριση ανάμεσα στην ατομική και τη συλλογική μνήμη. Η διάκριση αυτή δεν είναι ξεκάθαρη. Κατά τη διαδικασία μετατροπής των προσωπικών μας αναμνήσεων σε συνεχή αφήγηση του παρελθόντος αναθεωρούμε όσα στοιχεία είναι αμιγώς προσωπικά, έτσι ώστε να ενταχθούν στη συλλογική μνήμη του παρελθόντος. Η ίδια η ανάκληση του παρελθόντος αποτελεί μια πρώτη πράξη αυθαιρεσίας που μετασχηματίζει το ήδη βιωμένο παρελθόν. Όταν δηλαδή αφηγούμαστε στον εαυτό μας ή στους άλλους αυτά που συνέβησαν, επεμβαίνουμε ασυνείδητα στο σύνολο των ασυνεχών αναμνήσεων και στην προσπάθειά μας να τους δώσουμε συνεχή μορφή προσθέτουμε ή αφαιρούμε στοιχεία με έναν λίγο ως πολύ αυθαίρετο τρόπο. Η κυρίαρχη λειτουργία της μνήμης λοιπόν δεν είναι η διατήρηση του παρελθόντος, αλλά η προσαρμογή του σε μια μορφή τέτοια που να ενισχύει την κατανόηση και τη διαχείριση του παρόντος και τον προγραμματισμό του μέλλοντός μας. Οι αναμνήσεις δεν είναι προκατασκευασμένες αντανακλάσεις του παρελθόντος, αλλά επιλεκτικές ανακατασκευές, βασισμένες σε μεταγενέστερες πράξεις και αντιλήψεις, με βάση τις οποίες ταξινομούμε και κατανοούμε τον κόσμο γύρω μας. Είναι αναγκαίο να προσεγγίζουμε τις έννοιες "παρελθόν", "μνήμη" και "ταυτότητα" όχι ως αυθύπαρκτες, δεδομένες οντότητες με σαφή και αυστηρά όρια, αλλά ως δυναμικές διεργασίες που υπόκεινται σε αλλαγές. Η συλλογική μνήμη αποτελεί ένα σύνολο αναμνήσεων που μοιράζεται μια κοινότητα, αφού τις έχει αποδεχθεί ως πραγματικές και ωφέλιμες. Γι αυτό άλλωστε και τις διατηρεί. Αυτό δε σημαίνει ότι η συλλογική μνήμη διαμορφώνεται άπαξ και έκτοτε αναπαράγεται αυτούσια. Αντιθέτως, κάθε γενιά επεξεργάζεται εκ νέου το σύνολο ή μέρος των αναμνήσεων του κοινού παρελθόντος της και τις επανερμηνεύει υπό το φως των αναγκών του παρόντος της. Υποκείμενες σε αυτή την επεξεργασία κάποιες μνήμες γεγονότων και προσώπων απωθούνται και περιθωριοποιούνται ως επιβλαβείς,

11 1 Θεωρία και μεθοδολογία της Δημόσιας Γλυπτικής 17 ή τραυματικές, ενώ κάποιες άλλες προβάλλονται και υπερτονίζονται ως κοινωνικά ωφέλιμες. Ποια είναι η σχέση που συνδέει το μνημείο με τη μνήμη; Κατά πόσο το μνημείο ανταποκρίνεται στις ανάγκες διαιώνισης της ατομικής μνήμης, ή υπακούει στα σχήματα και τις γενικεύσεις της συλλογικής μνήμης; Η λέξη "μνημείο" παράγεται από το αρχαίο "μνήμα", που με τη σειρά του αντλεί την καταγωγή του από το ρήμα "μιμνήσκω" που σημαίνει "θυμίζω". Άρα η έννοια του μνημείου συνδέεται άρρηκτα με την ενέργεια της υπενθύμισης. Η λέξη "μνήμη" αναφέρεται στην ικανότητα του νου να συγκρατεί γεγονότα, παραστάσεις και εμπειρίες του παρελθόντος, αλλά ορίζει συγχρόνως και την ίδια την πράξη της ανάκλησης του συνόλου ή μέρους των βιωμένων καταστάσεων. Εμπεριέχει δηλαδή μια ενεργητική διάσταση η οποία πραγματώνεται με διάφορες μεθόδους. Μία μέθοδος ανάκλησης της μνήμης είναι η ανέγερση μνημείου, δηλαδή οικοδομήματος, αναθηματικής στήλης, αγάλματος ή οποιασδήποτε άλλης γλυπτής ή αρχιτεκτονικής μορφής. Το μνημείο αποτελεί μια ορατή, υλική βάση σχηματοποίησης και συντήρησης της μνήμης. Σκοπός του είναι να λειτουργήσει ως οπτικό ερέθισμα για τη διέγερση της μνήμης. Αποτελεί δηλαδή μία υλική μνημοτεχνική διεργασία, ένα συμβολικό μέσο αφήγησης του παρελθόντος, που συμβάλλει στην επανένταξη της ατομικής μνήμης στη συλλογική. Η πρόσληψη του νοήματος του μνημείου από το θεατή εμπεριέχει βέβαια ένα ποσοστό υποκειμενικότητας. Αλλά τα όρια ανάμεσα στο συλλογικό και το ατομικό συγχέονται. Η μνημονευτική λειτουργία του μνημείου ακολουθεί τις συμβάσεις και τους περιορισμούς που χαρακτηρίζουν το σύνολο των λειτουργιών της μνήμης. Επιτελεί δηλαδή και το μνημείο μια δευτερογενή αφαίρεση της παρελθούσας βιωμένης εμπειρίας: Το μνημείο επιλέγει και σχηματοποιεί μια συγκεκριμένη αντίληψη του παρελθόντος που ακολουθεί συνήθως την επίσημη, εθνική ιστορία. Ακολούθως επικυρώνει και ενισχύει την κυρίαρχη συλλογική μνήμη και την καθιερωμένη άποψη για το παρελθόν. Από την εποχή που οι ρωμαϊκοί πολεμικοί θρίαμβοι διαιωνίζονταν με την καλλιτεχνική μορφή της αψίδας, μέχρι και τα σύγχρονα μνημεία του Πρώτου και του Δεύτερου Παγκόσμιου Πολέμου, οι νικητές αναπαριστούν στα μνημεία τη δική τους εκδοχή για τα γεγονότα. Η πλευρά των ηττημένων εκφράζεται με μικρότερη συχνότητα μέσα από τους κώδικες της μνημειακής αναπαράστασης. Υπάρχουν όμως και περιπτώσεις διάστασης ανάμεσα στην επικρατούσα συλλογική μνήμη και σε αυτή που ενσωματώνει ένα μνημείο. Αυτή η διάσταση οδηγεί σε φαινόμενα ακρωτηριασμού ή αλλαγής θέσης των μνημείων με στόχο την ανανέωση ή την αποδυνάμωση του νοήματός τους, κάτι που σε ακραίες περιπτώσεις μπορεί να φτάσει και στην αρπαγή και εξαφάνιση των μνημείων.

12 18 ΤΟΠΙΑ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΜΝΗΜΗΣ Μία βίαιη ανατροπή των κοινωνικών και πολιτικών συνθηκών συνοδεύεται από μία διαφορετική μεταχείριση των μνημείων που αποτελούσαν τα εμβλήματα των προγενέστερων καθεστώτων. Συνήθως, οι περιπέτειες των μνημείων συναρτώνται με τις ιστορικές περιπέτειες της κοινότητας που τα φιλοξενεί. Έτσι όταν η μνήμη ενός γεγονότος ή ενός προσώπου τείνει να εξοβελιστεί από την κοινότητα, η ίδια μοίρα επιφυλάσσεται στο αντίστοιχο μνημείο, ενώ όταν η κοινότητα νιώθει έτοιμη να συμφιλιωθεί εκ νέου με την τραυματική ή απωθημένη μνήμη αποκαθιστά και το αντίστοιχο μνημείο. Πολλές φορές αυτή η αποκατάσταση της μνήμης μέσω της επανατοποθέτησης του μνημείου βιώνεται ως κάθαρση, λύτρωση από ένα τραυματικό παρελθόν και εξαγνισμός. Εξάλλου, όσο διευρύνονται τα όρια της δημοκρατίας και ενισχύεται ο ρόλος των πολιτών, η κοινωνία γίνεται όλο και πιο ανεκτική στη μνημειακή αναπαράσταση διαφορετικών από την επίσημη εκδοχών του παρελθόντος. Τα θεματικά όρια της μνημειοποίησης επεκτείνονται καθώς δίνεται η δυνατότητα σε περισσότερες κοινωνικές και εθνικές ομάδες να ανεγείρουν τα δικά τους μνημεία, να θρηνήσουν για τις δικές τους απώλειες, να λυτρωθούν από τα ιστορικά τους τραύματα. Στη σύγχρονη θεωρία της μνήμης υπάρχει μία τάση να αντικατασταθεί ο όρος "συλλογική μνήμη" με τον όρο " συλλεγμένη μνήμη" 3, που κρίνεται ως ορθότερο μεθοδολογικό εργαλείο. Ο δεύτερος όρος περικλείει την προσωπική βούληση που απαιτείται για την ενεργοποίηση της μνήμης, κάτι που λείπει από τον πρώτο. Σύμφωνα με αυτή την προσέγγιση, η μνήμη είναι στην ουσία ατομική υπόθεση και κανείς δεν είναι σε θέση να οικειοποιηθεί αυτούσια τη μνήμη του διπλανού του. Αυτό που μοιράζονται οι άνθρωποι από κοινού είναι η αντίληψη της μορφής, της υλικής υπόστασης της μνήμης και το κοινωνικά παραγόμενο νόημα που εκπέμπουν οι μνημειακοί χώροι. Ζητούμενο της έρευνας είναι να ανιχνεύσει την ιστορικά διαμορφωμένη βούληση ε- νός κοινωνικού συνόλου να ενεργοποιήσει τη μνήμη ενός γεγονότος ή ενός προσώπου και να της προσδώσει συγκεκριμένο νοηματικό περιεχόμενο που συνδέεται με τις αξίες και τις αντιλήψεις αυτού του κοινωνικού συνόλου. Η μνήμη της κοινωνίας δεν είναι αφηρημένη λειτουργία. Συγκεκριμένοι άνθρωποι, κάτω από ιστορικά προσδιορισμένες συνθήκες κινητοποιούν τους μηχανισμούς της μνήμης καθοδηγούμενοι από κίνητρα που μπορούν να ανιχνευθούν. Χρησιμοποιώντας την έννοια της "συλλεγμένης μνήμης" λαμβάνει κανείς υπόψη του τις διασκορπισμένες πηγές των αναμνήσεων, τη μοναδική και ιδιαίτερη σχέση που συνδέει κάθε άνθρωπο με ένα ήδη βιωμένο παρελθόν και τους ποικίλους τρόπους με τους οποίους οι παραδόσεις και τα πολιτισμικά σχήματα κάθε κοινωνίας προσδίδουν κοινό και ενιαίο νόημα σε πολλές διαφορετικές μνήμες. Ακολουθώντας αυτό το πνεύμα ο James Young στην υποδειγματική μελέτη του για τα μνημεία του εβραϊκού ολοκαυτώματος 4 δεν κάνει λόγο για τη συλλογική μνήμη που εκπορεύεται από αυτή την κατηγορία μνημείων στις χώρες της Ευρώπης (Γερμανία, Αυστρία, Ουγγαρία, Πολω-

13 1 Θεωρία και μεθοδολογία της Δημόσιας Γλυπτικής 19 νία), το Ισραήλ και την Αμερική, αλλά για το ιδιαίτερο συλλογικό νόημα που μεταδίδεται από τη μια γενιά στην άλλη σύμφωνα με τις εθνικές παραδόσεις, το τελετουργικό και τους διαφορετικούς θεσμούς που ισχύουν στο κάθε κράτος. Ένα επιπλέον ερώτημα σχετίζεται με τις κοινωνικές επιπτώσεις των δημόσιων μνημείων στην ενίσχυση της συλλογικής μνήμης. Ο James Young θεωρεί άσκοπο το ερώτημα αν τα μνημεία αντανακλούν με ακρίβεια ή σχηματικό τρόπο την παρελθούσα ιστορία. Επιλέγει τη λεγόμενη "λειτουργική ανάλυση της τέχνης" προσαρμοσμένη με τέτοιο τρόπο ώστε να ανιχνεύσει σε βάθος τις επιδράσεις που ασκούν στο κοινωνικό σώμα οι δημόσιοι χώροι μνήμης. Συγκεκριμένα, προτείνει την άποψη ότι η τέχνη της δημόσιας μνήμης δεν περικλείει μόνο τις αισθητικές διαδρομές αυτών των μνημείων ή τη θέση τους στο σύγχρονο καλλιτεχνικό λόγο. Περιλαμβάνει επίσης και την προηγηθείσα δραστηριότητα που προσέδωσε μορφή σε αυτά τα μνημεία, τη συνεχή δοσοληψία ανάμεσα στα μνημεία και τους θεατές και τέλος, τις αντιδράσεις των θεατών απέναντι στο δικό τους κόσμο υπό το πρίσμα ενός παρελθόντος που έχει υποστεί τη διαδικασία της μνημειοποίησης. Επενδύοντας ξανά τα μνημεία με τη μνήμη της προέλευσής τους, ο μελετητής επιδιώκει να φωτίσει τις διαδικασίες παραγωγής και κατανάλωσης της δημόσιας τέχνης τονίζοντας τη συνεχώς μεταβαλλόμενη ζωή ενός μνημείου σε αντίθεση με τη φαινομενικά παγωμένη και στατική μορφή που παρουσιάζει αυτό ενταγμένο στο περιβάλλον του 5. Ένα μνημείο, μετά την ανέγερσή του, μπορεί να συμβάλλει είτε στην αφύπνιση είτε την καταστολή της μνήμης, ανεξάρτητα από τις αρχικές προθέσεις αυτών που το οραματίστηκαν ή το φιλοτέχνησαν. Η διέγερση της μνήμης δεν είναι μια διαδικασία που προκαλείται αυτόματα από την παρουσία ενός μνημείου στο χώρο. Η επιθυμία και η ανάγκη της υπενθύμισης του παρελθόντος εξαρτάται πάντοτε από τις αντίστοιχες προθέσεις της ανθρώπινης κοινότητας. Χωρίς την πολιτική και προσωπική βούληση για ενεργοποίηση της μνήμης τα μνημεία παραμένουν γυμνά νοηματικού περιεχομένου, εγκαταλείπονται στη φυσική και συμβολική φθορά της λήθης. Επίσης, η ποιότητα και το περιεχόμενο της ιστορικής μνήμης που παράγεται από τη θέαση του μνημείου είναι ένα πολύπλοκο αποτέλεσμα που εξαρτάται τόσο από την υλική μορφή όσο και από το "λόγο" με τον οποίο αυτή επενδύεται. Ο πυρήνας της θεωρίας για τη σχέση μνημείου μνήμης έχει πλέον διατυπωθεί και σε μεγάλο βαθμό αφομοιωθεί από την ερευνητική κοινότητα. Μια ακραία και ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα άποψη για αυτή τη σχέση έχει διατυπώσει ο Pierre Nora: "Το μνημείο, αντί να ενσωματώνει τη μνήμη, την εκτοπίζει ολοκληρωτικά... Από τη στιγμή που προσδίδουμε μνημειακή μορφή στη μνήμη, απεκδύουμε σε κάποιο βαθμό τον εαυτό μας από την υποχρέωση να θυμόμαστε. Μεταφέροντας το βάρος της μνήμης στις πλάτες του μνημείου, οι θεατές ανακουφίζονται από την κατάρα της μνήμης" 6.

14 20 ΤΟΠΙΑ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΜΝΗΜΗΣ Η άποψη ότι τα μνημεία συμβάλλουν στον ενταφιασμό και όχι στην εγρήγορση της μνήμης έχει πραγματική εφαρμογή σε πολλές περιπτώσεις. Συχνά η ανέγερση ε- νός μνημείου παρουσιάζεται ως εκπλήρωση κάποιου καθήκοντος ή ηθικού χρέους της κοινότητας προς τις παρελθούσες γενεές που ολοκληρώνεται με την τελετή των αποκαλυπτηρίων και την εκφώνηση ενός κενού, τυπικού λόγου. Η ακαδημαϊκή, συμβατική μορφή μεγάλου αριθμού μνημείων που στοχεύει στον εξωραϊσμό και τη μυθοποίηση προσώπων και γεγονότων σε συνδυασμό με τις στερεότυπες και ανιαρές επίσημες τελετές που διεξάγονται στο χώρο των μνημείων αποθαρρύνουν, αντί να υποκινούν, την κριτική ματιά στο παρελθόν, την άσκηση του προσωπικού βλέμματος. Δημόσιος χώρος δημόσια τέχνη κοινό Ο χώρος και η τέχνη είναι κοινωνικά παραγόμενες κατηγορίες. Οι έννοιες του δημόσιου και ιδιωτικού χώρου δεν είναι αυτοφυείς ούτε αιώνιες, αλλά ιστορικές, δηλαδή εμφανίζονται κάτω από συγκεκριμένες κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες και διαμορφώνονται ως αποτέλεσμα συσχετισμού δυνάμεων. Ο δημόσιος χώρος αποτελεί συχνά πεδίο αντιπαραθέσεων και προβολής αλληλοσυγκρουόμενων προσδοκιών που σχετίζονται με τη διαχείριση και τη χρήση του. Το δημόσιο μνημείο κατοχυρώνει και επισφραγίζει την ταυτότητα και τη χρήση του δημόσιου χώρου. Οι χρήσεις του δημόσιου μνημείου είναι κατεξοχήν κοινωνικές: Ως πεδίο ενσάρκωσης και υλο-ποίησης της συλλογικής μνήμης μιας κοινότητας εξυπηρετεί κοινωνικές ανάγκες που συνδέονται με την ταυτότητα, τη διαιώνιση της μνήμης προσώπων και γεγονότων, την καλλιέργεια και τη διάδοση αξιών και αρχών. Δίνοντας προτεραιότητα σε αυτή τη βασική λειτουργία του μνημείου, διαπιστώνει κανείς ότι η ολοκληρωμένη προσέγγιση του δημόσιου μνημείου απαιτεί την άσκηση και εφαρμογή μιας κριτική αντίληψης για το χώρο και τις μεθόδους οπτικής αναπαράστασης. Η δημόσια τέχνη είναι κυρίως πολιτική και κοινωνική διεργασία και ως τέτοια πρέπει να αντιμετωπιστεί. Η χρήση μιας κριτικής θεωρίας της τέχνης, ακόμα και της κοινωνικής ιστορίας της τέχνης, δεν αποτελεί επαρκές μεθοδολογικό εργαλείο για την ολόπλευρη διερεύνηση των ζητημάτων που άπτονται της δημόσιας τέχνης. Η Rosalyn Deutsche στο βιβλίο της Εξώσεις. Τέχνη και Πολιτική του χώρου 7 προτείνει την ένταξη του λόγου για τα δημόσια μνημεία στα πλαίσια του κριτικού αστικού λόγου που διεξάγεται σήμερα με πολιτικούς όρους συσχετισμού δυνάμεων. Το πλέον γόνιμο σημείο των προβληματισμών της έγκειται στην ανάλυση των όρων "δημόσια τέχνη", "δημόσιος χώρος", "κοινό" και τη συνεξέτασή τους μέσα σε ένα περιβάλλον που δεν είναι ποτέ πολιτικά ουδέτερο, ούτε δεδομένο και αναλλοίωτο. Η αντίληψή της για το δημόσιο χώρο έχει αντληθεί από τις κατακτήσεις των κοινωνικών επιστημών: Ο χώρος, όπως και η τέχνη στη δημόσια διάστασή τους, είναι κοινωνικά παραγόμενες

15 1 Θεωρία και μεθοδολογία της Δημόσιας Γλυπτικής 21 κατηγορίες και ως τέτοιες πρέπει να αντιμετωπιστούν, ώστε να αναδειχθεί η δυναμική σχέση σύγκρουσης και επιβολής που εμπεριέχουν. Η αποδοχή της αντίληψης για την κοινωνική παραγωγή του χώρου και της δημόσιας τέχνης ξεδιπλώνει ευρύτερα πεδία έρευνας και προσφέρει μια νέα οπτική γωνία. Στα πλαίσια αυτού του κριτικού λόγου δεν μπορεί να παραμείνει ανέγγιχτη και η κατηγορία "κοινό". Σήμερα πλέον, η έννοια "κοινό" έχει απομυθοποιηθεί. Δεν αντιμετωπίζεται ως μία ουδέτερη και άχρωμη μάζα στην οποία απευθύνεται η δημόσια τέχνη αναζητώντας ένα παθητικό δέκτη του μηνύματός της. Αντίθετα, εντοπίζονται και α- ναλύονται οι εσωτερικές διαφοροποιήσεις του κοινού ανάλογα με το κοινωνικό στρώμα, το φύλο, την εθνικότητα, την ηλικία και άλλους παράγοντες που θρυμματίζουν την ούτως ή άλλως πλαστή εικόνα ενός ομοιογενούς κοινού. Η σχέση του θεατή με το δημόσιο μνημείο αντιμετωπίζεται ως μια δυναμική σχέση αμφίπλευρου προσδιορισμού: Το μνημείο "παράγει", συστήνει το κοινό του, αλλά και το κοινό καθορίζει σε κάποιο βαθμό τη μορφή και το περιεχόμενο της δημόσιας τέχνης. Το θέμα, οι αναπαραστατικές μέθοδοι, η ένταξη του μνημείου στον περιβάλλοντα χώρο, οι ευαισθησίες και οι προτεραιότητες μνημειακής εξύμνησης προσώπων και γεγονότων, η χρήση των μνημείων στα πλαίσια συγκεκριμένων τελετών μνήμης, όλοι αυτοί οι παράγοντες συν-διαμορφώνουν ένα κοινό ετερόκλητο και εξελισσόμενο, ενώ και οι ίδιοι με τη σειρά τους εξαρτώνται από τις προσδοκίες του κοινού. Η επίκληση της αδιαφορίας του κοινού για τη δημόσια τέχνη και της άποψης ότι η τέχνη ακόμα και στη δημόσια διάστασή της είναι μία μοναχική υπόθεση που αφορά τους λίγους και ποτέ τα ευρύτερα κοινωνικά στρώματα δε μας βοηθάει να καταλάβουμε την ιδεολογική λειτουργία της δημόσιας τέχνης. Από τη σύλληψη του οράματος για την ανέγερση ενός δημόσιου μνημείου μέχρι και την τελική φάση υλοποίησης του (αν λάβουμε υπόψη μας μόνο τη διαδικασία παραγωγής του) το κοινό ενυπάρχει ως σημείο αναφοράς, επίκλησης και δικαίωσης των επιλογών τόσο των αρμόδιων φορέων που έχουν την πρωτοβουλία, όσο και των καλλιτεχνών που συνεργάζονται στην πραγματοποίηση της αρχικής σύλληψης, καταθέτοντας τον προσωπικό τους λόγο και προσαρμόζοντάς τον στον ένα ή στον άλλο βαθμό στις προσδοκίες των παραγγελιοδοτών. Το κοινό προϋπάρχει και συνυπολογίζεται ως βασικός παράγοντας στο σκεπτικό των αποφάσεων τοπικών συλλόγων, σωματείων ή πολιτιστικών φορέων, που προωθούν την ιδέα της ανέγερσης ενός ανδριάντα, μιας προτομής ή οποιουδήποτε άλλου μνημείου με ιστορικές αναφορές. Η έννοια του κοινού ή του "κοινωνικού συνόλου" στο οποίο απευθύνεται το μνημείο είναι πολύπλοκη καθώς περικλείει τόσο τις προηγούμενες γενιές που το μνημείο καλείται να τιμήσει, όσο και τις τωρινές και μελλοντικές που οφείλει να νουθετήσει. Η κατηγορία που απασχολεί κυρίως τους σχεδιαστές των μνημείων είναι η νέα γενιά που θα "διαπαιδαγωγηθεί" σύμφωνα με τις αξίες και τα ιδανικά που ενσωματώνουν τα εθνικά μνημεία.

16 22 ΤΟΠΙΑ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΜΝΗΜΗΣ Τα τελευταία χρόνια ο ρόλος της δημόσιας γλυπτικής και γενικά της δημόσιας τέχνης διαφοροποιείται. Ο εθνικός χαρακτήρας των μνημείων υποχωρεί, καθώς σταδιακά εμφανίζονται νέες ανάγκες και σκοπιμότητες. Η νέα αντίληψη για το ρόλο της δημόσιας τέχνης, που αυτοαποκαλείται "δημοκρατική", εμφανίζεται στις πρακτικές ανάπλασης και εξωραϊσμού των αστικών κέντρων, μία διαδικασία που ξεκίνησε κυρίως από τη δεκαετία του 1970 στην Αμερική, με συνολικά προγράμματα αναμόρφωσης των ιστορικών κέντρων των πόλεων που υλοποιούνται με τη συνεργασία αρχιτεκτόνων, καλλιτεχνών και πολεοδόμων. Αναγνωρίζονται οι εσωτερικές διαφοροποιήσεις του "κοινού" και στις σύγχρονες αστικές δημοκρατίες αναδεικνύεται το δικαίωμα των πολιτών για ψυχαγωγία και επωφελή χρήση από τη δημόσια τέχνη, ένα δεδομένο που ανανεώνει και υποκαθιστά σε κάποιο βαθμό τον καθαρά εξυμνητικό και παιδαγωγικό χαρακτήρα της παραδοσιακής δημόσιας γλυπτικής. Με βάση αυτά τα δεδομένα αναδεικνύεται ένας νέος, αυτόνομος ρόλος της δημόσιας τέχνης που καλείται να εξυπηρετήσει καθαρά αστικές ανάγκες. Αυτό σημαίνει και την ανάδειξη αντίστοιχων κατηγοριών στη θεωρητική σκέψη και ένα διαρκώς ογκούμενο ενδιαφέρον για την προσέγγιση και ερμηνεία τους. Μέσα στις πρόσφατες τάσεις ανήκει και η επαναξιολόγηση του ρόλου των θεατών, όχι ως απλών καταναλωτών, αλλά ως συν-διαμορφωτών της δημόσιας τέχνης. Το ζήτημα της υποκειμενικότητας του δέκτη απασχολεί έντονα τους σύγχρονους μελετητές, όπως και οι μέθοδοι καταμέτρησης και αξιολόγησης της αντίληψης του κοινού. Οι θεατές δε δέχονται όλοι με τον ίδιο τρόπο το νόημα που εκπέμπουν τα μνημεία, ούτε αντιδρούν πάντα σύμφωνα με τις προσδοκίες αυτών που αποφάσισαν την ανέγερσή τους. Τα προσωπικά βιώματα, η ιδεολογική τοποθέτηση, η πνευματική συγκρότηση και πλήθος άλλων παραγόντων διαφοροποιούν και εξατομικεύουν το νόημα που προσλαμβάνει ο κάθε δέκτης. Άλλωστε και ο ίδιος ο ερευνητής δεν παύει να είναι έ- νας θεατής που εξασκεί το βλέμμα του σε δεδομένες ιστορικές συνθήκες, κινούμενος από προσωπικά κίνητρα, προτιμήσεις και ευαισθησίες που σχετίζονται με τα βιώματά του. Τα μνημεία που επιλέγει να "δει" και αυτά για τα οποία αδιαφορεί, ο τρόπος που τα προσεγγίζει, όχι μόνο μεθοδολογικά αλλά και συναισθηματικά, εξαρτούν σε μεγάλο βαθμό το τελικό προϊόν της έρευνάς του. Κάθε εποχή καλείται να επισκεφτεί ξανά και να ανακαλύψει εκ νέου το παρελθόν της, είτε δεχόμενη, είτε απορρίπτοντας τα παραδεδομένα ερμηνευτικά σχήματα. Με τον ίδιο τρόπο καλείται να επανεξετάσει τα σύμβολα της ιστορικής της μνήμης και να προχωρήσει στη δική της ανάγνωση και αναπαράσταση σύμφωνα με τις καλλιτεχνικές πρακτικές της εποχής του παρελθόντος.

17 1 Θεωρία και μεθοδολογία της Δημόσιας Γλυπτικής 23 Ερμηνεία και λειτουργία της δημόσιας τέχνης Συχνά οι θεωρητικοί της τέχνης αντιμετωπίζουν ως πρόβλημα που πρέπει να επιλυθεί τις απαιτήσεις του κοινού σε σχέση με την καλλιτεχνική βούληση και ελευθερία. Μια "δημοκρατική" εκδοχή για το ρόλο της δημόσιας τέχνης υποστηρίζει ότι αυτή οφείλει να γίνεται αντιληπτή από μεγάλη μερίδα του κοινού, διότι αυτό στην ουσία τη χρηματοδοτεί και αποτελεί τον τελικό αποδέκτη και κριτή της. Σύμφωνα με αυτή την άποψη το κοινό εκχωρεί στους καλλιτέχνες το δικαίωμα να εκφραστούν εκ μέρους του 8. Ο προορισμός και η λειτουργία του δημόσιου έργου τέχνης θέτει κάποια όρια στη δράση του καλλιτέχνη σχετικά με το περιεχόμενο των αξιών που πρέπει να εκφραστούν στο έργο του και την κατάλληλη μορφή με την οποία θα αποδοθούν αποτελεσματικότερα αυτές τις αξίες. Ο καλλιτέχνης οφείλει να ανακαλύψει τη σωστή ισορροπία, ώστε να μην προδώσει ούτε την παιδεία και το προσωπικό του ύφος, αλλά ούτε και τις προσδοκίες του κοινού. Για τον ερευνητή η δυσκολία έγκειται στο να διαπιστώσει με ακρίβεια την επίδραση που ασκεί η δημόσια τέχνη ως φορέας κοινωνικών αξιών και να ορίσει τον ορίζοντα προσδοκιών του "κοινού". Και εδώ τίθεται ένα γενικότερο μεθοδολογικό πρόβλημα που σχετίζεται με τη συγκέντρωση και την αξιολόγηση μαρτυριών και αντιδράσεων των θεατών, εξαιτίας της αποσπασματικότητας και του επιλεκτικού χαρακτήρα των γραπτών πηγών, πρόβλημα που αντιμετωπίζει οποιαδήποτε ιστορική έρευνα. Ένα μνημείο κρίνεται ως "επιτυχημένο" και λειτουργικό στο βαθμό που το ευρύτερο, ετερόκλητο κοινό αντιλαμβάνεται άμεσα και αποδέχεται χωρίς δισταγμό το νόημα και τις αξίες που αυτό ενσωματώνει, χωρίς παράλληλα να προσβάλλεται η δημόσια αισθητική. Στο όνομα της ικανοποίησης των προσδοκιών του κοινού, αποκτά ιδιαίτερη σημασία το πόσο "κατανοητό" και σαφές είναι το νόημα ενός μνημείου, ενώ υποχωρεί η καλλιτεχνική λειτουργία του. Η πλευρά που υποστηρίζει αυτή την άποψη προωθεί μια δημόσια τέχνη ρεαλιστική, ακαδημαϊκή, που βασίζεται σε οικείους κώδικες αναπαράστασης, ερμηνεύεται εύκολα από το κοινό και δεν το περιθωριοποιεί. Παράλληλα, και κυρίως από τη δεκαετία του '50 και μετά, αναπτύσσεται ένα ρεύμα που προωθεί πιο αφαιρετικές, αντι-ηρωϊκές και αντι-συμβατικές εκδοχές 9 στην ευρωπαϊκή μνημειακή γλυπτική. Στα μνημεία του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, του Εβραϊκού Ολοκαυτώματος και του Πολέμου του Βιετνάμ παρατηρείται συχνά η υιοθέτηση μη-παραστατικών, αρχιτεκτονικών ή εννοιολογικών μορφών τέχνης που αποδεικνύεται ικανή να εκφράσει το δημόσιο αίσθημα αποτελεσματικότερα από τις παραδοσιακές φόρμες 10. Γενικά, υπάρχει η τάση της αναζήτησης μιας νέας αντιηρωϊκής φόρμας που θα εξυπηρετεί καλύτερα τις μνημειακές ανάγκες του σύγχρονου ανθρώπου, χωρίς ωστόσο να ανατρέπει στο σύνολό της την ακαδημαϊκή εικόνα της δημόσιας γλυπτικής. Η νέα δημόσια γλυπτική που συνδιαλέγεται τόσο με τον εαυτό

18 24 ΤΟΠΙΑ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΜΝΗΜΗΣ της και το κοινό όσο και με την ιστορία, χωρίς να προωθεί παγιωμένες, επίσημες και μυθοποιητικές ερμηνείες του παρελθόντος, κερδίζει σταδιακά έδαφος. Αυτή την αντιπαράθεση δεν πρέπει να την "αναγνώσει" κανείς αποκλειστικά με όρους αισθητικούς και να ερμηνεύσει την τάση ανανέωσης της δημόσιας γλυπτικής μόνο σε συνάρτηση με την εξοικείωση του κοινού με τις κατακτήσεις της μοντέρνας τέχνης. Ουσιαστικά προκύπτει από το καταπιεσμένο, αναδυόμενο αίτημα κοινωνικών ομάδων να εκφραστούν συμβολικά, να κερδίσουν ένα χώρο στην αναπαραστατική αποτύπωση της μνήμης τους. Οι απαιτήσεις αυτού του νέου, ετερόκλητου κοινού καθορίζουν συχνά και τα όρια του μορφοπλαστικού λεξιλογίου που χρησιμοποιεί ο καλλιτέχνης εκτελώντας μία δημόσια παραγγελία. Ιδιαίτερα σε περιπτώσεις που με τη μνημειακή γλυπτική εξυμνείται ένα κορυφαίο, δραματικό γεγονός που σημάδεψε την ιστορική πορεία πολλών εθνών, όπως ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος, οι προσδοκίες των επιζώντων και των παλαίμαχων είναι πολύ πραγματικές για να τις παραβλέψει κανείς, καθώς βασίζονται στην προσωπική, βιωματική τους σχέση με τα γεγονότα. Επιπλέον, η ανάγκη των ανθρώπων να παρηγορηθούν και να συμφιλιωθούν με την ιδέα της απώλειας αγαπημένων προσώπων υποβοηθείται από πιο παραδοσιακές μνημειακές μορφές που προσαρμόζουν συχνά στη θεματολογία τους και θρησκευτικά σύμβολα ή μοτίβα 11. Σύμφωνα με αυτή την άποψη, που τονίζει την ψυχολογική λειτουργία των μνημείων ως μέσων συναισθηματικής κάθαρσης και αποδοχής του θανάτου, το μνημείο επιτελεί αυτό το σκοπό πιο εύκολα όταν χρησιμοποιεί οικείους από την παράδοση τύπους που ερμηνεύονται εύκολα και δεν αποξενώνουν ή προβληματίζουν το κοινό τους γύρω από το νόημά τους. Παρατηρήθηκε ότι κατά τη διάρκεια του μεσοπολέμου στην Ευρώπη σπάνια κλήθηκαν μοντέρνοι καλλιτέχνες που ανήκαν σε πρωτοποριακά κινήματα για να εξυμνήσουν με τη γλυπτική τους τέχνη τα γεγονότα και τα θύματα του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. Κι αυτό διότι οι επιζώντες ένιωθαν πολύ έντονη και καταιγιστική την πραγματικότητα της εμπειρίας που βίωσαν, ώστε να ικανοποιηθούν με μία αφηρημένη απεικόνισή της. Ο Nathan Rapoport, μιλώντας για το μνημείο που φιλοτέχνησε με θέμα την εξέγερση των Εβραίων στο γκέτο της Βαρσοβίας, αναρωτήθηκε: " Μπορούσα να κάνω μια πέτρα με μια τρύπα στη μέση και να πω: Ορίστε! Αυτός είναι ο ηρωισμός των Εβραίων;" 12 Την ανυπομονησία του κοινού για άμεση αποκωδικοποίηση του νοήματος ενός δημόσιου έργου τέχνης έχει περιγράψει πολύ παραστατικά ο Elsen στο βιβλίο του για το Σκεπτόμενο του Rodin: " Μια άλλη αντίδραση του κοινού είναι η ανυπομονησία για το χρόνο που χρειάζεται να αναπτύξει μια οικειότητα με το έργο, μια οικειότητα που τρέφει όχι την περιφρόνηση, αλλά την κατανόηση. Η αυτόματη εξήγηση, όπως αυτή που βρίσκει κανείς στα φωτογραφικά στιγμιότυπα, συναντά την απαίτηση του κοινού για άμεση επιβράβευση. Χωρίς να προκαλεί έκπληξη, ένα από τα διλήμματα της σύγχρονης γλυπτικής που έχει μείνει σταθερό είναι ότι απογοητεύει το κοινό και

19 1 Θεωρία και μεθοδολογία της Δημόσιας Γλυπτικής 25 κάποιους κριτικούς γιατί προσφέρει λιγότερα από τα προσδοκώμενα: λιγότερο νόημα, λιγότερη επιδεξιότητα, λιγότερη ομορφιά κ.ο.κ." 13. Είναι βέβαια πολύ συνηθισμένη πρακτική για την παραδοσιακή μνημειακή γλυπτική να χρησιμοποιεί αφηρημένους, αρχιτεκτονικούς τύπους, όπως τον οβελίσκο ή την αναθηματική στήλη χωρίς συγκεκριμένες απεικονίσεις. Επίσης, ολόκληρες αρχιτεκτονικές κατασκευές χρησιμεύουν ως ηρώα πεσόντων, κενοτάφια, μνημεία αγνώστου πολεμιστή. Αυτοί οι τύποι αντλούν την αναγνωρισιμότητά τους και την άμεση αποδοχή του κοινού από το γεγονός ότι έχουν χρησιμοποιηθεί εξαντλητικά στο παρελθόν και δεν προκαλούν έκπληξη ή σύγχυση στο θεατή σχετικά με το νόημά τους. Το ίδιο συμβαίνει και με τις αλληγορικές μορφές που είναι γνωστές από την κοιμητηριακή ή την αρχαία ελληνική γλυπτική και εντάσσονται στη συνέχεια ως μοτίβα στη θεματολογία των εθνικών μνημείων. Το σύμβολο του πενθούντος πνεύματος ή του θνήσκοντος στρατιώτη που στέφεται από τη Νίκη ερμηνεύεται εύκολα από το κοινό που έχει εξοικειωθεί με την παράδοση των συμβολικών μορφών. Η ερμηνεία του νοήματος που ενσαρκώνει ένα δημόσιο γλυπτό δεν εξαρτάται α- ποκλειστικά από την αναγνωρισιμότητα των κωδίκων αναπαράστασης. Δεν προκαλεί σε όλους τους θεατές κοινές εντυπώσεις και κρίσεις ένα νατουραλιστικό έργο, επειδή το νόημά του είναι ευκρινές. Η υποκειμενικότητα του δέκτη, ο προσωπικός ορίζοντας προσδοκιών διαφοροποιεί τόσο τις απαιτήσεις του από τη δημόσια γλυπτική, όσο και το βαθύτερο νόημα που προσλαμβάνει από κάθε παράσταση. Η εμπλοκή του υποκειμένου στη διαδικασία παραγωγής ή "κατανάλωσης" των συμβολικών μορφών της δημόσιας τέχνης αρθρώνει διαφορετικά επίπεδα ερμηνείας. Συνήθως, οι δημιουργοί των δημόσιων γλυπτών δε μιλούν για τα έργα τους. Ό,τι έχουν να πουν, βρίσκεται ήδη εκεί, μορφοποιημένο και ανοιχτό στην αντιληπτική ικανότητα του κάθε θεατή. Σε σπάνιες, όμως, περιπτώσεις οι γλύπτες εκθέτουν τα προσχέδια και τη συνολική πορεία της εργασίας τους και δίνουν την προσωπική τους ά- ποψη για το νόημα της δουλειάς τους. Ο δικός τους λόγος προστίθεται στο συνολικό πλέγμα λόγων γύρω από το ρόλο και τη λειτουργία της δημόσιας τέχνης. Σε αυτόν αντιπαρατίθεται ή συναρτάται και ο λόγος της κριτικής. Σχολιάζοντας ο Αντώνης Κωτίδης τον ανδριάντα του Φιλίππου του Γιώργου Νικολαΐδη, εξηγεί την κυριαρχία της φυσιοκρατικής (νατουραλιστικής) μεθόδου αναπαράστασης, ως συνέπεια των περιορισμών που επιβάλλει στη βούληση του καλλιτέχνη ο κυρίαρχος ορίζοντας προσδοκιών του κοινού και των παραγγελιοδοτών. Ο ίδιος επιζητεί μια ανανέωση του μνημειακού τοπίου, μια ανατροπή της επιβολής των νατουραλιστικών τύπων πάνω στους αφαιρετικούς ή αφηρημένους, αναγνωρίζοντας ωστόσο ότι αυτή του η προσδοκία α- νήκει "ακόμα στη σφαίρα του φανταστικού" 14. Ο γλύπτης με τη σειρά του υποστηρίζει ότι η καλλιτεχνική του ανεξαρτησία διατηρείται αλώβητη από τις προσδοκίες του κοινού, καθώς στη σύμβαση ανάθεσης του

20 26 ΤΟΠΙΑ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΜΝΗΜΗΣ γλυπτού δεν διατυπώνονται απόψεις της επιτροπής που του ανέθεσε την παραγγελία σχετικά με τη μορφή ή τις αξίες που θα ενσωματώνει το μνημείο. Οπωσδήποτε νιώθει την υποχρέωση να συνομιλήσει με τη φιλολογική και ιστορική παράδοση που προσέδωσε στο Φίλιππο τα συγκεκριμένα μορφολογικά του χαρακτηριστικά. Ωστόσο η τελική διατύπωση που προσφέρει στο κοινό της Θεσσαλονίκης είναι προϊόν κριτικής επεξεργασίας και ανανέωσης αυτής της παράδοσης. Σε κάθε περίπτωση το έργο απευθύνεται στην κρίση του κοινού, η οποία διαμορφώνεται στην πορεία του χρόνου. "Και το ίδιο το άγαλμα είναι υπό κρίση, υπό την κρίση του κάθε παρατηρητή που πρέπει να κρίνει βλέποντας κατά τον ίδιο τρόπο που, για να κριθεί ένα κείμενο, πρέπει κατά κάποιον τρόπο, να διαβαστεί" 15. Η ανάγκη ανάγνωσης και αποκωδικοποίησης ενός δημόσιου μνημείου προκύπτει ακόμα και σε αναπαραστατικές μορφές που δίνουν την εντύπωση της κυριαρχίας των φυσιοκρατικών μοτίβων. Η σχέση σημαίνοντος-σημαινομένου δεν είναι αυτονόητη και απαιτεί την άσκηση ενός ευαίσθητου και διεισδυτικού βλέμματος. Σε διαφορετικές ιστορικές περιόδους μεταβάλλονται και οι προϋποθέσεις της άσκησης του βλέμματος του υποκειμένου και έτσι δημιουργούνται επάλληλα στρώματα ερμηνειών, τα οποία δεν αλληλοαναιρούνται, αλλά εμπλουτίζουν την εκφραστική δύναμη του μνημείου. Η κυρίαρχη άποψη, ακόμη και σήμερα, είναι πως τα μνημεία εθνικού χαρακτήρα επιβάλλεται να παράγουν ευκρινές νόημα. Η λειτουργία τους είναι διαμεσολαβητική. Απώτερος στόχος είναι να λειτουργήσουν ως αφετηρία εκκίνησης μιας μνημονικής διεργασίας που θα οδηγήσει στην εξύμνηση του τιμώμενου προσώπου ή γεγονότος. Σύμφωνα με μια πιο προωθημένη αντίληψη, βασική αποστολή της μνημειακής γλυπτικής θεωρείται η ανανέωση και ενεργοποίηση της σχέσης μας με το παρελθόν. Αυτή η ανάγκη αποτελεί μία πρόκληση για τον καλλιτέχνη στην οποία ανταποκρίνεται με μεγαλύτερη ή μικρότερη πρωτοτυπία. Κατά την άποψη της Νίκης Λοϊζίδη, ο Γιώργος Νικολαΐδης προσφέρει μια "προσωπική ερμηνεία της πολύπλευρης ιδιοφυίας του Φιλίππου" χωρίς να επαναλάβει τις γνωστές συμβάσεις του "επικο-ηρωικού μνημείου" 16. Το μνημείο δεν πρέπει να αναφέρεται αυτάρεσκα στον εαυτό του ως έργο τέχνης. Ο σκοπός ύπαρξής του δεν είναι να συνομιλεί αποκλειστικά με άλλα καλλιτεχνικά δημιουργήματα που προηγήθηκαν στην ιστορία των εικονογραφικών τύπων. Αν ε- κλάβει κάποιος το μνημείο ως σημείο, θα διαπιστώσει ότι στην άρρηκτη αλυσίδα σημαίνοντος σημαινομένου ( μορφής και περιεχομένου στην περίπτωση μας), ο δεύτερος όρος της σχέσης επιβάλλεται με την ισχύ του στον πρώτο. Φαίνεται ότι η εξυμνητική και διδακτική λειτουργία της δημόσιας γλυπτικής κατοχυρώνεται όταν το σημαίνον η μορφή του μνημείου εξοβελιστεί πλήρως στη συνείδηση του θεατή από την απόλυτη επικράτηση του σημαινομένου του νοήματός του που σχετίζεται συνήθως με τις αξίες και τα ιδανικά του έθνους.

21 1 Θεωρία και μεθοδολογία της Δημόσιας Γλυπτικής 27 Αυτή η πραγματικότητα έχει οδηγήσει βέβαια στην εγκατάσταση στο δημόσιο χώρο μιας ατέλειωτης σειράς ομοιόμορφων, συμβατικών και γενικά απαράδεκτων από καλλιτεχνική πλευρά- προτομών, ανδριάντων και γλυπτών συνθέσεων που δεν προσφέρουν στους σημερινούς θεατές ούτε αισθητική απόλαυση, αλλά και ούτε ενεργοποιούν πλέον κάποιες διαδικασίες αυτό-αναγνώρισης και διαλεκτικής σχέσης με την ιστορική πληροφορία που παράγουν. Το μνημείο ως μύθος Το 1956 ο Roland Barthes παρουσίασε την εξαιρετική μελέτη του με τίτλο: "Ο μύθος σήμερα" στην οποία ανέλυσε την κατασκευή και τη λειτουργία του μύθου ως σημειοδοτικού συστήματος. Το σχήμα που διατύπωσε θεωρήθηκε εξαιρετικά γόνιμο και διεισδυτικό από τους μελετητές πολιτισμικών φαινομένων και διεργασιών. Η θεωρία του βασίστηκε σε μια πρωτότυπη αξιοποίηση των κατακτήσεων της σημειολογίας. Σύμφωνα με αυτή ο μύθος ορίστηκε ως ένα "δευτερογενές σημειολογικό σύστημα" 17, όπου το σημείο (δηλαδή το ζεύγμα του σημαίνοντος και του σημαινομένου ή της εικόνας και της έννοιας) αποτελεί τον πρώτο κρίκο μιας νέας σημειοδοτικής αλυσίδας, μετατρέπεται σε σημαίνον και επενδύεται με καινούργιο νόημα. Ουσιαστικά δηλαδή πρόκειται για την ανανέωση του νοηματικού περιεχομένου ενός σημείου. Αυτή η διαδικασία βέβαια δεν είναι ορατή, η επεξεργασία είναι αφανής και το αποτέλεσμά της εμφανίζεται ως φυσικό και αναμφισβήτητο. Ο μύθος επιτυγχάνει τη μετάδοση της βαθύτερης έννοιάς του προκαλώντας την παραγωγή του νοήματος με φυσικό τρόπο, "ωσάν το σημαίνον να θεμελιώνει το σημαινόμενο" 18. Το κλασικό παράδειγμα της φωτογραφίας του μαύρου στρατιώτη που χαιρετά τη Γαλλική σημαία στο εξώφυλλο του Paris-Match ως σημείο που μεταδίδει αυτόματα το νόημα της υποταγής στο γαλλικό εθνικισμό, εικονογραφεί με επιτυχία τη λειτουργία του μύθου. Η έννοια του μύθου αποτελεί χρήσιμο μεθοδολογικό εργαλείο για να φωτίσουμε κάποιες πλευρές του τρόπου λειτουργίας και μετάδοσης του νοήματος των μνημείων. Μπορεί να αξιοποιηθεί ιδιαίτερα σε περιπτώσεις μνημείων που είναι φορτισμένα με εθνικούς συμβολισμούς και υπόκεινται σε αντίστοιχες χρήσεις. Στη μελέτη του με τίτλο "Rushmore. Μια διαφορετική ματιά.", o Jim Pomeroy χρησιμοποίησε την έννοια του μύθου για να διερευνήσει την επίδραση του "Τεμένους της Δημοκρατίας" στην αμερικανική πολιτική κουλτούρα και τις εθνικές αξίες. Το " Τέμενος της Δημοκρατίας" είναι ένα ατελείωτο μνημειώδες έργο που φιλοτεχνήθηκε ανάμεσα στα1927 και 1941 από τον Gutzon Borglum, ο οποίος σμίλεψε σε έναν τεράστιο γρανιτένιο βράχο της Νότιας Ντακότα τις μορφές τεσσάρων προέδρων των Ηνωμένων Πολιτειών 19. Ο μελετητής θέτει το ερώτημα "τι σηματοδοτεί το Rushmore; Πώς λειτουργεί η εικόνα, υποκινεί και μεταδίδει το νόημα;" και εστιάζει την απάντησή του στους "μη-

22 28 ΤΟΠΙΑ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΜΝΗΜΗΣ χανισμούς πολιτισμικής οικειοποίησης" και συγκεκριμένα στο μηχανισμό του μύθου. Η βασική λειτουργία του μύθου σύμφωνα με τον Barthes είναι να μετατρέπει προβληματικά και αντιφατικά στοιχεία ενός πολιτισμού σε φυσικά, αναμφισβήτητα δεδομένα. Ο μύθος είναι μια μορφή γλώσσας, στα πλαίσια της οποίας οντότητες που κάποτε ήταν προικισμένες με συγκεκριμένες αναπαραστατικές ιδιότητες λειτουργούν σε ένα υψηλότερο ενοποιητικό επίπεδο, χειραγωγούνται και μεταποιούνται, έτσι ώστε να παράγουν ένα λόγο που εμφανίζεται ως φυσικός, ως λόγος πραγματικός 20. Αυτή η εντύπωση της πραγματικότητας ενισχύεται από την επανάληψη και συστηματοποίηση του μηνύματος που εκπέμπεται. Αυτή η διαδικασία θεωρείται δομική σε όλους τους πολιτισμούς. Στη συγκεκριμένη περίπτωση ο μύθος κινητοποιεί και μεταδίδει αντιλήψεις που στο παρελθόν έφεραν αρνητικές και επιβλαβείς συνδηλώσεις, όπως η πατριαρχία, ο ρομαντισμός και ο εθνικισμός. Ο μύθος δεν αποκρύπτει αλλά και ούτε αποκαλύπτει τίποτα. Είναι ένας λόγος που έχει κλαπεί και έχει επιστραφεί, χωρίς να είναι ποτέ πια ο ίδιος. Είναι ένας λόγος παραμορφωμένος και παραμορφωτικός. Παρουσιάζει ως αλήθεια, ως φύση αυτό που ήταν ιστορία: "Ο μύθος συγκροτείται από τη φθορά της ιστορικής ιδιότητας των πραγμάτων... Έργο του μύθου είναι να αδειάζει το πραγματικό". Και να το επενδύει με νέο νόημα που υπόκειται σε πολλές εναλλακτικές χρήσεις. Οι χρήσεις του Rushmore από τη διαφήμιση, τις εικαστικές τέχνες, τη σάτιρα, τον κινηματογράφο και την προπαγάνδα αναδεικνύουν τις νέες σημειοδοτικές λειτουργίες του μνημείου-συμβόλου. Παράγουν καινούργιες αξίες που ανακύπτουν αβίαστα ως φυσικές και αιώνιες: τη σταθερότητα, τη μονιμότητα, τη σιγουριά, το νόμο, τον πατέρα, τον ανδρισμό, το μεγαλείο, την ισχύ, την παράδοση, την ευφυία, τη μεγάλη κλίμακα, την αρχαιότητα και τον πολιτισμικό πλούτο 21. Η απουσία συνοδευτικής επιγραφής στο ατελείωτο μνημείο το καθιστά ανοικτό σε πολλαπλές αναγνώσεις. Η αναρρίχηση στο λόφο είναι απαγορευμένη. Η μόνη επιτρεπόμενη θέαση του μνημείου, από κάτω προς τα πάνω, προσδίδει μια αίσθηση τοτεμική, το μετατρέπει σε ένα απρόσιτο ιερό που επιτρέπεται στους κοινούς θνητούς μόνο να το ατενίζουν με δέος, αλλά ποτέ να το πλησιάσουν περισσότερο από ό,τι πρέπει. Το γεγονός ότι οι γλυπτές μορφές δεν έχουν ολοκληρωθεί ενισχύει τη γήινη πραγματικότητά τους, τις κάνει να ξεπροβάλλουν μέσα από το βράχο, σαν αιώνιες και επιβλητικές φιγούρες. Πώς ο μύθος του Rushmore εξυπηρετεί τις φαντασιακές ανάγκες του αμερικάνικου εθνικισμού; "Το Rushmore είναι μια μηχανή του χρόνου εκτός ελέγχου, γλιστράει μέσα στην ιστορία κάπου ανάμεσα στον Όμηρο και στο New Deal. Ευθυγραμμίζεται με την ευρωπαϊκή ιστορική αντίληψη και μεταφέρει τις ιδιότητες της αρχαιότητας και

23 1 Θεωρία και μεθοδολογία της Δημόσιας Γλυπτικής 29 της σταθερότητας σε μια κουλτούρα που επιθυμεί να διαμορφώσει μια νέα εικόνα για τον εαυτό της οικειοποιούμενη αυτές τις αξίες". Είναι σημαντικό για μία κοινωνία που δυσκολεύεται να διαλεχθεί με την ιστορία της να κατασκευάζει ανώδυνες και καθησυχαστικές εικόνες του παρελθόντος. Στην περίπτωση του Τεμένους της Δημοκρατίας αποτελεί μία φαινομενική παραδοξότητα το γεγονός ότι το μνημειακό σύμπλεγμα επισφραγίζει με την παρουσία του μια περιοχή προκαλώντας ισχυρή αρνητική φόρτιση διότι στην πραγματικότητα αυτή η περιοχή κατακτήθηκε από τους λευκούς με μία αδιάσειστα τεκμηριωμένη εξολόθρευση του προϋπάρχοντος πληθυσμού. Ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι η κατάκτηση της αμερικανικής ηπείρου αποτελεί "το πλέον εύλογο παράδειγμα 500 χρόνων γενοκτονίας και κυριαρχίας. Το Rushmore υπονοεί ότι οι Ευρωπαίοι ήταν εκεί ανέκαθεν. Συσκοτίζει μία επονείδιστη μνήμη και καθησυχάζει τη φυλετική ενοχή με τον ίδιο τρόπο που ένας άνθρωπος απωθεί τις σκέψεις που του υπενθυμίζουν μια οδυνηρή εμπειρία" 22. Το μνημείο ως μύθος παράγει μια αν-ιστορική αντίληψη του παρελθόντος. Γίνεται σημείο αναφοράς και επαν-αξιολόγησης τόσο των γεγονότων που προηγήθηκαν, όσο και αυτών που ακολούθησαν. Υποτάσσει όλες τις κορυφαίες στιγμές του παρελθόντος σε μια νοητή χρονική αλυσίδα με αφετηρία το απώτατο παρελθόν και προορισμό το παρόν. Το μνημείο-μύθος φιλοδοξεί να εμπνεύσει και να καθοδηγήσει τους ηρωισμούς του μέλλοντος, ούτως ώστε να συνεχιστεί ο αέναος κύκλος του μνημειακού χρόνου. Με την υποταγή του ιστορικού στο μνημειακό χρόνο, το μνημείο προικίζεται με ιδιότητες υπερβατικές, συμβολικές, προφητικές. Γίνεται εθνικό σύμβολο. Μνημεία και εθνικές αξίες Η δημόσια μνήμη είναι ένα σύνολο αντιλήψεων και πεποιθήσεων που αναφέρονται στο παρελθόν και βοηθούν το κοινωνικό σύνολο να κατανοήσει ό,τι έχει προηγηθεί και να σχεδιάσει τη μελλοντική του δράση. Η δημόσια μνήμη, στο θεωρητικό σχήμα που επεξεργάζεται ο John Bodnar στην εισαγωγή της μελέτης του 23, εμφανίζεται ως προϊόν συμβιβασμού που προκύπτει από τον εκάστοτε συσχετισμό δυνάμεων ανάμεσα στην επίσημη, κρατική εκδοχή της μνήμης και στις ανεπίσημες, καθημερινές εκφάνσεις της. Η διάκριση των δύο επιπέδων μνήμης γίνεται με τους όρους official και vernacular cultural expressions. Η επίσημη εκδοχή της κουλτούρας και συνεπώς της μνήμης ενός κοινωνικού συνόλου υποστηρίζεται από τους πνευματικούς ηγέτες, τους ανώτερους κυβερνητικούς υπαλλήλους, τους αξιωματούχους του στρατού, τα ανώτερα στελέχη της εκπαίδευσης και της γραφειοκρατίας, οι οποίοι διακατέχονται από μία κοινή, ζωτική μέριμνα για τη διατήρηση και ανανέωση των κρατούντων θεσμών, του κατεστημένου συ-

24 30 ΤΟΠΙΑ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΜΝΗΜΗΣ στήματος αξιών και της υφιστάμενης ιεραρχίας. Με βάση αυτή την προτεραιότητα ερμηνεύεται το παρελθόν και παρουσιάζεται η "αλήθεια" που εξυπηρετεί αποτελεσματικότερα τις προτεραιότητες των εκπροσώπων της κάθε μορφής εξουσίας. Η αμφιβολία κινητήριος μοχλός γνώσης και η ερευνητική διάθεση με την οποία προσεγγίζει ο ιστορικός το παρελθόν δεν εξυπηρετεί τις ανάγκες της επίσημης, κυρίαρχης μνήμης. Το σχήμα που υιοθετούν οι κρατούντες στις δημόσιες τελετές μνήμης εμφανίζει τη δράση τους ως συνέχεια και εκπλήρωση των στόχων που έθεσαν οι προηγούμενες γενιές. Έτσι η ιστορική μνήμη εξαγνίζεται και καθαίρεται από τις συγκρούσεις και τις ασυνέχειες, τα ενοχλητικά σημεία εξαλείφονται και η ιστορική μνήμη αναδύεται ως ένας χώρος καθαγιασμένος, απροσπέλαστος στις τριβές του παρόντος. Η δημόσια μνήμη παίρνει τη μορφή ενός ιδεολογικού συστήματος με ειδικά διαμορφωμένη γλώσσα, σύμβολα και αφηγηματικούς κώδικες. Η συμβολική γλώσσα του πατριωτισμού αποτελεί δομικό συστατικό της δημόσιας μνήμης στις Ηνωμένες Πολιτείες που χρησιμοποιείται τόσο από τους επίσημους φορείς όσο και από άλλες, λιγότερο κυρίαρχες και ανεπίσημες πλευρές. Ο συμβιβασμός που χαρακτηρίζει τη δημόσια μνήμη επιτρέπει τη χρήση των ίδιων συμβόλων, όπως του πατριωτισμού, τόσο για την προώθηση κρατικών αξιών, όπως η ένταξη ευρύτερων κοινωνικών στρωμάτων στην εθνική κοινότητα, όσο και για την προβολή περισσότερο προσωπικών, οικογενειακών ή τοπικών δεσμεύσεων. Δηλαδή, ενώ με την επίσημη γλώσσα του πατριωτισμού το κράτος επιδιώκει να μεταδώσει πίστη και αφοσίωση στον εαυτό του, συγχρόνως η ίδια γλώσσα μπορεί να λειτουργήσει ως εργαλείο μετάδοσης εναλλακτικών ερμηνειών του παρελθόντος που να επισκιάζουν την αξία της αφοσίωσης στο ευρύτερο σύνολο (εθνικό κράτος), σε όφελος μικρότερων κοινωνικών ομάδων, όπως η οικογένεια ή ο τόπος καταγωγής. Η επίκληση του έθνους από τους πολίτες γίνεται συχνά μέσο κατοχύρωσης των ατομικών και πολιτικών τους δικαιωμάτων. Όπως είναι προφανές, η χρήση των ίδιων συμβόλων, όπως του έθνους και του πατριωτισμού, γίνεται όχημα διαμεσολάβησης για την προώθηση διαφορετικών σκοπιμοτήτων εκ μέρους του κράτους ή άλλων, λιγότερο κυρίαρχων, κοινωνικών ομάδων. Ποιος είναι ο ρόλος των δημόσιων τελετών μνήμης στη διαδικασία αποδοχής και διάδοσης της επίσημης, κρατικής αντίληψης για το παρελθόν; Στο θεωρητικό σχήμα που επεξεργάζεται ο Bodnar το ερώτημα αυτό κατέχει κεντρική θέση. Σύμφωνα με την ανάλυσή του οι δημόσιες τελετές μνήμης (επέτειοι, μνημόσυνα, αποκαλυπτήρια μνημείων, εθνικές εορτές) καταδεικνύουν την κρατική μέριμνα για τη διασφάλιση της επίσημης ερμηνείας του παρελθόντος εις βάρος εναλλακτικών, τοπικών ή ανατρεπτικών εκδοχών της δημόσιας μνήμης. Αυτό δε σημαίνει ότι οι πολιτισμικές διαφορές εξουδετερώνονται από την επίσημη γλώσσα. Ωστόσο παρατηρείται μια τάση αφομοίωσης και ομαλοποίησης των τοπικών ιδαιτεροτήτων. Συνήθως, η τοπική ή η προσωπική μνήμη ενσωματώνεται στην εθνική

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Το μάθημα της Θεατρικής Αγωγής θα διδάσκεται από φέτος στην Ε και Στ Δημοτικού. Πρόκειται για μάθημα βιωματικού χαρακτήρα, με κύριο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ «ΝΕΑ ΠΑΙΔΕΙΑ»

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ «ΝΕΑ ΠΑΙΔΕΙΑ» ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ «ΝΕΑ ΠΑΙΔΕΙΑ» ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Περιληπτική Απόδοση Κειμένων ΑΣΚΗΣΗ: Να αποδώσετε περιληπτικά το περιεχόμενο του κειμένου που ακολουθεί σε μία παράγραφο 100 έως 120 λέξεων. (Πανελλαδικές Εξετάσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1. ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ HMEΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΤΡΙΤΗ 21 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΗΜΕΡΗΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γυναίκες καλλιτέχνες και δημόσιος χώρος στη σύγχρονη Ελλάδα: όροι και όρια μιας σχέσης Διάχυτη είναι στις μέρες μας η αντίληψη ότι πλέον οι αντιξοότητες, θεσμικές

Διαβάστε περισσότερα

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές

Διαβάστε περισσότερα

Δομή και Περιεχόμενο

Δομή και Περιεχόμενο Υπουργείο Παιδείας & Πολιτισμού Διεύθυνση Δημοτικής Εκπαίδευσης Δομή και Περιεχόμενο Ομάδα Υποστήριξης Νέου Αναλυτικού Προγράμματος Εικαστικών Τεχνών Ιανουάριος 2013 Δομή ΝΑΠ Εικαστικών Τεχνών ΕΙΚΑΣΤΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ 2014-2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 17448 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: Κατσικογιώργου Ειρήνη Θέματα Α. Στο κείμενο καταγράφονται τα χαρακτηριστικά του δημοσιογραφικού

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Παιδεία στα νέα μέσα: ευκαιρίες και προκλήσεις

Παιδεία στα νέα μέσα: ευκαιρίες και προκλήσεις 1 Παιδεία στα νέα μέσα: ευκαιρίες και προκλήσεις Βάια Δουδάκη Εχουν διατυπωθεί πολλοί ορισμοί οι οποίοι επιχειρούν να περιγράψουν ή να προσδιορίσουν τι συνιστά την παιδεία στα μέσα. Ενας γενικός ορισμός

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Κοινωνική Παθητικότητα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Κοινωνική Παθητικότητα ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Κοινωνική Παθητικότητα Ο άνθρωπος στην πορεία της μετεξέλιξής του από βιολογικό σε κοινωνικό ον, πέρα από την εκμάθηση κάποιων ρόλων, ωθείται, πότε συνειδητά και πότε ασυνείδητα,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΩΣ ΕΡΩΤΕΥΟΝΤΑΙ ΣΤΗ ΒΕΡΟΝΑ; Μικρός οδηγός για δραστηριότητες μελέτης κινηματογραφικών μεταφορών από θεατρικά έργα του Σαίξπηρ

ΠΩΣ ΕΡΩΤΕΥΟΝΤΑΙ ΣΤΗ ΒΕΡΟΝΑ; Μικρός οδηγός για δραστηριότητες μελέτης κινηματογραφικών μεταφορών από θεατρικά έργα του Σαίξπηρ ΠΩΣ ΕΡΩΤΕΥΟΝΤΑΙ ΣΤΗ ΒΕΡΟΝΑ; Μικρός οδηγός για δραστηριότητες μελέτης κινηματογραφικών μεταφορών από θεατρικά έργα του Σαίξπηρ αρχική εκδοχή: Θεοδωρίδης Μ. (2006), «Πώς ερωτεύονται στη Βερόνα; σκέψεις για

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ. Δρ Χάρις Πολυκάρπου Συντονίστρια Θεατρικής Αγωγής, Γραφείο Αναλυτικών Π.Ι.

ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ. Δρ Χάρις Πολυκάρπου Συντονίστρια Θεατρικής Αγωγής, Γραφείο Αναλυτικών Π.Ι. ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Δρ Χάρις Πολυκάρπου Συντονίστρια Θεατρικής Αγωγής, Γραφείο Αναλυτικών Π.Ι. Ν.Α.Π. Θεατρικής Αγωγής Ορολογία: «Θεατρική Αγωγή αποτελεί η παιδαγωγική και κοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ της ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ της ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ & ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ της ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ Μ. Γρηγοριάδου Ρ. Γόγουλου Ενότητα: Η Διδασκαλία του Προγραμματισμού Περιεχόμενα Παρουσίασης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Δια βίου Εκπαίδευση και διάγνωση επιμορφωτικών αναγκών: Μια σχεδιασμένη παρέμβαση για την ενίσχυση των δυνάμεων της εργασίας H ΔΒΜ προϋποθέτειτοστρατηγικόσχεδιασμό,

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Γιώργος Οικονομάκης geconom@central.ntua.gr Μάνια Μαρκάκη maniam@central.ntua.gr Συνεργασία: Φίλιππος Μπούρας Κομβικό-συστατικό στοιχείο

Διαβάστε περισσότερα

Η χρήση ενεργητικών τεχνικών στην επιμόρφωση των εκπαιδευτικών ΣΕΠ για την ενίσχυση της ενσυναίσθησης

Η χρήση ενεργητικών τεχνικών στην επιμόρφωση των εκπαιδευτικών ΣΕΠ για την ενίσχυση της ενσυναίσθησης Η χρήση ενεργητικών τεχνικών στην επιμόρφωση των εκπαιδευτικών ΣΕΠ για την ενίσχυση της ενσυναίσθησης Κατσιούλα Παναγιώτα, Εκπαιδευτικός, Σύμβουλος ΣΕΠ, ΚΕΣΥΠ Κιλκίς Σιάνου Χατζηκαμάρη Παναγιώτα, Εκπαιδευτικός,

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ Στις ερωτήσεις πολλαπλών επιλογών για την ειδικότητα των νηπιαγωγών των εκπαιδευτικών πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη έμφαση, ακριβώς λόγω του μεγάλου ανταγωνισμού και των υψηλών βαθμολογιών

Διαβάστε περισσότερα

Α Ρ Χ Ι Τ Ε Κ Τ Ο Ν Ι Κ Ο Σ Σ Χ Ε Δ Ι Α Σ Μ Ο Σ 3 : Κ Α Τ Ο Ι Κ Ι Α / Α Κ Α Δ Η Μ Α Ι Κ Ο Ε Τ Ο Σ

Α Ρ Χ Ι Τ Ε Κ Τ Ο Ν Ι Κ Ο Σ Σ Χ Ε Δ Ι Α Σ Μ Ο Σ 3 : Κ Α Τ Ο Ι Κ Ι Α / Α Κ Α Δ Η Μ Α Ι Κ Ο Ε Τ Ο Σ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΤΟΜΕΑΣ III ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΙ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ Α Ρ Χ Ι Τ Ε Κ Τ Ο Ν Ι Κ Ο Σ Σ Χ Ε Δ Ι Α Σ Μ Ο Σ 3 : Κ Α Τ Ο Ι Κ Ι Α / Α Κ Α Δ Η Μ Α Ι

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ 18/5/2015

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ 18/5/2015 ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ 18/5/2015 Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές και αποδίδονται για να διευκολύνουν τους μαθητές να κατανοήσουν το σύνολο του διαγωνίσματος και απόλυτα

Διαβάστε περισσότερα

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Ακολούθως αναπτύσσονται ορισμένα διευκρινιστικά σχόλια για το Σχέδιο Μαθήματος. Αφετηρία για τον ακόλουθο σχολιασμό υπήρξαν οι σχετικές υποδείξεις που μας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΕΡΓΟ. Κωδικός Έργου σε Επιτροπή Ερευνών/ΕΛΚΕ του ΑΠΘ : 90714 ΤΕΛΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΠΡΟΟΔΟΥ

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΕΡΓΟ. Κωδικός Έργου σε Επιτροπή Ερευνών/ΕΛΚΕ του ΑΠΘ : 90714 ΤΕΛΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΠΡΟΟΔΟΥ 1 ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΕΡΓΟ Άνθρωποι του Κάτω Κόσµου: ιδεολογίες και πολιτικές διακρίσεων, αποκλεισµού και διώξεων στη σύγχρονη εποχή. Ιστορικό ανθολόγιο και εκπαιδευτικός οδηγός. People of the Underworld: ideologies

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

Η ιστορία και η μνήμη του Ολοκαυτώματος. Από τη μαρτυρία στην παιδεία.

Η ιστορία και η μνήμη του Ολοκαυτώματος. Από τη μαρτυρία στην παιδεία. 02.02.2015 Εορτασμός της ημέρας μνήμης του Ολοκαυτώματος Χριστίνα Κουλούρη Καθηγήτρια Νεότερης & Σύγχρονης Ιστορίας Πάντειο Πανεπιστήμιο Η ιστορία και η μνήμη του Ολοκαυτώματος. Από τη μαρτυρία στην παιδεία.

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Διοικώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι «διοίκηση» 2. Η «διοίκηση»

Διαβάστε περισσότερα

Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού

Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού Περιεχόμενα 1. Εισαγωγικά στοιχεία 1.1 Η τρέχουσα αντιμετώπιση του γλωσσικού δανεισμού 1.2 Η προσέγγιση του θέματος μέσα από το σχολείο 1.3 Σχετικά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης)

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΓΕΝΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΙ Το μάθημα απευθύνεται σε μαθητές με ειδικό ενδιαφέρον για το ΣΧΕΔΙΟ (Ελεύθερο και Προοπτικό) και που ενδέχεται

Διαβάστε περισσότερα

Πιστοποίηση επάρκειας της ελληνομάθειας. Οδηγίες για την ανάπτυξη εξεταστικών ερωτημάτων

Πιστοποίηση επάρκειας της ελληνομάθειας. Οδηγίες για την ανάπτυξη εξεταστικών ερωτημάτων Πιστοποίηση επάρκειας της ελληνομάθειας. Οδηγίες για την ανάπτυξη εξεταστικών ερωτημάτων Εισαγωγή Από το Μάιο του 2011 έγιναν ουσιαστικές και ριζικές αλλαγές στο πιστοποιητικό ελληνομάθειας, που αφορούν

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

Αρχιτεκτονική με κοινωνικό πρόσωπο - Daveti Home Brokers Sunday, 10 February 2013 11:55. Του Στράτου Ιωακείμ

Αρχιτεκτονική με κοινωνικό πρόσωπο - Daveti Home Brokers Sunday, 10 February 2013 11:55. Του Στράτου Ιωακείμ Του Στράτου Ιωακείμ Η Αρχιτεκτονική Χωρίς Σύνορα είναι Μη Κερδοσκοπική Οργάνωση, μέλος του διεθνούς μη κυβερνητικού, μη κερδοσκοπικού οργανισμού ASF international (Architecture Sans Frontieres International).

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Τα τελευταία χρόνια βρισκόµαστε µπροστά σε µια βαθµιαία αποδόµηση της ανδροκρατικής έννοιας της ηγεσίας

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών. Γ Οµάδα

Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών. Γ Οµάδα Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών Γ Οµάδα Διδάσκων: Αθ. Στογιαννίδης Λέκτορας 11ο Μάθηµα Διερεύνηση Προϋποθέσεων Διδασκαλίας - Α : Η θεωρία του Jean Piaget για τη νοητική ανάπτυξη του ανθρώπου

Διαβάστε περισσότερα

Από το 0 μέχρι τη συγγραφή ενός σεναρίου μυθοπλασίας. (βιωματικό εργαστήρι) Βασισμένο σε μια ιδέα του Γιώργου Αποστολίδη

Από το 0 μέχρι τη συγγραφή ενός σεναρίου μυθοπλασίας. (βιωματικό εργαστήρι) Βασισμένο σε μια ιδέα του Γιώργου Αποστολίδη Από το 0 μέχρι τη συγγραφή ενός σεναρίου μυθοπλασίας (βιωματικό εργαστήρι) Βασισμένο σε μια ιδέα του Γιώργου Αποστολίδη Περιγραφή εργαστηρίου Οι ιστορίες είναι γεγονότα ζωής ή του μυαλού ή μήπως απλώς

Διαβάστε περισσότερα

Πώς γράφεται μια προπτυχιακή εργασία στην Ιστορία της Τέχνης. Σχεδιάγραμμα. Γενικές οδηγίες

Πώς γράφεται μια προπτυχιακή εργασία στην Ιστορία της Τέχνης. Σχεδιάγραμμα. Γενικές οδηγίες Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων Φιλοσοφική Σχολή Τμήμα Ιστορίας-Αρχαιολογίας Τομέας Αρχαιολογίας και Ιστορίας της Τέχνης Δώρα Μαρκάτου, επίκ. Καθηγήτρια Πώς γράφεται μια προπτυχιακή εργασία στην Ιστορία της Τέχνης

Διαβάστε περισσότερα

STRATEGIC MANAGEMENT ΙI SESSION 3

STRATEGIC MANAGEMENT ΙI SESSION 3 STRATEGIC MANAGEMENT ΙI SESSION 3 ΕΞΥΠΝΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ/ΜΟΝΤΕΛΟ ΕΥΦΥΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ Η «ΔΟΜΗΣΗ» ΤΗΣ ΟΙ 5 ΠΕΙΘΑΡΧΙΕΣ ΜΑΘΗΣΗΣ ΤΟ ΜΑΝΑΤΖΜΕΝΤ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ/ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΤΟ ΜΑΝΑΤΖΜΕΝΤ ΤΗΣ ΜΑΘΗΣΗΣ ΕΜΠΟΔΙΑ/ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνικές εκπαίδευσης ενηλίκων και η συμβολή τους στην υλοποίηση του έργου

Τεχνικές εκπαίδευσης ενηλίκων και η συμβολή τους στην υλοποίηση του έργου Ημερίδες Επιμόρφωσης/Ενημέρωσης για τα επιλεγέντα Στελέχη Εκπαίδευσης του ΥΠΕΠΘ στα πλαίσια του Έργου με τίτλο: «Παραγωγή βοηθητικού εκπαιδευτικού υλικού για την εισαγωγή θεμάτων σχετικά με τα φύλα στην

Διαβάστε περισσότερα

Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr

Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr Το έργο υλοποιείται με δωρεά από το ΕΠΜ_2014 Εκπαιδευτικό Έργο «Το Κινητό Μουσείο»

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 18673 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 16/12/2014 ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΕΙΜΕΝΟ Η ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ Α. Ο συγγραφέας του παρόντος κειμένου παρουσιάζει τον προβληματισμό του αναφορικά με

Διαβάστε περισσότερα

Κοινή Γνώμη. Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015

Κοινή Γνώμη. Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015 Κοινή Γνώμη Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015 Έννοια, ορισμός και ανάλυση Κοινής Γνώμης Κοινή γνώμη είναι η γνώμη της πλειοψηφίας των πολιτών, πάνω σε ένα ζήτημα που αφορά την

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 3 ο Διεύθυνση-Παρακίνηση 3.1. Ηγεσία-Βασικές έννοιες Η επιτυχία των επιχειρήσεων ή των οργανισμών

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ ΑΘΗΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ

ΤΕΙ ΑΘΗΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ ΤΕΙ ΑΘΗΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ Εισαγωγή στην Αρχειονομία 1 ο Μάθημα Μια πρώτη ματιά... Κοινωνία της Πληροφορίας Η Η σημερινή εποχή χαρακτηρίζεται ως η εποχή της πληροφορίας.

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρητικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις στη μελέτη της περιοδικότητας: Μια συστημική προσέγγιση. Δέσποινα Πόταρη, Τμήμα Μαθηματικών, ΕΚΠΑ

Θεωρητικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις στη μελέτη της περιοδικότητας: Μια συστημική προσέγγιση. Δέσποινα Πόταρη, Τμήμα Μαθηματικών, ΕΚΠΑ Θεωρητικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις στη μελέτη της περιοδικότητας: Μια συστημική προσέγγιση Δέσποινα Πόταρη, Τμήμα Μαθηματικών, ΕΚΠΑ Δομή της παρουσίασης Δυσκολίες μαθητών γύρω από την έννοια της

Διαβάστε περισσότερα

V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ.

V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ. V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ. Η συμβολή της οικογένειας στην άσκηση κοινωνικής πολιτικής είναι μεγάλη και διαχρονική. Η μορφή και το περιεχόμενο, όμως, αυτής της συμβολής

Διαβάστε περισσότερα

Υποστήριξη της λειτουργίας των Συμβουλίων Ένταξης Μεταναστών (ΣΕΜ)

Υποστήριξη της λειτουργίας των Συμβουλίων Ένταξης Μεταναστών (ΣΕΜ) Υποστήριξη της λειτουργίας των Συμβουλίων Ένταξης Μεταναστών (ΣΕΜ) ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ ΑΠΟΚΕΝΤΡΩΣΗΣ & ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗΣ ΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΤΑΜΕΙΟ ΕΝΤΑΞΗΣ ΥΠΗΚΟΩΝ ΤΡΙΤΩΝ ΧΩΡΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ Β ΦΑΣΗΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ Β ΦΑΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ Β ΦΑΣΗΣ Θέμα Διδασκαλίας Προβλήματα με πρόσθεση και αφαίρεση κλασμάτων (Κεφάλαιο 23 ο ) Σχολείο: 2 ο

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ. Περιμένης Κυριάκος Καθηγητής Τεχνολογίας Υπ/ντής 3 ου ΓΕΛ Κερατσινίου perimeniskiriakos@windowslive.

Η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ. Περιμένης Κυριάκος Καθηγητής Τεχνολογίας Υπ/ντής 3 ου ΓΕΛ Κερατσινίου perimeniskiriakos@windowslive. Η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Περιμένης Κυριάκος Καθηγητής Τεχνολογίας Υπ/ντής 3 ου ΓΕΛ Κερατσινίου perimeniskiriakos@windowslive.com Ο Ρόλος του Εκπαιδευτικού Στηρίζει τους μαθητές στην αξιοποίηση

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣ. ΜΑΓΓΙΝΑΣ: Αναποτελεσματικές ενέργειες έγιναν αλλά η 19μηνη πορεία είναι ικανοποιητική

ΒΑΣ. ΜΑΓΓΙΝΑΣ: Αναποτελεσματικές ενέργειες έγιναν αλλά η 19μηνη πορεία είναι ικανοποιητική ΒΑΣ. ΜΑΓΓΙΝΑΣ: Αναποτελεσματικές ενέργειες έγιναν αλλά η 19μηνη πορεία είναι ικανοποιητική Υπάρχουν τριβές αλλά από ζήλο... Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΙΟΥΣΗ «Είμαι ικανοποιημένος από τη δεκαεννιάμηνη πορεία της κυβέρνησης.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΡΟΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΜΑΘΗΜΑ: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ Διδάσκων: Γ. Χαραλαμπίδης,

Διαβάστε περισσότερα

πίστη είναι κάτι ανεξήγητο. Αυτός είναι ο Θεός στην Ευρύτερη Κοινότητα. Και από εδώ πρέπει να ξεκινήσετε.

πίστη είναι κάτι ανεξήγητο. Αυτός είναι ο Θεός στην Ευρύτερη Κοινότητα. Και από εδώ πρέπει να ξεκινήσετε. ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΘΕΟΣ; ΣΤΗΝ ΕΥΡΥΤΕΡΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ, Ο ΘΕΟΣ ΕΙΝΑΙ ΓΝΩΣΗ. Στην Ευρύτερη Κοινότητα, ο Θεός είναι εμπειρία. Στην Ευρύτερη Κοινότητα, ο Θεός είναι επικοινωνία βαθιών ενοράσεων και αναγνώρισης του ενός

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΙΜΕΝΟ Εμείς και οι αρχαίοι χώροι θέασης και ακρόασης

ΚΕΙΜΕΝΟ Εμείς και οι αρχαίοι χώροι θέασης και ακρόασης ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΚΑΙ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΔΕΥΤΕΡΑ 18 ΜΑΪΟΥ 2015 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΕΙΜΕΝΟ Εμείς και οι αρχαίοι

Διαβάστε περισσότερα

Σχέδιο Δράσης Φτώχεια και Εργασία: Μια ολοκληρωμένη προσέγγιση διερεύνησης και άμβλυνσης του φαινομένου

Σχέδιο Δράσης Φτώχεια και Εργασία: Μια ολοκληρωμένη προσέγγιση διερεύνησης και άμβλυνσης του φαινομένου Σχέδιο Δράσης Φτώχεια και Εργασία: Μια ολοκληρωμένη προσέγγιση διερεύνησης και άμβλυνσης του φαινομένου Ένα πρόβλημα που μας αφορά όλους Το φαινόμενο της φτώχειας παραμένει κυρίαρχο στις σύγχρονες κοινωνίες

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Κατάλογος διευκρινιστικού υλικού..................................... 18 Πρόλογος....................................................... 27 Ευχαριστίες......................................................

Διαβάστε περισσότερα

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Γ ΕΠΑΛ

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Γ ΕΠΑΛ γραπτή εξέταση στo μάθημα ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Γ ΕΠΑΛ Τάξη: Γ ΕΠΑΛ Τμήμα: Βαθμός: Ονοματεπώνυμο: Καθηγητές: Κείμενο «Όπλο επιβίωσης» η δια βίου εκπαίδευση και η κατάρτιση. Στο ευρωπαϊκό προσκήνιο τίθεται

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΕΝΝΟΙΕΣ:

Γλωσσάρι ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΕΝΝΟΙΕΣ: Γλωσσάρι Αυτό το γλωσσάρι, παρέχει ορισμούς / εξηγήσεις για όλες τις λέξεις ή φράσεις που χρησιμοποιούνται στην έρευνα, οι οποίες επιλέχθηκαν από τους εταίρους από όλα τα κράτη μέλη της Ε.Ε., που ενδεχομένως

Διαβάστε περισσότερα

Η επιλογή της πολιτικής πρόσβασης είναι ένα διαφορετικό αλλά επίσης μεγάλο θέμα, που εξαρτάται από τους δυνατούς χειρισμούς.

Η επιλογή της πολιτικής πρόσβασης είναι ένα διαφορετικό αλλά επίσης μεγάλο θέμα, που εξαρτάται από τους δυνατούς χειρισμούς. Χειρισμός Πνευματικών Δικαιωμάτων σε Ψηφιακούς Πόρους Σαράντος Καπιδάκης, Εργαστήριο Ψηφιακών Βιβλιοθηκών και Ηλεκτρονικής Δημοσίευσης Τμήμα Αρχειονομίας Βιβλιοθηκονομίας Ιόνιο Πανεπιστήμιο Περίληψη Ο

Διαβάστε περισσότερα

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Ελευθερία Μαντέλου Ψυχολόγος Ψυχοθεραπεύτρια Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Τα τελευταία χρόνια, οι ειδικοί της οικογενειακής θεραπείας παροτρύνουν τους θεραπευτές του κλάδου να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

Ηγεσία. Ενότητα 6: Ηγεσία - Οργανωσιακή μάθηση - Αλλαγές. Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής

Ηγεσία. Ενότητα 6: Ηγεσία - Οργανωσιακή μάθηση - Αλλαγές. Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Ηγεσία Ενότητα 6: Ηγεσία - Οργανωσιακή μάθηση - Αλλαγές Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons.

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Περίληψη ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Α. Να αποδώσετε περιληπτικά το περιεχόµενο του κειµένου σε 100-120 λέξεις χωρίς δικά σας σχόλια. Το κείµενο αναφέρεται στις επιπτώσεις της

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΑΙΣΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ (ΠΣ) Χρίστος Δούκας Αντιπρόεδρος του ΠΙ

ΠΛΑΙΣΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ (ΠΣ) Χρίστος Δούκας Αντιπρόεδρος του ΠΙ ΠΛΑΙΣΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ (ΠΣ) Χρίστος Δούκας Αντιπρόεδρος του ΠΙ Οι Δ/τές ως προωθητές αλλαγών με κέντρο τη μάθηση Χαράσσουν τις κατευθύνσεις Σχεδιάσουν την εφαρμογή στη σχολική πραγματικότητα Αναπτύσσουν

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα. Γ Λυκείου. Τίτλος: «Κοινωνικές Αξίες»

Νεοελληνική Γλώσσα. Γ Λυκείου. Τίτλος: «Κοινωνικές Αξίες» Π.3.2.1 Εκπαιδευτικά σενάρια και μαθησιακές δραστηριότητες, σύμφωνα με συγκεκριμένες προδιαγραφές, που αντιστοιχούν σε 30 διδακτικές ώρες ανά τάξη Νεοελληνική Γλώσσα Γ Λυκείου Τίτλος: «Κοινωνικές Αξίες»

Διαβάστε περισσότερα

ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΣΤΟΧΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα

ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΣΤΟΧΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΣΤΟΧΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΑΞΗ: Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ, Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: Μυκηναϊκός Πολιτισμός ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΚΑΛΛΙΑΔΟΥ ΜΑΡΙΑ ΘΕΜΑ: «Η καθημερινή ζωή στον Μυκηναϊκό Κόσμο» Οι μαθητές

Διαβάστε περισσότερα

«Οι καθημερινές δραστηριότητες στην πόλη» Β. Καρβουντζή, Μ. Παπαβασιλείου

«Οι καθημερινές δραστηριότητες στην πόλη» Β. Καρβουντζή, Μ. Παπαβασιλείου Η ανάμειξη των δραστηριοτήτων στην πόλη επηρεάζεται από διάφορους παράγοντες. Το περιβάλλον (φυσικό και ανθρωπογενές) είναι ένας από τους παράγοντες που επηρεάζει τις δραστηριότητες. Β. Καρβουντζή, Μ.

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΚΥ ΤΣΑΛΑΜΑΤΑ ΑΣΤΙΚΑ ΤΟΠΙΑ

ΒΙΚΥ ΤΣΑΛΑΜΑΤΑ ΑΣΤΙΚΑ ΤΟΠΙΑ ΒΙΚΥ ΤΣΑΛΑΜΑΤΑ ΑΣΤΙΚΑ ΤΟΠΙΑ «Πλάθω τις εικόνες μου χαράζοντας κατευθείαν πάνω στο υλικό μου, όπως ο ζωγράφος σχεδιάζει ή πλάθει τις εικόνες του πάνω στον καμβά.» Η Βίκυ Τσαλαματά γεννήθηκε στην Αθήνα και

Διαβάστε περισσότερα

RE-ACTIVE YOUTH I Against Online Hate Speech

RE-ACTIVE YOUTH I Against Online Hate Speech RE-ACTIVE YOUTH I Against Online Hate Speech RECOGNISING Issues and Opportunities in Combating Online Hate Speech Αναθεώρηση της εθνικής Ελληνικής Στρατηγικής για την Στρατηγική Διακυβέρνησης του Διαδικτύου

Διαβάστε περισσότερα

European Year of Citizens 2013 Alliance

European Year of Citizens 2013 Alliance European Year of Citizens 2013 Alliance MANIFESTO Η ενεργός συμμετοχή του ευρωπαίου πολίτη είναι άμεσα συνδεδεμένη με την επιδίωξη των Ευρωπαϊκών συλλογικών στόχων και αξιών που προβλέπονται στις Συνθήκες

Διαβάστε περισσότερα

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Μέχρι πριν λίγα χρόνια ηαντίληψη που επικρατούσε ήταν ότι ημαθηματική γνώση είναι ένα αγαθό που έχει παραχθεί και καλούνται οι μαθητές να το καταναλώσουν αποστηθίζοντάς

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΒΑΘΜΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΑ ΣΗΜΕΙΑ. 2. Δομή μονάδες 15. 3 Έκφραση μονάδες 15. 4. Ορθογραφία μονάδες 5. 5. (Β 1) μονάδες 10. 6.

ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΒΑΘΜΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΑ ΣΗΜΕΙΑ. 2. Δομή μονάδες 15. 3 Έκφραση μονάδες 15. 4. Ορθογραφία μονάδες 5. 5. (Β 1) μονάδες 10. 6. ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΒΑΘΜΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΑ ΣΗΜΕΙΑ ΜΕΡΟΣ Α : ΕΚΘΕΣΗ ΣΗΜΕΙΑ 1. Περιεχόμενο ΜΟΝΑΔΕΣ μονάδες 15 2. Δομή μονάδες 15 3 Έκφραση μονάδες 15 4. Ορθογραφία μονάδες 5 ΜΕΡΟΣ Β : ΚΕΙΜΕΝΟ ΓΙΑ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ 5. (Β 1) μονάδες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Γ' Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΓΕΝΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΙ Το μάθημα απευθύνεται σε μαθητές με ειδικό ενδιαφέρον για το ΕΛΕΥΘΕΡΟ-ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ( Εικαστική και Αρχιτεκτονική

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΤΩΝ ΜΥΚΗΝΩΝ. «Τα μυστικά ενός αγγείου»

ΣΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΤΩΝ ΜΥΚΗΝΩΝ. «Τα μυστικά ενός αγγείου» ΣΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΤΩΝ ΜΥΚΗΝΩΝ «Τα μυστικά ενός αγγείου» ΜΠΙΛΙΟΥΡΗ ΑΡΓΥΡΗ 2011 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΟΥΣΕΙΑΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ «ΤΑ ΜΥΣΤΙΚΑ ΕΝΟΣ ΑΓΓΕΙΟΥ» ΘΕΜΑ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ Η παρούσα εργασία αποτελεί το θεωρητικό

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες

Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες Τίτλος: Κατοικίδια ζώα Βαθμίδα: 2 Τάξη: Ε Διάρκεια: 6 Χ 80 Περιγραφή Ενότητας Οι μαθητές/τριες εκφράζουν συναισθήματα και προβληματίζονται για θέματα που αφορούν τα κατοικίδια

Διαβάστε περισσότερα

1. Εισαγωγή 2. Διαπιστεύσεις: Πιστοποίηση Ε.ΚΕ.ΠΙΣ. Πιστοποίηση ΕΛΟΤ EN ISO 9001:2000 3. Σκοπός του Προγράμματος 4. Κατηγορίες υποψηφίων που γίνονται

1. Εισαγωγή 2. Διαπιστεύσεις: Πιστοποίηση Ε.ΚΕ.ΠΙΣ. Πιστοποίηση ΕΛΟΤ EN ISO 9001:2000 3. Σκοπός του Προγράμματος 4. Κατηγορίες υποψηφίων που γίνονται 1. Εισαγωγή 2. Διαπιστεύσεις: Πιστοποίηση Ε.ΚΕ.ΠΙΣ. Πιστοποίηση ΕΛΟΤ EN ISO 9001:2000 3. Σκοπός του Προγράμματος 4. Κατηγορίες υποψηφίων που γίνονται δεκτοί στο πρόγραμμα - Προαπαιτούμενα 5. Η Βεβαιωση

Διαβάστε περισσότερα

«DARIAH-CRETE Ανάπτυξη της ελληνικής ερευνητικής υποδοµής για τις ανθρωπιστικές επιστήµες ΥΑΣ»

«DARIAH-CRETE Ανάπτυξη της ελληνικής ερευνητικής υποδοµής για τις ανθρωπιστικές επιστήµες ΥΑΣ» «DARIAH-CRETE Ανάπτυξη της ελληνικής ερευνητικής υποδοµής για τις ανθρωπιστικές επιστήµες ΥΑΣ» ΑΚΑ ΗΜΙΑ ΑΘΗΝΩΝ ΕΚ ΑΘΗΝΑ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΚΑΛΩΝ ΤΕΧΝΩΝ Ι

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΝΟΙΑ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

ΕΝΝΟΙΑ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ κεφάλαιο 1 ΕΝΝΟΙΑ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 1. Εισαγωγή Μ έχρι αρκετά πρόσφατα, η έννοια του μάρκετινγκ των υπηρεσιών αποτελούσε μια έννοια χωρίς ιδιαίτερη αξία αφού, πρακτικά,

Διαβάστε περισσότερα

Μιχάλης Μακρή EFIAP. www.michalismakri.com

Μιχάλης Μακρή EFIAP. www.michalismakri.com Μιχάλης Μακρή EFIAP www.michalismakri.com Γιατί κάποιες φωτογραφίες είναι πιο ελκυστικές από τις άλλες; Γιατί κάποιες φωτογραφίες παραμένουν κρεμασμένες σε γκαλερί για μήνες ή και για χρόνια για να τις

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ EΝΙΑΙΟΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΥΕΣ 1987-99 1999-02 6 ΥΕΣ, 1 2002-03 6 ΥΕΣ,

ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ EΝΙΑΙΟΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΥΕΣ 1987-99 1999-02 6 ΥΕΣ, 1 2002-03 6 ΥΕΣ, ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ EΝΙΑΙΟΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΥΕΣ (ανά κατεύθυνση) Για τους εισαχθέντες 1987-99 και για τους εισαχθέντες 1999-02 απαιτούνται τουλάχιστον 6 ΥΕΣ, εκ των οποίων, 1 τουλάχιστον από κάθε

Διαβάστε περισσότερα

Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο

Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο Βασίλης Παυλόπουλος Τομέας Ψυχολογίας, Πανεπιστήμιο Αθηνών Ανακοίνωση στο 7 ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας, Λευκωσία,

Διαβάστε περισσότερα

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ Η λέξη ΠΑΙΧΝΊΔΙ προέρχεται από την λέξη παίχτης παίζω παις. Με την έννοια παιχνίδι ορίζουμε την κατ εξοχήν αυθόρμητη και ενδιαφέρουσα δραστηριότητα των παιδιών που έχει ως στόχο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ Δ.Σ. ΦΛΩΡΙΝΑΣ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ: ΠΟΥΓΑΡΙΔΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΤΑΞΗ : Γ

ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ Δ.Σ. ΦΛΩΡΙΝΑΣ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ: ΠΟΥΓΑΡΙΔΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΤΑΞΗ : Γ ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ Δ.Σ. ΦΛΩΡΙΝΑΣ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ: ΠΟΥΓΑΡΙΔΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΤΑΞΗ : Γ ΦΛΩΡΙΝΑ 2014 1 ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ : «ΣΕΡΓΙΑΝΙ ΣΤΟΥΣ ΡΟΜΟΥΣ ΤΗΣ ΦΛΩΡΙΝΑΣ» ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟΣ : ΠΟΥΓΑΡΙ ΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ-ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΤΑΙΡΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗ CSR 2009

ΕΡΕΥΝΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΤΑΙΡΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗ CSR 2009 ΕΡΕΥΝΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΤΑΙΡΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗ CSR 2009 Στην Ελλάδα η έρευνα για την «Εταιρική Κοινωνική Ευθύνη και την Υπεύθυνη Κατανάλωση» σχεδιάστηκε και υλοποιήθηκε για 5 η φορά

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΜΑΡΙΑ Σ. ΖΙΩΓΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ 1 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΜΑΡΙΑ Σ. ΖΙΩΓΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ 1 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΜΑΡΙΑ Σ. ΖΙΩΓΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑ 1 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ 1.1 Να δοθεί ο ορισμός του προβλήματος καθώς και τρία παραδείγματα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ www.romvos.edu.gr ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α1) Ο συγγραφέας αναφέρεται στην απαράµιλλη οµορφιά της Ελλάδας, καθώς επίσης και στον κίνδυνο καταστροφής της εξαιτίας του τουρισµού. Επισηµαίνει

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 2 ο Η Επιστήμη της Διοίκησης των Επιχειρήσεων 2.1. Εισαγωγικές έννοιες Ο επιστημονικός κλάδος

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος Ειδικού Θεματικού Προγράμματος: «Διοίκηση, Οργάνωση και Πληροφορική για Μικρομεσαίες

Τίτλος Ειδικού Θεματικού Προγράμματος: «Διοίκηση, Οργάνωση και Πληροφορική για Μικρομεσαίες ΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ, ΒΑΣΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΠΕΛΑΓΙΤΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ Τίτλος Ειδικού Θεματικού Προγράμματος: «Διοίκηση, Οργάνωση και Πληροφορική για Μικρομεσαίες

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α )

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) 29 Μαΐου 2014 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) Α1. Ο συγγραφέας του κειμένου αναφέρεται στη σημασία του δημιουργικού σχολείου στη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Επιμορφωτικό Σεμινάριο στις Ερευνητικές Εργασίες (Project) στην Α & Β Λυκείου. Σχολικό έτος 2012-2013

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Επιμορφωτικό Σεμινάριο στις Ερευνητικές Εργασίες (Project) στην Α & Β Λυκείου. Σχολικό έτος 2012-2013 ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ Επιμορφωτικό Σεμινάριο στις Ερευνητικές Εργασίες (Project) στην Α & Β Λυκείου Σχολικό έτος 2012-2013 ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΘΕΜΑΤΑ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ Ανάθεση Πρώτη για όλες τις ειδικότητες Διάρκεια

Διαβάστε περισσότερα

Αναφορές Εταιρικής Κοινωνικής Ευθύνης στην Ελλάδα Μία Εμπειρική Μελέτη

Αναφορές Εταιρικής Κοινωνικής Ευθύνης στην Ελλάδα Μία Εμπειρική Μελέτη Αναφορές Εταιρικής Κοινωνικής Ευθύνης στην Ελλάδα Μία Εμπειρική Μελέτη Tων Νικόλαου Α. Παναγιώτου Λέκτορα ΕΜΠ, Σχολή Μηχανολόγων Μηχανικών, Τομέας Βιομηχανικής Διοίκησης & Επιχειρησιακής Eρευνας* και Κωνσταντίνου

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές έννοιες και αρχές των Φυσικών Επιστημών Δ ι δ α κ τ ι κ έ ς ε ν ό τ η τ ε ς Τεχνικές διδασκαλίας

Βασικές έννοιες και αρχές των Φυσικών Επιστημών Δ ι δ α κ τ ι κ έ ς ε ν ό τ η τ ε ς Τεχνικές διδασκαλίας Α Τίτλος Προγράμματος Εκπαίδευσης Ενηλίκων Βασικές έννοιες και αρχές των Φυσικών Επιστημών Β Ομάδα Στόχος στην οποία απευθύνεται Το πρόγραμμα απευθύνεται σε αποφοίτους Γενικών / Τεχνικών Λυκείων, ΤΕΕ που

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ

ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΕΤΟΥΣ 2008 ( ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ 3Π /2008) ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ Κλάδοι: ΠΕ 05 ΓΑΛΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ, ΠΕ 06 ΑΓΓΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ, ΠΕ 07 ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ,

Διαβάστε περισσότερα

ICOM και ΜΟΥΣΕΙΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ

ICOM και ΜΟΥΣΕΙΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ICOM ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΜΟΥΣΕΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΤΜΗΜΑ Αγ.Ασωμάτων 15 ΑΘΗΝΑ 105 53 Τηλ./Fax: 210 3219414 www.otenet.gr/icom Email icom@otenet.gr ICOM και ΜΟΥΣΕΙΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ Το Διεθνές Συμβούλιο Μουσείων ιδρύθηκε

Διαβάστε περισσότερα

Α.γ Είδη κοινωνικής έρευνας (βασική, εφαρμοσμένη, εκτίμησης αναγκών, έρευνα αξιολόγησης, έρευνας δράσης, κ.ά.) Νίκος Ναγόπουλος

Α.γ Είδη κοινωνικής έρευνας (βασική, εφαρμοσμένη, εκτίμησης αναγκών, έρευνα αξιολόγησης, έρευνας δράσης, κ.ά.) Νίκος Ναγόπουλος Α.γ Είδη κοινωνικής έρευνας (βασική, εφαρμοσμένη, εκτίμησης αναγκών, έρευνα αξιολόγησης, έρευνας δράσης, κ.ά.) Νίκος Ναγόπουλος Οι κοινωνικές επιστήμες στοχεύουν στη συγκρότηση θεωριών, οι οποίες στηρίζονται

Διαβάστε περισσότερα

Αιτιολογική έκθεση. µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει στον εκδοτικό χώρο και στους

Αιτιολογική έκθεση. µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει στον εκδοτικό χώρο και στους Αιτιολογική έκθεση Η Επιτροπή Κρατικών Bραβείων Λογοτεχνικής Μετάφρασης εργάστηκε για τα βραβεία του 2013, όπως και την προηγούµενη χρονιά, έχοντας επίγνωση α. των µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει

Διαβάστε περισσότερα

Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1. Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες.

Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1. Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες. Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1 Σενάριο Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες. Σε αντίθεση με τα αφηγηματικά ή λογοτεχνικά είδη, το σενάριο περιγράφει αυτό

Διαβάστε περισσότερα

Λιμνών Αποξηράνσεις - έρευνα με την Ελένη Κοβάνη (παρουσίαση του βιβλίου) από την Καλλισθένη Αβδελίδη

Λιμνών Αποξηράνσεις - έρευνα με την Ελένη Κοβάνη (παρουσίαση του βιβλίου) από την Καλλισθένη Αβδελίδη Λιμνών Αποξηράνσεις - έρευνα με την Ελένη Κοβάνη (παρουσίαση του βιβλίου) από την Καλλισθένη Αβδελίδη 1 Για το βιβλίο Λιμνών Αποξηράνσεις Το βιβλίο βασίστηκε στα αποτελέσματα του ερευνητικού έργου «Αποξηράνσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΌ ΤΗ «ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ»ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΆΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΏΝ ΣΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΉ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΤΆΞΗ Ε.ΚΟΛΈΖΑ

ΑΠΌ ΤΗ «ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ»ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΆΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΏΝ ΣΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΉ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΤΆΞΗ Ε.ΚΟΛΈΖΑ ΜΑΘΗΣΗ ΜΕΣΩ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ 1 ΑΠΌ ΤΗ «ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ»ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΆΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΏΝ ΣΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΉ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΤΆΞΗ Ε.ΚΟΛΈΖΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΕΙΣΗΓΗΣΗΣ 1. Τι αλλαγές επιχειρούν τα νέα ΠΣ; 2 2. Γιατί το πέρασμα στην πράξη (θα)

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΟΝΟΜΙΑΣ &

ΤΜΗΜΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΤΕΙ ΑΘΗΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ Τι είναι αρχείο; Ποιες είναι οι προϋποθέσεις για να χαρακτηρίσουμε μια πληροφορία ως αρχειακή; Τι είναι αρχειονομία; Ποιος είναι ο αρχειονόμος;

Διαβάστε περισσότερα