ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΦΥΤΙΚΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΘΕΜΑ: ΧΡΗΣΗ ΦΥΚΩΝ ΩΣ ΒΙΟ ΕΙΚΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΛΕΓΧΟ ΤΟΞΙΚΟΤΗΤΑΣ ΑΠΟ ΖΙΖΑΝΙΟΚΤΟΝΑ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΦΥΤΙΚΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΘΕΜΑ: ΧΡΗΣΗ ΦΥΚΩΝ ΩΣ ΒΙΟ ΕΙΚΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΛΕΓΧΟ ΤΟΞΙΚΟΤΗΤΑΣ ΑΠΟ ΖΙΖΑΝΙΟΚΤΟΝΑ"

Transcript

1 ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΦΥΤΙΚΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ & ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΘΕΜΑ: ΧΡΗΣΗ ΦΥΚΩΝ ΩΣ ΒΙΟ ΕΙΚΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΛΕΓΧΟ ΤΟΞΙΚΟΤΗΤΑΣ ΑΠΟ ΖΙΖΑΝΙΟΚΤΟΝΑ ΑΡΩΝΗ ΑΝΝΑ Σεπτέµβριος 2008

2 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ & ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΧΡΗΣΗ ΦΥΚΩΝ ΩΣ ΒΙΟ ΕΙΚΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΛΕΓΧΟ ΤΟΞΙΚΟΤΗΤΑΣ ΑΠΟ ΖΙΖΑΝΙΟΚΤΟΝΑ ΑΡΩΝΗ ΑΝΝΑ Σεπτέµβριος 2008

3 ΠΕΝΤΑΜΕΛΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Αράπης Γεράσιµος, Καθηγητής Καρανδεινού Ρήγα Αντωνία, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Χρυσάγη Μαρία, Καθηγήτρια Ζιώγας Βασίλειος, Καθηγητής Εµµανουήλ Νικόλαος, Καθηγητής

4 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Στον Σταµάτη

5 Περίληψη 1. Εισαγωγή Τα αίτια της οικολογικής κρίσης Οικοτοξικολογία Εισαγωγή στις Έννοιες Τοξικολογίας και της Οικοτοξικολογίας ιασπορά και διάχυση ρύπων στο περιβάλλον Επιδράσεις χηµικών ρύπων σε έµβιους οργανισµούς και οικοσυστήµατα Μερικά Βασικά Προβλήµατα των Οικοτοξικολογικών Ερευνών Υδρόβια τοξικολογία Πηγές ρύπανσης των υδάτων των ποταµών και των λιµνών Ρύπανση ανθρωπογενούς προέλευσης Εκτίµηση Περιβαλλοντικού και Οικολογικού Κινδύνου Εκτίµηση της τοξικότητας των ρύπων Βιοδείκτες Κριτήρια για την επιλογή του δείκτη Βιοδείκτες του υδάτινου περιβάλλοντος Χρήση φυκών για µελέτες τοξικότητας Φύκη Κυτταρική οργάνωση Αναπαραγωγή φυκών Εγγενής αναπαραγωγή Αγενής αναπαραγωγή Μορφολογία φυκών Προκαρυωτικά φύκη και Ευκαρυωτικά φύκη Προκαρυωτικά φύκη Ευκαρυωτικά φύκη Ταξινόµηση φυκών ιαιρέσεις φυκών Οικολογία των φυκών Οικονοµική και βιολογική σηµασία Χρησιµότητα των φυκών 25

6 1.5.8 Γένος: Scenedesmus Γένος: Selenastrum Γένος: Oocystis Γένος: Chlorella Γένος: Anabaena Περιγραφή του φωτοσυνθετικού µηχανισµού Φωτοσυνθετικές χρωστικές Ζιζανιοκτόνα µε εξειδικευµένη δράση στις κυτταρικές ή τις µεταβολικές λειτουργίες Παρεµπόδιση της Φωτοσύνθεσης και Σχετικών µε τη Φωτοσύνθεση Λειτουργιών Παρεµποδιστές Βιοσύνθεσης Χλωροφύλλης Παρεµπόδιση της Βιοσύνθεση Αµινοξέων Παρεµποδιστές της Βιοσύνθεσης Αµινοξέων της Οµάδας του Πυροσταφυλικού Παρεµπόδιση της ιαίρεσης των Κυττάρων Παρεµποδιστές του Πολυµερισµού της Τουµπουλίνης 37 Σκοπός του πειράµατος Υλικά και µέθοδοι Πείραµα εύρεσης της οπτικής πυκνότητας Υλικά Ανάπτυξη των βιοδεικτών πειραµατισµός Αξιοπιστία πειράµατος οκιµές Επεµβάσεις που έγιναν µε το Pendimethalin Επεµβάσεις που έγιναν µε το Oxyfluorfen Επεµβάσεις που έγιναν µε το Chlorsulfuron Εκτίµηση των παραµέτρων ρυθµού ανάπτυξης και αύξησης της βιοµάζας 50

7 2.2 Πείραµα εύρεσης της επίδρασης των σκευασµάτων στο επίπεδο του βιοσηµαντή χλωροφύλλη Υλικά Μέθοδος Υπολογισµός της συγκέντρωσης της χλωροφύλλης Αποτελέσµατα Επίδραση των φυτοπροστατευτικών προϊόντων στην ανάπτυξη των φυκών Επίδραση του Pendimethalin στην ανάπτυξη των φυκών Επίδραση του Oxyfluorfen στην ανάπτυξη των φυκών Επίδραση του Chlorsulfuron στην ανάπτυξη των φυκών Επίδραση των φυτοπροστατευτικών προϊόντων στην αύξηση της βιοµάζας των φυκών Επίδραση του Pendimethalin στην παρεµπόδιση της αύξησης της βιοµάζας των φυκών Επίδραση του Oxyfluorfen στην παρεµπόδιση της αύξησης της βιοµάζας των φυκών Επίδραση του Chlorsulfuron στην παρεµπόδιση της αύξησης της βιοµάζας των φυκών Επίδραση των φυτοπροστατευτικών προϊόντων στην συγκέντρωση της χλωροφύλλης Επίδραση του Pendimethalin στην συγκέντρωση της χλωροφύλλης Επίδραση του Oxyfluorfen στην συγκέντρωση της χλωροφύλλης Επίδραση του Chlorsulfuron στην συγκέντρωση της χλωροφύλλης Συζήτηση-Συµπεράσµατα 130 Παράρτηµα 133 Βιβλιογραφία 136

8 Περίληψη Οι πολυποίκιλες επιδράσεις των ζιζανιοκτόνων σε µη στοχευόµενα φυτά έχουν ειδικό ενδιαφέρον, εξαιτίας της ετήσιας παγκόσµιας αύξησης και εξάπλωσης της χρήσης αυτών των χηµικών. Τα φύκη είναι βασικά συστατικά των υδρόβιων οικοσυστηµάτων. Τα φύκη παράγουν οξυγόνο και οργανικές ουσίες από τις οποίες οι περισσότερες µορφές ζωής βασίζονται, για να παρέχουν τροφή και σε άλλους οργανισµούς. Τα ζιζανιοκτόνα µπορούν να επιδράσουν στην δοµή και λειτουργία των υδρόβιων κοινοτήτων, διαµέσου της µεταβολής της σύστασης των ειδών µιας κοινότητας φυκών. Πραγµατοποιήθηκαν δοκιµές της παρεµπόδισης της αύξησης για 3 ζιζανιοκτόνα (pendimethalin, oxyfluorfen και chlorsulfuron) στα φύκη Anabaena flos-aquae, Chlorella vulgaris, Selenastrum capricornutum, Oocystis parva, Scenedesmus quadricauda και Scenedesmus obliqnus και έγινε σύγκριση της ποικιλότητας της ευαισθησίας των έξι φυκών στα παραπάνω ζιζανιοκτόνα. Τα αποτελέσµατα δείχνουν ότι την οξεία τοξικότητα του chlorsulfuron να είναι η µεγαλύτερη µεταξύ όλων των ζιζανιοκτόνων που χρησιµοποιήθηκαν. Η φθίνουσα σειρά κατάταξης της µέσης τοξικότητας στα έξι φύκη, των 3 ζιζανιοκτόνων ήταν η παρακάτω: chlorsulfuron > pendimethalin > oxyfluorfen Συγκρίνοντας τα είδη φυκών που χρησιµοποιήθηκαν, δεν υπάρχει είδος που να είναι ως συνεχώς το πιο ευαίσθητο ή συνεχώς το λιγότερο ευαίσθητο, αλλά σε αυτή την εργασία το Anabaena flos-aquae - κυανοβακτήριο ήταν το πιο ανεκτικό στα ζιζανιοκτόνα από τα άλλα πράσινα φύκη.

9 Abstract Adverse effects of herbicides on nontarget plants are of particular concern because of the annual, widespread and increasingly worldwide use of these chemicals. Algae are essential components of aquatic ecosystems. They produce oxygen and organic substances on which most other life forms depend to provide food for other organisms. Herbicides can affect the structure and function of aquatic communities through altering species composition of an algal community. Growth-inhibiting tests were carried out for 3 herbicides (pendimethalin, oxyfluorfen and chlorsulfuron) in the algae Anabaena flos-aquae, Chlorella vulgaris, Selenastrum capricornutum, Oocystis parva, Scenedesmus quadricauda and Scenedesmus obliqnus and the differential sensitivities of the six algae to those herbicides were compared. The results indicate that the acute toxicity of chlorsulfuron is the highest among all of the herbicides tested. The decreasing order of average acute toxicity to six green algae, of 3 herbisides was as follows: chlorsulfuron > pendimethalin > oxyfluorfen Compared with the algal species tested, there are no species that are always the most sensitive or always the least sensitive, but in this work, Anabaena flos-aquae cyanobacteria, was more tolerant to herbicides than the green algae.

10 1. Εισαγωγή 1.1 Τα αίτια της οικολογικής κρίσης Οικοτοξικολογία Είναι γνωστό ότι ο άνθρωπος πάντα βίωνε κάποιες αλλαγές, υποβαθµίσεις, στο περιβάλλον του και στην υπόλοιπη φύση. Μετά την Αγροτική επανάσταση (9000 π.χ) άρχισαν να εµφανίζονται τα πρώτα προβλήµατα του περιβάλλοντος, ενώ µετά την Βιοµηχανική επανάσταση (1750 µ.χ) τα περιβαλλοντικά προβλήµατα έγιναν πιο έντονα χωρίς να πάρουν βέβαια τις σηµερινές τους διαστάσεις. Μετά τους δύο παγκοσµίους πολέµους κυρίως τις δεκαετίες του 40 και του 50 τα πράγµατα άλλαξαν και πραγµατοποιήθηκε µια αλµατώδης οικονοµική, τεχνολογική και βιοµηχανική ανάπτυξη χωρίς συχνά σύνεση και προγραµµατισµό. Η ανάπτυξη αυτή µοιραία οδήγησε σε υποβάθµιση του περιβάλλοντος η οποία αρχικά εκδηλώθηκε µε τη µείωση ή την εξαφάνιση ορισµένων πληθυσµών ευπαθών ειδών φυτών και ζώων και στη συνέχεια σε καταστροφή της δοµής και της λειτουργίας των οικοσυστηµάτων από τα οποία εξαρτάται άµεσα ή έµµεσα η επιβίωση του ανθρώπου. Τα αίτια της οικολογικής κρίσης είναι, (Καρανδεινός, 1995): η καλπάζουσα αύξηση του πληθυσµού της γης η αστικοποίηση η εξάντληση νέων τόπων του πλανήτη για µεταναστεύσεις και εποίκηση η άνιση κατανοµή του πλούτου της γης η αντικατάσταση της παραδοσιακής οικονοµίας και εκµετάλλευσης του πλούτου από την σύγχρονη τεχνολογία και την οικονοµία του κέρδους. Η διεύρυνση του χάσµατος µεταξύ τεχνολογικής ικανότητας και οικολογικής γνώσης Η θρησκευτικοφιλοσοφική θεώρηση του ανθρώπου σε σχέση µε την φύση Εισαγωγή στις Έννοιες Τοξικολογίας και της Οικοτοξικολογίας. Η περιβαλλοντική ρύπανση και η έκθεση σε τοξικές και επικίνδυνες χηµικές ουσίες, φυσικούς παράγοντες, (π.χ. ακτινοβολία) και παθογόνους οργανισµούς είναι γνωστό ότι µπορούν να προκαλέσουν φθορές, νοσηρότητα και θνησιµότητα στα βιολογικά συστήµατα. Οι επιστηµονικοί τοµείς που αναπτύχθηκαν τις τελευταίες δεκαετίες για την έρευνα των ποικίλων τοξικών επιδράσεων, κυρίως χηµικών ουσιών, καλύπτονται κάτω από τον όρο της επιστήµης της Τοξικολογίας, µε ιδιαίτερη έµφαση στα τοξικολογικά προβλήµατα του ανθρώπου.

11 Ο πατέρας της τοξικολογίας θεωρείται ο Παράκελσος ( ), στον οποίο οφείλεται η βασική αρχή της τοξικολογίας «όλες οι ουσίες είναι δηλητήρια και η δόση διαφοροποιεί την τοξική δράση». Θεωρητικά λοιπόν όλες οι ουσίες, φυσικές ή συνθετικές ή παραγόµενες από καύση ή άλλη φυσική ή τεχνολογική διεργασία, µπορούν να παρέµβουν στις φυσιολογικές διεργασίες µεταβολισµού ζωντανών οργανισµών και να προκαλέσουν βλάβες ή το θάνατο, ανάλογα µε την έκθεση, τη χρονική διάρκεια και τον τρόπο εισόδου στον οργανισµό. Ο τρόπος έκθεσης ενός οργανισµού σε µία χηµική ουσία και η συγκέντρωση ή η ποσότητα της ουσίας, αποτελούν τις δύο πιο χαρακτηριστικές παραµέτρους που πρέπει να λαµβάνονται υπόψη για τη διερεύνηση της τοξικολογικής της δράσης, (Οικοτοξικολογία και Περιβαλλοντική Τοξικολογία, Βαλαβανίδης Α., 2007). Οι εφαρµογές των βασικών αρχών της Τοξικολογίας και των πειραµατικών µεθοδολογιών που µελετούσαν τις επιβλαβείς επιδράσεις των χηµικών ρύπων, αλλά µε έµφαση την περιβαλλοντική ρύπανση δηµιούργησαν τις επιστήµες της Περιβαλλοντικής Τοξικολογίας και Οικοτοξικολογίας, (Βαλαβανίδης Αθ., 1999). Η Οικοτοξικολογία εµφανίσθηκε το 1969 ως µία φυσική προέκταση της τοξικολογίας. Έχει ως αντικείµενο την µελέτη των ρύπων µέσα στα διάφορα οικοσυστήµατα συµπεριλαµβανοµένων και εκείνων όπου λείπει η ανθρώπινη παρουσία (Αράπης Γ. 1998). Η οικοτοξικολογία έχει σαν στόχο: 1) τη διευκρίνιση των ιδιοτήτων και κατανόηση τω µηχανισµών της ρύπανσης των διαφόρων οικοσυστηµάτων και της βιόσφαιρας από τις σηµαντικότερες κατηγορίες τοξικών ρύπων. 2) τη µελέτη της µεταφοράς τους, όπως και της βιογεωργικής µετατροπής τους, µέσα στα οικοσυστήµατα. 3) την ανάλυση τω συνεπειών τους στις βιοκοινωνίες και, επίσης, τω ανωµαλιών που προκαλούν στις βασικές οικολογικές διαδικασίες, και συγκεκριµένα σ αυτές που εξασφαλίζουν την βιολογική παραγωγικότητα τω οικοσυστηµάτων και της βιόσφαιρας γενικότερα (Αράπης Γ., 1998).

12 1.1.2 ιασπορά και διάχυση ρύπων στο περιβάλλον Οι χηµικές ουσίες όταν απελευθερωθούν στο φυσικό περιβάλλον υπόκεινται σε διασπορά στην ατµόσφαιρα, τα υδάτινα συστήµατα, το έδαφος και στα ιζήµατα ανάλογα µε τις φυσικοχηµικές τους ιδιότητες. Οι χηµικοί ρύποι µέσω διασκορπισµού, διάχυσης, διείσδυσης και βιοσυσσώρευσης σε ζωντανούς οργανισµούς δηµιουργούν προβλήµατα περιβαλλοντικής τοξικολογίας που απαιτούν συστηµατική ανάλυση. Συγχρόνως υπάρχουν πορείες βιοαποικοδόµησης, ιζηµατοποίησης, οξειδωτικής διάσπασης ή εξαέρωσης που κάνουν πιο σύνθετη την εικόνα της οικοτοξικολογικής δράσης. Εάν ληφθούν υπόψη και οι τοξικολογικές επιπτώσεις σε επίπεδο οργανισµού, κοινοτήτων και οικοσυστηµάτων, τότε κατανοούµε την πολυπλοκότητα των οικοτοξικολογικών ερευνών, (De Henau H., 1998). Η διασπορά των χηµικών ρύπων στο φυσικό περιβάλλον είναι µία φάση για την οποία υπάρχουν µεθοδολογικές προσεγγίσεις, τόσο για τους υπολογισµούς των συγκεντρώσεων πέρα από την πηγή ρύπανσης, όσο και τη µεταφορά τους σε µεγάλες αποστάσεις. Οι δύο διαδικασίες για τις οποίες ενδιαφέρεται η οικοτοξικολογική έρευνα είναι η βιοσυσσώρευση µέσω της τροφικής αλυσίδας ή στους διάφορους ιστούς και όργανα των οργανισµών, καθώς και της βιοαποικοδόµησης ή διάσπασης µε την επίδραση του φυσικού περιβάλλοντος, (Mckay D., 1998, Van Straalen NM., 2003) Επιδράσεις χηµικών ρύπων σε έµβιους οργανισµούς και οικοσυστήµατα Οι ζωντανοί οργανισµοί σε ένα οικοσύστηµα µπορούν να εκδηλώσουν διαφορετικές ευαισθησίες στις τοξικές χηµικές ουσίες λόγω των πολυσύνθετων αλληλεπιδράσεων µεταξύ έµβιων και αβιογενών παραµέτρων του περιβάλλοντος. Παράδειγµα τέτοιων δράσεων είναι τα ζιζανιοκτόνα, τα οποία έχουν επιλεκτική τοξικότητα στα φυτά και στα ζιζάνια. Εάν τα ζιζανιοκτόνα δεν είναι βιοδιασπάσιµα τότε συγκεντρώνονται επιλεκτικά σε ορισµένα έµβια όντα και υπόκεινται σε βιοµεγενθύνση µέσω της τροφικής αλυσίδας. Οι µελέτες µε χηµικούς ρύπους στο περιβάλλον έδειξαν ότι υπάρχουν όρια κάτω από τα οποία συµβαίνουν υποθανατηφόρες δράσεις ή άλλες επιδράσεις στους οργανισµούς. Οι κρίσιµες συγκεντρώσεις για κάθε χηµικό ρύπο διαφέρουν από είδος σε είδος οργανισµού και εξαρτώνται άµεσα από τις παραµέτρους του περιβάλλοντος και τον τρόπο έκθεσης. Η οικοτοξικολογική δράση των χηµικών ρύπων µπορεί να µεταβληθεί σηµαντικά όταν υπάρχει µίγµα χηµικών ουσιών στο περιβάλλον, λόγω των προσθετικών, συνεργικών και ανταγωνιστικών δράσεων.

13 1.1.4 Μερικά Βασικά Προβλήµατα των Οικοτοξικολογικών Ερευνών (α) Τα βιολογικά συστήµατα χαρακτηρίζονται από µεγάλη βιοποικιλότητα. Η ποικιλότητα δυσκολεύει την συστηµατοποίηση των οικοτοξικολογικών αποτελεσµάτων από την χρήση µικρόκοσµων και µεσοκόσµων. Εναλλακτική λύση στο πρόβληµα της ποικιλότητας είναι να περιορισθεί ο αριθµός των ειδών και οι φυσικοχηµικές παράµετροι. (β) Η ωριµότητα ενός συστήµατος και ο εγκλιµατισµός των οργανισµών στο τεχνητό περιβάλλον παίζει σηµαντικό ρόλο στις οικοτοξικολογικές έρευνες. Τα τροφικά επίπεδα πρέπει να αποκατασταθούν, οι οργανισµοί πρέπει να πετύχουν δυναµική ισορροπία µε το περιβάλλον τους, ώστε να αρχίσουν οι δόσεις των χηµικών ρύπων και οι µετρήσεις. (γ) Η χρήση µακροφύτων, µακροφυτικών πολυκυτταρικών φυκών και υδρόβιων φυτών σε τεχνητά οικοσυστήµατα παίζει σηµαντικό ρόλο. Ο πληθυσµός και η πυκνότητα των φυκών και των υδρόβιων φυτών σε τεχνητά οικοσυστήµατα είναι απαραίτητα στοιχεία προσοµοίωσης των φυσικών συνθηκών. (δ) Η χρήση διαφόρων πληθυσµών και ειδών ψαριών σε τεχνητά οικοσυστήµατα για έρευνες είναι µια άλλη διάσταση του πειραµατισµού. (ε) Οι κλίµακες πειραµατικών συστηµάτων έχουν άµεσα επιπτώσεις στα αποτελέσµατα οικοτοξικολογικών µεθόδων. Το µέγεθος των τεχνητών υδρόβιων συστηµάτων, η ποικιλία των ειδών, η διάρκεια των πειραµάτων και δειγµατοληψιών επηρεάζουν τις µετρήσεις στα τελικά σηµεία των συστηµάτων. (στ) Η δοσολογία και η µέθοδος εφαρµογής έχουν µεγάλη σηµασία στις οικοτοξικολογικές έρευνες. Η κατανοµή και τύχη των χηµικών ρύπων µετά την εφαρµογή των δόσεων στο σύστηµα είναι σηµαντικοί παράγοντες. (ζ) Ο τρόπος που οι χηµικές ουσίες διαχέονται στο υδάτινο σύστηµα και η συσσώρευση, εξουδετέρωση ή διάσπαση κατά την διάρκεια των πειραµάτων έχουν µεγάλη σηµασία. (η) Ο πειραµατικός σχεδιασµός και η στατιστική ανάλυση των αποτελεσµάτων πρέπει να προσαρµοσθούν στις ανάγκες και τις παραµέτρους των πειραµατικών οικοσυστηµάτων και το είδος των χηµικών ρύπων.

14 1.2 Υδρόβια τοξικολογία Η υδρόβια τοξικολογία ασχολείται µε την ποιοτική και ποσοτική µελέτη τοξικών επιπτώσεων ρυπαντών σε υδάτινα οικοσυστήµατα και οργανισµούς, (Adams, 1995). Ως ρύπους θεωρούµε διάφορες χηµικές ουσίες, όπως τα εντοµοκτόνα και τα ζιζανιοκτόνα, (Rand and Petrocelli, 1985; Roux, 1990). Επίσης, µελετώνται οι συγκεντρώσεις ή οι ποσότητες των χηµικών, οι οποίες µπορεί να βρεθούν στα υδάτινα οικοσυστήµατα και στο ίζηµα. Οι πιο απλές υδροοικοτοξικολογικές µελέτες χρησιµοποιούνται για την ανίχνευση του αν κάποια χηµική ουσία µπορεί να θεωρηθεί ότι έχει αρνητικές συνέπειες στο περιβάλλον. Όµως για τον προσδιορισµό των επιδράσεων αυτών των ουσιών µπορούν να χρησιµοποιηθούν πειράµατα όπου δηµιουργούνται πραγµατικές περιβαλλοντικές συνθήκες, χρησιµοποιώντας τεχνητές λίµνες ή ποτάµια. Πρόσφατα πολλά εργαστηριακά πειράµατα που βρίσκονται ανάµεσα στις απλές µελέτες και τις µελέτες που δηµιουργούν τεχνητές συνθήκες, µπορούν να αποδώσουν χρήσιµα συµπεράσµατα και να χρησιµοποιηθούν και σε άλλα οικοσυστήµατα από αυτά που προήλθαν, (Boxall et al 2002). Για τις απλές µελέτες πρέπει να ακολουθηθούν ορισµένα κριτήρια ώστε να είναι αποτελεσµατικές, όπως τα συµπεράσµατα των εργαστηριακών δοκιµών σε κάποιο επιλεγµένο µεµονωµένο είδος ή οργανισµό να αφορούν και µεγαλύτερες τάξεις οργανισµών και τα επιλεγµένα σηµεία στα οποία µελετάται ένα είδος να είναι τα πιο ευαίσθητα. Συνήθως όµως αυτές οι µελέτες δεν καλύπτουν τα κριτήρια αυτά, αφού εµπλέκονται πολλοί απροσδιόριστοι παράγοντες. Αν όµως µέσω αυτών των µελετών παρουσιάζεται κάποια χηµική ουσία να αποτελεί περιβαλλοντικό κίνδυνο οι επιπτώσεις της µπορούν να προσδιοριστούν µε περισσότερη ακρίβεια χρησιµοποιώντας δοκιµές µε πιο ρεαλιστικές συνθήκες όπου χρησιµοποιούνται τεχνητές λίµνες ή ποτάµια. Οι τελευταίες χρησιµοποιούνται για χηµικές ουσίες, όπως τα εντοµοκτόνα και τα διάφορα απολυµαντικά και έχουν αρκετά πλεονεκτήµατα όπως: α) µπορούν να χρησιµοποιηθούν για µεγαλύτερο εύρος οργανισµών, β) να προσδιορίσουν τις αλληλεπιδράσεις των διαφόρων ειδών και γ) να προσδιορίσουν έµµεσες επιπτώσεις των ουσιών αυτών. Όµως και αυτές οι µελέτες έχουν κάποιους περιορισµούς αφού τα αποτελέσµατά τους δεν µπορούν να χρησιµοποιηθούν εύκολα σε διαφορετικές συνθήκες από αυτές που έχουν εξαχθεί, αφού οι µελέτες αυτές µπορεί να διαφέρουν στην διάρκεια και το χρόνο πραγµατοποίησης τους, ενώ η πολυπλοκότητα τους µειώνει και τα επίπεδα αξιοπιστίας τους.

15 Επίσης πολύ σηµαντικό µειονέκτηµά τους είναι ότι για την ακριβέστερη προσοµοίωση των περιβαλλοντικών συνθηκών σε τεχνητές κατασκευές απαιτείται µεγάλο κόστος. Μπορούµε να πούµε ότι οι µελέτες που βρίσκονται ανάµεσα στις απλές µελέτες ενός είδους και τις µελέτες όπου χρησιµοποιούνται τεχνητές λίµνες ή ποτάµια µπορούν να παρέχουν ποίκιλες πληροφορίες για την τοξικότητα των φυτοπροστατευτικών προϊόντων. Τα αντικείµενα αυτών των εργαστηριακών µελετών συµπεριλαµβάνουν ένα τουλάχιστον από τα παρακάτω: α) την µέτρηση των επιπτώσεων µη συνεχών εκθέσεων σε ρυπογόνα, β) την βελτίωση της εκτίµησης της ευαισθησίας διαφόρων ειδών σε εντοµοκτόνα, γ) την εκτίµηση των επιδράσεων των ρυπογόνων σε ευαίσθητα βιολογικά στάδια και πληθυσµούς, δ) την αξιολόγηση της δυνατότητας ενός οικοσυστήµατος να επανέλθει µετά από έκθεσή του σε κάποιο εντοµοκτόνο, και ε) τον προσδιορισµό των έµµεσων επιπτώσεων των ουσιών στο οικοσύστηµα Πηγές ρύπανσης των υδάτων των ποταµών και των λιµνών Οι ποταµοί και οι λίµνες είναι αποδέκτες των νερών απορροής των λεκανών τους. Η φυσική κατάσταση της ποιότητας των νερών ενός ποταµού ή µίας λίµνης σπάνια διατηρείται και επηρεάζεται από την βιοµηχανική ή αγροτική χρήση της γης της λεκάνης απορροής του. Την δεκαετία του 1960 παρουσιάσθηκαν οι πρώτες εργασίες µε θέµα την ύπαρξη υπολειµµάτων γεωργικών φαρµάκων, (οργανοχλωριωµένων εντοµοκτόνων DDT) και τις τοξικές τους επιδράσεις στους υδρόβιους οργανισµούς, (Carson, 1962; Cope 1965). Οι πηγές ρύπανσης των υδάτων των ποταµών και των λιµνών µπορούν να διαχωριστούν σε µη σηµειακές και σηµειακές. Σηµαντικές πηγές µη σηµειακής ρύπανσης επιφανειακών νερών αποτελούν η επιφανειακή απορροή (surface run off) υδάτων, τα στραγγιστικά νερά αγροτικής γης, η κατακρήµνιση οργανικών κυρίως ρύπων µε το νερό της βροχής. Αντιθέτως, σηµαντικές πηγές σηµειακής ρύπανσης αποτελούν οι αγροτικές και αστικές βιοµηχανίες που απορρίπτουν τα απόβλητα τους στα νερά παρακειµένων ποταµών, µη ορθολογικές αγροτικές δραστηριότητες, όπως προετοιµασία ή καθαρισµός ψεκαστικών µηχανηµάτων, µη ασφαλή αποθήκευση αγροχηµικών.

16 1.2.2 Ρύπανση ανθρωπογενούς προέλευσης Ρύπανση ανθρωπογενούς προέλευσης ορίζεται κάθε άµεση ή έµµεση εισαγωγή ουσιών, η οποία έχει βλαπτική επίδραση στους ζωντανούς οργανισµούς, είναι επικίνδυνη για την ανθρώπινη υγεία ή παρεµποδίζει τη χρήση των υδάτων ή αλλοιώνει την ποιότητα του νερού ή υποβαθµίζει τις δυνατότητες χρησιµοποίησής τους για ψυχαγωγικούς σκοπούς. Οι κυριότερες πηγές ρύπανσης του οικοσυστήµατος είναι τα βιοµηχανικά και αστικά λύµατα και οι γεωργικές καλλιέργειες. Γεωργική ρύπανση Η σύγχρονη γεωργία παρασύρεται ολοένα και περισσότερο στην αλόγιστη χρήση ανόργανων ή οργανικών χηµικών ουσιών. Έτσι, η γεωργία κατέληξε να αποτελεί την µεγαλύτερη πηγή ρύπανσης των υδάτινων οικοσυστηµάτων, (Vinten et al. 1991). Η χρήση χηµικών λιπασµάτων και φυτοφαρµάκων στη γεωργία αποτελούν τους κύριους παράγοντες της γεωργικής ρύπανσης. Η ρύπανση των επιφανειακών νερών από τη γεωργία αναγνωρίζεται παγκοσµίως ότι αποτελεί ένα σηµαντικό ποσοστό της ολικής ρύπανσης των φυσικών υδατορευµάτων. Οι κυριότερες κατηγορίες που απαντούν ως ρύποι στα νερά είναι τα οργανοχλωριωµένα φυτοφάρµακα, τα οργανοφωσφορικά, τα καρβαµιδικά, τα πυρεθροειδή κλπ. Σηµαντικές ποσότητες φυτοφαρµάκων απαντούν και σε υπόγεια νερά. i) Φυτοφάρµακα: Το γεγονός ότι η χρήση των φυτοφαρµάκων στις γεωργικές καλλιέργειες τα τελευταία χρόνια έχει αυξηθεί κατακόρυφα εγκυµονεί κινδύνους για πιθανή ρύπανση του περιβάλλοντος. Η επίδραση των φυτοφαρµάκων στο οικοσύστηµα εξαρτάται από τις ιδιότητες του υπολείµµατος, τη διαλυτότητα των ενώσεων τους, την αντοχή στις διασπάσεις και την τοξικότητά τους, (Κουϊµτζής και συν. 1993). ii) Ζιζανιοκτόνα: Η κυριότερη κατηγορία των ζιζανιοκτόνων που χρησιµοποιούνται στην Ελλάδα είναι οι τριαζίνες (27% του ολικού ποσού των ζιζανιοκτόνων). Η επόµενη κατηγορία είναι τα υποκατεστηµένα παράγωγα της ουρίας (3%) και τα όξινα ζιζανιοκτόνα (8%). Τα περισσότερα ζιζανιοκτόνα θεωρούνται ήπια τοξικά, καθώς το LC50 κυµαίνεται µεταξύ mg/l. Παρ όλα αυτά δεν πρέπει να διαφεύγει της προσοχής ότι όλα είναι ειδικά τοξικά για τους φωτοσυνθετικούς οργανισµούς, επειδή ακριβώς έχουν σχεδιαστεί ειδικά να καταστρέφουν φυτά και να εµποδίζουν την ανάπτυξή τους. Έτσι, είναι συνήθως πολύ τοξικά στα φυτά και όλους τους υπόλοιπους οργανισµούς, (Κουϊµτζής και συν. 1993).

17 1.3 Εκτίµηση Περιβαλλοντικού και Οικολογικού Κινδύνου Η ποσοτική εκτίµηση των επιπτώσεων χηµικών ουσιών και παρασκευασµάτων στο περιβάλλον και τα οικοσυστήµατα καλείται Εκτίµηση Περιβαλλοντικού και Οικολογικού Κινδύνου, (Assessment of environmental and ecological risk). Η εκτίµηση κινδύνου είναι ένα εργαλείο διαχείρισης που χρησιµοποιείται για να λαµβάνονται κρίσιµες αποφάσεις κατά την εµπορία και τη χρήση νέων χηµικών υλικών, παρασκευασµάτων, συσκευασιών κ.λπ, για τα οποία υπάρχουν ή δεν υπάρχουν τοξικολογικά και οικοτοξικολογικά δεδοµένα περιβαλλοντικών επιπτώσεων. Η περιβαλλοντική τοξικολογία προσπαθεί να λύσει ειδικά επιστηµονικά προβλήµατα, ιδιαίτερα για τις επιβλαβείς επιδράσεις χηµικών ουσιών-ρύπων σε οργανισµούς και οικοσυστήµατα (Βαλαβανίδης Αθ., 1999). Ο ρόλος της τοξικολογίας και της οικοτοξικολογίας στην εκτίµηση του περιβαλλοντικού και οικολογικού κινδύνου είναι ακρογωνιαίας σηµασίας. Παρά τη µεγάλη ποικιλία χηµικών ουσιών, εκθέσεων, φυσικών συνθηκών, έµβιων όντων και οικοσυστηµάτων, η τοξικολογία έχει καταφέρει να προσδιορίσει πρότυπα δοκιµασιών και σταθερές τοξικολογικών αποτελεσµάτων, που να µπορούν να χρησιµοποιηθούν σε ποσοτικές εκτιµήσεις και µε µαθηµατικά µοντέλα και να περιγράψουν τις πιθανότητες βλαβών στην υγεία και τις επιπτώσεις στο περιβάλλον. Τα τοξικολογικά δεδοµένα ξεκινούν µε τη διάγνωση των επιβλαβών επιπτώσεων στα έµβια όντα (hazard identification), επιβεβαιώνουν µε πειράµατα σε πειραµατόζωα ή οικοτοξικολογικές έρευνες την δόση-αποτέλεσµα και εκτιµούν τις διάφορες τοξικολογικές παραµέτρους, όπως LC50, NOAEL, κλπ, εκτιµούν το βαθµό και τη συχνότητα έκθεσης (exposure assessment), και µε βάση όλα αυτά χαρακτηρίζουν τον κίνδυνο, (risk characterization) Εκτίµηση της τοξικότητας των ρύπων οκιµές τοξικότητας: Έχουν σαν στόχο την εκτίµηση του βαθµού ευαισθησίας (ή αντοχής) των διαφόρων ζωϊκών ή φυτικών ειδών στον έναν ή τον άλλο τοξικό ρύπο (Αράπης Γ.,1998). Ουσιαστικά την πράξη ψάχνουµε: 1) Να καθορίσουµε τις διαφορετικές µορφές τοξικότητας δια αναπνοής, κατάποσης η και (επιδερµικής) επαφής. 2) Μια ποσοτική εκτίµηση των κυριοτέρων συνεπειών (θανατηφόρων ή άλλων) των τοξικών ουσιών.

18 Ο καθορισµός του τοξικού δυναµικού ενός ρύπου είναι να εκτιµηθούν διάφοροι παράµετροι που χαρακτηρίζουν την δράση του ρύπου όχι τόσο σε επίπεδο αποµονωµένου ατόµου αλλά κυρίως επάνω σε ένα πληθυσµό. Ακόµα και οι κυριότερη συνέπεια που δεν είναι άλλη από τον θάνατο του οργανισµού, εκτιµάτε µε ένα ποσοστό (ή συντελεστή θνησιµότητας ο οποίος όµως δεν πρέπει να έχει χαρακτήρα ατοµικό αλλά αντίθετα να εκφράζει κατά γενικό κανόνα τον πληθυσµό. Είναι λοιπόν ένα κριτήριο καθαρά δηµοοικολογικό. Οικοτοξικολογικοί παράµετροι α) Τρόποι εισόδου τοξινών στους οργανισµούς: i) Αναπνευστική οδός, ii) Επιδερµική οδός, iii) Τροφική β) Τρόποι εκδήλωσης τοξικότητας: Το αποτέλεσµα της τοξικότητας µιας ουσίας µπορεί να είναι: Οξύ: Σύντοµος θάνατος (και στους τρεις τρόπους: Αναπνευστικό, Επιδερµικό Τροφικό) Υπό-οξύ: ιαφέρει στο ότι ένα µέρος του πληθυσµού επιβιώνει. Μακροπρόθεσµο: Οι συνέπειες εκδηλώνονται µε τον καιρό. γ) Εκτίµηση τοξικότητας: Γίνεται µε την χρήση τοξικολογικών τεστ σε: i) υδρόβιους οργανισµούς, ii) είδη άγριας πανίδας και χλωρίδας, iii) ιζήµατα, iv) έδαφος, v) φύκη (algae) και φυτά, vi) έρευνα µε δείκτες γεωλογικού τοπίου και vii) υδρόβιους και χερσαίους οργανισµούς και εφαρµόζονται στα 4 στάδια της βιολογικής οργάνωσης: α) βιοχηµικό και κυτταρικό στάδιο των ζωντανών οργανισµών, όπου χρησιµοποιούνται βιοσηµαντές (biomarkers) για βιοχηµικές, φυσιολογικές και ιστολογικές µεταβολές β) ολόκληρος ο οργανισµός γ) πληθυσµοί βιολογικών ειδών και δ) βιοκοινότητες που περιέχουν µεγάλη ποικιλία οργανισµών.

19 Πρέπει να πληρούνται οι εξής όροι: Οµοιογένεια δειγµάτων Χρήση τεχνικών που εξασφαλίζουν ίδιες συνθήκες καθόλη την διάρκεια του πειράµατος Χρήση των κατάλληλων στατιστικών µεθόδων για την ανάλυση και επεξεργασία των αποτελεσµάτων. δ) Μέθοδοι καθορισµού τοξικότητας: Καθορισµός της επίδρασης που παρατηρείται πάνω σε συγκεκριµένο πειραµατικό οργανισµό µετά από συγκεκριµένο χρόνο σε συνάρτηση µε αυξανόµενες ποσότητες ή συγκεντρώσεις τοξικής ουσίας. Εκφράζεται µε τα σύµβολα (LD50, LC50, LD90, EC50 κλπ) Επίδραση που προκαλείται από µια σταθερή ποσότητα ή συγκέντρωση της τοξικής ουσίας σε αυξανόµενη διάρκεια χρόνου. Εκφράζεται µε τα σύµβολα (LT 50, LT 90 κλπ). Οι αριθµοί 50, 90, κλπ. στα παραπάνω σύµβολα υποδηλώνουν το % ποσοστό επίδρασης των οργανισµών, που παρατηρείται στο τέλος του πειράµατος. 1.4 Βιοδείκτες Τα µέσα για την καταγραφή των αλλαγών του περιβάλλοντος σε διάφορα επίπεδα βιολογικής οργάνωσης και της εκτίµησης της ρύπανσης του περιβάλλοντος είναι οι βιοδείκτες. Οι δείκτες αυτοί βασίσθηκαν στην αφθονία, παρουσία ή απουσία διαφόρων ειδών, δηλαδή στη συχνότητα κατανοµής ειδών σε µια κοινότητα. Ορισµένα είδη οργανισµών σε ένα οικοσύστηµα διατηρούν κεντρικό ρόλο για την κατάσταση που επικρατεί και τις ισορροπίες µε το αβιοτικό περιβάλλον. Η παρακολούθηση των ειδών αυτών µπορεί να ληφθεί ως αντιπροσωπευτική και για το σύνολο των ειδών και µε βάση τα είδη αυτά µπορεί να προσδιορισθεί ο βαθµός ρύπανσης του φυσικού περιβάλλοντος. Με τους βιοδείκτες µελετάµε : τις βιοχηµικές και φυσιολογικές αντιδράσεις τους τις παρεκκλίσεις από τον κανόνα στους ανατοµικούς, µορφολογικούς, βιορυθµικούς όρους και στους όρους συµπεριφοράς τους τις αλλαγές στις βιοκοινωνίες περιλαµβανοµένης της κατανοµής τους τις αλλαγές στην δοµή και λειτουργία των οικοσυστηµάτων τις αλλαγές στα χαρακτηριστικά του τοπίου.

20 Η βιοκαταγραφή της διασποράς και των συγκεντρώσεων των ρύπων γίνεται µε κατάλληλα επιλεγόµενους φυτικούς και ζωικούς οργανισµούς οι οποίοι: α) Παρέχουν στους ερευνητές ποιοτικές και ποσοτικές πληροφορίες για τα δυνητικά και επιβλαβή στοιχεία ή ενώσεις στο περιβάλλον. β) Βοηθούν στην αξιολόγηση των αθροιστικών επιπτώσεων των ρύπων στους οργανισµούς και στα οικοσυστήµατα. γ) Συµβάλλουν στην άµεση ή έµµεση αξιολόγηση των βιολογικών επιπτώσεων των ρύπων. δ) Βοηθούν στην αξιολόγηση των επιπτώσεων της ρύπανσης σε δεδοµένη περιοχή ή οικοσύστηµα σε σχέση µε τις λοιπές συνθήκες του συγκεκριµένου περιβάλλοντος. ε) Παρέχουν τη δυνατότητα εκτίµησης απόλυτων τιµών συγκεντρώσεων των ρύπων µετά από βαθµονόµηση του βιοδείκτη µε την παράλληλη χρήση καταγραφικού οργάνου ή άλλων αναλυτικών µεθόδων. Οι βιοδείκτες διακρίνονται στους Θετικούς Βιοδείκτες και τους Αρνητικούς Βιοδείκτες: Θετικοί βιοδείκτες: χαρακτηρίζονται εκείνοι οι οργανισµοί που παρέχουν την πληροφορία για την αλλοίωση ή την αποκατάσταση του περιβάλλοντος µε την παρουσία τους, την κατανοµή τους, την αφθονία τους ή την επανεµφάνισή τους, π.χ. η έντονη ανάπτυξη ορισµένων ειδών κυανοφυκών µας πληροφορεί για το επίπεδο ευτροφισµού των λιµνών. Αρνητικοί βιοδείκτες: χαρακτηρίζονται εκείνοι οι οργανισµοί που µας πληροφορούν για διάφορους περιβαλλοντικούς παράγοντες µε την απουσία τους σε ένα συγκεκριµένο περιβάλλον ή οικοσύστηµα ή µε την εξάλειψη τους από αυτό, π.χ. η εξάλειψη ειδών λειχήνων σε ένα ηµιφυσικό ή αστικό οικοσύστηµα όπου υπάρχουν υψηλές συγκεντρώσεις SO 2. Επίσης οι βιοδείκτες διακρίνονται και ανάλογα του τρόπου χρήσης τους σε δύο κατηγορίες: Τους Φυσικούς ή Παθητικούς βιοδείκτες: όταν η ανίχνευση και η καταγραφή (monitoting) γίνεται στο φυσικό τους περιβάλλον και αυτό µας επιτρέπει την παρακολούθηση της ποιότητας του περιβάλλοντος για µεγάλες χρονικές περιόδους. Τους Ενεργούς ή Πειραµατικούς βιοδείκτες: όταν τους εγκαθιστούµε σε δίκτυο σταθµών βιοκαταγραφής ή τους µετεγκαθιστούµε από το φυσικό τους περιβάλλον σε ένα δίκτυο σταθµών σε ένα διαταραγµένο περιβάλλον. Η βιοκαταγραφή στην περίπτωση αυτή διαρκεί µικρές χρονικές περιόδους (4-12 µήνες) ανάλογα µε το είδος του βιοδείκτη και τον τύπο της πληροφορίας που πρόκειται να αποκοµίσουµε από την χρήση του (Καρανδεινός και Συν, Ρήγα-Καρανδεινού Α., 1996).

21 1.4.1 Κριτήρια για την επιλογή του δείκτη Συγκεκριµένα για την βιολογική παρακολούθηση µετρώντας την συγκέντρωση των ρύπων σε βιολογικό δείκτη τα κριτήρια για την επιλογή του δείκτη είναι, (Walker, et al 1996): 1. Είδη που µπορούν να έχουν έκθεση στους ρυπαντές. 2. Είδη που είναι ευαίσθητα στη συγκεκριµένη έκθεση. 3. Είδη για τα οποία µία επίδραση θα προκαλέσει σηµαντική ζηµιά. 4. Είδη που αντιπροσωπεύουν τυπικά χαρακτηριστικά ενός µεγάλου αριθµού άλλων ειδών στην κοινότητα. 5. Άφθονος αριθµός ειδών επιτρέπουν µεγάλα µεγέθη δειγµάτων για τη συλλογή στοιχείων. 6. Είδη στα οποία η οικολογία τους και η συµπεριφορά τους µας παρέχει εύκολο προσδιορισµό των επιδράσεων. Το είδος του οργανισµού που θα χρησιµοποιηθεί πρέπει να πληρεί τα παρακάτω κριτήρια: να είναι ευρύτατα διαδεδοµένοι και σε αφθονία εύκολο να βρεθούν στο συγκεκριµένο οικοσύστηµα και να συλλεγούν να υπάρχουν σε αρκετές ποσότητες ώστε να διευκολύνουν τις αναλύσεις και τις τοξικολογικές παρατηρήσεις Να είναι επιδηµητικά είδη (δηλαδή να παραµένουν στην ίδια περιοχή ή χώρα σε αντίθεση µε τα αποδηµητικά πτηνά) στα περισσότερα στάδια του κύκλου της ζωής τους να γηράσκουν εύκολα ώστε να γίνονται παρατηρήσεις και σε σχέση µε την ηλικία τους µέσα στα πλαίσια των οικοτοξικολογικών ερευνών να περιέχουν τέτοιες συγκεντρώσεις του χηµικού ρύπου ή ρύπων ώστε να διευκολύνεται η ανάλυση, αλλά και σε ποσότητες που να µην προκαλούν διαταραχές ή να σκοτώνουν τα άτοµα του πληθυσµού να είναι κατάλληλα για εργαστηριακές µελέτες να είναι είδη που να χρειάζεται να προστατεύσουµε από την ρύπανση και για τα οποία να υπάρχουν αρκετές µελέτες και πληροφορίες να είναι είδη που να βρίσκονται στην πρώτη φάση επίδρασης της ρύπανσης, εκτός και αν απαιτούνται πειράµατα σε ζώα που βρίσκονται στα ανώτερα επίπεδα της τροφικής αλυσίδας

22 1.4.2 Βιοδείκτες του υδάτινου περιβάλλοντος Σήµερα υπάρχει αυξανόµενο ενδιαφέρον για έναν αριθµό βιολογικών µετρήσεων, που περιλαµβάνει δείκτες βασισµένους στα ασπόνδυλα και στα ψάρια. Ως βιοδείκτες για την εκτίµηση της ποιότητας των ρεόντων υδάτων χρησιµοποιούν τα βενθικά µακροασπόνδυλα για τους παρακάτω λόγους: α) Αυτά είναι ζώα έχουν σχέση µε το βυθό, µετακινούνται λίγο και δεν µεταφέρονται παθητικά όπως το πλαγκτόν, εποµένως δέχονται και αντιδρούν στις τοπικές συνθήκες των σταθµών στους οποίους ανήκουν αλλά και σε ρύπους που προέρχονται από αποµακρυσµένες σηµειακές πηγές ρύπανσης. Το γεγονός αυτό τα κάνει µοναδικά. β) Η σύνθεση των βιοκοινωνιών τους µας πληροφορεί για αλλαγές που έχουν συµβεί στο οικοσύστηµα, εφόσον όµως γνωρίζουµε καλά ποια είναι αυτή η σύνθεση σε αδιατάρακτη και µη επιβαρηµένη από οποιουσδήποτε ρύπους κατάσταση. Συγχρόνως όµως, για να είµαστε σίγουροι ότι η εξαφάνιση ορισµένων ειδών από αυτά οφείλεται στη ρύπανση και σε άλλες φυσικοχηµικές παραµέτρους, θα πρέπει να γνωρίζουµε το βιολογικό κύκλο και τις προτιµήσεις τους. Στους υδρόβιους οργανισµούς τα πειράµατα διενεργούνται σε ψάρια (πέστροφα-rainbow trout), σε υδρόβια ασπόνδυλα (Daphnia magna), σε φύκη (Selenastrum spp. και Anabaena spp.), σε οργανισµούς που διαβιούν σε ιζήµατα (Chironomus spp.) και σε υδρόβια φυτά (Lemna spp.) Χρήση φυκών για µελέτες τοξικότητας Τα µονοκύτταρα φύκη θεωρούνται ιδανικά για τις µελέτες τοξικότητας στο περιβάλλον σε σύγκριση µε την χρήση ανώτερων φυτών. Ένα από τα πλεονεκτήµατα της χρήσης των φυκών στις περιβαλλοντικές µελέτες είναι η δυνατότητα χρησιµοποίησής τους για πολλές γενεές και σε σχετικά σύντοµα χρονικά διαστήµατα. Παλιότερες µελέτες έχουν αποδείξει την υψηλή ευαισθησία των περισσότερων φυκών στις αλλαγές των περιβαλλοντικών συνθηκών και ειδικότερα στην ρύπανση των υδάτων. Τα φύκη αποκρίνονται γρήγορα και µε τρόπο προβλέψιµο σε ένα ευρύ φάσµα ρυπαντών και παρέχουν χρήσιµες και έγκαιρες προειδοποιήσεις πριν την επιδείνωση των συνθηκών. Λόγω των θρεπτικών τους αναγκών τα φύκη δείκτες παρέχουν µοναδικές πληροφορίες σχετικά µε τις συνθήκες του οικοσυστήµατος που διαβιούν. Οι περισσότερες χρήσεις τους αφορούν την διερεύνηση για το αν οι αλλαγές των περιβαλλοντικών συνθηκών είναι αποδεκτές ή µη αποδεκτές για το ίδιο το οικοσύστηµα. Τα φύκη δείκτες είναι επίσης οικονοµικά αποδεκτά.

23 1.5 Φύκη Τα φύκη, (και όχι φύκια), (ενικός: το φύκος, alga, πληθυντικός: τα φύκη, algae) είναι υδρόβιοι φωτοσυνθετικοί οργανισµοί οι οποίοι δεν έχουν βλαστούς, µίσχους, φύλλα, ρίζες και δεν σχηµατίζουν σπέρµατα, άνθη ή καρπούς, όπως τα ανώτερα φυτά, (Raven et al, 1986). Αντίθετα, έχουν πρωτόγονες µεθόδους αναπαραγωγής, πρωτόγονη οργάνωση, πολύ απλή στις κατώτερες ταξινοµικές οµάδες, πιο πολύπλοκη στις ανώτερες. Σχηµατίζουν σπόρια αντί σπέρµατα. Ορισµένα έχουν πολύπλοκους βιολογικούς κύκλους. ιαφέρουν πολύ από τα Σπερµατόφυτα, τόσο από τα χερσαία όσο και από τα θαλάσσια, αυτά που οι περισσότεροι από άγνοια αποκαλούµε «φύκια», (ΕΛ.Φ.Ε., 2008). Τα φύκη, και κυρίως τα µικροσκοπικά, συναντώνται παντού (Εικόνα 1.1). Ιδιαίτερα στα νερά, γλυκά και αλµυρά, θάλασσες, λίµνες, ποτάµια και λιµνοθάλασσες. Ορισµένα, µικροσκοπικά, έχουν προσαρµοστεί και ζουν στο έδαφος, σε βράχους, πέτρες, ξύλα, ακόµα και σε ψυχρές ερηµικές περιοχές. Τα µεγάλων διαστάσεων φύκη βρίσκονται στη θάλασσα. Ορισµένα φαιοφύκη σχηµατίζουν πραγµατικά θαλάσσια δάση. Πολλά είδη αναπτύσσονται στο χιόνι, στα νέφη ή συµβιωτικά µε φυτά, ζώα ή µύκητες. Πολλά φύκη ζουν επιφυτικά σε υδρόβια, σε τροπικά φυτά ενώ άλλα ζουν στο τρίχωµα ζώων. Τα υδρόβια φύκη βρίσκονται στα γλυκά ή θαλάσσια νερά. Περίπου το 70% παγκοσµίως είναι µη εδαφικά, τα περισσότερα βρίσκονται σε βαθιά νερά και αποτελούν τους µοναδικούς παραγωγούς στο βυθό γι αυτό καλούνται και ως το γρασίδι του βυθού. Το µέγεθός τους κυµαίνεται από τα γιγάντια φύκη, (Εικόνα 1.2) που φτάνουν σε µέγεθος τα 60 µέτρα ως τα µικροσκοπικά µονοκύτταρα µικροφύκη που µπορούν να φτάσουν το µέγιστο 50 µm σε διάµετρο. Το είδος που επικρατεί κάθε φορά εξαρτάται από τις συνθήκες ανάπτυξης που επικρατούν στην λίµνη, κυρίως την θερµοκρασία, την οργανική ύλη, το επίπεδο οξυγόνου και την διαθεσιµότητα των θρεπτικών στοιχείων. Τα φύκη είναι αερόβιοι οργανισµοί οι οποίοι φωτοσυνθέτουν και αναπτύσσονται µε απλά ανόργανα συστατικά (CO 2, NH 3, NO 3 -, και PO 4 --) χρησιµοποιώντας το φως ως πηγή ενέργειας. Σηµειωτέον ότι τα φύκη παράγουν οξυγόνο κατά τη διάρκεια της ηµέρας και καταναλώνουν οξυγόνο κατά τη διάρκεια της νύχτας.

24 Εικόνα 1.1: ιάφορα γένη φυκών Εικόνα 1.2: Γιγάντια φύκια

25 1.5.1 Κυτταρική οργάνωση Τα φύκη ποικίλουν αρκετά σε µέγεθος, µορφή και ανάπτυξη. Μπορούν να: Είναι µονοκύτταρα. Είναι πολυκύτταρα, σαν αποικίες ή οµάδες νηµατοειδών κυττάρων. ιαµορφώνουν φυτικά σώµατα µε διαφοροποιηµένες µορφές κυττάρων. (Moore et al 1995) Αναπαραγωγή φυκών Τα φύκη αναπαράγονται αγενώς και εγγενώς. Παράγουν κινητά σπόρια που κολυµπούν µε τη βοήθεια µαστιγίων καθώς και ακίνητα αγενή σπόρια. Ορισµένα φύκη παράγουν ωάρια και σπερµατοζωΐδια τα οποία βρίσκονται σε ξεχωριστά κύτταρα ή όργανα. Πρέπει να σηµειώσουµε ότι οι γαµέτες των φυκών και τα όργανα τα οποία φέρουν τα σπόρια είναι µονοκύτταρα. Στα κατώτερα φύκη οι γαµέτες και τα σπόρια είναι µαστιγοφόρα ενώ στα ανώτερα φύκη µόνο οι αρσενικοί γαµέτες φέρουν µαστίγια. Συνήθως τα µαστίγια αυτά είναι δύο, ίσα ή άνισα (Moore et al 1995, Mauseth 2003) Εγγενής αναπαραγωγή Μπορούµε να διακρίνουµε τρεις τύπους κύκλων ζωής, ανάλογα µε τη σχέση της µείωσης µε την γονιµοποίηση, µεταξύ των φυκών. Ο πρώτος τύπος µοιάζει µε τον κύκλο ζωής των ανώτερων φυτών επειδή µερικά κύτταρα της διπλοειδούς πολυκυτταρικής φάσης υποβάλλονται σε µείωση για να δηµιουργήσουν σπόρια. Αυτός ο τύπος κύκλου ζωής βασίζεται στη σποριακή µείωση (sporic meiosis) επειδή η µείωση παράγει σπόρια. Ο δεύτερος τύπος εγγενούς αναπαραγωγής µοιάζει µε αυτόν των ζώων. Ορισµένα κύτταρα της πολυκυτταρικής διπλοειδούς φάσης υποβάλλονται σε µείωση για να δηµιουργήσουν γαµέτες και όχι σπόρια. Για το λόγο αυτό ο τύπος ονοµάζεται γαµετική µείωση (gametic meiosis). Ο τύπος αυτός είναι σπάνιος στα φύκη. Ο τρίτος τύπος µοιάζει µε τον κύκλο των µυκήτων στον οποίο τα µόνα διπλοειδή κύτταρα είναι τα ζυγωτά. Αυτό σηµαίνει ότι η επικρατέστερη φάση του κύκλου ζωής είναι η απλοειδής ανεξάρτητα από το εάν οι οργανισµοί είναι πολυκύτταροι ή µονοκύτταροι. Ο τύπος αυτός ονοµάζεται ζυγωτική µείωση (zygotic meiosis) για να διακριθεί από τη σποριακή µείωση της πολυκυτταρικής διπλοειδούς φάσης. Τα περισσότερα από τα πράσινα φύκη συµπεριλαµβανοµένων όλων των µονοκυτταρικών ειδών αναπαράγονται µε ζυγωτική µείωση.

26 Αγενής αναπαραγωγή Η αγενής αναπαραγωγή εµφανίζεται µε µεγαλύτερη συχνότητα. Τα µονοκυτταρικά φύκη αναπαράγονται αγενώς µε µίτωση και κυτταρική διαίρεση. Και τα πολυκυτταρικά φύκη αναπαράγονται αγενώς, άλλα µε βλαστικά σπόρια, που διαδίδονται φυτικά και αναπτύσσονται σε νέα άτοµα και άλλα µιτωτικά παράγοντας σπόρια τα οποία αποτελούν κλώνους των γονέων. Βλαστική αναπαραγωγή και µιτωτική παραγωγή συµβαίνει συνεχώς κατά τη διάρκεια της αυξήσεως των φυκών. Επειδή η αγενής αναπαραγωγή είναι γενικώς πιο γρήγορη από την εγγενή οι περισσότεροι πληθυσµοί φυκών αποτελούνται από αρκετούς κλώνους. Οι επτά γνωστοί µηχανισµοί αγενούς αναπαραγωγής είναι: i) Ζωοσπόρια, ii) Απλανοσπόρια (Chlorella), iii) Υπνοσπόρια, iv) Ακίνητα σπόρια, v) Αυτοσπόρια (Scenedesmaceae), vi) Κύστεις, (Moore et al 1995, Mauseth 2003) Μορφολογία φυκών Με εξαίρεση τα κυανοβακτήρια (Cyanobacteria) τα φύκη είναι ευκαρυωτικοί οργανισµοί δηλαδή το εσωτερικό των κυττάρων τους είναι οργανωµένο σε διαχωρισµένα µεµβρανοειδή οργανίδια που περιλαµβάνουν πυρήνα µε πυρηνίσκο και µιτοχόνδρια (Εικόνα 1.3). Ακόµα περιλαµβάνουν ενδοπλασµατικό δίκτυο δικτυοσώµατα και διατάξεις κύστεων γνωστά ως κενοτόπια. Ένα σηµαντικό οργανίδιο που βρίσκεται στα ευκαρυωτικά κύτταρα είναι ο χλωροπλάστης. Στα περισσότερα φύκη η κυριότερη χρωστική ουσία είναι η χλωροφύλλη. Πολλά φύκη περιέχουν δευτερεύουσες χρωστικές όπως τα καροτενοειδή που µπορεί να είναι καφέ η κίτρινα και οι φυκοµπιλίνες που µπορεί να είναι κόκκινες ή µπλε. Εικόνα 1.3: Σχηµατική παράσταση ενός ευκαρυωτικού κυττάρου φύκους.

27 Τα φύκη ποικίλουν σε σχήµατα και µορφές. Η απλούστερη µορφή είναι το απλό αυτότροφο κύτταρο. Τα πολυάριθµα µονοκύτταρα φύκη µπορούν να ενωθούν για να δηµιουργήσουν αποικία. Αν και όλα τα κύτταρα σε µια αποικία είναι ενωµένα το καθένα συνεχίζει να λειτουργεί ανεξάρτητα. Άλλα φύκη είναι πολυκύτταρα. Ακόµα και στα πιο απλά φύκη τα κύτταρα ενώνονται σχηµατίζοντας νηµάτια που πολλές φορές διακλαδίζονται και άλλες όχι. Οι πιο σύνθετες δοµές µπορούν να µορφοποιηθούν σαν ένας µικρός δίσκος, σωλήνας ή δενδροειδής σχηµατισµός. Τα περισσότερα συµπλέγµατα φυκών έχουν έντονα ειδικευµένα κύτταρα. Μερικά ανώτερα φύκια για παράδειγµα έχουν ποικιλία από εξειδικευµένους ιστούς που περιλαµβάνουν ριζοειδείς κατασκευές, τα stipes, τα οποία µοιάζουν µε φυτικούς µίσχους και φυλλοειδή πτερύγια. Ενώ τα περισσότερα φύκη κατασκευάζουν τα απαραίτητα θρεπτικά συστατικά µέσω της λειτουργίας της φωτοσύνθεσης µερικά δεν είναι σε θέση να φωτοσυνθέσουν. Αυτά τα φύκη λαµβάνουν τα θρεπτικά συστατικά τους από εξωτερικές πηγές απορροφώντας τα δια µέσω της µεµβράνης τους. Μερικά φύκη είναι παράσιτα ζώντας µόνα τους ή πάνω σε άλλους οργανισµούς από τους οποίους παίρνουν τα τρόφιµά τους. Μερικά παρασιτικά κόκκινα φύκη παρασιτούν άλλα κόκκινα φύκη και µερικά παρασιτικά δινοµαστιγωτά ζουν στα έντερα µερικών θαλάσσιων οργανισµών όπως τα Copepoda και τα Annelids, (Moore et al 1995, Mauseth 2003) Προκαρυωτικά φύκη και Ευκαρυωτικά φύκη Τα φύκη µπορούν να διακριθούν σε προκαρυωτικά ή ευκαρυωτικά αν δεν παρουσιάζουν ή αν παρουσιάζουν πυρηνική µεµβράνη, αντίστοιχα Προκαρυωτικά φύκη (Cyanophyta ή blue-green algae) Προκαρυωτικά φύκη αποτελούν τα κυανοβακτήρια, (κυανοφύκη). Τα κυανοβακτήρια είναι µια από τις πρώτες οµάδες έµβιων όντων που εµφανίστηκε πριν 3,8 δισεκατοµµύρια χρόνια και έπαιξε σηµαντικό ρόλο στη δηµιουργία του οξυγόνου της ατµόσφαιρας. Έχουν προκαρυωτική κυτταρική δοµή αντιπροσωπευτική των βακτηρίων, µε ένα µονό και µακρύ χρωµόσωµα, σε κυκλική µορφή. Το χρωµόσωµα που αποτελείται από µια διπλή έλικα DNA έχει πολύ µεγάλο µήκος και αναδιπλώνεται σε µια περιοχή που ονοµάζεται νουκλεοειδής περιοχή.

28 Τα προκαρυωτικά φωτοσυνθετικά κύτταρα στερούνται χλωροπλαστών. Τα φωτοσυνθετικά τους συστήµατα είναι κυρίως χρωστικές και ένζυµα που βρίσκονται στην κυτοπλασµατική τους µεµβράνη ή σε ειδικές δοµές, που πιθανότατα είναι προεκτάσεις της κυτοπλασµατικής τους µεµβράνης και καλούνται χρωµατοφόρα, (Ζιώγας Β., Μαρκόγλου Α., 2007). Φωτοσυνθέτουν άµεσα µέσα στο κυτόπλασµα εντός εξειδικευµένων οργανιδίων. Τα κυανοφύκη είναι µονοκύτταροι οργανισµοί, οι οποίοι είτε ζουν µεµονωµένα είτε σε αποικίες. Τα κυανοφύκη είναι αυτότροφα φωτοσυνθετικά αλλά έχουν την ικανότητα να προσλαµβάνουν οργανικές ενώσεις και κατά την διάρκεια της φωτοσύνθεσης αποβάλλουν µοριακό οξυγόνο. Ορισµένα από τα κυανοφύκη έχουν την ικανότητα να δεσµεύουν µοριακό άζωτο. Συναντώνται κυρίως σε λίµνες και θάλασσες, όπου επιπλέουν ή βρίσκονται προσκολληµένα σε διάφορα αντικείµενα, στο έδαφος και σε βράχους. Ορισµένα επιζούν σε θερµοκρασία 85 C και άλλα συµβιώνουν µε µύκητες και σχηµατίζουν διάφορα είδη λειχήνων, (Mauseth, 2003) Ευκαρυωτικά φύκη Όλα τα άλλα µονοκύτταρα φύκη είναι ευκαρυωτικά, (Εικόνα 1.4) και φωτοσυνθέτουν µέσα σε µεµβρανοειδείς κατασκευές που καλούνται χλωροπλάστες. Οι χλωροπλάστες παίζουν ρόλο στον ενεργειακό µεταβολισµό των φυκών και µέσα σε αυτούς βρίσκεται η χλωροφύλλη και άλλα µόρια της φωτοσύνθεσης. Οι διαφορές µεταξύ προκαρυωτικών και ευκαρυωτικών κυττάρων φαίνονται στον παρακάτω πίνακα 1.1. Στα φύκη, το κυτταρικό τοίχωµα αποτελείται από κυτταρίνη, η οποία βρίσκεται και στα φυτικά κύτταρα. Ο πυρήνας είναι συνήθως ελλειψοειδής ή σφαιρικός. Συστατικά του είναι το DNA και η πρωτεΐνη και διαχωρίζεται από το κυτταρόπλασµα από την πυρηνική µεµβράνη. Τα µονοκύτταρα φύκη περιλαµβάνουν τα ιάτοµα, τα οποία είναι πολύ σηµαντικά καθότι βρίσκονται στην βάση της τροφικής αλυσίδας και έχουν τη δυνατότητα να φωτοσυνθέτουν, (Mauseth, 2003).

29 Εικόνα 1.4: Ευκαρυωτικά φύκη, (ευγλενοειδή, µικροφύκη) Πίνακας 1.1: ιαφορές προκαρυωτικών και ευκαρυωτικών κυττάρων φυκών Χαρακτήρας Προκαρυωτικά Ευκαρυωτικά DNA µορφή introns ιστόνη µικρή περιστροφή σπάνια απουσιάζουν χρωµοσώµατα συνήθη εµφανίζονται Πυρήνας Πυρηνική µεµβράνη καµία εµφανίζεται Σφαιρικό σώµα κανένα εµφανίζεται µεταβολικού πυρήνα κανένας εµφανίζεται αληθινός πυρήνας Μίτωση άτρακτος κεντροµερή καµία κανένα εµφανίζεται αλλά µεταβάλλεται εµφανίζεται Μείωση καµία εµφανίζεται στα περισσότερα Ανταλλαγή γονιδίων σύζευξη ή καµία εγγενής στα περισσότερα Μεµβρανοειδή οργανίδια Πλαστίδια,δικτυοσώµατα, κανένα ή µεµβράνη σε ενδοπλασµατικό µερικά δίκτυο,δικτυοσώµατα,κενοτόπια Ριβοσώµατα 70S 80S κυτοπλασµατικά,70s σε οργανίδια Μαστίγια όχι

30 1.5.5 Ταξινόµηση φυκών Η ταξινόµηση των φυκών στηρίζεται στους εξής παράγοντες: Φωτοσυνθετικές χρωστικές Αποθησαυριστικές ουσίες Ύπαρξη µαστιγίων Κυτταρικό τοίχωµα ιαιρέσεις φυκών Έξι διαφορετικές διαιρέσεις περιγράφουν ευκαρυωτικών φυκών: Chrysophyta, τους Pyrrophyta, διαφορετικούς Phaeophyta, τύπους των Rhodophyta, Chlorophyta και Euglenophyta. Οι διαιρέσεις αυτές υποδιαιρούνται σε κλάσεις. i) Χρυσόφυτα - (Chrysophyta): (χρυσά, κιτρινοπράσινα φύκη και τα διάτοµα): Η διαίρεση αυτή περιέχει 6650 µονοκύτταρα είδη που περιλαµβάνει τα χρυσά, κιτρινοπράσινα φύκη και τα διάτοµα. Υποδιαιρείται στις κλάσεις: α) Χρυσοφύκη - (Chrysophycae) (χρυσά φύκη - golden algae): Βρίσκονται σε γλυκά και θαλάσσια νερά και περιλαµβάνουν 500 είδη (εικόνα 1.5). β) Ξανθοφύκη (Xanthophycae) (κιτρινοπράσινα φύκη - yellow-green algae): Βρίσκονται σε αλµύρα, υφάλµυρα και γλυκά νερά και περιλαµβάνουν 550 είδη. γ) Βακιλλαριοφύκη (Bacillariophycae) (Diatoms- ιάτοµα): Βρίσκονται σε αλατούχα και γλυκά νερά και περιέχουν 5600 είδη. ii) Πυρόφυτα (Pyrrophyta) (δινοµαστιγωτά): Είναι µονοκύτταρα ή σχηµατίζουν αποικίες. Ζουν κυρίως στη θάλασσα και µερικά από αυτά φωσφορίζουν ή εκκρίνουν τοξίνες. Το φαινόµενο αυτό είναι γνωστό ως κόκκινες παλίρροιες (Raven et al, 1986). Περιλαµβάνει 1000 είδη (εικόνα 1.5). Εικόνα 1.5: Χρυσοφύκη - ινοµαστιγωτά

31 iii) Φαιόφυτα (Phaeophyta) (καφέ φύκη - brown algae): Τα φαιοφύκη είναι όλα πολυκύτταρα. Μερικά σχηµατίζουν βλαστόµορφα, ριζόµορφα και φυλλόµορφα όργανα στα βάθη κυρίως των θαλασσών γιατί λίγα είδη ζουν στα γλυκά νερά. Μερικά από τα φύκη αυτά περιέχουν αλγινίνη η οποία χρησιµοποιείται σε βιοµηχανίες τροφίµων, φαρµάκων, πλαστικών και ελαστικών. Πολλά επίσης φύκη χρησιµοποιούνται για τροφή. Περιλαµβάνει 1500 είδη (εικόνα 1.6). iv) Ροδόφυτα (Rhodophyta) (κόκκινα φύκη - red algae): Πρόκειται για τα κόκκινα φύκη, είναι πολυκύτταρα, βρίσκονται κυρίως στη θάλασσα είδη βρέθηκαν στο αλµυρό και 100 στο γλυκό νερό. v) Ευγλενόφυτα (Euglenophyta) (euglenoids): Είναι ίσως το πιο γνωστό µέλος των µονοκύτταρων µαστιγοφόρων ή µη φυκών. Μοιάζουν µε τα πράσινα φύκη στις φωτοσυνθετικές χρωστικές και τα πλαστίδιά τους θεωρείται ότι προήλθαν από αυτά. Περιλαµβάνει περισσότερα από 800 είδη (εικόνα 1.6). Εικόνα 1.6: Καφέ και κόκκινα και Ευγλενοειδή φύκη vi) Χλωρόφυτα (Chlorophyta) (πράσινα φύκη - green algae): Τα περισσότερα πράσινα φύκη εµφανίζονται στο γλυκό νερό, αν και µερικές οµάδες είναι θαλάσσιες. Μερικά πράσινα φύκη βρίσκονται στο χιόνι, στο χώµα, καθώς και σε σκιερές υγρές θέσεις δέντρων και κτιρίων. Επίσης τα φύκη αυτά ζουν συµβιωτικά µε µερικά διαφορετικά είδη ζώων ή µε µύκητες και σχηµατίζουν λειχήνες. Αυτή η διαίρεση περιέχει 7500 γνωστά είδη. Τα χλωρόφυτα είναι υποδιαιρεµένα σε τρείς σηµαντικές κλάσεις: α) Χαροφύκη (Charophycae): Το γένος Spirogyra είναι το πιο γνωστό αυτής της κλάσης. β) Ουλβοφύκη (Ulvophycae): Αυτά τα µαστιγοφόρα κύτταρα εµφανίζονται µόνο στο θαλάσσιο περιβάλλον.

32 γ) Χλωροφύκη (Chlorophycae): Τα περισσότερα πράσινα φύκη ανήκουν σ αυτή την κατηγορία. Εµφανίζονται κυρίως στο γλυκό νερό εκτός από µερικές πλαγκτονικές θαλάσσιες οµάδες. Μερικά είναι χερσόβια ενώ άλλα σχηµατίζουν άµυλο σαν αποταµιευτική ουσία. Τα πράσινα φυτά πιστεύεται ότι προήλθαν από τα χλωροφύκη. Στον παρακάτω πίνακα 1.2, γίνεται µια σύγκριση των κυριότερων χαρακτηριστικών των διαιρέσεων των φυκών: (Moore et al 1995, Mauseth 2003, Βαρδαβάκης 1993). Πίνακας 1.2: Σύγκριση των κυριότερων χαρακτηριστικών των διαιρέσεων των φυκών ιαίρεση Περιβάλλον Φωτοσυνθετικές χρωστικές Συστατικά κυτταρικού τοιχώµατος Αποθησαυριστικές ουσίες Μαστίγια Chlorophyta (Green algae) Τα περισσότερα γλυκά νερά, µερικά θαλάσσια, χερσαία ή αεροµεταφερόµενα Χλωροφύλλες a και b, καροτενοειδή Πολυσακχαρίτες που περιλαµβάνουν κυτταρίνη άµυλο Κανένα, 1-8 ή δωδεκάδα, σε λωρίδα 2 πλευρικά Phaeophyta (brown algae) Όλα τα θαλάσσια, σπάνια του γλυκού νερού Χλωροφύλλη a και c φυκοξανθίνη και άλλα καροτενοειδή Κυτταρίνη, αλγινικό οξύ, πολυσακχαρίτες λαµιναρίνη και µαννιτόλη εµπρόσθια σε ταινίες, οπίσθια σε λωρίδες Rhodophyta (red algae) τα περισσότερα θαλάσσια, σπάνια του γλυκού νερού Χλωροφύλλη a, καροτενοειδή, φυκοµπιλίνες Κυτταρίνη, πηκτίνη, άλατα ασβεστίου αµυλοπηκτίνη Κανένα Chrysophyta (diatoms, yellow-green & golden-brown algae) Θαλάσσια και γλυκού νερού, χερσαία και µερικά αεροµεταφε-ρόµενα Χλωροφύλλη a και c φυκοξανθίνη και άλλα καροτενοειδή Κυτταρίνη ή πυρίτιο: µερικές φορές απουσιάζει Χρυσολαµιναρίνη Κανένα, 1 ή 2: σε λωρίδα ή ταινία Euglenophyta (euglenoids) Θαλάσσια και γλυκού νερού, χερσαία και µερικά αεροµεταφε-ρόµενα Χλωροφύλλες a και b, καροτενοειδή απουσιάζει παράµυλο 1-3, σε ταινία Pyrrophyta (dinoflagellates) Τα περισσότερα γλυκά νερά, µερικά θαλάσσια Χλωροφύλλη a και c, περιδινίνη και άλλα καροτενοειδή Κυτταρίνη: µερικές φορές απουσιάζει άµυλο Κανένα ή 2, σε ταινία

33 1.5.6 Οικολογία των φυκών Ο πιο σηµαντικός οικολογικός ρόλος των φυκών είναι ότι αποτελούν το πλαγκτόν. Τα φύκη και άλλοι µονοκύτταροι οργανισµοί καταναλώνονται από µικρά ζώα τα οποία καταναλώνονται από µεγαλύτερα, αποτελούν δηλαδή τη βάση της τροφικής αλυσίδας. Έτσι τα φύκη αποτελούν τους πρωτογενείς παραγωγούς οι οποίοι συντηρούν τη ζωή σε θαλάσσια και του γλυκού νερού οικοσυστήµατα. Το οξυγόνο το οποίο παράγεται από τα πλαγκτονικά φύκη είναι πολύ σηµαντικό για τη διατήρηση της ζωής. Περίπου το 50-70% του ατµοσφαιρικού οξυγόνου παράγεται από τα µονοκύτταρα θαλάσσια φύκη. Η επίδρασή τους στην εξέλιξη της ζωής αλλά και της διαµόρφωσης του κλίµατος στον πλανήτη είναι τεράστιας σηµασίας. Τα χερσαία φυτά υποστηρίζεται ότι είναι απόγονοι των Χλωροφυκών. Η πλαγκτονική βιοµάζα συνήθως µετριέται µε το ποσό της χλωροφύλλης a στο νερό. Κατά µέσο όρο το 1,5% της φυκώδους οργανικής µάζας αποτελείται από χλωροφύλλη a (Raschke 1993). Έτσι αν τα επίπεδα της χλωροφύλλης a είναι γνωστά µπορούµε να υπολογίσουµε το επίπεδο της πλαγκτονικής βιοµάζας στο νερό. Υψηλό ποσοστό βιοµάζας µπορεί να αποχρωµατίσει το νερό. Στον πίνακα 1.3 εξηγείται το ποσό αποχρωµατισµού που αναµένεται λαµβάνοντας υπόψη τα επίπεδα της χλωροφύλλης a. Πίνακας 1.3: Αποχρωµατισµός του νερού σε σχέση µε τα επίπεδα της χλωροφύλλης a Επίπεδο χλωροφύλλης a Βαθµός αποχρωµατισµού νερού (µικρογραµµάρια/λιτρο) <10 Αποχρωµατισµός µερικός αποχρωµατισµός µερική ανάπτυξη φυκώδων αφρών βαθύς αποχρωµατισµός συχνή διαµόρφωση φυκώδους αφρού >30 πολύ βαθύς αποχρωµατισµός έντονο στρώµα φυκώδους αφρού Οικονοµική και βιολογική σηµασία Τα φύκη είναι σηµαντικά για δύο βασικούς, αλλά αρκετά διαφορετικούς, λόγους. Είναι σηµαντικά σε ολόκληρη τη βιόσφαιρα εξαιτίας των οικολογικών ουσιωδών λειτουργιών που επιτελούν: Την παραγωγή του διοξειδίου του αζώτου, η οποία τοποθετεί τα φύκη στη βάση της τροφικής αλυσίδας και το επίπεδο του αζώτου. Έχει επίσης και οικονοµική σηµασία για τους ανθρώπους γιατί αποτελούν τροφή, λίπασµα αλλά και τροφή για τα ζώα και έχουν πολλές βιοµηχανικές και φαρµακευτικές χρήσεις, (Moore et al, 1995).

ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΟΙΚΟΤΟΞΙΚΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ

ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΟΙΚΟΤΟΞΙΚΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΟΙΚΟΤΟΞΙΚΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ Ε. Μπακέας, 2013 Πηγή: Α. Βαλαβανίδης «Οικοτοξικολογία και Περιβαλλοντική Τοξικολογία», Τµήµα Χηµείας, ΕΚΠΑ, Αθήνα 2007, Κεφ.11. Οι κυριότεροι τοµείς οικοτοξικολογικών

Διαβάστε περισσότερα

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα).

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). ΒΙΟΛΟΓΙΑ Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). Είδη οργανισμών Υπάρχουν δύο είδη οργανισμών: 1. Οι μονοκύτταροι, που ονομάζονται μικροοργανισμοί

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Κ Kάνιγγος ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΟΛΛΙΝΤΖΑ 10, (5ος όροφ. Τηλ: 210-3300296-7. www.kollintzas.gr OΙΚΟΛΟΓΙΑ 1. Όσο το ποσό της ενέργειας: α) μειώνεται προς τα ανώτερα

Διαβάστε περισσότερα

6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12 O 6 + 6 O2

6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12 O 6 + 6 O2 78 ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟΤΗΤΑ ΥΔΑΤΙΝΩΝ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΦΥΤΙΚΟΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ (μακροφύκη φυτοπλαγκτόν) ΠΡΩΤΟΓΕΝΕΙΣ ΠAΡΑΓΩΓΟΙ ( μετατρέπουν ανόργανα συστατικά σε οργανικές ενώσεις ) φωτοσύνθεση 6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΝΤΑΡΟΣ ΗΛΙΑΣ Γεωπόνος, Σύµβουλος Βιολογικής Γεωργίας '' ΓΕΩΡΓΙΚΑ ΜΟΝΤΕΛΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ & ΥΓΕΙΑ''

ΚΑΝΤΑΡΟΣ ΗΛΙΑΣ Γεωπόνος, Σύµβουλος Βιολογικής Γεωργίας '' ΓΕΩΡΓΙΚΑ ΜΟΝΤΕΛΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ & ΥΓΕΙΑ'' ΚΑΝΤΑΡΟΣ ΗΛΙΑΣ Γεωπόνος, Σύµβουλος Βιολογικής Γεωργίας '' ΓΕΩΡΓΙΚΑ ΜΟΝΤΕΛΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ & ΥΓΕΙΑ'' Από το 1950 και µετά αρχίζει η εντατικοποίηση της γεωργικής παραγωγής εστιάζοντας το ενδιαφέρον της αποκλειστικά

Διαβάστε περισσότερα

Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων

Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων µπορούν να καταταχθούν σε τρεις κατηγορίες: Φυσικά Χηµικά Βιολογικά. Πολλές από τις παραµέτρους που ανήκουν στις κατηγορίες αυτές αλληλεξαρτώνται π.χ. η θερµοκρασία που

Διαβάστε περισσότερα

ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας

ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας Τί είναι ένα Οικοσύστημα; Ένα οικοσύστημα είναι μια αυτο-συντηρούμενη και αυτορυθμιζόμενη κοινότητα ζώντων

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ - 2

ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ - 2 31-7-14 ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ - 2 Στο σχήμα 1 του άρθρου που δημοσιεύσαμε την προηγούμενη φορά φαίνεται η καθοριστικός ρόλος των μικροοργανισμών για την ύπαρξη της ζωής, αφού χωρίς

Διαβάστε περισσότερα

«Ο ΤΥΠΟΣ ΤΟΥ HIRAYAMA

«Ο ΤΥΠΟΣ ΤΟΥ HIRAYAMA 1 Τ.Ε.Ι. ΔΥΤΙΚΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΤΜΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΑΛΙΕΙΑΣΥΔΑΤΟΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΩΝ ΜΑΘΗΜΑ: ΥΔΑΤΟΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ ΙΙ «Ο ΤΥΠΟΣ ΤΟΥ HIRAYAMA 1. ΒΙΟΛΟΓΙΚΟ ΦΙΛΤΡΑΡΙΣΜΑ Τρεις τύποι φιλτραρίσµατος χρησιµοποιούνται στα αυτόνοµα

Διαβάστε περισσότερα

Να συμπληρωθεί το παρακάτω φυλλάδιο με βάση τις οδηγίες σε κάθε θέμα. Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Σας ευχόμαστε επιτυχία!

Να συμπληρωθεί το παρακάτω φυλλάδιο με βάση τις οδηγίες σε κάθε θέμα. Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Σας ευχόμαστε επιτυχία! Διαγώνισμα ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γενικής Παιδείας ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ 15/3/2015 Να συμπληρωθεί το παρακάτω φυλλάδιο με βάση τις οδηγίες σε κάθε θέμα. Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Σας ευχόμαστε επιτυχία! ΘΕΜΑ Α Να αντιγράψετε

Διαβάστε περισσότερα

Δασική Γενετική Εισαγωγή: Βασικές έννοιες

Δασική Γενετική Εισαγωγή: Βασικές έννοιες Δασική Γενετική Εισαγωγή: Βασικές έννοιες Χειμερινό εξάμηνο 2014-2015 Γενετική Πειραματική επιστήμη της κληρονομικότητας Προέκυψε από την ανάγκη κατανόησης της κληρονόμησης οικονομικά σημαντικών χαρακτηριστικών

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Βιολογίας 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ

Εργασία Βιολογίας 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Εργασία Βιολογίας Καθηγητής: Πιτσιλαδής Β. Μαθητής: Μ. Νεκτάριος Τάξη: Β'2 Υλικό: Κεφάλαιο 3 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Την ενέργεια και τα υλικά που οι οργανισμοί εξασφαλίζουν από το περιβάλλον

Διαβάστε περισσότερα

Σάββατο, 25 Μαΐου 2002 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗ ΠΑΙ ΕΙΑ. Βιολογία

Σάββατο, 25 Μαΐου 2002 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗ ΠΑΙ ΕΙΑ. Βιολογία Σάββατο, 25 Μαΐου 2002 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗ ΠΑΙ ΕΙΑ Βιολογία ΘΕΜΑ 1 Στις ερωτήσεις 1 5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα του το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Ποιο

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ

ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Η ΡΟΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Η ροή του νερού μεταξύ των άλλων καθορίζει τη ζωή και τις λειτουργίες των έμβιων οργανισμών στο ποτάμι. Διαμορφώνει το σχήμα του σώματός τους, τους

Διαβάστε περισσότερα

οµή, οργάνωση και λειτουργία οικοσυστηµάτων

οµή, οργάνωση και λειτουργία οικοσυστηµάτων ΕΥΤΕΡΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ οµή, οργάνωση και λειτουργία οικοσυστηµάτων Α. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής Επιλέξετε τη σωστή από τις παρακάτω προτάσεις, θέτοντάς την σε κύκλο. 1. Τα φυτά αποκαλούνται ΠΑΡΑΓΩΓΟΙ επειδή

Διαβάστε περισσότερα

Φοιτητες: Σαμακός Φώτιος Παναγιώτης 7442 Ζάπρης Αδαμάντης 7458

Φοιτητες: Σαμακός Φώτιος Παναγιώτης 7442 Ζάπρης Αδαμάντης 7458 Φοιτητες: Σαμακός Φώτιος Παναγιώτης 7442 Ζάπρης Αδαμάντης 7458 1.ΕΙΣΑΓΩΓΗ 2.ΣΤΟΙΧΕΙΑΡΥΠΑΝΣΗΣ 2.1 ΠΑΘΟΦΟΝΟΙ ΜΙΚΡΟΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ 2.1.1 ΒΑΚΤΗΡΙΑ 2.1.2 ΙΟΙ 2.1.3 ΠΡΩΤΟΖΩΑ 2.2 ΑΝΟΡΓΑΝΕΣ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΔΙΑΛΥΤΕΣ ΣΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΙΚΑ ΛΥΜΕΝΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΚΕΦ. 2ο

ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΙΚΑ ΛΥΜΕΝΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΚΕΦ. 2ο ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΙΚΑ ΛΥΜΕΝΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΚΕΦ. 2ο ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΤΡΟΦΙΚΑ ΠΛΕΓΜΑΤΑ-ΑΛΥΣΙΔΕΣ-ΠΥΡΑΜΙΔΕΣ 1. Αντλώντας στοιχεία από το διπλανό τροφικό πλέγμα να βρεθούν τα εξής: α. Πόσες και ποιες τροφικές αλυσίδες δημιουργούνται;

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντική μηχανική

Περιβαλλοντική μηχανική Περιβαλλοντική μηχανική 1 Εισαγωγή στην Περιβαλλοντική μηχανική Enve-Lab Enve-Lab, 2015 1 Οι στόχοι του μαθήματος Η συνειδητοποίηση των περιβαλλοντικών προοπτικών για την τεχνολογική δραστηριότητα Ευαισθητοποίηση

Διαβάστε περισσότερα

Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων

Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων (DO - BOD - COD - TOC) Χ. Βασιλάτος Οργανική ύλη Αποξυγόνωση επιφανειακών και υπογείων υδάτων Οι οργανικές ύλες αποτελούν πολύ σοβαρό ρύπο,

Διαβάστε περισσότερα

Πόσο μας απειλούν τα ΦΥΤΟΦΑΡΜΑΚΑ

Πόσο μας απειλούν τα ΦΥΤΟΦΑΡΜΑΚΑ Πόσο μας απειλούν τα ΦΥΤΟΦΑΡΜΑΚΑ Λίμνες και ποτάμια της Ελλάδας έχουν μετατραπεί σε κοκτέιλ φυτοφαρμάκων. Τοξικές ουσίες εισέρχονται στην τροφική αλυσίδα και δυστυχώς σε βαθμό που δεν μπορούμε να προσδιορίσουμε,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΡΥΠΑΝΣΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ. Σοφοκλής Λογιάδης

Η ΡΥΠΑΝΣΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ. Σοφοκλής Λογιάδης Η ΡΥΠΑΝΣΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Σοφοκλής Λογιάδης Τι ειναι ρυπανση του νερου -ορισμος Το νερό είναι η πηγή ζωής στον πλανήτη μας. Περίπου το 70% της επιφάνειας του σκεπάζεται με νερό. Από το συνολικό διαθέσιμο νερό

Διαβάστε περισσότερα

Διαγώνισμα Βιολογίας Γενικής Παιδείας. α. κυτταροτοξικά Τ λεμφοκύτταρα β. βοηθητικά Τ λεμφοκύτταρα γ. πλασματοκύτταρα δ. μακροφάγα Μονάδες 5

Διαγώνισμα Βιολογίας Γενικής Παιδείας. α. κυτταροτοξικά Τ λεμφοκύτταρα β. βοηθητικά Τ λεμφοκύτταρα γ. πλασματοκύτταρα δ. μακροφάγα Μονάδες 5 Διαγώνισμα Βιολογίας Γενικής Παιδείας ΘΕΜΑ 1ο Να κυκλώσετε το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση 1. Μεγάλες ποσότητες ανοσοσφαιρινών εκκρίνονται από τα: α. κυτταροτοξικά Τ λεμφοκύτταρα β. βοηθητικά

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Γ Γενικού Λυκείου Θετικής κατεύθυνσης. Κεφάλαιο 1α Το Γενετικό Υλικό

Βιολογία Γ Γενικού Λυκείου Θετικής κατεύθυνσης. Κεφάλαιο 1α Το Γενετικό Υλικό Βιολογία Γ Γενικού Λυκείου Θετικής κατεύθυνσης Κεφάλαιο 1α Το Γενετικό Υλικό Το DNA είναι το γενετικό υλικό Αρχικά οι επιστήμονες θεωρούσαν ότι οι πρωτεΐνες αποτελούσαν το γενετικό υλικό των οργανισμών.

Διαβάστε περισσότερα

1.1 Τι είναι η Χημεία και γιατί τη μελετάμε:

1.1 Τι είναι η Χημεία και γιατί τη μελετάμε: 1 Η θεωρία του μαθήματος με ερωτήσεις. 1.1 Τι είναι η Χημεία και γιατί τη μελετάμε: 1. Τι ονομάζεται περιβάλλον; Οτιδήποτε μας περιβάλλει ονομάζεται περιβάλλον. Για παράδειγμα στο περιβάλλον ανήκουν τα

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ

ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ ΕΔΑΦΩΝ Οργανική ουσία Αποτελείται από πολύπλοκες ενώσεις οι οποίες παράγονται από τα υπολείμματα των φυτικών και ζωικών οργανισμών, με την επίδραση βιολογικών, χημικών

Διαβάστε περισσότερα

Παραγωγή, απομόνωση και καθαρισμός της φαρμακευτικής πρωτεΐνης.

Παραγωγή, απομόνωση και καθαρισμός της φαρμακευτικής πρωτεΐνης. ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 1 ΙΟΥΝΙΟΥ 2004 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1o 1. δ 2. β 3. β 4. γ 5. δ ΘΕΜΑ 2o 1. Σχολικό βιβλίο, σελ.

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2004

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2004 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2004 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1 ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη λέξη ή

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 10: Κυτταρική Διαίρεση

Ενότητα 10: Κυτταρική Διαίρεση Ενότητα 10: Κυτταρική Διαίρεση Κυτταρική διαίρεση: παραγωγή γενετικά πανομοιότυπων θυγατρικών κυττάρων Κυτταρική διαίρεση Μονοκύτταροι οργανισμοί: η διαίρεση του κυττάρου συνεπάγεται αναπαραγωγή ολόκληρου

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνικές διεργασίες. Βιομάζα Βιομόρια Οργ. μόρια Ανοργ. μόρια

Τεχνικές διεργασίες. Βιομάζα Βιομόρια Οργ. μόρια Ανοργ. μόρια Τεχνικές διεργασίες Βιομάζα Βιομόρια Οργ. μόρια Ανοργ. μόρια ΓΕΩΡΓΙΑ Γενετική βελτίωση ποικιλιών φυτών για αντοχή στις ασθένειες, ξηρασία, αφιλόξενα εδάφη Μαζική παραγωγή κλώνων Ανάπτυξη βιο-εντομοκτόνων

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα πριν τις εξετάσεις. Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία

Θέματα πριν τις εξετάσεις. Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία Θέματα πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία 2013-2014 Θέματα πολλαπλής επιλογής Μετουσίωση είναι το φαινόμενο α. κατά το οποίο συνδέονται δύο αμινοξέα για τον σχηματισμό μιας πρωτεΐνης β. κατά

Διαβάστε περισσότερα

ιάρθρωση παρουσίασης 1. Ιστορικό διαχείρισης της λίµνης Πλαστήρα 2. Συλλογή και επεξεργασία δεδοµένων 3. Μεθοδολογική προσέγγιση

ιάρθρωση παρουσίασης 1. Ιστορικό διαχείρισης της λίµνης Πλαστήρα 2. Συλλογή και επεξεργασία δεδοµένων 3. Μεθοδολογική προσέγγιση Ανδρέας Ευστρατιάδης, υποψήφιος διδάκτορας Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο Τοµέας Υδατικών πόρων Ποσοτική και ποιοτική θεώρηση της λειτουργίας του ταµιευτήρα Πλαστήρα Περιβαλλοντικές Επιπτώσεις από Υδραυλικά

Διαβάστε περισσότερα

(αδρές αποικίες) Θέρμανση (λείες αποικίες) ζωντανά ποντίκια ζωντανά ποντίκια νεκρά ποντίκια

(αδρές αποικίες) Θέρμανση (λείες αποικίες) ζωντανά ποντίκια ζωντανά ποντίκια νεκρά ποντίκια Το DNA είναι το γενετικό υλικό 1. Πείραμα Griffith (1928) Βακτήριο πνευμονιόκοκκου (Diplococcus pneumoniae) Χωρίς κάλυμμα Με κάλυμμα (αδρές αποικίες) Θέρμανση (λείες αποικίες) ζωντανά ποντίκια ζωντανά

Διαβάστε περισσότερα

Θρεπτικά συστατικά στο θαλάσσιο οικοσύστημα 51. Πηγή: Raven, Berg & Johnson, 1993, σ.486.

Θρεπτικά συστατικά στο θαλάσσιο οικοσύστημα 51. Πηγή: Raven, Berg & Johnson, 1993, σ.486. Θρεπτικά συστατικά στο θαλάσσιο οικοσύστημα 51 Πηγή: Raven, Berg & Johnson, 1993, σ.486. Εικόνα 2. Σχηματική αναπαράσταση της δομής και λειτουργίας εγκατάστασης δευτερογενούς επεξεργασίας λυμάτων. 3. Όμως

Διαβάστε περισσότερα

Σενάριο 10: Οργάνωση και λειτουργίες του οικοσυστήματος - Ο ρόλος ενέργειας

Σενάριο 10: Οργάνωση και λειτουργίες του οικοσυστήματος - Ο ρόλος ενέργειας Σενάριο 10: Οργάνωση και λειτουργίες του οικοσυστήματος - Ο ρόλος ενέργειας Φύλλο Εργασίας 1 (Εισαγωγικό) Τίτλος: Οργάνωση και λειτουργίες του οικοσυστήματος Ο ρόλος της ενέργειας Γνωστικό Αντικείμενο:

Διαβάστε περισσότερα

Τ Α ΣΤ Σ Ι Τ Κ Ι Ο Π ΕΡ Ε Ι Ρ Β Ι ΑΛΛ Λ Ο Λ Ν

Τ Α ΣΤ Σ Ι Τ Κ Ι Ο Π ΕΡ Ε Ι Ρ Β Ι ΑΛΛ Λ Ο Λ Ν ΤΟ ΑΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Ο χώρος µπορεί να διακριθεί σε 2 κατηγορίες το δοµηµένοαστικόχώρο και το µη αστικό, µη δοµηµένο ύπαιθρο αγροτικό ή δασικό χώρο. Αστικός χώρος = ήλιος, αέρας, το νερό, η πανίδα, η χλωρίδα,

Διαβάστε περισσότερα

Μαριέλλα Σαρρή Τα βιολογικά προϊόντα, είναι τρόφιµα τα οποία προέκυψαν µέσω της Βιολογικής ή Οργανικής Γεωργίας Σύστηµα διαχείρισης και παραγωγής αγροτικών προϊόντων, το οποίο στηρίζεται σε φυσικές διεργασίες,

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΟΥΣΙΕΣ. 1. (α) Ποιο μόριο απεικονίζεται στο σχεδιάγραμμα; (β) Ποια είναι η απλούστερη μορφή του R;

ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΟΥΣΙΕΣ. 1. (α) Ποιο μόριο απεικονίζεται στο σχεδιάγραμμα; (β) Ποια είναι η απλούστερη μορφή του R; ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΟΥΣΙΕΣ 1. (α) Ποιο μόριο απεικονίζεται στο σχεδιάγραμμα; (β) Ποια είναι η απλούστερη μορφή του R; (γ) Ποιο μέρος του μορίου προσδίδει σε αυτό όξινες ιδιότητες; (δ) Ποιο μέρος του μορίου προσδίδει

Διαβάστε περισσότερα

Ήπιες µορφές ενέργειας

Ήπιες µορφές ενέργειας ΕΒ ΟΜΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ήπιες µορφές ενέργειας Α. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής Επιλέξετε τη σωστή από τις παρακάτω προτάσεις, θέτοντάς την σε κύκλο. 1. ΥΣΑΡΕΣΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΣΥΝΕΠΕΙΑ ΤΗΣ ΧΡΗΣΗΣ ΤΩΝ ΟΡΥΚΤΩΝ ΚΑΥΣΙΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΒΟΤΑΝΙΚΗ - ΖΙΖΑΝΙΟΛΟΓΙΑ

ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΒΟΤΑΝΙΚΗ - ΖΙΖΑΝΙΟΛΟΓΙΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΒΟΤΑΝΙΚΗ - ΖΙΖΑΝΙΟΛΟΓΙΑ ΕΑΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ 2014-2015 Α. Λιόπα-Τσακαλίδη Γ. Ζερβουδάκης ΤΜΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΩΝ ΓΕΩΠΟΝΩΝ ΤΕΙ ΔΥΤΙΚΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΒΟΤΑΝΙΚΗ - ΖΙΖΑΝΙΟΛΟΓΙΑ Ταξινόμηση και ονοματολογία

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΟΦΙΜΑ ΑΠΟ ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΟΥΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ:

ΤΡΟΦΙΜΑ ΑΠΟ ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΟΥΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ: ΤΡΟΦΙΜΑ ΑΠΟ ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΟΥΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ: ΕΝΑ ΠΕΙΡΑΜΑ ΜΕ ΑΓΝΩΣΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ, ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ, ΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΝΙΚΟΛΑΣ ΠΡΙΜΗΚΥΡΙΟΣ, ΓΕΩΠΟΝΟΣ, Δρ. ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ ΓΕΝΕΤΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

Το μεγαλύτερο μέρος της γης αποτελείται από νερό. Το 97,2% του νερού αυτού

Το μεγαλύτερο μέρος της γης αποτελείται από νερό. Το 97,2% του νερού αυτού 1. Το νερό στη φύση και τη ζωή των ανθρώπων Το μεγαλύτερο μέρος της γης αποτελείται από νερό. Το 97,2% του νερού αυτού βρίσκεται στους ωκεανούς, είναι δηλαδή αλμυρό. Μόλις το 2% βρίσκεται στους πόλους

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΣΗΣΗ 5

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΣΗΣΗ 5 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΦΥΣΙΚΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΣΗΣΗ 5 Προσδιορισµός του ύψους του οραικού στρώµατος µε τη διάταξη lidar. Μπαλής

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Θ.Γ.ΣΩΤΗΡΟΥΔΗΣ Ινστιτούτο Βιολογίας, Φαρμακευτικής Χημείας και Βιοτεχνολογίας, Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, Αθήνα

Δρ. Θ.Γ.ΣΩΤΗΡΟΥΔΗΣ Ινστιτούτο Βιολογίας, Φαρμακευτικής Χημείας και Βιοτεχνολογίας, Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, Αθήνα To μικροφύκος Σπειρουλίνα (Αρθροσπείρα) : Ένα «πράσινο εργοστάσιο» παραγωγής πολύτιμων ουσιών με δυνητικά οφέλη για την ανθρώπινη υγεία Δρ. Θ.Γ.ΣΩΤΗΡΟΥΔΗΣ Ινστιτούτο Βιολογίας, Φαρμακευτικής Χημείας και

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ (Ι) ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Μάθημα: Εισαγωγή στη Γεωργία Λαχανοκομία

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 8 (ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ) ΦΑΣΜΑΤΟΦΩΤΟΜΕΤΡΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 8 (ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ) ΦΑΣΜΑΤΟΦΩΤΟΜΕΤΡΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 8 (ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ) ΦΑΣΜΑΤΟΦΩΤΟΜΕΤΡΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ Με τον όρο αυτό ονοµάζουµε την τεχνική ποιοτικής και ποσοτικής ανάλυσης ουσιών µε βάση το µήκος κύµατος και το ποσοστό απορρόφησης της ακτινοβολίας

Διαβάστε περισσότερα

igenetics ΜΑΘΗΜΑ 3 Το γενετικό υλικό

igenetics ΜΑΘΗΜΑ 3 Το γενετικό υλικό igenetics ΜΑΘΗΜΑ 3 Το γενετικό υλικό ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ ΓΕΝΕΤΙΚΟΥ ΥΛΙΚΟΥ ΑΠΟΘΗΚΕΥΣΗ Στο DNA (RNA ιών) οι πληροφορίες για τα χαρακτηριστικά ενός οργανισμού (γονίδια) ΔΙΑΤΗΡΗΣΗ Από κύτταρο σε κύτταρο και από

Διαβάστε περισσότερα

Η ζητούμενη σειρά έχει ως εξής: αδενίνη < νουκλεοτίδιο < νουκλεόσωμα < γονίδιο < χρωματίδα < χρωμόσωμα < γονιδίωμα.

Η ζητούμενη σειρά έχει ως εξής: αδενίνη < νουκλεοτίδιο < νουκλεόσωμα < γονίδιο < χρωματίδα < χρωμόσωμα < γονιδίωμα. ΚΕΦ. 1 ο ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΡΙΣΕΩΣ 1. Να κατατάξετε σε σειρά αυξανόμενου μεγέθους τις παρακάτω έννοιες που σχετίζονται με το γενετικό υλικό των οργανισμών: νουκλεόσωμα, χρωμόσωμα, αδενίνη, νουκλεοτίδιο, γονίδιο

Διαβάστε περισσότερα

ÔÏÕËÁ ÓÁÑÑÇ ÊÏÌÏÔÇÍÇ

ÔÏÕËÁ ÓÁÑÑÇ ÊÏÌÏÔÇÍÇ ΤΑΞΗ: ΜΑΘΗΜΑ: ΘΕΜΑ A Α1 γ Α2 α Α3 α Α4 β Α5 γ ΘΕΜΑ Β Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ / ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Ηµεροµηνία: Κυριακή 13 Απριλίου 2014 ιάρκεια Εξέτασης: 3 ώρες ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Β1) Το οικοσύστηµα είναι ένα

Διαβάστε περισσότερα

EΠΙΛΕΓΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝ.ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

EΠΙΛΕΓΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝ.ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ EΠΙΛΕΓΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝ.ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 1. Ένας άνθρωπος μολύνθηκε από ένα παθογόνο βακτήριο και δεν εμφάνισε συμπτώματα ασθένειας. Πιθανολογείστε τους λόγους που μπορεί να οφείλεται αυτό. 2.

Διαβάστε περισσότερα

Τράπεζα Θεμάτων Βιολογίας Β' Λυκείου 2014-2015 Κεφάλαιο 3 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3

Τράπεζα Θεμάτων Βιολογίας Β' Λυκείου 2014-2015 Κεφάλαιο 3 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΓΗ_Β_ΒΙΟ_0_14306 Β6 (ΚΕΦ. 2, 3) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΙΙ. Στο φυτικό κύτταρο συνυπάρχουν δύο οργανίδια τα οποία διαθέτουν γενετικό υλικό και τα οποία σχετίζονται λειτουργικά, στο πλαίσιο δύο βασικών μεταβολικών διεργασιών.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Κ. ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΤΜΗΜΑ:Β 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Είναι γνωστό πως οποιοσδήποτε οργανισμός, για να λειτουργήσει χρειάζεται ενέργεια. Η ενέργεια αυτή βρίσκεται

Διαβάστε περισσότερα

Η ανόργανη θρέψη των φυτών

Η ανόργανη θρέψη των φυτών Η ανόργανη θρέψη των φυτών Οργανικά θρεπτικά στοιχεία σάκχαρα που προέρχονται από τη διαδικασία της φωτοσύνθεσης με τις επακόλουθες μετατροπές Ανόργανα θρεπτικά στοιχεία προέρχονται από το έδαφος, με τη

Διαβάστε περισσότερα

Ολοκληρωµένη Διαχείριση Ζιζανίων Πρόγραµµα LIFE+ HydroSense

Ολοκληρωµένη Διαχείριση Ζιζανίων Πρόγραµµα LIFE+ HydroSense Ολοκληρωµένη Διαχείριση Ζιζανίων Πρόγραµµα LIFE+ HydroSense Δρ Βάγια Α. Κατή Τµήµα Ζιζανιολογίας Μπενάκειο Φυτοπαθολογικό Ινστιτούτο Α Κύκλος Εκπαίδευσης Νίκαια Λάρισας, 8 Φεβ. 2011 Ζηµιές από τα ζιζάνια

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 3 Παρενέργειες των φυτοφαρµάκων

Κεφάλαιο 3 Παρενέργειες των φυτοφαρµάκων Κεφάλαιο 3 Παρενέργειες των φυτοφαρµάκων 3.1. Τοξικότητα για τον άνθρωπο και τα άλλα θερµόαιµα Τα περισσότερα φυτοφάρµακα είναι από πάρα πολύ τοξικά µέχρι απλώς επικίνδυνα για τον άνθρωπο. Το γεγονός αυτό

Διαβάστε περισσότερα

Ασκήσεις για το σπίτι και για σένα! 0.5 5. μελετούμε τους ζωντανούς οργανισμούς; Τρόποι μελέτης των ζωντανών οργανισμών Επιστημονική μέθοδος

Ασκήσεις για το σπίτι και για σένα! 0.5 5. μελετούμε τους ζωντανούς οργανισμούς; Τρόποι μελέτης των ζωντανών οργανισμών Επιστημονική μέθοδος Προγραμματισμός Διδακτέας Ύλης Βιολογίας Α Γυμνασίου 2012-2013 Α ΤΕΤΡΑΜΗΝΟ Ενότητα Δραστηριότητες Βασικές Έννοιες Δ/κές Π/δοι Γνωριμία Εισαγωγικές σελίδες Γνωριμία με το βιβλίο μου 1 1 Ενότητα 1: Η Βιολογία

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη φράση

Διαβάστε περισσότερα

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ' ΛΥΚΕΙΟΥ

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ' ΛΥΚΕΙΟΥ 3η εξεταστική περίοδος από 29/03/15 έως 19/04/15 γραπτή εξέταση στo μάθημα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ' ΛΥΚΕΙΟΥ Τάξη: Γ Λυκείου Τμήμα: Βαθμός: Ονοματεπώνυμο: Καθηγητής: Θ Ε Μ Α A 1. Να επιλέξετε τη σωστή

Διαβάστε περισσότερα

3.2 Οξυγόνο. 2-3. Ποιες είναι οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου. Οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου εμφανίζονται στον παρακάτω πίνακα.

3.2 Οξυγόνο. 2-3. Ποιες είναι οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου. Οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου εμφανίζονται στον παρακάτω πίνακα. 93 Ερωτήσεις θεωρίας με απαντήσεις 3.2 Οξυγόνο 2-1. Ποιο είναι το οξυγόνο και πόσο διαδεδομένο είναι στη φύση. Το οξυγόνο είναι αέριο στοιχείο με μοριακό τύπο Ο 2. Είναι το πλέον διαδεδομένο στοιχείο στη

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ «ΥΔΡΟΜΕΝΤΩΡ»

ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ «ΥΔΡΟΜΕΝΤΩΡ» ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ «ΥΔΡΟΜΕΝΤΩΡ» Συντονιστής: Καθ. Αθανάσιος Λουκάς Επιστ. Υπεύθυνος: Αναπλ. Καθ. Νικήτας Μυλόπουλος Δρ. Λάμπρος Βασιλειάδης Εργαστήριο Υδρολογίας και Ανάλυσης Υδατικών Συστημάτων, Πεδίον Άρεως,

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολισμός και Βιοενεργητική. [Τίτλος εγγράφου] ΣΠΥΡΟΣ Ξ. Β 2

Μεταβολισμός και Βιοενεργητική. [Τίτλος εγγράφου] ΣΠΥΡΟΣ Ξ. Β 2 Μεταβολισμός και Βιοενεργητική [Τίτλος εγγράφου] ΣΠΥΡΟΣ Ξ. Β 2 ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2013 - Μεταβολισμός - Εισαγωγή Πολύ μεγάλο ρόλο στην λειτουργία ενός οργανισμού παίζει η ενέργεια και η κατάλληλη αξιοποίησή της.

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 3. Οι ιστοί συγκροτούν όργανα

Κεφάλαιο 3. Οι ιστοί συγκροτούν όργανα Κεφάλαιο 3 Οι ιστοί συγκροτούν όργανα Τα µέρη ενός αντιπροσωπευτικού σπερµατόφυτου Οβλαστός: (α) στηρίζει τα φύλλα και τα άνθη, (β) µεταφέρει νερό και ανόργανα άλατα από τις ρίζες προς όλα τα εναέρια µέρη

Διαβάστε περισσότερα

Ενεργοποίησηκινδύνουγιαεπιβλαβήμικροφύκη: Το παράδειγμα του Μαλιακού κόλπου

Ενεργοποίησηκινδύνουγιαεπιβλαβήμικροφύκη: Το παράδειγμα του Μαλιακού κόλπου Ενεργοποίησηκινδύνουγιαεπιβλαβήμικροφύκη: Το παράδειγμα του Μαλιακού κόλπου Κων/νοςΚουκάρας 1, ΝικόλαοςΚαλογεράκης 2 & ΔημήτριοςΡίζος 3 1. ΤμήμαΈρευνας& Ανάπτυξης, ΝΕΑΡΧΟΣ Ο.Ε. 2. Εργαστήριο Βιοχημικής

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. 25 Ιανουαρίου 2014 ΛΥΚΕΙΟ:... ΟΜΑΔΑ ΜΑΘΗΤΩΝ: 2... 3... ΜΟΝΑΔΕΣ:

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. 25 Ιανουαρίου 2014 ΛΥΚΕΙΟ:... ΟΜΑΔΑ ΜΑΘΗΤΩΝ: 2... 3... ΜΟΝΑΔΕΣ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ 25 Ιανουαρίου 2014 ΛΥΚΕΙΟ:..... ΟΜΑΔΑ ΜΑΘΗΤΩΝ: 1.. 2..... 3..... ΜΟΝΑΔΕΣ: ΜΕΡΟΣ Α Κυτταρική ανάπτυξη και διάχυση ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΥΠΟΒΑΘΡΟ Διάχυση: Με τον όρο διάχυση, γενικά, χαρακτηρίζουμε την τάση

Διαβάστε περισσότερα

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. RNA. 9. 10. 21

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. RNA. 9. 10. 21 36,6-5 16/02/2012 6 E. coli 17 18 19 o 16 . 29) 16/02/2012 17 20 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. RNA. 9. 10. 21 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 22 16/02/2012 23 19 20 21 - 16/02/2012 22 44 - - 45 - - + 1 +

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΠΟΝΙΚΗΣ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ

ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΠΟΝΙΚΗΣ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ Το πρόγραμμα σπουδών του τμήματος Γεωπονικής Βιοτεχνολογίας πρέπει να ανταποκρίνεται στην εξαγωγή επιστημόνων Γεωπόνων Βιοτεχνολόγων ικανών να μελετούν, να αντιμετωπίζουν και να προτείνουν

Διαβάστε περισσότερα

Αναλυτικό Πρόγραμμα για το μάθημα «ΕΠΙΣΤΗΜΗ TOY ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ» της Β τάξης Ενιαίου Λυκείου

Αναλυτικό Πρόγραμμα για το μάθημα «ΕΠΙΣΤΗΜΗ TOY ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ» της Β τάξης Ενιαίου Λυκείου 1 Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΒΙΟΣΦΑΙΡΑΣ 1. Ι. Ο ΠΛΑΝΗΤΗΣ ΓΗ Η δημιουργία του πλανήτη μας. Η θέση της Γης στο πλανητικό μας σύστημα. Υποθέσεις για τη σύσταση της αρχέγονης ατμόσφαιρας της Γης. - αντιληφθούν τις σύγχρονες

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ Ημερομηνία και Ώρα εξέτασης: Δευτέρα, 20 Μαΐου 2013 07:30-10:30

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Βιοτεχνολογίας Τροφίμων

Αρχές Βιοτεχνολογίας Τροφίμων Αρχές Βιοτεχνολογίας Τροφίμων Ενότητα 3: Εφαρμογές Βιομηχανικής Βιοτεχνολογίας(1/3), 2ΔΩ Τμήμα: Επιστήμης και Τεχνολογίας Τροφίμων Διδάσκων: Δρ. Σεραφείμ Παπανικολαου Μαθησιακοί Στόχοι Βιοτεχνολογικά Προϊόντα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΙΟΤΙΚΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

ΠΟΙΟΤΙΚΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΠΟΙΟΤΙΚΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ 1 Ποιότητα και Ποιοτικός Έλεγχος Ο όρος «ποιότητα» συχνά χρησιµοποιείται χωρίς την πραγµατική της έννοια. ηλαδή δεν προσδιορίζεται αν το προϊόν στο οποίο αναφέρεται

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ. Εταιρεία που τοποθετεί το προϊόν στην αγορά: Ιακωβίδου 50, 111 43 Αθήνα Τηλ.: 2108104490, 2102110890 Φαξ: 2108104491

ΔΕΛΤΙΟ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ. Εταιρεία που τοποθετεί το προϊόν στην αγορά: Ιακωβίδου 50, 111 43 Αθήνα Τηλ.: 2108104490, 2102110890 Φαξ: 2108104491 Σύμφωνα με τις Κανονισμούς 1907/2006/ΕC και 1272/2008/EC PanKill-2 CL 23.03.2012 - Σελίδα 1/5 ΔΕΛΤΙΟ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ 1. ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΧΗΜΙΚΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ Προϊόν: Λειτουργία: Εταιρεία Παραγωγής: Εταιρεία

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΩΝ ΓΕΩΠΟΝΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ. Ανίχνευση αμύλου σε φυτικούς ιστούς με διάλυμα ιωδίου. ΔΗΜΟΥ ΔΗΜΗΤΡΑ Δρ.

ΤΜΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΩΝ ΓΕΩΠΟΝΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ. Ανίχνευση αμύλου σε φυτικούς ιστούς με διάλυμα ιωδίου. ΔΗΜΟΥ ΔΗΜΗΤΡΑ Δρ. ΤΜΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΩΝ ΓΕΩΠΟΝΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ Ανίχνευση αμύλου σε φυτικούς ιστούς με διάλυμα ιωδίου ΔΗΜΟΥ ΔΗΜΗΤΡΑ Δρ. Γεωπόνος Ανίχνευση αμύλου σε φυτικούς ιστούς με διάλυμα ιωδίου Γενικά Το άμυλο

Διαβάστε περισσότερα

αειφορία και περιβάλλον

αειφορία και περιβάλλον ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΓΕΩΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ Αειφορία και Περιβάλλον ΠΟΜ 215 Ι ΑΡΧΕΣ ΑΕΙΦΟΡΙΑΣ http://www.evangelosakylas.weebly.com Ευάγγελος Ακύλας Αειφορία

Διαβάστε περισσότερα

ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ. Πετρολιάγκης Σταμάτης Τμήμα Γ4

ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ. Πετρολιάγκης Σταμάτης Τμήμα Γ4 ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ Πετρολιάγκης Σταμάτης Τμήμα Γ4 ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ Η κυτταρική μεμβράνη ή πλασματική μεμβράνη είναι η εξωτερική μεμβράνη που περιβάλλει το κύτταρο

Διαβάστε περισσότερα

ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΡΑΛΙΜΝΙΟΥ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. ΖΗΤΗΜΑ Α Το σχεδιάγραμμα δείχνει τμήμα κυτταρικής μεμβράνης.

ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΡΑΛΙΜΝΙΟΥ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. ΖΗΤΗΜΑ Α Το σχεδιάγραμμα δείχνει τμήμα κυτταρικής μεμβράνης. ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΡΑΛΙΜΝΙΟΥ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΠΑΤΗΡ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΙΣΑΑΚ ΖΗΤΗΜΑ Α Το σχεδιάγραμμα δείχνει τμήμα κυτταρικής μεμβράνης. (α) Να ονομάσετε τα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΟΥ ΕΤΟΥΣ 2014-2015

ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΟΥ ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ TECHNOLOGICAL EDUCATION INSTITUTION OF WESTERN MACEDONIA ΚΟΙΛΑ ΚΟΖΑΝΗΣ-GR 50100 I KILA, GR 50101 KOZANI-GREECE http://www.teiwm.gr ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΩΠΟΝΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Ορισμός το. φλψ Στάδια επεξεργασίας λυμάτων ΘΕΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΚΩ ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ?

Ορισμός το. φλψ Στάδια επεξεργασίας λυμάτων ΘΕΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΚΩ ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ? ΘΕΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΚΩ ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ? Ο βιολογικος καθαρισμος αφορα την επεξεργασια λυματων, δηλαδη τη διαδικασια μεσω της οποιας διαχωριζονται οι μολυσματικες ουσιες από

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΣΥΝΕΧΟΥΣ ON-LINE ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΠΑΡΑΜΕΤΡΩΝ ΣΕ ΝΕΡΟ ΚΑΙ ΥΓΡΑ ΑΠΟΒΛΗΤΑ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΣΥΝΕΧΟΥΣ ON-LINE ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΠΑΡΑΜΕΤΡΩΝ ΣΕ ΝΕΡΟ ΚΑΙ ΥΓΡΑ ΑΠΟΒΛΗΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΣΥΝΕΧΟΥΣ ON-LINE ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΠΑΡΑΜΕΤΡΩΝ ΣΕ ΝΕΡΟ ΚΑΙ ΥΓΡΑ ΑΠΟΒΛΗΤΑ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Τα τελευταία χρόνια έχει αυξηθεί σηµαντικά η σπουδαιότητα για την συνεχή (on-line) µέτρηση

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Θέµα 1 ο 1. Τα άτοµα που είναι ετερόζυγα για τη β-θαλασσαιµία: α. Εµφανίζουν ήπια αναιµία β. Έχουν ευαισθησία στην ελονοσία γ. Συνθέτουν µεγάλη ποσότητα HbF δ.

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΡΓΙΑ & ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

ΓΕΩΡΓΙΑ & ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΥΤΕΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ & ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Η σχέση και αλληλεξάρτηση µεταξύ γεωργίας και περιβάλλοντος είναι άµεση και δυναµική. Η γεωργία βασίζεται στη διαθεσιµότητα και παραγωγική ικανότητα των φυσικών πόρων,

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη φράση που συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

Αλληλεπιδράσεις θρεπτικών συστατικών των τροφίμων

Αλληλεπιδράσεις θρεπτικών συστατικών των τροφίμων Αλληλεπιδράσεις θρεπτικών συστατικών των τροφίμων Τα τρόφιμα είναι σύνθετοι συνδυασμοί που προέρχονται από πολλές πηγες. Όλα τα τρόφιμα έχουν τη δυνατότητα αλλεπίδρασης (χημικής) σε διαφορετικό βαθμό.

Διαβάστε περισσότερα

Η «πικρή» γεύση των μήλων σε Ελλάδα και Ευρώπη

Η «πικρή» γεύση των μήλων σε Ελλάδα και Ευρώπη Η «πικρή» γεύση των μήλων σε Ελλάδα και Ευρώπη Ιούνιος 2015 GREENPEACE / FRED DOTT Η παραγωγή μήλων και φρούτων εν γένει στην Ευρώπη είναι ένας από τους τομείς της ευρωπαϊκής γεωργίας με την εντατικότερη

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2014 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2014 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμο καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και, δίπλα, το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Χ ΤΥΠΙΚΕΣ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΩΝ ΓΙΑ ΟΥΣΙΕΣ ΠΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΖΟΝΤΑΙ Ή ΕΙΣΑΓΟΝΤΑΙ ΣΕ ΠΟΣΟΤΗΤΕΣ 1000 ΤΟΝΩΝ Ή ΑΝΩ 1

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Χ ΤΥΠΙΚΕΣ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΩΝ ΓΙΑ ΟΥΣΙΕΣ ΠΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΖΟΝΤΑΙ Ή ΕΙΣΑΓΟΝΤΑΙ ΣΕ ΠΟΣΟΤΗΤΕΣ 1000 ΤΟΝΩΝ Ή ΑΝΩ 1 30.12.2006 EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης L 396/363 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Χ ΓΙΑ ΟΥΣΙΕΣ ΠΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΖΟΝΤΑΙ Ή ΕΙΣΑΓΟΝΤΑΙ ΣΕ ΠΟΣΟΤΗΤΕΣ 1000 ΤΟΝΩΝ Ή ΑΝΩ 1 Στο ποσοτικό επίπεδο του παρόντος Παραρτήματος, ο

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΤΕΛΩΝΕΙΩΝ ΚΩ ΙΚΟΙ ΕΘΝΙΚΩΝ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΤΙΚΩΝ- ΕΙΣΑΓΩΓΗ (ΘΕΣΗ 44) Αρ. Όνοµα πιστοποιητικού Εκδίδουσα αρχή Σχόλια

ΤΜΗΜΑ ΤΕΛΩΝΕΙΩΝ ΚΩ ΙΚΟΙ ΕΘΝΙΚΩΝ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΤΙΚΩΝ- ΕΙΣΑΓΩΓΗ (ΘΕΣΗ 44) Αρ. Όνοµα πιστοποιητικού Εκδίδουσα αρχή Σχόλια ΤΜΗΜΑ ΤΕΛΩΝΕΙΩΝ ΚΩ ΙΚΟΙ ΕΘΝΙΚΩΝ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΤΙΚΩΝ- ΕΙΣΑΓΩΓΗ (ΘΕΣΗ 44) Ζωντανά ζώα και ζωικά προϊόντα 30 Έγκριση για την εισαγωγή ζωντανών ζώων (όλα τα θηλαστικά ζώα, πτηνά, ερπετά, ωφέλιµα έντοµα, ψάρια,

Διαβάστε περισσότερα

Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας

Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας Ορισμός «Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ) είναι οι μη ορυκτές ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, δηλαδή η αιολική, η ηλιακή και η γεωθερμική ενέργεια, η ενέργεια κυμάτων, η παλιρροϊκή ενέργεια, η υδραυλική

Διαβάστε περισσότερα

Συστηματική παρακολούθηση της ποιότητας του θαλασσίου περιβάλλοντος στη θέση Τσιγκράδο, Ν. Μήλου, για τα έτη 2011-2014

Συστηματική παρακολούθηση της ποιότητας του θαλασσίου περιβάλλοντος στη θέση Τσιγκράδο, Ν. Μήλου, για τα έτη 2011-2014 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ, ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΘΑΛΑΣΣΙΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ Συστηματική παρακολούθηση της ποιότητας του θαλασσίου περιβάλλοντος στη

Διαβάστε περισσότερα

Εξάτμιση και Διαπνοή

Εξάτμιση και Διαπνοή Εξάτμιση και Διαπνοή Εξάτμιση, Διαπνοή Πραγματική και δυνητική εξατμισοδιαπνοή Μέθοδοι εκτίμησης της εξάτμισης από υδάτινες επιφάνειες Μέθοδοι εκτίμησης της δυνητικής και πραγματικής εξατμισοδιαπνοής (ΕΤ)

Διαβάστε περισσότερα

1. Εισαγωγή στο Κύτταρο

1. Εισαγωγή στο Κύτταρο 1. Εισαγωγή στο Κύτταρο 1.1. Ορισμός του κυττάρου. Το κύτταρο είναι η δομική και λειτουργική μονάδα της ζωής (σχήμα 1). Το κύτταρο αποτελεί τη βάση της δομικής και λειτουργικής οργάνωσης ενός οργανισμού.

Διαβάστε περισσότερα

Φυτοπροστασία, Διατροφή και Περιβάλλον

Φυτοπροστασία, Διατροφή και Περιβάλλον Φυτοπροστασία, Διατροφή και Περιβάλλον Δρ Ροδιτάκης Εμμανουήλ Ινστιτούτο Προστασίας Φυτών Ηρακλείου Εθνικό Ίδρυμα Αγροτικής Έρευνας Επιμορφωτική Ημερίδα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης, Γεωργία - Διατροφή

Διαβάστε περισσότερα

Α5. Ο γίββωνας και ο άνθρωπος κατατάσσονται σε Α. κοινό είδος Β. κοινό γένος Γ. κοινή οικογένεια Δ. κοινή τάξη ΜΟΝΑΔΕΣ 25

Α5. Ο γίββωνας και ο άνθρωπος κατατάσσονται σε Α. κοινό είδος Β. κοινό γένος Γ. κοινή οικογένεια Δ. κοινή τάξη ΜΟΝΑΔΕΣ 25 ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΚΥΡΙΑΚΗ 05/04/2015 ΕΞΕΤΑΣΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΔΕΚΑ (10) ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλαδικές εξετάσεις 2013. Έκφραση - Έκθεση

Πανελλαδικές εξετάσεις 2013. Έκφραση - Έκθεση Πανελλαδικές εξετάσεις 2013 Έκφραση - Έκθεση Γ1. Σε άρθρο που πρόκειται να αναρτηθεί στην επίσημη ιστοσελίδα του σχολείου σας να εκθέσετε τις απόψεις σας σχετικά με: α) τις επιπτώσεις που έχει προκαλέσει

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγίες για τη διδασκαλία µαθηµάτων του Γενικού Λυκείου για το σχολικό έτος 2013-14

Οδηγίες για τη διδασκαλία µαθηµάτων του Γενικού Λυκείου για το σχολικό έτος 2013-14 Οδηγίες για τη διδασκαλία µαθηµάτων του Γενικού Λυκείου για το σχολικό έτος 2013-14 Μετά από σχετική εισήγηση του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής (πράξεις 24/2013 και 32/2013 του.σ.) σας αποστέλλουµε

Διαβάστε περισσότερα

Ισορροπία στη σύσταση αέριων συστατικών

Ισορροπία στη σύσταση αέριων συστατικών Ισορροπία στη σύσταση αέριων συστατικών Για κάθε αέριο υπάρχουν μηχανισμοί παραγωγής και καταστροφής Ρυθμός μεταβολής ενός αερίου = ρυθμός παραγωγής ρυθμός καταστροφής Όταν: ρυθμός παραγωγής = ρυθμός καταστροφής

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΝΕΛΛΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΛΑΡΝΑΚΑΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2009 2010 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΝΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2009

ΔΙΑΝΕΛΛΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΛΑΡΝΑΚΑΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2009 2010 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΝΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2009 ΔΙΑΝΕΛΛΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΛΑΡΝΑΚΑΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2009 2010 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΝΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2009 Τάξη : Γ Γυμνασίου Βαθμός : Μάθημα : Βιολογία Ημερομηνία : 4 / 09/ 2009 Υπογραφή καθηγητή :... Διάρκεια : ΟΝΟΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Κίνδυνος: παράγοντας / ουσία που κάνει το τρόφιµο ακατάλληλο ή επικίνδυνο για κατανάλωση (Μη ασφαλές)

Κίνδυνος: παράγοντας / ουσία που κάνει το τρόφιµο ακατάλληλο ή επικίνδυνο για κατανάλωση (Μη ασφαλές) KINΔΥΝΟΙ ΤΡΟΦΙΜΩΝ Κίνδυνος: παράγοντας / ουσία που κάνει το τρόφιµο ακατάλληλο ή επικίνδυνο για κατανάλωση (Μη ασφαλές) Μικροβιολογικός Χηµικός Φυσικός Η φυσική καταστροφή των τροφίµων κάνει τα τρόφιµα

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντικές Επιπτώσεις του Πολέμου στα Βαλκάνια: Ραδιενέργεια και Χημική Ρύπανση

Περιβαλλοντικές Επιπτώσεις του Πολέμου στα Βαλκάνια: Ραδιενέργεια και Χημική Ρύπανση Περιβαλλοντικές Επιπτώσεις του Πολέμου στα Βαλκάνια: Ραδιενέργεια και Χημική Ρύπανση Πραγματοποιήθηκε με επιτυχία η εκδήλωση που διοργάνωσε το Περιφερειακό Τμήμα Κεντρικής και Δυτικής Μακεδονίας της Ένωσης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΟΧΕΣ ΜΕ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΥΦΑΛΜΥΡΩΣΗΣ ΕΝΤΟΣ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΠΑΡΚΟΥ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΑΚΗΣ

ΠΕΡΙΟΧΕΣ ΜΕ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΥΦΑΛΜΥΡΩΣΗΣ ΕΝΤΟΣ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΠΑΡΚΟΥ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΑΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ ΜΕ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΥΦΑΛΜΥΡΩΣΗΣ ΕΝΤΟΣ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΠΑΡΚΟΥ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΑΚΗΣ ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ Χ. ΓΑΛΑΖΟΥΛΑΣ: ΓΕΩΛΟΓΟΣ,

Διαβάστε περισσότερα

Σάββατο, 24 Μαϊου 2003 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ

Σάββατο, 24 Μαϊου 2003 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Σάββατο, 24 Μαϊου 2003 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΜΑ 1 Στις ερωτήσεις 1-5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα του το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1.

Διαβάστε περισσότερα

14/11/2011. Οικογένεια Felidae Υποοικογένεια Acinonychidea Acinonyx jubatus

14/11/2011. Οικογένεια Felidae Υποοικογένεια Acinonychidea Acinonyx jubatus 4// Bιολογική ποικιλότητα ή Bιοποικιλότητα ποικιλότητα των διαφόρων μορφών ζωής Οικογένεια Felidae Υποοικογένεια Acinonychidea Acinonyx jubatus Επίπεδα βιοποικιλότητας Γενετική ποικιλότητα Ποικιλότητα

Διαβάστε περισσότερα