Η αλληλεπίδραση του ανθρώπου µε τη φύση: αντιφάσεις και προοπτικές των βιοτεχνολογιών

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Η αλληλεπίδραση του ανθρώπου µε τη φύση: αντιφάσεις και προοπτικές των βιοτεχνολογιών"

Transcript

1 Η αλληλεπίδραση του ανθρώπου µε τη φύση: αντιφάσεις και προοπτικές των βιοτεχνολογιών «Η γνώση δίχως συνείδηση δεν αποτελεί παρά καταστροφή της ψυχής» François Rabelais, Pantagruel, 8 Εισαγωγή Επιστροφή του ανθρώπου στη φύση! Αλήθεια, τι σηµαίνει φύση; Πως ορίζεται η επιστροφή; Μήπως ο άνθρωπος έχει (ξε)φύγει από το σώµα της φύσης και το ζητούµενο είναι να (ξανά)βρει το χαµένο του προορισµό; Και η επιστροφή αυτή προτείνεται βάσει της αντικειµενικής-επιστηµονικής µελέτης της πραγµατικότητας (του όντος) ή συνιστά υποκειµενική επιθυµία που κινείται στα πλαίσια µιας ηθικής προσταγής περί του ευκταίου (του δέοντος); Από την άλλη, η φύση είναι µια σταθερή κατάσταση πραγµάτων εννοούµενη µε στατικό τρόπο, µια υπεριστορική-εξωιστορική αρχή, στην αναλλοίωτη, «παρθένα» εκδοχή της οποίας οφείλουµε να επανακάµψουµε; εν κινείται, δεν εξελίσσεται, δεν µεταβάλλεται η φύση; Αλλά και ο άνθρωπος δεν αποτελεί µέρος της φύσης; Πως µπορεί τάχα να επιστρέψουµε σε κάτι του οποίου αποτελούµε δηµιούργηµα (αν δεν δεχτούµε τη θεολογική ερµηνεία της καταγωγής του ανθρώπου ) και ταυτόχρονα συστατικό στοιχείο; Αρχίσαµε µε ένα θαυµαστικό και συνεχίσαµε µε πολλά ερωτηµατικά. Σε αυτά θα µπορούσαµε, ενδεχοµένως, να προσθέσουµε και άλλα. Εκείνο που διακρίνουµε στις παραπάνω διατυπώσεις είναι δύο πόλοι: αφενός µεν ο άνθρωπος, αφετέρου δε η φύση. Και φυσικά η µεταξύ τους σχέση. Ακριβώς αυτή τη σχέση του ανθρώπου µε τη φυσική πραγµατικότητα θα επιχειρήσουµε να περιγράψουµεερµηνεύσουµε στο παρόν κείµενο. «Κλειδί» για την επιστηµονική προσέγγιση αυτής της σχέσης είναι η ιστορική εξέτασή της, η ένταξή της στη διαδικασία εντός της οποίας αυτή ανακύπτει, διαµορφώνεται και ωριµάζει. Επισηµαίνουµε πρωθύστερα ότι η εξέταση αυτού του ζητήµατος είναι απαραίτητο να εντάσσεται στη σφαιρική µελέτη των αντιφάσεων της κοινωνικής πραγµατικότητας, καθόσον η σχέση άνθρωποςφύση ορίζεται (διαµορφώνεται και αναπτύσσεται) από τον ιδιότυπα ανθρώπινο τρόπο επενέργειας στη φύση, από την εργασία, δηλαδή την ουσιώδη έκφανση της κοινωνικής ολότητας. Έχοντας αυτό ως µεθοδολογική αφετηρία, θα προσπαθήσουµε να διερευνήσουµε την επίδραση των βιοτεχνολογιών στη σχέση που εξετάζουµε, αποφεύγοντας τις άγονες ατραπούς τόσο της διθυραµβικής, άνευ όρων και προϋποθέσεων αποδοχής τους, όσο και της τεχνοφοβικής συλλήβδην απόρριψής τους στα πλαίσια µιας (αρκούντως γραφικής ενίοτε ) αφηρηµένης οικολογικής προβληµατικής. Η αλληλεπίδραση του οργανισµού µε το περιβάλλον Ο άνθρωπος συνιστά έµβιο ον, ένα βιολογικό είδος το οποίο εµφανίστηκε ως αποτέλεσµα της εξέλιξης παλαιότερων µορφών ζωής. Η ανάδειξη της σχέσης του ανθρώπου µε τη φύση είναι, εποµένως, απαραίτητο να εκκινεί από τη θεωρία που εξηγεί τις νοµοτέλειες εξέλιξης των βιολογικών ειδών. Η πρώτη ολοκληρωµένη απόπειρα ερµηνείας του µηχανισµού εξέλιξης των ειδών ήταν η

2 θεωρία του C. Darwin για τη φυσική επιλογή. Σύµφωνα µε αυτήν την προσέγγιση, η σχέση που καθορίζει την εξέλιξη των ειδών στο χώρο και στο χρόνο είναι η σχέση του έµβιου όντος µε το εξωτερικό περιβάλλον. ιακρίνονται οι δύο πόλοι της αντιφατικής σχέσης: από τη µια ο οργανισµός, από την άλλη το περιβάλλον. Από τους δύο αυτούς όρους, εκείνος που αποτελεί το δυναµικό κοµµάτι είναι το περιβάλλον. Αυτό έχει τη δική του αυτονοµία, εξελίσσεται µε βάση δικές του εσωτερικές νοµοτέλειες, ενώ ο οργανισµός προσαρµόζεται παθητικά σε αυτές τις αυτόνοµες διαφοροποιήσεις. Είναι ακριβώς η προσαρµογή, η απάντηση του οργανισµού στις µεταβαλλόµενες φυσικές συνθήκες, που τού παρέχει τη δυνατότητα συνέχισης της ύπαρξής του, τη δυνατότητα επιβίωσης ως ατόµου, αλλά και ως είδους. Έχουµε, δηλαδή, µια εξωτερική σχέση, κατά την οποία ο ένας πόλος, εν προκειµένω ο οργανισµός, είναι ο παθητικός δέκτης των επιδράσεων του άλλου πόλου, της φύσης. Μοναδική δυνατότητα γι αυτόν είναι η παθητική του προσαρµογή 1. Η δαρβινική θεωρία ήταν πρωτοποριακή για την εποχή της. Παρείχε µια κατά το µάλλον ή ήττον συνεκτική ερµηνεία της εξέλιξης των ειδών βάσει του νόµου της φυσικής επιλογής. Οι έρευνες, ωστόσο, που πραγµατοποιήθηκαν στη συνέχεια, και κυρίως κατά τη διάρκεια του περασµένου αιώνα, αποκάλυψαν τους περιορισµούς και τις ανεπάρκειες της προσέγγισης του φιλόδοξου φυσιοδίφη C. Darwin. Σε αντιστοιχία µε τις σύγχρονες µελέτες, ο οργανισµός και το περιβάλλον βρίσκονται σε µια αντιφατική σχέση, οικοδοµούν µιαν αντιφατική αλληλεπίδραση που εξελίσσεται στο χώρο και στο χρόνο. Η σχέση αυτή είναι εσωτερική. εν κινείται αυτόνοµα µόνο το περιβάλλον, πηγή της εξέλιξης του ζωντανού οργανισµού δεν αποτελεί µονάχα η παθητική προσαρµογή του στις αλλαγές του περιβάλλοντος. Οργανισµός και περιβάλλον αλληλεπιδρούν, εξελίσσεται ιστορικά και η µεταξύ τους σχέση, ο τρόπος αλληλεπίδρασης λαµβάνει ποιοτικά καινούργια χαρακτηριστικά και συγκεκριµενοποιείται στην πορεία κλιµάκωσης της εξελικτικής διαδικασίας. Πώς ακριβώς αναπτύσσεται η αντίφαση µεταξύ οργανισµού και περιβάλλοντος; Κατά την άποψή µας, η πλέον ολοκληρωµένη προσέγγιση δίνεται στα πλαίσια της Λογικής της Ιστορίας. Εδώ, η αλληλεπίδραση οργανισµού-περιβάλλοντος εξετάζεται υπό το πρίσµα της διαλεκτικής λογικής ως διαλεκτική αντίφαση, ήτοι ως σχέση η οποία διανύει ιστορικά σειρά σταδίων και επιλύεται, αίρεται σε ανώτερο επίπεδο (αναβαθµίζεται) µε την εµφάνιση του ανθρώπου. Τα στάδια αυτά αντιστοιχούν στις κατηγορίες της ταυτότητας, της διαφοράς, της αντίθεσης και της καθαυτό αντίφασης. Σηµειώνουµε, ήδη από τώρα, ότι δεν πρόκειται για απλή χρονική αλληλουχία σταδίων, αλλά για νοµοτελώς εξελισσόµενη σχέση στην οποία οι κατώτερες µορφές µετατρεπόµενες σε ανώτερες δεν εξαφανίζονται, αλλά διατηρούνται µετασχηµατισµένες εντός της ανώτερης σχέσης εν είδη υπηγµένης-ανηρηµένης στιγµής τους. Η αρχαιότερη και απλούστερη σχέση των έµβιων όντων µε το περιβάλλον είναι εκείνη η σχέση, χαρακτηριστικό της οποίας αποτελεί η ταύτιση του οργανισµού µε τη φύση, η άµεση εµβάπτιση του έµβιου µορφώµατος στο περιβάλλον. Σε ανηρηµένη µορφή η σχέση αυτή είναι χαρακτηριστική για τα φυτά. Στην περίπτωση αυτή, η διαδικασία µε την οποία το φυτό εξασφαλίζει τα απαραίτητα αντικείµενα (ουσίες κτλ.) για την κατανάλωση ταυτίζεται µε την ίδια την κατανάλωση (π.χ. φωτοσύνθεση). Το γεγονός αυτό σηµαίνει ότι το φυτό δεν είναι απαραίτητο να αναπτύσσει κινητική δραστηριότητα για την εξασφάλιση των προς το ζην, και άρα παραµένει κατά βάση ακίνητο 2. Βέβαια, 1 Σύµφωνα µε την ενδιαφέρουσα ανάλυση των R. Levins και R. Lewontin, η δαρβινική θεωρία της εξέλιξης ήταν γνήσιο προϊόν της αστικής διανοητικής επανάστασης. Έτσι, ενώ ήταν µια θεωρία υλιστική (αντικατέστησε τα πλατωνικά ιδεώδη µε πραγµατικά υπάρχοντα αντικείµενα µελέτης) και διαλεκτική (έβλεπε την εξέλιξη ως παράδειγµα του νόµου της καθολικής αλλαγής που κυριαρχεί στη φύση και στην κοινωνία), την ίδια στιγµή, µέσω της έννοιας της προσαρµογής, διατηρούσε κατάλοιπα του καρτεσιανού στοχασµού. Ο οργανισµός δεν είναι παρά ένα αλλοτριωµένο αντικείµενο εξωτερικών δυνάµεων, οι οποίες του θέτουν προβλήµατα και στις οποίες πρέπει να προσαρµοστεί (Levins & Lewontin 1985). 2 Ασφαλώς, καίτοι ο ακίνητος τρόπος ζωής χαρακτηρίζει τα φυτά, τα τελευταία δεν είναι εξ ολοκλήρου ακίνητα. Είναι γνωστό, για παράδειγµα, πως η οξαλίδα και πολλά ψυχανθή έχουν φύλλα που τη νύχτα κλείνουν. Μάλιστα, ο Λινναίος αποκαλούσε τούτες τις κινήσεις των φυτών «φυτικό ύπνο». Πιστεύεται ότι η εν λόγω λειτουργία σχετίζεται µε τον περιορισµό της απώλειας θερµότητας κατά τη νύχτα. Παρά ταύτα, ο τρόπος ζωής των φυτών είναι κατά βάση και εν γένει ακίνητος.

3 παρόλο που υπάρχει ταύτιση, η τελευταία πραγµατοποιείται σε συνδυασµό µε στοιχεία διάκρισης, πρόκειται δηλαδή περί µιας ταυτότητας εν αυτής διακεκριµένης. Αυτό προκύπτει από το γεγονός ότι, αφενός µεν οι διαδικασίες κατανάλωσης και εξασφάλισης των αντικειµένων προς κατανάλωση ταυτίζονται, αφετέρου δε ο σχηµατισµός των απαραίτητων για την επιβίωση του έµβιου µορφώµατος αντικειµένων πραγµατοποιείται από διαδικασίες διάφορες-εξωτερικές. Αυτό σηµαίνει ότι η ικανοποίηση των αναγκών πραγµατοποιείται µε τυχαίο τρόπο και εξαρτάται κατά αποφασιστικό τρόπο από τις διαθέσεις της φύσης. Αυτού του είδους η σχέση δεν εξαφανίζεται κατά τη διαδικασία εξέλιξης των οργανισµών, αλλά διατηρείται σε µετασχηµατισµένη µορφή (αίρεται) και στα πιο ανεπτυγµένα όντα. Ακόµη και ο άνθρωπος διατηρεί µια τέτοιου είδους αλληλεπίδραση µε το περιβάλλον διαµέσου της αναπνοής. Περισσότερο ανεπτυγµένη σχέση µε το περιβάλλον υπάρχει στα ζώα. Τα τελευταία έχουν εξελιχθεί µε τέτοιον τρόπο ώστε να κινούνται 3 για την ανεύρεση ευµενούς περιβάλλοντος ή για την αποφυγή δυσµενών επιδράσεων. Για την εξυπηρέτηση του κινητικού µηχανισµού έχουν αναπτύξει ειδικά όργανα µετακίνησης, αλλά και αντίστοιχο νευρικό σύστηµα για τον προσανατολισµό στο χώρο και στο χρόνο (αντανάκλαση της πραγµατικότητας µέσω του ψυχισµού). Η αλληλεπίδραση µε το περιβάλλον αναπτύσσεται, πραγµατοποιείται περισσότερο ενεργός επενέργεια του έµβιου µορφώµατος επί της φύσης. Εδώ, η επενέργεια δεν πραγµατοποιείται µόνο µέσω της κατανάλωσης και της αποβολής των παραπροϊόντων (αυτό είναι χαρακτηριστικό των φυτών), αλλά κατ εξοχήν µέσω των κινητικών, κατ εξοχήν µηχανικών λειτουργιών τους (καταπάτηση φυτών, απόσπαση ή µετακίνηση άγρας κτλ.). Φυσικά, στην περίπτωση αυτή υπάρχει ενεργός αντεπίδραση του ζώου στο περιβάλλον, πλην όµως κυρίαρχη εδώ παραµένει η επίδραση του περιβάλλοντος επί του ζώου, και άρα η ενεργητική προσαρµογή του τελευταίου. Βεβαίως, η ίδια η ενεργός αντίστροφη επενέργεια είναι απαραίτητο να λαµβάνεται υπ όψιν κατά την εξέταση της αλληλεπίδρασης των οργανισµών µε το περιβάλλον τους. Είναι άκρως µεταφυσικές και µηχανιστικές οι προσεγγίσεις που βλέπουν τον οργανισµό σαν αποτέλεσµα ορισµένων προσαρµογών τις οποίες πραγµατοποιεί κατά βάση µέσω ενός γενετικού προγράµµατος, το οποίο υποτίθεται καθορίζει από κάθε λογής ιδιότητες µέχρι και συµπεριφορές του όντος. Η θέση αυτή χαρακτηρίζει τις ποικίλες εκδοχές του βιολογικού ντετερµινισµού και αναγωγισµού. Ωστόσο, «θύµατα» αυτής της προσέγγισης έχουν πέσει και συγγραφείς µαρξιστικής αναφοράς 4. Στην προσπάθειά τους να τονίσουν τη διαφορά του ανθρώπου από τα ζώα και να τεκµηριώσουν συνακόλουθα τον ενεργητικό- µετασχηµατιστικό χαρακτήρα της ανθρώπινης δραστηριότητας (εργασίας), θέτουν ένα τεχνητό, πέρα από κάθε έννοια διαλεκτικής, χάσµα, βάσει του οποίου, από τη µια είναι τα ζώα, πλήρως ελεγχόµενα από γονίδια, ένστικτα κτλ., και από την άλλη ο άνθρωπος, ο οποίος στέκει πλήρως ελεύθερος γενετικών ή ευρύτερα φυσικών-βιολογικών προσδιορισµών (και περιορισµών) 5. Η επισήµανση αυτή ουδόλως επιχειρεί να ταυτίσει τον άνθρωπο µε τα ζώα. Ο άνθρωπος διαφέρει ουσιωδώς από τα τελευταία. Αλλά τα ζώα (τα έµβια όντα εν γένει) δεν αποτελούν ένα χαώδες συνονθύλευµα, αλλά ένα πολυποίκιλο φάσµα οργανισµών µε κοινά, αλλά και ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, µε άλλοτε άλλου βαθµού δυνατότητες αντεπίδρασης στο περιβάλλον. Σε αντίθετη περίπτωση, ο οργανισµός ξεκόβεται από τη δυναµική σχέση που αναπτύσσει µε το περιβάλλον, η δυνατότητα επενέργειας στη φύση αποδίδεται αυθαίρετα µονάχα στον άνθρωπο (ωσάν ο τελευταίος να προέκυψε εκ του µηδενός και σε πλήρη ρήξη µε τον προϋπάρχοντα έµβιο κόσµο), ενώ το µηχανιστικό σχήµα ερέθισµα-αντίδραση, ή γονίδιο- 3 Παρά το γεγονός ότι «ρυθµοί χελώνας» µπορεί να χαρακτηρίζουν αρκετούς υπηκόους του «ζωικού βασιλείου», τα ζώα διάγουν κατά κύριο λόγο κινητικό τρόπο ζωής. 4 Βλ. ενδεικτικά Lichtman «Προσπαθώντας να εµπλουτίσουµε την περιγραφή της ανθρώπινης φύσης πέρα από το απλό ζώο, πρέπει να αποφύγουµε να καταστήσουµε εσφαλµένα φτωχή την κατανόησή µας για τη φύση των ζώων. Εάν τα ζώα ήταν πραγµατικά χωρίς δυνατότητα ευπλασίας, στερεότυπα αντικείµενα των γονιδίων τους, το έργο της ανακάλυψης του µοναδικού στην ανθρώπινη φύση θα ήταν πολύ εύκολο. Αποτελεί, εντούτοις, ένα πιο δύσκολο πρόβληµα» (Lewontin & Levins 2007).

4 ιδιότητα/συµπεριφορά στρώνει το δρόµο σε αναγωγιστικές προσεγγίσεις µε τα γνωστά συµπαροµαρτούντα τους 6 Επιπλέον, θέλουµε να καταστήσουµε σαφές ότι ο άνθρωπος αποτελεί προϊόν της φυσικής εξέλιξης. εν αποτελεί ούτε καρκίνωµα, ούτε κάποιον έκπτωτο άγγελο. Η παραδοχή του αληθούς γεγονότος ότι ο κοινωνικός τρόπος ζωής διαφέρει ουσιωδώς από το βιολογικό οφείλει να εντοπίζει ταυτόχρονα και εκείνο το στοιχείο από το παρελθόν το οποίο, αν και µετασχηµατισµένο, παραµένει παρόν. εν υφίσταται ρήξη ανάµεσα στον άνθρωπο και τη φύση. Όσο και να αναπτυχθεί η ανθρώπινη κοινωνία, το φυσικό στοιχείο είναι και θα είναι απαραίτητος όρος ύπαρξης του ανθρώπου. Χρησιµοποιώντας µια γνωστή και βαθειά διατύπωση του K. Marx, θυµίζουµε ότι «η φύση είναι το ανόργανο σώµα του ανθρώπου, δηλαδή η φύση στο βαθµό που δεν είναι ανθρώπινο σώµα. Ο άνθρωπος ζει από τη φύση, δηλαδή η φύση είναι το σώµα του, και πρέπει να διατηρήσει ένα συνεχή διάλογο µαζί της αν θέλει να µην πεθάνει. Λέγοντας ότι η φυσική και πνευµατική ζωή του ανθρώπου συνδέεται µε τη φύση εννοούµε ότι η φύση συνδέεται µε τον εαυτό της, γιατί ο άνθρωπος είναι µέρος της φύσης» (Marx 1975). Υπάρχουν ζώα, τα οποία είναι σε θέση να επενεργήσουν στη φύση κυρίως µέσω των µελών του σώµατός τους. Η ικανότητα αυτή έχει διατηρηθεί σε ανηρηµένη µορφή και στον άνθρωπο (π.χ. η απλή απόσπαση κάποιου καρπού από ένα δέντρο µόνο µε τη βοήθεια του χεριού). Σε άλλα πραγµατοποιείται χρήση αντικειµένων της φύσης υπό την ιδιότητα των µέσων για την επενέργεια επί άλλων αντικειµένων της φύσης. Η χρήση είναι ακόµη τυχαία και ασταθής, περιστασιακή. Αυτή παρατηρείται στους πιθηκοειδείς προγόνους του ανθρώπου. Οι τελευταίοι προήλθαν από δενδρόβια θηλαστικά, τα οποία είχαν αναπτύξει σειρά προσαρµογών για την επιβίωσή τους στο περίπλοκο και τρισδιάστατο περιβάλλον του δέντρου. Μάλιστα, ο συγκεκριµένος τρόπος ζωής άνοιξε και τις περισσότερες προοπτικές αναφορικά µε τη χρήση εργαλείων. Τα πρωτεύοντα αυτά σε σταθερά επαναλαµβανόµενη βάση χρησιµοποιούν-µετατοπίζουν άλλα αντικείµενα της φύσης µε στόχο τη δική τους µετακίνηση (π.χ. κλαδιά δέντρων). Το παραπάνω είναι θεµελιώδους σηµασίας και πρέπει να διακρίνεται από τη µηχανική µετατόπιση στο χώρο ενός θηράµατος, ενός καρπού κτλ. Το θήραµα ή ο καρπός έχει άµεση βιοσυντηρητική σηµασία για το ίδιο το έµβιο ον (ή για άλλα άτοµα µε τα οποία σχετίζεται µε το ένστικτο της συνέχισης του είδους). Αλλά στην περίπτωση των δενδρόβιων προγόνων µας, η µετατόπιση του όντος στο χώρο πραγµατοποιείται παράλληλα µε τη µετατόπιση στο χώρο αντικειµένων, τα οποία δεν έχουν άµεση βιοσυντηρητική σηµασία (π.χ. δεν συνιστούν τροφές). Πρόκειται περίπου για µόνιµο συνοδευτικό παράπλευρο προϊόν του τρόπου ζωής τους. Σταθερά και κατ επανάληψη, λοιπόν, το έµβιο ον έχει µάθει να ζει-κινείται διαµέσου άλλων αντικειµένων, έχει µάθει να χρησιµοποιεί αντικείµενα για να κινηθεί, να εξασφαλίσει τροφή και να επιβιώσειαναπαραχθεί. Τα αντικείµενα αυτά λειτουργούν κατά κύριο λόγο ως προεκτάσεις των σωµατικών οργάνων των όντων, ως «ανόργανα όργανα» του σώµατός τους, ενώ χρησιµοποιούνται στα πλαίσια λειτουργίας, η οποία δεν προσιδιάζει σε αυτά εκτός αυτής της διαδικασίας. Έχουµε, δηλαδή, µια λειτουργική τροποποίηση αντικειµένων της φύσης. Για παράδειγµα, κάποιο κλαδί που αποσπάστηκε από ένα δέντρο ή που τυχαία βρέθηκε στο έδαφος αξιοποιείται από το έµβιο ον για την επίτευξη µιας λειτουργίας διαφορετικής από εκείνην για την οποία ήταν προορισµένο αφετηριακά, in situ (π.χ. 6 Εκ διαµέτρου αντίθετη είναι η σύγχρονη επιστηµονική έρευνα στις επιστήµες της ζωής, ακόµη και σε εκείνους τους κλάδους που είναι κατ εξοχήν επιρρεπείς σε αναγωγιστικές (παρ)ερµηνείες, όπως η µοριακή βιολογία. «Σήµερα επιδιώκουµε την κατανόηση της λειτουργίας των ζωντανών οργανισµών σε µοριακό επίπεδο, λαµβάνοντας όµως υπ όψιν το γεγονός ότι είναι οργανωµένοι σε αδιάσπαστα µεταξύ τους επίπεδα διαδοχικά αυξανόµενης πολυπλοκότητας: από τα µακροµόρια και τα σύµπλοκα που αυτά σχηµατίζουν, έως τα κυτταρικά οργανίδια, τα ζωντανά κύτταρα, τα αναπτυσσόµενα όργανα και τους οργανισµούς. Οι µονάδες αυτές αλληλεπιδρούν τόσο µε τον οργανισµό εσωτερικά, όσο και µε το περιβάλλον εξωτερικά. Όσο θελκτική και αν είναι η µηχανιστική λογική του βιολογικού ντετερµινισµού, στην πραγµατικότητα οι οργανισµοί και το περιβάλλον συνδέονται άρρηκτα, και αλληλεπιδρούν συγκαθορίζοντας τη βιολογική υπόσταση των πρώτων, κάτι που η βιολογία θεωρεί αναµφισβήτητο» (Καφάτος 2006).

5 πρόσβαση σε ορισµένους καρπούς η οποία θα ήταν αδύνατη µόνο µέσω των ανατοµικών οργάνων του όντος, αιχµαλωσία ενός ζώου κ.ά.). Πρέπει να επισηµάνουµε ότι η χρήση αυτών των λειτουργικά µετασχηµατισµένων αντικειµένων είναι τυχαία και περιστασιακή, ενώ κυρίαρχο ρόλο διαδραµατίζει η επενέργεια στη φύση µέσω των σωµατικών οργάνων. Ωστόσο, η µορφή αυτή οδηγεί βαθµιαία σε µία ανώτερη και ποιοτικώς διαφορετική σχέση του έµβιου όντως, µία σχέση που προσιδιάζει στον άνθρωπο. Η σχέση άνθρωπος-φύση Μέσα από µια µακρά περίοδο ωρίµανσης βιολογικών διαδικασιών, και κυρίως της ικανότητας χρήσης αντικειµένων της φύσης ως µέσων για την επενέργεια επί άλλων αντικειµένων της φύσης πραγµατοποιείται η µετάβαση στον ανατοµικά σύγχρονο άνθρωπο (Homo sapiens). Για πρώτη φορά η χρήση αντικειµένων της φύσης υπό την ιδιότητα των µέσων επενέργειας επί άλλων αντικειµένων της φύσης γίνεται σταδιακά αναγκαία και σταθερή. Εδώ, τα µέσα επενέργειας καθίστανται η κυρίαρχη στιγµή της διαδικασίας εξασφάλισης των προς κατανάλωση αντικειµένων, διαφοροποιούνται όχι µόνο λειτουργικά, αλλά και µορφολογικά, ενώ παρέχεται η δυνατότητα διαµόρφωσης τεχνητά δηµιουργηµένων αντικειµένων και όχι απλά η «άντληση» αντικειµένων τα οποία παρέχει σε έτοιµη µορφή η φύση. Γίνεται φανερό ότι στον άνθρωπο η σχέση µε τη φύση αναβαθµίζεται ριζικά σε σύγκριση µε τον υπόλοιπο έµβιο κόσµο (φυτικό και ζωικό). Ο άνθρωπος δεν περιµένει από τη φύση ώστε να δεήσει και να του προσφέρει τα απαραίτητα αντικείµενα για την ικανοποίηση των αναγκών του, για την επιβίωσή του. Γίνεται ο ίδιος δηµιουργός αυτών που του είναι αναγκαία, παρεµβαίνει στη φύση, τη µετασχηµατίζει συνειδητά, είναι ενεργός, δραστήριος παράγοντας που ελέγχει µε συνείδηση και αυτοσυνείδηση το περιβάλλον και δεν παραµένει παθητικός ικέτης των «διαθέσεών» του 7. Συνεπώς, οι όποιες αναζητήσεις σχετικά µε την αλληλεπίδραση του ανθρώπου µε τη φύση οφείλουν να εκκινούν από την παραδοχή της ενεργητικής, και δη της παραγωγικής-εργασιακής επενέργειάς του σ αυτήν, στον όλο και βαθύτερο και πληρέστερο έλεγχό της. Το παραπάνω είναι conditio sine qua non για την επιβίωση του ανθρώπινου είδους. Ο Homo sapiens, από βιολογικής άποψης, είναι πολύ αδύναµο ον και η επιβίωσή του είναι στενά συνδεδεµένη µε την κοινωνική του ύπαρξη και δραστηριότητα, και πρωτίστως µε την εργασιακή προσπάθεια του συνόλου της ανθρωπότητας 8. Αν προηγουµένως (τόσο στα φυτά, όσο και στα ζώα) η διαδικασία εξασφάλισης των αντικειµένων που είναι απαραίτητο να καταναλωθούν για την επιβίωση των έµβιων όντων ήταν διαφορετική από τη διαδικασία σχηµατισµού ακριβώς αυτών των αντικειµένων, στον άνθρωπο για πρώτη φορά πραγµατοποιείται η εσωτερική ενότητα αυτών των διαδικασιών µε την εµφάνιση της παραγωγής, δηλαδή της ικανότητας διαµόρφωσης αντικειµένων προς κατανάλωση χάριν της κατανάλωσης. Ασφαλώς, η εσωτερική ενότητα των προαναφερθεισών διαδικασιών δεν πραγµατοποιείται δια µιας µε την εµφάνιση του ανθρώπου, της παραγωγικής σχέσης προς τη φύση. Το ίδιο αυτό στάδιο διανύει τη δική του διαδροµή, κατά την οποία ωριµάζει. Η ίδια η κοινωνία διέρχεται από ορισµένα επίπεδα οργάνωσης, στην πορεία των οποίων το βάθος και ο βαθµός διείσδυσης της ανθρώπινης δραστηριότητας-εργασίας επί των διαδικασιών της φύσης κλιµακώνονται µε τη σειρά τους. 7 Αν και ουκ ολίγες φορές στην ιστορική του πορεία (και σήµερα ακόµη ) ο άνθρωπος κατέφευγε σε διάφορες ικεσίες και δεήσεις για να αποκοµίσει την εύνοια της φύσης στον αγώνα του για επιβίωση. Κάτι που, φυσικά, αντανακλούσε το χαµηλό επίπεδο µετασχηµατισµού των φυσικών διαδικασιών, αλλά και την ελλιπή γνώση των νοµοτελειών του φυσικού κόσµου. 8 Ακόµη κι ο Πλάτων µας «πληροφορεί» στον Πρωταγόρα, πως ο απερίσκεπτος Επιµηθέας, όταν ανέλαβε να µοιράσει ιδιότητες στους ζωντανούς οργανισµούς (δύναµη, ταχύτητα,, οπλές, τρίχωµα, φτερά κτλ.), τις ξόδεψε όλες, αφήνοντας τον άνθρωπο εντελώς γυµνό και ανυπεράσπιστο. Παρενέβη, όµως, τότε ο σοφός Προµηθέας πήρε κρυφά από τον Ήφαιστο και την Αθηνά την τεχνική ικανότητα και τη φωτιά, κι έτσι µπόρεσε ο άνθρωπος να εξασφαλίσει την ύπαρξή του. Φυσικά, ο µύθος έχει τη δική του «λογική», αλλά οι αρχαίοι πολιτισµοί ήταν κι αυτοί σε θέση να κατανοήσουν (έστω διαισθητικά) πως ο άνθρωπος πέρα και έξω από την κοινωνία, εκτός εργασίας είναι αδύνατο να επιβιώσει.

6 Η αλληλεπίδραση του ανθρώπου µε τη φύση αναπτύσσεται-εξελίσσεται ελικοειδώς (βλ. Βαζιούλιν 1988, Βαζιούλιν 1990). Η αφετηριακή σχέση έχει προκύψει µε φυσικό τρόπο, βάσει φυσικώνβιολογικών νόµων. Χρησιµοποιούνται µέσα δεδοµένα από τη φύση σε έτοιµη µορφή (γη, ζώα). Φερ ειπείν, η πρωτόγονη γεωργία και κτηνοτροφία επί της ουσίας συνιστά επίδραση του ανθρώπου στους φυσικούς όρους της φυσικής, της βιολογικής γέννησης ζώων και φυτών. Η επίδραση πραγµατοποιείται κατ εξοχήν µέσω της επιλογής (σε αναλογία µε τη δράση της φυσικής επιλογής). Άρα, το προς κατανάλωση υλικό παρέχεται από τη φύση µέσω των δικών της εσωτερικών διαδικασιών, ενώ η επίδραση του ανθρώπου πραγµατοποιείται επί των εξωτερικών όρων των τελευταίων. Εν ολίγοις, η παραγωγή παραµένει εξωτερική έναντι των διαδικασιών της φύσης, δεν τις µετασχηµατίζει ουσιωδώς, δεν παρεισφρέει στο εσωτερικό τους. Εποµένως, η φύση διατηρεί την αυτενέργειά της, µε συνέπεια ο άνθρωπος να συνδέεται µε το αποτέλεσµα της αυτενέργειας της φύσης (δηλαδή µε το υλικό που είναι απαραίτητο να καταναλώσει) µε εξωτερικό, τυχαίο τρόπο. Σταδιακά, όλο και µεγαλύτερο ρόλο αρχίζουν να διαδραµατίζουν τα µέσα επενέργειας τα οποία έχουν δηµιουργηθεί από την εργασία, τα τεχνητά µέσα επενέργειας. Στην ιστορική πορεία της ανθρωπότητας τα µέσα αυτά αποκτούν πιο καθοριστικό ρόλο. Η εν λόγω διαδικασία κλιµακώνεται επί κεφαλαιοκρατίας, µε την εµφάνιση της µεγάλης βιοµηχανίας, την εκµηχανισµένη παραγωγή, την παραγωγή µηχανών από µηχανές. Τελικά, παρατηρείται µια τρόπον τινά επάνοδος στο αφετηριακό σηµείο. Με την εµφάνιση της αυτοµατοποίησης αποκτούν αποφασιστική σηµασία τα αυτενεργά µέσα παραγωγής, η παραγωγή πραγµατοποιείται διαµέσου αυτόµατων συστηµάτων, τα αυτόµατα αυτοαναπαράγονται. Έτσι, ο άνθρωπος αποσπάται από την άµεση παραγωγική διαδικασία, ενώ η παραγωγή των αντικειµένων προς κατανάλωση πραγµατοποιείται σχετικά ανεξάρτητα από αυτόν (σε αντιστοιχία µε τις ανεξάρτητες φυσικές διαδικασίες της αφετηριακής σχέσης). Βέβαια, πρόκειται µόνο για σχετικά ανεξάρτητες και για τρόπον τινά φυσικές διαδικασίες, διότι, αφενός µεν είναι διαδικασίες δηµιουργηµένες από την ανθρώπινη εργασία και όχι καθαυτό φυσικές διαδικασίες, αφετέρου δε σε κάθε δεδοµένη στιγµή ο άνθρωπος µπορεί να επέµβει σε αυτές, να τις κατευθύνει. Σε αυτήν τη σπείρα της ελικοειδούς αλληλεπίδρασης του ανθρώπου µε τη φύση, για πρώτη φορά παρατηρείται µια µετατόπιση στον τρόπο της επενέργειας στη φύση, στο χαρακτήρα της παραγωγής. Σε όλα τα προγενέστερα στάδια η παραγωγή ήταν κατ εξοχήν µηχανική. Είδαµε ότι αυτή η µορφή κίνησης έλκει την καταγωγή της από τη ζωώδη αλληλεπίδραση µε τη φύση (το άκρο είναι όργανο µηχανικής µετατόπισης). Πλέον δηµιουργούνται δυνατότητες για το πέρασµα σε µια ανώτερη της µηχανικής µορφή παραγωγής. ιαµορφώνονται τάσεις βιολογικοποίησης της παραγωγής µε διαδικασίες που συνάδουν όλο και περισσότερο µε τα χαρακτηριστικά των έµβιων συστηµάτων: αυτορύθµιση, µεταβολισµός, µεταβλητότητα, κληρονοµικότητα (βλ. Μπελιάγεφ 1982, Βαζιούλιν 1990, Βαζιούλιν 2004). Αν στην παραγωγή που κυριαρχούν µηχανικές µετατοπίσεις κυριαρχεί ο µετασχηµατισµός πραγµάτων, στη βιοπαραγωγή καθίσταται κυρίαρχος ο µετασχηµατισµός διαδικασιών 9. Κοµβικό σηµείο ανάπτυξης των δυνατοτήτων αυτών είναι ο κλάδος της βιοτεχνολογίας µε όλες τις αντιφατικές προοπτικές που ανοίγει τόσο σε επιστηµονικό, όσο και σε παραγωγικό επίπεδο. Η γενετική τροποποίηση των οργανισµών Σύµφωνα µε έναν ορισµό, η βιοτεχνολογία είναι «η παλαιότερη, αλλά ταυτόχρονα και πιο σύγχρονη τεχνολογία µε διεργασίες, ελέγχους και προϊόντα τα οποία παράγονται από βιολογικά συστήµατα ή αποτελούν τα ίδια βιολογικά συστήµατα» (βλ. Γιόβα 1988). Ο παραπάνω ορισµός βλέπει τη βιοτεχνολογία ως διαχρονικό φαινόµενο. Κατά την άποψή µας, µια τέτοιου είδους περιγραφή της 9 «Το ουσιαστικό χαρακτηριστικό του οργανισµού, όσο είναι ζωντανός, είναι πιο πολύ η διαδοχή και ο συντονισµός των διεργασιών, παρά οποιαδήποτε αρχιτεκτονική αδρανούς ύλης» (Bernal 1987).

7 βιοτεχνολογίας παρέχει τους καλύτερους όρους διερεύνησης του προβλήµατος. Πράγµατι, η βιοτεχνολογία έχει τις ρίζες της στα βάθη της ιστορίας της ανθρωπότητας. Συνιστά την προσπάθεια του ανθρώπινου είδους να υπαγάγει τις βιολογικές διεργασίες (φυτικές και ζωικές) στις ανάγκες του. Στο σηµείο αυτό θα θέλαµε να κάνουµε µια επισήµανση, η οποία ενδεχοµένως να φανεί παράδοξη. Η υπαγωγή του βιολογικού στους νόµους της κοινωνίας δεν αποτελεί µόνο θέµα βούλησηςσυνείδησης. Όταν εµφανίζεται µια ποιοτικά ανώτερη αναπτυξιακή διαδικασία µετασχηµατίζει την κληρονοµιά ανάλογα µε τις ανάγκες της, την προσαρµόζει µε βάση τις καινούργιες νοµοτέλειες. Με αυτόν τον τρόπο καθιστά τη βάση επί της οποίας ανακύπτει αντίστοιχη του νέου. Αυτό µαρτυρεί, επί παραδείγµατι, ο µετασχηµατισµός της φύσης από τους ζωντανούς οργανισµούς. «Η ατµόσφαιρα, η γη και το ελεύθερο νερό στη σηµερινή τους κατάσταση αποτελούν ασταθή µέσα που από µόνα τους δεν µπορούν να διατηρηθούν. Παράγοντας που διατηρεί αυτά τα µέσα σε µια αρκετά µόνιµη κατάσταση, απαραίτητη για τη ζωντανή ουσία, είναι η ίδια η ζωντανή ουσία. Οι αρχικές συνθήκες (σκληρή υπεριώδης ακτινοβολία, έλλειψη ελεύθερου οξυγόνου και στρώµατος όζοντος κτλ.) στις οποίες γεννήθηκε η ζωή στη Γη, θα ήταν καταστροφικές για τη σηµερινή ζωή σ αυτή. Ευνοϊκές συνθήκες δηµιουργήθηκαν από τους ίδιους τους ζωντανούς οργανισµούς» (Σεβαστιάνοφ, Ουρσούλ & Σκολένκο 1981). Με τα παραπάνω θέλουµε να τονίσουµε ότι η διαδικασία µετασχηµατισµού των βιολογικών διαδικασιών από τον άνθρωπο δεν είναι απλώς και µόνο µια υπαγόµενη στη συνειδητή διεύθυνση του ανθρώπου διαδικασία, αλλά και µια σχετικά αυθόρµητη (πλην όµως νοµοτελής) διαδικασία. εν είναι µονάχα υποκειµενική-αυθαίρετη επιλογή, αλλά εµπεριέχει και µια αντικειµενικά καθοριζόµενη συνιστώσα. Φερ ειπείν, η πρακτική της ζύµωσης, δηλαδή ο χηµικός µετασχηµατισµός οργανικών ενώσεων µε τη βοήθεια µικροοργανισµών, είναι µια πρακτική που χάνεται στα βάθη των αιώνων. Σύµφωνα µε µαρτυρίες, ήδη από το 6000 π.χ. οι βαβυλώνιοι και οι σουµέριοι ήταν σε θέση να φτιάχνουν µπύρα, ενώ οι αιγύπτιοι έφτιαχναν ψωµί από το 4000 π.χ. (Γιόβα 1988). Επιπρόσθετα, η γεωργία και η κτηνοτροφία, δηλαδή οι πρωταρχικές µορφές παραγωγικής αλληλεπίδρασης του ανθρώπου µε τη φύση, συνιστούν εξ ορισµού πρακτικές παρέµβασης σε ζωντανούς οργανισµούς (φυτά και ζώα αντίστοιχα) 10. Έτσι, γενετικά τροποποιηµένοι οργανισµοί εµφανίζονται ως αποτέλεσµα της ιδιότυπης αλληλεπίδρασης του ανθρώπου µε τη φύση ήδη από την εµφάνιση της κτηνοτροφίας και της γεωργίας. Βεβαίως, οι πρόγονοί µας δεν είχαν γνώση του πράγµατος, δεν είχαν επίγνωση του γεγονότος ότι τροποποιούν γενετικά τους οργανισµούς, ελάχιστα γνώριζαν και για τον τρόπο µε τον οποίο µπορούσε να στεφθεί µε επιτυχία η επιδιωκόµενη τροποποίηση. Η όλη δραστηριότητά τους κατευθυνόταν από την ανεπαρκή για την εποχή εκείνη εµπειρική γνώση των νοµοτελειών της πραγµατικότητας µέσα σε ένα πλέγµα µαγείας 11, δεισιδαιµονίας, δοκιµών και σφάλµατος, τυχαιοτήτων κτλ. Το κυριότερο χαρακτηριστικό αυτού του σταδίου αλληλεπίδρασης του ανθρώπου µε τη φύση είναι ότι το µεγαλύτερο µέρος της δουλειάς το κάνει η ίδια φύση, ενώ η παρέµβαση του ανθρώπου είναι ως επί το πλείστον επικουρική. Τον κύριο λόγο τον έχει η φύση. Όπως παρατηρεί ο T. Benton, «στις αγροτικές εργασιακές διαδικασίες, σε αντίθεση προς τις παραγωγικές µετασχηµατίζουσες διαδικασίες, η ανθρώπινη εργασία δεν καταβάλλεται για να επιφέρει σκόπιµο µετασχηµατισµό της πρώτης ύλης. Καταβάλλεται, µάλλον, κυρίως για να στηρίξει ή να ρυθµίσει τις περιβαλλοντικές συνθήκες υπό τις οποίες αναπτύσσονται οι φυτικές καλλιέργειες και τα εκτρεφόµενα ζώα. Υπάρχει µια µετασχηµατίζουσα στιγµή σε αυτές τις εργασιακές διαδικασίες, αλλά οι µετασχηµατισµοί επιφέρονται 10 «Τα ανθρώπινα όντα τροποποιούν γενετικά οργανισµούς από τότε που άρχισε η εξηµέρωση των ζώων και η καλλιέργεια των φυτών. Οι πανάρχαιες αυτές τροποποιήσεις παράγουν οργανισµούς όχι µόνο πολύ διαφορετικούς από τους άγριους προγόνους τους αλλά σε πολλά χαρακτηριστικά τους ακριβώς αντίθετους του οργανισµού από τον οποίο κατάγονται» (Lewontin 2002). 11 Σύµφωνα µε το Κεφάλαιο 30 της Γενέσεως, ο Λάβαν, για να κρατήσει στην υπηρεσία του το γαµπρό του Ιακώβ, συµφώνησε να του δώσει όσα µελανωπά πρόβατα και όσα κατάστικτα κατσίκια θα γεννιόνταν στα κοπάδια του. Ο τελευταίος ξεφλούδισε µερικά κλαδιά για να φαίνονται µελανωπά ή κατάστικτα και τα έβαλε µπροστά στα µάτια των ζώων την ώρα της γονιµοποίησης. Και έτσι πέτυχε το αποτέλεσµα που ήθελε

8 από δεδοµένους από τη φύση οργανικούς µετασχηµατισµούς, όχι από την καταβολή της ανθρώπινης εργασίας» (Benton 2007). Στο στάδιο αυτό, ο άνθρωπος παρεµβαίνει µεν στη φύση, τη µετασχηµατίζει, ωστόσο όµως πρόκειται περί µιας επέµβασης εξωτερικής, υπαγόµενης στις νοµοτέλειες («διαθέσεις», «ιδιοτροπίες» κτλ.) της φύσης. Τα φυτά και τα ζώα αποτελούν µεν µέσα παραγωγής, ωστόσο είναι µέσα κληρονοµηµένα από τη φύση, δοσµένα στο ανθρώπινο είδος σε έτοιµη µορφή. Σε µια τέτοιου είδους σχέση, κυρίαρχη δύναµη είναι η φύση, οι νοµοτέλειες του βιολογικού (ευρύτερα φυσικού) κόσµου, και άρα ο άνθρωπος εξαρτάται ακόµη από τυχαίους, διάφορους της κοινωνικής ουσίας του παράγοντες, περιορίζεται από αυτούς. Είδαµε προηγουµένως ότι κατά την αλληλεπίδραση του έµβιου όντος µε τη φύση συµµετέχουν δύο διαδικασίες: από τη µια η διαδικασία σχηµατισµού του αντικειµένου προς κατανάλωση, και από την άλλη η διαδικασία εξασφάλισής του από τον οργανισµό. Στον άνθρωπο, µε την παραγωγή ενοποιούνται εσωτερικά οι δύο αυτές διαδικασίες, στο βαθµό που τα αντικείµενα προς κατανάλωση δεν αντλούνται απλώς από το αποθεµατικό της φύσης, αλλά διαµορφώνονται χάριν της κατανάλωσης. Η εν λόγω εσωτερική ενότητα ωριµάζει καθ όλη την πορεία ανάπτυξης της ανθρώπινης κοινωνίας και δεν πραγµατοποιείται στιγµιαία, αµέσως µε την πρωταρχική της εµφάνιση. Με την εµφάνιση του ιδιότυπα ανθρώπινου τρόπου αλληλεπίδρασης µε τη φύση τροποποιείται ριζικά η σχέση του ανθρώπου ως έµβιου όντος µε το περιβάλλον του. Η σχέση αυτή διαµεσολαβείται πλέον από έναν άλλο παράγοντα, την κοινωνία, η οποία διαφέρει ουσιωδώς από τις προκοινωνικές-βιολογικές µορφές ύπαρξης 12. Καθώς, όµως, η κοινωνία ανακύπτει από τη φύση (και κατά τον εγγύτερο τρόπο από τη βιολογική µορφή κίνησης), φέρει εντός της τα στίγµατα του παρελθόντος. Μια πτυχή αυτού του ζητήµατος αφορά την εξάρτηση των καταναλωτικών αποθεµάτων του ανθρώπου από διαδικασίες που του είναι ξένες, ανεξάρτητες από τη δραστηριότητά του. ιατυπώνοντάς το µε λίγο διαφορετικό τρόπο, η δραστηριότητα του ανθρώπου δεν έχει εξελιχθεί τόσο ώστε να είναι σε θέση να επεµβαίνει µε αποτελεσµατικό και προβλέψιµο τρόπο στις διαδικασίες της φύσης. Υπάρχει διάσταση µεταξύ του σκοπού, της προτρέχουσας σύλληψης του αποτελέσµατος της ανθρώπινης δραστηριότητας και του ίδιου του αποτελέσµατος. Το γεγονός αυτό «καθηλώνει» τον άνθρωπο στο άρµα της ζωώδους ύπαρξης. Όπως παρατηρεί ο F. Engels, «όσο πιο πολύ αποµακρύνονται οι άνθρωποι από τα ζώα µε τη στενή έννοια της λέξης, τόσο πιο πολύ δηµιουργούν οι ίδιοι, συνειδητά την ιστορία τους, τόσο µικρότερη γίνεται η επιρροή απρόβλεπτων και ανεξέλεγκτων δυνάµεων και τόσο πιο ακριβής γίνεται η αντιστοιχία του ιστορικού αποτελέσµατος µε τον προκαθορισµένο σκοπό» (Engels 2001). Βασική αιτία αυτής της αναντιστοιχίας είναι το εισέτι µη µετασχηµατισµένο πλήρως από την κοινωνία δυναµικό του παρελθόντος. Η κοινωνία έχει µεν ανακύψει, ο άνθρωπος µε τη βούληση, τη συνείδηση και την αυτοσυνείδησή του είναι µεν παρών, παρούσα ωστόσο παραµένει και η φύση µε τη δική της νοµοτέλεια, µε τις δικές της αναγκαίες µορφές ύπαρξης και κίνησης. Απαραίτητος όρος για την αποτελεσµατική προτρέχουσα σύλληψη του αποτελέσµατος της δραστηριότητας του ανθρώπου επί ενός αντικειµένου είναι η µετατροπή του τελευταίου σε τεχνητά δηµιουργηµένο αντικείµενο, η προηγούµενη επεξεργασία του, η διαµόρφωσή του σε αντιστοιχία µε τον ανθρώπινο σκοπό, την ανθρώπινη ανάγκη. Όσο περισσότερο ένα αντικείµενο παραµένει φυσικά δοσµένο, έρµαιο των 12 «Από τη στιγµή που η βιολογική εξέλιξη του ανθρώπου γέννησε τις κοινωνικές µορφές ζωής, ο άνθρωπος σαν υποκείµενο της ιστορίας και µέλος της ανθρώπινης εργασιακής κοινότητας έπαψε να είναι ένα καθαρά βιολογικό ον. Η βιολογική µορφή της σωµατικής και ψυχονευρικής οργάνωσής του ήρθε σε επαφή µε τις συνθήκες και τις απαιτήσεις της κοινωνικής ζωής. Απ αυτή την ιστορική στιγµή ο άνθρωπος, σαν άτοµο, άρχισε να εξελίσσεται κάτω από το συνδυασµένο έλεγχο δύο προγραµµάτων που βρίσκονται σε διαρκή αλληλεπίδραση: του βιολογικού, που εµφανίστηκε στο εξελικτικό προτσές του ανθρώπου και των προγόνων του, και του κοινωνικού, που διαµορφώθηκε πάνω σε µια ορισµένη βιολογικά προετοιµασµένη βάση και, στην πορεία εξέλιξης της ανθρωπότητας, αποκτούσε όλο και µεγαλύτερη ισχύ. Έτσι, ο άνθρωπος έγινε ένα προϊόν όχι µόνο της βιολογικής, αλλά και της κοινωνικής ζωής, δηλαδή απόκτησε βιοκοινωνική φύση» (Μπελιάγεφ 1982).

9 φυσικών διαδικασιών, τόσο λιγότερο ο άνθρωπος είναι σε θέση να το ελέγξει πλήρως, και τόσο περισσότερο η σχέση του ως προς αυτό δοµείται από τυχαίους, περιστασιακούς κτλ. παράγοντες και όχι βάσει της αναγκαιότητας. Εποµένως, η πλήρης διάκριση του ανθρώπου από το ζωικό βασίλειο είναι εφικτή µονάχα από τη στιγµή που θα θέσει το σύνολο των όρων της ύπαρξής του (συµπεριλαµβανοµένων των φυσικών και βιολογικών όρων) υπό τη συνειδητή-κοινωνική διεύθυνση. Μόνο τότε καθίσταται ώριµη η ανθρώπινη κοινωνία, µόνο τότε υπερβαίνει ο άνθρωπος τους φυσικούς και βιολογικούς περιορισµούς του, εµπεριέχοντάς τους ως αναγκαία µεν, πλην όµως ανηρηµένη και υπηγµένη στην κοινωνική ουσία του στιγµή. Στην περίπτωση αυτή, η κοινωνία εδράζεται επί αντίστοιχης του εαυτού της βάσης και είναι στον ελάχιστο δυνατό βαθµό εξαρτηµένη από εξωτερικούς, τυχαίους παράγοντες. Αλλά µια τέτοια κοινωνία είναι η κοµµουνιστική κοινωνία 13. Η παραπάνω επισήµανση είναι απαραίτητη για να τονιστεί και αναδειχθεί το γεγονός ότι η αλληλεπίδραση του ανθρώπου µε τη φύση αποτελεί µια σχέση που διαµεσολαβείται από κοινωνικές σχέσεις, από την αλληλεπίδραση των ανθρώπων µεταξύ τους ως κοινωνικών όντων. Η αντιφατικότητα αυτής της σχέσης, οι θετικές προοπτικές, αλλά και τα αρνητικά της αποτελέσµατα προσδιορίζονται κοινωνικά, δεν αποτελούν ένα απλό τεχνικό-τεχνολογικό πρόβληµα, ούτε καν απλώς ζήτηµα επάρκειας της επιστηµονικής γνώσης. Όσες δυνατότητες κι αν ανοίγει η επιστήµη για τον έλεγχο της φύσης, ο έλεγχος αυτός είναι σε θέση να προκύψει µονάχα εντός της πραγµατικότητας της ώριµης, αντίστοιχης του εαυτού της κοινωνίας, δυνατότητες της οποίας ανιχνεύονται ήδη στην αντιφατικότητα του παρόντος. Αντιφάσεις και δυνατότητες της σύγχρονης βιοτεχνολογίας Μιλάµε για σύγχρονη µορφή της βιοτεχνολογίας, διότι αποδεχτήκαµε εξ υπαρχής τη βιοτεχνολογία ως παρούσα ήδη από την εµφάνιση της ανθρώπινης κοινωνίας και της προσδώσαµε την έννοια του ελέγχου επί των έµβιων συστηµάτων και προϊόντων, κάτι που (παρ όλο που παίρνει αενάως διαφορετικές µορφές) υφίσταται εν γένει ως τρόπος ύπαρξης-επιβίωσης της κοινωνίας σε σχέση µε το βιολογικό της παρελθόν. Στο σηµείο αυτό θα εξετάσουµε το νέο στάδιο της αλληλεπίδρασης του ανθρώπου µε την έµβια ύλη, το οποίο συνιστά µεν συνέχεια του προηγούµενου, ταυτόχρονα όµως διέπεται και από ποιοτικά νέα, µοναδικά χαρακτηριστικά, ανοίγοντας ένα ευρύτερο φάσµα δυνατοτήτων 14. Πού ακριβώς, όµως, έγκειται αυτό το ποιοτικά νέο; Ποιά είναι η σύγχρονη µορφή της βιοτεχνολογίας; Επί της ουσίας, η σύγχρονη βιοτεχνολογία είναι αποτέλεσµα της ραγδαίας ανάπτυξης της µοριακής βιολογίας, δηλαδή του κλάδου εκείνου της βιολογίας που µελετά τη δοµή, τη λειτουργία και τις σχέσεις µεταξύ των µορίων στα πλαίσια του ζωντανού κυττάρου. Αποφασιστικό σηµείο ήταν η ανακάλυψη της δοµής του γενετικού υλικού (DNA) και οι µεταγενέστερες τεχνολογίες που επιτρέπουν το χειρισµό του. Ακριβώς η γενετική µηχανική είναι ο κλάδος εκείνος των βιοεπιστηµών που ώθησε τη βιοτεχνολογία σε ένα ποιοτικά ανώτερο στάδιο. Για πρώτη φορά κατέστη εφικτή η γνώση του 13 Συγκεκριµένα, κατά την περίοδο σταδιακής µετεξέλιξης του σοσιαλισµού στην ανώτατη φάση του κοµµουνισµού ολοκληρώνεται η µετατροπή της αγροτικής οικονοµίας σε συνεχή, αδιάλειπτη, υψηλής παραγωγικότητας και ανεξάρτητη από καιρικές συνθήκες διαδικασία (βλ. Βαζιούλιν 2004). 14 «Σήµερα όµως, η τεχνολογία του γενετικού ανασυνδυασµού µάς επιτρέπει όχι µόνο να µιµηθούµε την επιλογή που κάνει η βιολογική εξέλιξη, αλλά και να αυξήσουµε σηµαντικά τον αριθµό των διαφορετικών εκδοχών που προσφέρονται για να επιλέξουµε. Αυτό το βήµα προόδου δύσκολα µπορεί να θεωρηθεί αφύσικο σε σχέση µε τους δρόµους που ακολούθησε η παραδοσιακή πρακτική επιλογής συγκεκριµένων φυτών για καλλιέργεια, η οποία αποτέλεσε τη βάση της εξέλιξης του ανθρώπινου πολιτισµού, άρα και της ανθρώπινης φύσης. Εποµένως, η αγροτική βιοτεχνολογία και η τεχνολογία της γενετικής δεν είναι παρά η λογική συνέχεια της εξέλιξης του ανθρώπου µέσα από την αλληλεπίδρασή του µε τη φύση» (Markl 2006).

10 γενετικού υλικού, η ικανότητα παρέµβασης σε αυτό, η τροποποίησή του, η µεταφορά του από ένα δοσµένο οργανισµό σε έναν άλλο, ακόµη και διαφορετικού είδους ή τάξης. Το µοριακό υπόστρωµα του γενετικού υλικού (DNA και RNA) είναι κοινό σε όλους τους έµβιους οργανισµούς του πλανήτη 15. Εποµένως, ο άνθρωπος είναι πλέον σε θέση να γνωρίζει θεµελιωδώς ένα µηχανισµό, ο οποίος δεν υπάρχει απλώς σε κάποιο (ή κάποια) από τα έµβια όντα, αλλά βρίσκεται σε όλους τους εκπροσώπους της ζωής. Εν ολίγοις, κατέχει µια καθολική διαδικασία, µια διαδικασία, η εµβέλεια της οποίας καλύπτει το σύνολο της ζωής στον πλανήτη. Και µάλιστα, είναι σε θέση να ελέγξει, να τροποποιήσει και να µετασχηµατίσει κατά βούληση αυτή τη διαδικασία, άρα έχει πλέον τη δυνατότητα να γίνει ο κύριος της βιολογικής µορφής κίνησης της ύλης. Ας δούµε ορισµένα παραδείγµατα ενδεικτικά αυτών των δυνατοτήτων. Κατ αρχήν, οι έρευνες και οι αντίστοιχες επιτεύξεις των βιοτεχνολογιών εστιάζονται κατ εξοχήν σε δύο τοµείς. Ο πρώτος αφορά τις δυνατότητες καλύτερης κατανόησης της φυσιολογικής λειτουργίας του ανθρώπινου οργανισµού και των παθολογικών καταστάσεων, αλλά και τα µέσα και τους τρόπους καλύτερης παρέµβασης µε στόχο τη θεραπεία ασθενειών. Πρόκειται για τον κλάδο της βιοϊατρικής, τη λεγόµενη κόκκινη βιοτεχνολογία. Ο δεύτερος κλάδος κατευθύνεται προς τα ζώα και τα φυτά και έχει στόχο τη βελτίωση (ποσοτική και ποιοτική) της διατροφής των ανθρώπων. Αλλά και τα µικρόβια µπορεί να τροποποιηθούν για την εξυπηρέτηση αυτού του σκοπού (π.χ. για την απορρύπανση του εδάφους). Συνολικά εδώ µιλάµε για την πράσινη βιοτεχνολογία. Σήµερα, µέσω της γενετικής µηχανικής, ο άνθρωπος είναι σε θέση να παράγει in vitro ουσίες που είναι κρίσιµες για την εύρυθµη λειτουργία του οργανισµού του. Η πιο γνωστή από αυτές είναι η ινσουλίνη, η οποία παράγεται σε καλλιέργειες βακτηρίων. Ωστόσο, και άλλες ουσίες παρασκευάζονται µε τεχνητό τρόπο: η ερυθροποιητίνη, ο ιστικός ενεργοποιητής του πλασµινογόνου (t-pa), β-ιντερφερόνες, ιντερλευκίνη κ.ά. (βλ. Γιόβα 1988, Rifkin 1998). Αλλά και πέραν των ουσιών που µπορεί να χρησιµοποιηθούν για τη θεραπεία ανθρώπινων νόσων, έχουν πραγµατοποιηθεί και άλλα επιτεύγµατα ευρύτερης κοινωνικής σηµασίας: α) βακτήριο που παράγει ένζυµο ικανό να «τρώει» τα άλατα του µεταλλεύµατος, αφήνοντας καθαρό χαλκό, β) σπορές που οδηγούν σε φυτά ικανά να παίρνουν άζωτο από τον αέρα (ο ατµοσφαιρικός αέρας αποτελείται κατά 78% από Ν 2 ) και όχι από τα λιπάσµατα, γ) έντοµο που τρώει τα ακάρεα που καταστρέφουν τις φράουλες, δ) γενετικά τροποποιηµένα φυτά ώστε να ανθίστανται στα ζιζανιοκτόνα (π.χ. σόγια), σε βλαβερούς µικροοργανισµούς (π.χ. καλαµπόκι), να αναπτύσσονται σε αντίξοες συνθήκες (αλµυρά και άνυδρα εδάφη), ε) παραγωγή τροφής µε ειδική σύνθεση (ρύζι µε ενσωµατωµένο το γονίδιο που είναι υπεύθυνο για την έκφραση της βιταµίνης Α), και στ) γενετικά τροποποιηµένα ζώα για ταχύτερη και µεγαλύτερη ανάπτυξη (π.χ. σολοµός), αλλά και για αντοχή σε αντίξοες συνθήκες. Θα εξετάσουµε, κυρίως, ορισµένες αντιφατικές δυνατότητες της «πράσινης βιοτεχνολογίας» υπό το πρίσµα του ερωτήµατος που αφορά τη σχέση-αλληλεπίδραση του ανθρώπου µε τη φύση. Όπως φαίνεται από τα προηγούµενα, ως τάση δηµιουργείται η πιθανότητα µιας βαθύτερης επίδρασης του ανθρώπου στις διαδικασίες της φύσης (κατ εξοχήν της ζωής). Οι διαδικασίες που παρέχουν στον άνθρωπο τα απαραίτητα για την επιβίωσή του αντικείµενα-ουσίες (φυτικής και ζωικής προέλευσης) τίθενται πλέον κάτω από έναν καλύτερο έλεγχο, αφήνονται λιγότερο στην τύχη τους, κατευθύνονται από τον ανθρώπινο παράγοντα. Το δοσµένο από τη φύση υλικό-αντικείµενο τροποποιείται ουσιωδώς από τον άνθρωπο, µετατρέπεται σε τεχνητά δηµιουργηµένο πλέον αντικείµενο, το οποίο υφίσταται προεργασία ώστε η απόδοσή του να είναι ελεγχόµενη (ποσοτικά και ποιοτικά) και να ανταποκρίνεται στην ανθρώπινη σκοποθεσία. Επί παραδείγµατι, η απόδοση σε έναν οργανισµό προκαθορισµένων ιδιοτήτων, ώστε αυτός να µην εξαρτάται από τις καιρικές-περιβαλλοντικές συνθήκες και να αναπτύσσεται απρόσκοπτα, σηµαίνει πως ο άνθρωπος δεν ρυθµίζει ή στηρίζει απλώς τους περιβαλλοντικούς όρους κάτω από τους οποίους θα εκτυλισσόταν µια αυτόνοµη βιολογική διαδικασία, 15 Παρεµπιπτόντως, το γεγονός αυτό µαζί µε την ύπαρξη πληθώρας άλλων κοινών χαρακτηριστικών (µορίων, µεταβολικών οδών κτλ.) αποτελεί µία από τις κυριότερες ενδείξεις περί προέλευσης και εξέλιξης όλων των φυτικών και ζωικών ειδών από έναν κοινό πρόγονο.

11 αλλά πραγµατοποιείται µια διείσδυση στο εσωτερικό της τελευταίας, ένας µετασχηµατισµός αντίστοιχος των αναγκών της κοινωνίας. Τρόπον τινά, η αγροτική παραγωγή παίρνει χαρακτηριστικά της βιοµηχανικής παραγωγής, ανεξαρτητοποιείται ολοένα και περισσότερο από τη γη, δηλαδή από ένα δεδοµένο από τη φύση µέσο, µετατρέπεται σε λίγο ή πολύ διαδικασία εργαστηρίου, ελεγχόµενων συνθηκών 16. Την ίδια στιγµή, καθίσταται εφικτός για πρώτη φορά ο συνειδητός έλεγχος πάνω στην εξέλιξη της ζωής του πλανήτη. Η επιστηµονική σκέψη του ανθρώπου γίνεται «µια νέα γεωλογική δύναµη» (βλ. Μπελιάγεφ 1982). Μια δύναµη που κατευθύνει την εξέλιξη της ζωής µέσα από πιο επιτυχηµένες, λιγότερο επώδυνες και χωρίς παράπλευρα καταστρεπτικά προϊόντα οδούς. Ρυθµίζει συνειδητά τη βιόσφαιρα, τη βελτιώνει και την αναπτύσσει περαιτέρω. Αλλά, «διαχείριση της βιόσφαιρας δεν σηµαίνει ότι νοµιµοποιούµαστε να κάνουµε πάλι ό,τι µας έρχεται στο µυαλό και να εκµεταλλευόµαστε όσους περισσότερο µπορούµε από τη φύση. Σηµαίνει ότι πρέπει, πρώτα απ όλα, να κατανοήσουµε κατά το δυνατόν πληρέστερα τις συνθήκες που προϋποθέτει η επιβίωση και η διατήρηση της βιόσφαιρας, καθώς και τα µέτρα που πρέπει να ληφθούν προκειµένου να επιτευχθεί ο στόχος αυτός. Και δεύτερον, σηµαίνει ότι πρέπει να οργανώσουµε τη δική µας συµπεριφορά ηθικά, νοµικά, τεχνολογικά, οικονοµικά έτσι ώστε να καταστεί δυνατή η επίτευξη αυτού του στόχου» ( Markl 2006). Βεβαίως, παρόλο που περιγράψαµε ορισµένα επιτεύγµατα της βιοτεχνολογίας ως δεδοµένα, η πραγµατικότητα είναι ότι ο νέος αυτός τρόπος αλληλεπίδρασης του ανθρώπου µε τη φύση µόλις αρχίσει να κάνει τα πρώτα του βήµατα, δεν έχει ωριµάσει πλήρως, και άρα η εφαρµογή στην πράξη, πολλώ δε µάλλον η ευρεία διάδοση των πρακτικών αυτών, είναι αρκετά προβληµατική. Στην καλύτερη περίπτωση εγείρει πολλές αµφισβητήσεις και ερωτήµατα. Πριν στρέψουµε το βλέµµα µας στην άλλη όψη του νοµίσµατος, θα ήταν χρήσιµο να κάνουµε ορισµένες διευκρινήσεις σχετικά µε την τεχνική της γενετικής µηχανικής. Η όλη διαδικασία γενετικής τροποποίησης των οργανισµών και ανασυνδυασµού του γενετικού υλικού τους βασίζεται στην εξαγωγή DNA που αντιστοιχεί σε κάποιο συγκεκριµένο γονίδιο ενός οργανισµού-δότη, και στην προσθήκη του έπειτα στα κύτταρα ενός δέκτη, ούτως ώστε να ενσωµατωθεί στο γονιδίωµά του. Αυτή η προσθήκη µπορεί να επιτευχθεί µέσω της επικάλυψης µικροσκοπικών µεταλλικών σωµατιδίων µε DNA και βοµβαρδίζοντας µε αυτά τα κύτταρα του δέκτη, ή µέσω της εισαγωγής DNA σε µικροοργανισµούς µε τους οποίους µολύνουµε κατόπιν το δέκτη. Ως γνωστόν, τα γονίδια αποτελούνται από δύο λειτουργικά διαφορετικές περιοχές DNA. Η πρώτη, το δοµικό γονίδιο, φέρει πληροφορίες για τη χηµική σύνθεση της πρωτεΐνης που κατασκευάζεται από το κύτταρο όταν διαβάζει το γονίδιο. Η άλλη, το ρυθµιστικό στοιχείο, είναι µέρος ενός περίπλοκου συστήµατος σήµανσης και ασχολείται µε το που, πότε και πόση πρωτεΐνη θα παραχθεί. Ακριβώς επειδή, µε την υπάρχουσα τεχνική, το γονίδιο εισάγεται στον οργανισµό µε τη µορφή του βοµβαρδισµού ή της µόλυνσής του, η θέση που θα λάβει το DNA στο γονιδίωµα του δέκτη δεν είναι εξ υπαρχής δεδοµένη, αλλά καθορίζεται, κατά βάση, από τυχαίους παράγοντες. Έτσι, είναι δυνατό το προς µεταφορά DNA να βρεθεί σε οποιοδήποτε σηµείο του DNA του δέκτη, ακόµα και στο µέσο του ρυθµιστικού στοιχείου ενός άλλου γονιδίου. Αυτό θα είχε ως αποτέλεσµα ένα γονίδιο του οποίου η µεταγραφή δεν θα βρισκόταν πλέον υπό φυσιολογικό έλεγχο (Lewontin 2002) 17. Ο R. Lewontin αναφέρει ένα ενδιαφέρον παράδειγµα. Τα φύλλα και οι βλαστοί της τοµάτας περιέχουν τοξίνες, όχι όµως ο καρπός. Προφανώς, στο ρυθµιστικό στοιχείο του γονιδίου που φέρει την πληροφορία για την παραγωγή ορισµένης τοξίνης υπάρχει και η πληροφορία βάσει της οποίας αυτή η 16 Κατά τον S. Rawlins, στην επερχόµενη εποχή της σε υψηλό βαθµό αυτοµατοποιηµένης εργαστηριακής γεωργίας, τα µόνα τµήµατα αυτής της διαδικασίας που χρειάζεται να παραµείνουν στο ύπαιθρο είναι αυτά που σχετίζονται µε τη συλλογή ηλιακής ενέργειας στα φυτά της βιοµάζας. Έτσι, «µεταφέροντας τη γεωργία στο εργαστήριο εξαλείφεις όλα τα περιβαλλοντικά προβλήµατα» (βλ. Rifkin 1998). 17 Συν τοις άλλοις, γαλλικά και βελγικά εργαστήρια βρήκαν ότι η γενετική αλληλουχία σε γενετικά τροποποιηµένους οργανισµούς ήταν διαφορετική από αυτή που περιέγραφαν οι βιοτεχνολογικές εταιρίες. Πιθανολογείται ότι τα εισαχθέντα γονίδια είναι ασταθή και µετακινούνται σε διαφορετικές θέσεις αλληλουχίας.

12 ουσία θα παραχθεί ακριβώς στα φύλλα ή στο βλαστό της τοµάτας και όχι στο βρώσιµο µέρος της. Αν, όµως, βοµβαρδίσουµε ή µολύνουµε το κύτταρο της τοµάτας µε ένα γονίδιο µέσω του οποίου ευελπιστούµε να προσδώσουµε τεχνητά µία επιθυµητή ιδιότητα στην τοµάτα, υπάρχει η πιθανότητα το τελευταίο να «χωθεί» σε αυτό το ρυθµιστικό τµήµα του υπεύθυνου για την παραγωγή της τοξίνης γονιδίου, µε ενδεχόµενο αποτέλεσµα την παραγωγή της στον καρπό (ό.π.). ιακρίνουµε, δηλαδή, µια εγγενή δυνατότητα στη γενετική µηχανική να παράγει επιβλαβή αποτελέσµατα. Κατά τα φαινόµενα, πρόκειται για µία µέθοδο, η οποία ακόµη δεν έχει ωριµάσει πλήρως, µε αποτέλεσµα να είναι επιρρεπής σε τυχαίες-εξωτερικές επιδράσεις και τα αποτελέσµατα της εφαρµογής της να παραµένουν σε µεγάλο βαθµό απρόβλεπτα. Έτσι, η όποια χρήση της γενετικής µηχανικής προς το παρόν κινείται σε εµπειρικό επίπεδο, συνιστά ως επί το πλείστον πειραµατισµό µε απρόβλεπτες επιπτώσεις στη φυσιολογική λειτουργία του ανθρώπινου οργανισµού, και όχι µόνο. Κατά την άποψή µας, η συγκεκριµένη αδυναµία εδράζεται στην ελλιπή και µη σφαιρική κατανόηση των νοµοτελειών της έµβιας ύλης εν γένει. Κάτι που δεν οφείλεται τόσο στην ανεπάρκεια εµπειρικώνπειραµατικών δεδοµένων και αντίστοιχης τεχνολογίας, όσο στην αδυναµία θεωρητικής τους γενίκευσης στα πλαίσια της εννοιολογικής εξέτασης του κόσµου των έµβιων όντων ως «οργανικού όλου». Μόνο µια συγκροτηµένη θεωρία περί των νοµοτελειών της βιολογίας είναι σε θέση να µας παράσχει την απαιτούµενη προτρέχουσα σύλληψη των διαβηµάτων µας έναντι των ζωντανών οργανισµών, καθιστώντας τα κατά το βέλτιστο τρόπο προβλέψιµα, αποτελεσµατικά και µη επιβλαβή 18. Ας δούµε, λοιπόν, πού έγκειται η ανεπάρκεια του θεωρητικού πλαισίου της βιοτεχνολογίας. Η γνώση και επέµβαση στο γενετικό υλικό εντοπίζει µια µόνο πλευρά (σηµαντική µεν, πλην όµως όχι τη µοναδική) του φαινοµένου της ζωής. Ο µηχανισµός της κληρονοµικότητας µέσω του γενετικού υλικού αποτελεί µια σχετικά απλή διαδικασία, εν συγκρίσει τουλάχιστον µε τις συνολικότερες, πιο περίπλοκες δοµές και λειτουργίες που συναπαρτίζουν ένα ζωντανό οργανισµό. Για να µην µιλήσουµε για αυτά που ισχύουν σε επίπεδο ειδών, στις µεταξύ τους σχέσεις, στην αλληλεπίδραση µε το περιβάλλον τους Ακόµη και σε µοριακό επίπεδο, όµως, το DNA και το RNA αποτελούν τµήµα µιας ευρύτερης ολότητας άλλων, απαραίτητων για τη ζωή µορίων ( πρωτεΐνες, ένζυµα, βιταµίνες, ιχνοστοιχεία κτλ.). Ο γενετικός κώδικας είναι µια αφαίρεση από την ποικιλόµορφα συγκεκριµένη ύπαρξη της ζωής. Ο οργανισµός αποτελεί ένα διατεταγµένο όλο, µια κλιµακωτά δοµηµένη ολότητα, χωρίς γραµµικές- µηχανικού τύπου νοµοτέλειες, µε επίπεδα που διέπονται από µοναδικούς, ιδιότυπους νόµους, οι οποίοι δεν ισχύουν στα κατώτερα, ούτε λειτουργούν αυτόνοµοι στα ανώτερα επίπεδα. Με τη διείσδυση των τεχνολογιών έχει ενταθεί ο µεταφυσικός τρόπος προσέγγισης της ζωής, ο τεµαχισµός της σε ολοένα και απλούστερους προσδιορισµούς (µέχρι τελικά να ανακαλύψουµε την πολυαναµενόµενη και πολλά υποσχόµενη «φιλοσοφική λίθο» που θα µας αποκαλύψει τα κρυµµένα µυστικά της βιολογίας ), το ποσοτικό τσουβάλιασµα των οργανισµών και η αναγωγή τους σε απλούς φορείς DNA, αζωτούχων βάσεων, σε µια άνοστη «γραµµατοσαλάτα»! Αν ο πυρήνας της ζωής είναι το γενετικό υλικό, τότε γιατί χρειάστηκε ένα κυτταρόπλασµα για να τον περιβάλλει; Γιατί δηµιουργήθηκαν µονοκύτταροι οργανισµοί, πολυκύτταροι, ιστοί, όργανα, φυτά, ζώα; Πόσο άστοχη ήταν η εξέλιξη που δηµιούργησε τόσο περίπλοκες δοµές, λειτουργίες, σχέσεις; Σαν αποτέλεσµα αυτής της επιφανειακής και µονοµερούς προσέγγισης του γνωστικού αντικειµένου, έχουν παρατηρηθεί αρκετά ανεπιθύµητα αποτελέσµατα από διάφορα προϊόντα της βιοτεχνολογίας. 18 Ενδεικτικό της αποσπασµατικής προσέγγισης των βιολογικών διαδικασιών είναι η αντίληψη πως µία ορισµένη ουσία από µόνη της (γονίδιο, πρωτεΐνη κτλ.), µη λαµβανοµένων υπ όψιν των λοιπόν όρων, είναι δυνατό να επιδράσει ευεργετικά στον οργανισµό. Έτσι, για την αντιµετώπιση της αβιταµίνωσης από έλλειψη της βιταµίνης Α (µια κατάσταση που µπορεί να οδηγήσει στην τύφλωση) δηµιουργήθηκε το «χρυσό ρύζι», µια ποικιλία η οποία περιέχει β-καροτένιο. Το τελευταίο αποτελεί πρόδροµη ένωση της βιταµίνης Α. Αλλά το β-καροτένιο είναι δυνατό να µετατραπεί σε βιταµίνη Α µονάχα εντός ενός υγιούς και καλά σιτιζόµενου οργανισµού. Κάτι που εµφανώς δεν ισχύει στην περίπτωση των πληθυσµών οριακής επιβίωσης (π.χ. του Λάος), για τους οποίους, εξάλλου, δηµιουργήθηκε η εν λόγω ποικιλία. Είναι φανερό πως η συνθετική µελέτη των έµβιων όντων θα αναπροσανατολίσει σε ορθή βάση τους στόχους της γενετικής µηχανικής.

13 Είναι πλέον τεκµηριωµένο από πληθώρα µελετών ότι η κατανάλωση γενετικά τροποποιηµένων τροφών έχει άµεσες επιπτώσεις στην υγεία του ανθρώπου. Η ανάπτυξη αλλεργιών, η αύξηση της αντίστασης των µικροβίων στα αντιβιοτικά και η παραγωγή τοξικών ουσιών είναι οι πλέον συχνά αναφερόµενες. Χαρακτηριστικά, αναφέρεται η παραγωγή µιας ποικιλίας σόγιας, η οποία είχε εµπλουτιστεί µε µία πρωτεΐνη από καρύδια Βραζιλίας πλούσιας στο απαραίτητο αµινοξύ µεθειονίνη, για την κάλυψη των αναγκών ορισµένων υποσιτιζόµενων κοινοτήτων της δυτικής Αφρικής. Ωστόσο, τα καρύδια Βραζιλίας προξενούν αλλεργίες και έτσι η εν λόγω ποικιλία δεν κυκλοφόρησε ποτέ. Έρευνα που πραγµατοποιήθηκε από τη Ρωσική Ακαδηµία Επιστηµών έδειξε ότι το 56% απογόνων ποντικών που διατρέφονταν αποκλειστικά µε γενετικά τροποποιηµένη σόγια ήταν νεκρά µέσα σε 3 εβδοµάδες, σε αντίθεση µε αντίστοιχα πειραµατόζωα που τρέφονταν µε συµβατική ή καθόλου σόγια και παρουσίασαν θνησιµότητα 9% και 6% αντίστοιχα. Επίσης, το 36% των επιζησάντων απογόνων ποντικών τρεφόµενων µε γενετικά τροποποιηµένα προϊόντα παρουσίασαν εξαιρετικά αδύναµη ανάπτυξη και βάρος. Κυτταρικές ανωµαλίες και δυσµορφίες του πυρήνα των ηπατικών κυττάρων, αλλαγές στο πάγκρεας και πτώση της παραγωγής της α-αµυλάσης ήταν µερικές από τις παρατηρήσεις. Σηµειωτέον ότι η γενετικά τροποποιηµένη σόγια περιέχει διπλάσια λεκτίνη (θεωρείται ότι µπλοκάρει την αφοµοίωση θρεπτικών συστατικών) και 12-14% λιγότερες ισο-φλαβόνες, οι οποίες θεωρούνται αντικαρκινικά συστατικά. Εκτός από τις άµεσες επιπτώσεις στην υγεία του ανθρώπου, γίνονται εµφανείς οι δυσµενείς επιδράσεις των βιοτεχνολογιών στο περιβάλλον. Η µεγαλύτερη απειλή αφορά τις καλλιέργειες και είναι η ανάπτυξη υπερζιζανίων, υπερπαρασίτων κτλ. Η δηµιουργία διαγονιδιακών φυτών ανθεκτικών σε συγκεκριµένα ζιζανιοκτόνα (βλ. Monsanto) µπορεί να οδηγήσει σε ανθεκτικά ζιζάνια, τα οποία θα καταστρέφουν τις σπορές. Αλλά ο πιο σηµαντικός κίνδυνος αφορά τη µείωση της βιοποικιλότητας. Θα θέλαµε να αναφερθούµε, έστω και ευσύνοπτα, στη σηµασία αυτού του παράγοντα. Η ποικιλοµορφία είναι ένα θεµελιώδες χαρακτηριστικό του έµβιου κόσµου. Αποτελεί την πηγή της εξέλιξης, στο βαθµό που, για να λειτουργήσει η φυσική επιλογή ως εξελικτική δύναµη, απαραίτητη προϋπόθεση είναι η ύπαρξη ποικιλότητας πάνω στην οποία θα ασκηθεί η περιβαλλοντική πίεση. Ακριβώς η µετατροπή των παραλλαγών µεταξύ των οργανισµών ενός είδους σε παραλλαγές µεταξύ των ειδών είναι που κινεί τη διαδικασία της εξέλιξης. ηµιουργείται ένα φάσµα δυνατοτήτων, ένα φάσµα πιθανών επιλογών, κάθε µια από τις οποίες έχει διαφορετικές προοπτικές επιβίωσης-εξέλιξης. Με τη γενετική τροποποίηση των οργανισµών, τη διασπορά στη φύση συγκεκριµένων ποικιλιών, την υιοθέτηση των µονοκαλλιεργειών κτλ. ανακύπτει ο κίνδυνος να κατισχύσουν στη φύση ακριβώς αυτοί οι οργανισµοί και να εξαφανιστεί κάθε άλλη παραλλαγή. Θα χαθεί, δηλαδή, ένα ευρύτατο φάσµα προοπτικών εξέλιξης του έµβιου κόσµου, η παγκόσµια κληρονοµιά δισεκατοµµυρίων ετών εξέλιξης. Έτσι, ενώ την εποχή των δεινοσαύρων εξαφανιζόταν ένα είδος ανά χίλια χρόνια και κατά τα πρώτα στάδια της βιοµηχανικής επανάστασης ένα είδος κάθε δέκα χρόνια, σήµερα εξαφανίζονται τρία είδη την ώρα (Rifkin 1998) Η ποικιλοµορφία είναι απαραίτητο να γίνει αντιληπτή σε πολλαπλά και αλληλοσχετιζόµενα επίπεδα. Αναφέρουµε ένα παράδειγµα. Η µεσογειακή αναιµία από µόνη της µπορεί να θεωρηθεί (και είναι) µια παθολογική κατάσταση. Αποκοµµένη από ένα ευρύτερο πλαίσιο µια λογική πρακτική θα ήταν η εξάλειψή της. Ωστόσο, η έρευνα απέδειξε ότι σε ετερόζυγη κατάσταση προσφέρει προστασία απέναντι στην ελονοσία και αποτέλεσε εξελικτικό πλεονέκτηµα σε πληθυσµούς όπου ενδηµούσε η νόσος. Από την άλλη, η ύπαρξη ενός γονιδίου δεν σηµαίνει απαραίτητα και την εκδήλωση κάποιας παθολογίας. Φερ ειπείν, στη φαινυλκετονουρία το γονίδιο που κωδικοποιεί το σχηµατισµό του απαραίτητου για το µεταβολισµό της φαινυλαλανίνης ενζύµου είναι ελαττωµατικό. Νόσος, όµως, θα προκληθεί µόνο µε την κατανάλωση τροφών που περιέχουν φαινυλαλανίνη. Αν αυτές αποκλειστούν από το διαιτολόγιο, τότε κανένα από τα συµπτώµατα δεν θα εκδηλωθεί (Rose 1986). Γενικότερα, η βιοπικοιλότητα συνιστά µια πολυεπίπεδη κατάσταση η οποία είναι εγγενώς αδύνατο να ποσοτικοποιηθεί, να µετρηθεί, να συγκριθεί. Αλλά κυρίαρχο δόγµα της βιολογικής επιστήµης στις σηµερινές συνθήκες είναι η ποσοτική περιγραφή, η αναγωγή σε µετρήσιµους δείκτες και η εξίσωση των

14 οργανισµών. Ένα δόγµα το οποίο, σε τελευταία ανάλυση, αντανακλά την πραγµατικότητα των κεφαλαιοκρατικών σχέσεων, όπου καθίσταται κυρίαρχος ο ποσοτικός προσδιορισµός ανταλλακτικών αξιών και η εξίσωση στην αγορά διαφορετικών πραγµάτων (Βαζιούλιν 2004). Η βιοτεχνολογία στην εποχή των πολυεθνικών Πριν κλείσουµε, είναι απαραίτητο να κάνουµε µια αναφορά σε έναν διόλου αµελητέο παράγοντα, που διαµεσολαβεί και ελέγχει το σύνολο των δραστηριοτήτων που σχετίζονται µε τις βιοτεχνολογίες. Πρόκειται για τις κολοσσιαίες πολυεθνικές εταιρίες, οι οποίες µονοπωλούν την αγορά βιοτεχνολογίας και άρχισαν να ακονίζουν τα µαχαίρια τους για να πάρουν το µέγιστο δυνατό µέρος από τη λεία-κέρδη του ραγδαία αναπτυσσόµενου αυτού τοµέα της ανθρώπινης δραστηριότητας. Τέτοιες είναι οι αµερικανικές Monsanto 19 και DuPont, οι γερµανικές Aventis και BASF και η ελβετική Syngenta. Βασικότερα προϊόντα που καλλιεργούνται χρησιµοποιώντας αυτές τις µεθόδους είναι η σόγια, το καλαµπόκι, το βαµβάκι και η ελαιοκράµβη. Το 2005 οι καλλιέργειες ΓΤΟ κάλυπταν συνολικά εκτάσεις περίπου 90 εκταρίων παγκοσµίως, δηλαδή το 6% της καλλιεργήσιµης γης του πλανήτη. Παρατηρείται µία σαφής κατίσχυση της καλλιέργειας ΓΤΟ στην αµερικανική ήπειρο, κυρίως στις ΗΠΑ 20 και στον Καναδά, που µαζί µε την Αργεντινή, τη Βραζιλία 21 και την Κίνα κατέχουν τη µερίδα του λέοντος, παράγοντας πάνω από το 95% των ΓΤΟ που διατίθενται στην παγκόσµια αγορά. Άλλες χώρες που παράγουν ΓΤΟ για εµπορικούς σκοπούς είναι το Μεξικό, η Παραγουάη, η Ουρουγουάη, η Ισπανία, η Ρουµανία, η Αίγυπτος, η Νότια Αφρική, η Ινδία, η Ινδονησία, οι Φιλιππίνες και η Αυστραλία. Ενώ, καλλιέργεια ΓΤΟ για ερευνητικούς σκοπούς εφαρµόζεται σε µια σειρά χώρες, όπως η Κούβα, η Ονδούρα, η Βενεζουέλα, η Κολοµβία, το Περού, η Βολιβία, το Ηνωµένο Βασίλειο, η Γαλλία, η Γερµανία, η Ιταλία, η Σερβία-Μαυροβούνιο, η Γκάνα, η Κένυα, η Ζιµπάµπουε, το Πακιστάν, η Νότια Κορέα, η Ταϊλάνδη 22. Στις ΗΠΑ υπάρχουν περί τις 1300 εταιρίες βιοτεχνολογίας, οι οποίες έχουν έσοδα 13 δισεκατοµµύρια δολάρια και απασχολούν πάνω από εκατό χιλιάδες εργαζόµενους. Στην Ευρώπη, η EuropaBio περιλαµβάνει πάνω από 1500 εταιρίες, ενώ ο εκπρόσωπός της στην Ελλάδα, η Bionova, έχει αρχίσει να δραστηριοποιείται µε γοργούς ρυθµούς στην κατεύθυνση προετοιµασίας της «κοινής γνώµης» για την προώθηση επιχειρηµατικών και εµπορικών συµφωνιών. ιοργανώνονται διεθνή συνέδρια, τα οποία χρηµατοδοτούνται από εταιρίες του χώρου και στηρίζονται από υπουργεία, τις πρεσβείες των ΗΠΑ και του Ισραήλ, από ποικιλώνυµους παράγοντες κτλ. Είναι προφανές ότι το κριτήριο της κερδοφορίας, η εµπορευµατοποίηση και η χρησιµοθηρική λογική κυριαρχούν. Το ανθρώπινο σώµα γίνεται αντικείµενο ιδιωτικής ιδιοκτησίας. Αιώνες µετά την υπέρβαση των δουλοκτητικών σχέσεων, οι τελευταίες όχι µόνο αναβιώνουν, αλλά και παίρνουν νέα, καλυµµένα χαρακτηριστικά. Κυτταρικές σειρές, ιστοί, όργανα γίνονται αντικείµενο αγοραπωλησίας και ατοµικής ιδιοποίησης-εκµετάλλευσης. Τα δικαιώµατα για τα γονίδια της ηπατίτιδας C, του AIDS, της αιµορροφιλικής γρίπης, και διαφόρων µορφών διαβήτη ανήκουν σε διάφορα ιδρύµατα ή εταιρίες (Crichton 2007). Κανείς άλλος δεν έχει πρόσβαση σε αυτά, καθιστώντας µε τον πλέον τραγικό τρόπο 19 Για το έτος 2004, το ποσοστό των χρησιµοποιούµενων σπόρων της Monsanto ανά καλλιεργούµενο εκτάριο παγκοσµίως ανερχόταν περίπου στο 75%. 20 Το 2004, στις ΗΠΑ, το 85% της σόγιας, το 75% του βαµβακιού και το 45% του καλαµποκιού ήταν γενετικά τροποποιηµένα, την ίδια στιγµή που, σε πλανητική κλίµακα, οι αναλογίες των ΓΤΟ επί του συνόλου της παραγωγής ήταν 56% για τη σόγια, 14% για το καλαµπόκι, 28% για το βαµβάκι και 19% για την ελαιοκράµβη. 21 Κατά την περίοδο , το 30% της παραγωγής σόγιας στη Βραζιλία αποτελούταν από γενετικά τροποποιηµένους οργανισµούς. 22 Την ίδια στιγµή, σε αρκετές χώρες εφαρµόζεται η βιολογική καλλιέργεια, δηλαδή η καλλιέργεια που στηρίζεται στη χρήση µονάχα υλικών βιολογικού τύπου και δεν καταφεύγει σε προϊόντα της χηµικής βιοµηχανίας. Σε χώρες, µάλιστα, όπως η Φινλανδία, η Σουηδία, η Τσεχία, η Αυστρία, η Ελβετία, η Ιταλία και η Ελλάδα, πάνω από το 5% της αγροτικής τους επιφάνειας καλλιεργείται µε αυτές τις µεθόδους.

15 πασιφανή την καταστροφική διάσταση των πνευµατικών δικαιωµάτων και τα φράγµατα που θέτουν στην ανάπτυξη της γνώσης. Ακόµη πιο τραγικό είναι το φαινόµενο της βιοπειρατείας. Έµµισθοι κουρσάροι της παγκόσµιας βιολογικής κληρονοµιάς εξαπλώνονται σε κάθε γωνιά του πλανήτη για να ανακαλύψουν, ιδιοποιηθούν και κατοχυρώσουν µοναδικές ποικιλίες που έχουν αναπτυχθεί σε διάφορες περιοχές της υφηλίου, λεηλατώντας την εµπειρική γνώση που συσσώρευαν άνθρωποι και λαοί εδώ και χιλιάδες χρόνια. Οι βιοπειρατές κουρσεύουν το παγκόσµιο γενετικό απόθεµα της ανθρωπότητας και, από πανανθρώπινη κληρονοµιά και δωρεά της φύσης, το µετατρέπουν σε εµπόρευµα, στο οποίο λίγοι θα έχουν πρόσβαση. Και φυσικά, µε το αζηµίωτο Έτσι, όλη η παραγωγή γενετικά τροποποιηµένων οργανισµών συνιστά ένα κλειστό κύκλωµα µε δεσπόζουσα δύναµη τους γιγαντιαίους κολοσσούς των βιοτεχνολογιών και τους καλλιεργητές να βρίσκονται σε θέση εξάρτησης και υπαλληλίας αποικιοκρατικού τύπου. Κραυγαλέο παράδειγµα, η δηµιουργία από τη Monsanto ανθεκτικών στα ζιζανιοκτόνα σπερµάτων σόγιας Roundup-Ready, ώστε να µπορούν οι αγρότες να χρησιµοποιούν το ισχυρό ζιζανιοκτόνο Roundup της εταιρείας, και την ίδια στιγµή να αγοράζουν σπόρους Monsanto 23! Συνοψίζοντας Εν κατακλείδι, θα λέγαµε πως το ζήτηµα των βιοτεχνολογιών είναι επίκαιρο, θεµελιώδες και, σε πολλές πλευρές του, ανοικτό. Η προσέγγισή του οφείλει να γίνεται µε την προσοχή που του αρµόζει. εν χρειάζεται ούτε η πανηγυρική αποδοχή του πεφυσιωµένου ειδήµονα που «την είδε» θεός, ούτε η τυφλή διαµαρτυρία του νεολουδίτη 24 που αδυνατεί να εµβαθύνει στην ουσία των πραγµάτων. Εδώ αναπτύσσονται εξαιρετικά αντιφατικές δυνατότητες, για τη διάγνωση των οποίων µια ηθικολογούσα ρητορεία περί του δέοντος γενέσθαι δεν έχει τίποτε να προσφέρει. Απαιτείται η αντικειµενική, νηφάλια εξέταση του πράγµατος και, πολύ περισσότερο, η ανατοµή του µε το «νυστέρι της θεωρίας». Η ανάπτυξη της βιολογίας, και δη κατά τον περασµένο αιώνα, µάς οδήγησε στη γνώση διαδικασιών και φαινοµένων που έχουν καθολική ισχύ, που υπεισέρχονται στη λειτουργία όλων των ζωντανών οργανισµών (γενετικός κώδικας, κοινές βιοχηµικές οδοί κτλ.). Πλέον η δραστηριότητα του ανθρώπου µπορεί να κατευθυνθεί προς το σύνολο των όντων που διέπονται από αυτές τις νοµοτέλειες, του ιδίου συµπεριλαµβανοµένου. Γνωρίζοντας αυτές τις κοινές, τις θεµελιώδεις νοµοτέλειες, ανακύπτει για πρώτη φορά στην ιστορία της ανθρωπότητας η δυνατότητα επίδρασης και ελέγχου επί του συνόλου των ζώντων και στη βάση της ικανοποίησης των αναγκών του ανθρώπου. εν πρόκειται απλά για την περίπτωση που µία µικρή οµάδα ανθρώπων επεµβαίνει επί ορισµένων µονάχα οργανισµών. Τώρα, η ολοένα και περισσότερο ενοποιούµενη ανθρωπότητα κατέχει το «µυστικό» όλου του έµβιου κόσµου. ηµιουργείται η δυνατότητα µετασχηµατισµού των ίδιων των χαρακτηριστικών του ανθρώπου, κατ αντιστοιχία µε τη νέα πραγµατικότητα που ο ίδιος διαµόρφωσε. Του παρέχεται η δυνατότητα ελαχιστοποίησης των τυχαίων-εξωτερικών επιδράσεων κατά την αλληλεπίδρασή του µε τη φύση. Ταυτόχρονα, όµως, στα πλαίσια της µη συνειδητοποιηµένης πλήρως, της καιροσκοπικής και κερδοσκοπικής, της κατευθυνόµενης από άλλες σφαίρες (πέραν της «λογικής» της φύσης) επενέργειας, γεννάται και η δυνατότητα αρνητικής έκφρασης τούτων των πρωτόφαντων δυνάµεων που κατέχει το 23 εν είναι τυχαίο, άλλωστε, ότι, ενώ το 1997 η Monsanto πούλησε το χηµικό της τµήµα και προσανατολίστηκε αποκλειστικά στη βιοτεχνολογία (διαβλέποντας, προφανώς, ένα ανεκµετάλλευτο Ελ Ντοράντο να προβάλλει ενώπιόν της), διατήρησε το αγροχηµικό τµήµα, διά του οποίου εκµεταλλεύεται ακόµη περισσότερο τους αγρότες, αποµυζώντας τεράστια υπερκέρδη. 24 Ο υγιής σκεπτικισµός απέναντι στους υπαρκτούς κινδύνους της βιοτεχνολογίας πρέπει να τεκµηριώνεται επιστηµονικά και να θεµελιώνεται από τη σκοπιά των προοπτικών, του µέλλοντος της ανθρωπότητας. Εκκλήσεις «να αντιδράσουµε µε όποιους τρόπους µπορούµε, ακόµη και µε ακτιβίστικες-λουδίτικες δράσεις» (Κολέµπας 2007) ακυρώνουν de facto τις όποιες προοδευτικές προθέσεις και, επί της ουσίας, καλούν σε µια ουτοπική επιστροφή στο παρελθόν της ανθρωπότητας.

16 ανθρώπινο είδος. Η δυνατότητα στρεβλής εφαρµογής αυτής της γνώσης, τόσο έναντι του ίδιου του εαυτού του, όσο και έναντι των υπόλοιπων έµβιων όντων. Και αυτό σε καθολική κλίµακα, στην κλίµακα ολόκληρης της γήινης σφαίρας. Εµφανίζεται, λοιπόν, η δυνατότητα αφανισµού, αυτοκτονίας του ανθρώπινου είδους, η δυνατότητα ολοσχερούς καταστροφής της βιοποικιλότητας, ολοκληρωτικής εξάλειψης κάθε µορφής ζωής του πλανήτη. Τα παραπάνω δεν είναι ούτε διθυραµβικές ιαχές, ούτε κραυγές πανικού. Προκύπτουν από την αντιφατική εξέταση των σύγχρονων γνώσεων και δυνατοτήτων της ανθρωπότητας. Η οποία, αν θέλει να επιβιώσει, έχει µία και µόνη επιλογή: την εµβάθυνση της αλληλεπίδρασής της µε τη φύση σε νέα βάση. Όχι στα πλαίσια της προϊστορίας που µας κληροδότησε το παρελθόν (συµπεριλαµβανοµένης και της πρωτόγονης, άµεσης ενότητας µε τη φύση), αλλά εντός του θετικά δηµιουργηµένου µέλλοντος, στο οποίο η ενότητα του ανθρώπου µε τη φύση θα αποκατασταθεί σε ένα ανώτερο επίπεδο, στο επίπεδο της συνειδητής παρέµβασης στην τελευταία, βάσει των εγνωσµένων νοµοτελειών της. Τα λόγια του F. Engels ηχούν προφητικά και επίκαιρα παρά ποτέ: «Έτσι τα γεγονότα µας θυµίζουν σε κάθε βήµα, πως δεν κυριαρχούµε καθόλου πάνω στη φύση όπως ένας κατακτητής πάνω σ έναν ξένο λαό, όπως κάποιος που θα στεκόταν έξω από τη φύση, αλλά πως ανήκουµε στη φύση µε τη σάρκα, το αίµα, και το µυαλό µας, πως είµαστε µέσα της και πως όλη µας η εξουσία βρίσκεται στο πλεονέκτηµα που έχουµε σχετικά µ όλα τ άλλα όντα, να γνωρίζουµε τους νόµους της και να µπορούµε να τους εφαρµόζουµε ορθά» (Engels 2001).

17 Βιβλιογραφία 1. Βαζιούλιν, Β. Α. (1988), Η διαλεκτική του ιστορικού προτσές και η µεθοδολογία της έρευνάς του. Αθήνα: Σύγχρονη Εποχή. 2. Βαζιούλιν, Β. Α. (1990), Ιστορία και κοµµουνιστικό ιδανικό. ιαλεκτική, 2, Βαζιούλιν, Β. Α. (2004), Η λογική της ιστορίας. Αθήνα: Ελληνικά Γράµµατα. 4. Benton, T. (2007), Μαρξισµός και φυσικά όρια: µια οικολογική κριτική και ανασύνθεση. Σε Α. Βλάχου (επιµ.), Φύση, κεφάλαιο και κοινωνία (σ ). Αθήνα: Κριτική. 5. Bernal, J. D. (1987), Η επιστήµη στην ιστορία. Τόµος ΙΙΙ. Αθήνα: Ζαχαρόπουλος. 6. Charvet, J.-P. (2007), Η διατροφή στον πλανήτη για να τρώµε καλύτερα. Αθήνα: ΚΑΣΤΑΛΙΑ. 7. Crichton, M. (2007), Μετά. Αθήνα: Bell. 8. Γιόβα,. (1988), Προβλήµατα και προοπτικές της βιοτεχνολογίας. Επιστηµονική Σκέψη, 41, Engels, F. (2001), ιαλεκτική της φύσης. 5 η έκδοση. Αθήνα: Σύγχρονη Εποχή. 10. Genetically modified soy affects posterity: results of Russian scientists studies. Σε 11. ΙΑΤΡΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ: Επιτροπή για την εκτίµηση των πιθανών επιπτώσεων των γενετικώς τροποποιηµένων οργανισµών στην υγεία του ανθρώπου. Σε 12. Καραµάνος, Χ. (2008), Η Αριστερά απέναντι στην «ΠΡΑΣΙΝΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ». ιάπλους, 28, Κάτσαρης, Π. & Κάργας, Γ. (2004), Γενετικά τροποποιηµένα και ΕΕ. Ουτοπία, 58, Καφάτος, Φ. Κ. (2006), Μια επαναστατική προοπτική: η ανασυγκρότηση της βιολογίας και η σύγκλισή της µε την ιατρική. Σε H. Stefánsson (επιµ.), Το µέλλον των βιοεπιστηµών (σ ). Ηράκλειο: ΠΕΚ. 15. Κολέµπας, Γ. (2007), Βιοτεχνολογία: οι καινούργιες ιδέες για τη ζωή, η «νέα ευγονική», ο «µετάνθρωπος» και η προοπτική της τεχνοφασιστικής κοινωνίας. Ευτοπία, Λεοντόπουλος, Ν., Η βιοτεχνολογία, τα λόµπι και οι χορηγοί. Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία, 15/10/ Levins, R. & Lewontin, R. (1985), The dialectical biologist. Cambridge, Massachusetts and London: Harvard University Press. 18. Lewontin, R. (2002), εν είναι απαραίτητα έτσι: το όνειρο του ανθρώπινου γονιδιώµατος και άλλες πλάνες. Αθήνα: Κάτοπτρο. 19. Lewontin, R. & Levins, R. (2007), Τα ζώα έχουν σύνθετη φύση. Σε Α. Βλάχου (επιµ.), Φύση, κεφάλαιο και κοινωνία (σ ). Αθήνα: Κριτική. 20. Lichtman, R. (2007), Η παραγωγή της ανθρώπινης φύσης µε τη διαµεσολάβηση της ανθρώπινης φύσης. Σε Α. Βλάχου (επιµ.), Φύση, κεφάλαιο και κοινωνία (σ ). Αθήνα: Κριτική. 21. Markl, H. (2006). Η θέση του ανθρώπου στη φύση: εξελικτικό παρελθόν και γονιδιωµατικό µέλλον. Σε H. Stefánsson (επιµ.), Το µέλλον των βιοεπιστηµών (σ ). Ηράκλειο: ΠΕΚ. 22. Marx, K. (1975), Οικονοµικά και φιλοσοφικά χειρόγραφα. Αθήνα: Γλάρος. 23. Μπελιάγεφ, Ν. (1982), Προβλήµατα µελέτης του ανθρώπου. Κοινωνικές Επιστήµες, 1, Μπιτσάκης, Ε. (2003), ρόµοι της διαλεκτικής. Αθήνα: Άγρα. 25. Rifkin, J. (1998), Ο αιώνας της βιοτεχνολογίας. Αθήνα: «Νέα Σύνορα»-Α. Α. Λιβάνη. 26. Rose, S. (1986), DNA and the goal of human perfectibility. Monthly Review, Σεβαστιάνοφ, Β., Ουρσούλ, Α. & Σκολένκο, Γ. (1981), Η κατάκτηση του διαστήµατος και το οικολογικό πρόβληµα. Κοινωνικές Επιστήµες, 3, Σπυρόπουλος, Β. (1987), Καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής και φυσικό περιβάλλον. Επιστηµονική Σκέψη, 36, Στη βιοτεχνολογία επενδύουν οι φαρµακευτικές. Καθηµερινή, 03/10/ Ποιοι εκπροσωπούν το λόµπι της βιοτεχνολογίας και πώς προπαγανδίζουν «τα µεταλλαγµένα» στην Ελλάδα. Σε 31. Τότσικας, Π. (2008), Άνθρωπος και περιβάλλον. ιάπλους, 28, Urvoy, M. (2006), Les OGM, pari à trois inconnues. Le Monde diplomatique (L Atlas),

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα).

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). ΒΙΟΛΟΓΙΑ Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). Είδη οργανισμών Υπάρχουν δύο είδη οργανισμών: 1. Οι μονοκύτταροι, που ονομάζονται μικροοργανισμοί

Διαβάστε περισσότερα

Σίνος Γκιώκας Πανεπιστήμιο Πατρών Τμήμα Βιολογίας Πάτρα 2015 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΖΩΩΝ Ι - ΕΙΣΑΓΩΓΗ - ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ - Σίνος Γκιώκας - Πανεπιστήμιο Πατρών 2015 1

Σίνος Γκιώκας Πανεπιστήμιο Πατρών Τμήμα Βιολογίας Πάτρα 2015 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΖΩΩΝ Ι - ΕΙΣΑΓΩΓΗ - ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ - Σίνος Γκιώκας - Πανεπιστήμιο Πατρών 2015 1 Σίνος Γκιώκας Πανεπιστήμιο Πατρών Τμήμα Βιολογίας Πάτρα 2015 2015 1 Αντικείμενο μαθήματος: Περιεχόμενο μαθήματος: Προτεινόμενο σύγγραμμα: Διδάσκοντες: Μέθοδοι διδασκαλίας: Μέθοδοι αξιολόγησης: Τύπος μαθήματος:

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΟΦΙΜΑ ΑΠΟ ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΟΥΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ:

ΤΡΟΦΙΜΑ ΑΠΟ ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΟΥΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ: ΤΡΟΦΙΜΑ ΑΠΟ ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΟΥΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ: ΕΝΑ ΠΕΙΡΑΜΑ ΜΕ ΑΓΝΩΣΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ, ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ, ΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΝΙΚΟΛΑΣ ΠΡΙΜΗΚΥΡΙΟΣ, ΓΕΩΠΟΝΟΣ, Δρ. ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ ΓΕΝΕΤΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΓΕΩΧΗΜΙΚΟΙ ΚΥΚΛΟΙ Βιογεωχημικός κύκλος

ΒΙΟΓΕΩΧΗΜΙΚΟΙ ΚΥΚΛΟΙ Βιογεωχημικός κύκλος ΒΙΟΓΕΩΧΗΜΙΚΟΙ ΚΥΚΛΟΙ Βιογεωχημικός κύκλος ενός στοιχείου είναι, η επαναλαμβανόμενη κυκλική πορεία του στοιχείου στο οικοσύστημα. Οι βιογεωχημικοί κύκλοι, πραγματοποιούνται με την βοήθεια, βιολογικών, γεωλογικών

Διαβάστε περισσότερα

3.1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Ανάλυση θεωρίας

3.1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Ανάλυση θεωρίας Κεφάλαιο Εξέλιξη 3.1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ανάλυση θεωρίας Πολλές από τις επιστημονικές απόψεις που έχουν κατά καιρούς διατυπωθεί δεν γίνονται εύκολα αποδεκτές, διότι αντιβαίνουν την αντίληψη που οι άνθρωποι διαμορφώνουν

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β) ΤΕΤΑΡΤΗ 20 ΜΑΪΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β) ΤΕΤΑΡΤΗ 20 ΜΑΪΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ 1 ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β) ΤΕΤΑΡΤΗ 20 ΜΑΪΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ Α Α1. γ (σύφιλη) Α2. α (ερυθρός μυελός των οστών)

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΠΟΛΕΜΟΣ. Γενικά στοιχεία Περιεχόµενα Οδηγός για µελέτη

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΠΟΛΕΜΟΣ. Γενικά στοιχεία Περιεχόµενα Οδηγός για µελέτη ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΠΟΛΕΜΟΣ Γενικά στοιχεία Περιεχόµενα Οδηγός για µελέτη Το παρόν ηλεκτρονικό εγχειρίδιο έχει ως στόχο του να παρακολουθήσει τις πολύπλοκες σχέσεις που συνδέουν τον

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ: Η επιστήμη της ζωής

ΒΙΟΛΟΓΙΑ: Η επιστήμη της ζωής Τμήμα Βιολογικών Επιστημών http://www.ucy.ac.cy/goto/biosci/el-gr/home.aspx ΒΙΟΛΟΓΙΑ: Η επιστήμη της ζωής Μελετά ό,τι έχει σχέση με τους ζωντανούς οργανισμούς στον πλανήτη μας, από το μικροσκοπικό επίπεδο

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΠΟΝΙΚΗΣ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ

ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΠΟΝΙΚΗΣ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ Το πρόγραμμα σπουδών του τμήματος Γεωπονικής Βιοτεχνολογίας πρέπει να ανταποκρίνεται στην εξαγωγή επιστημόνων Γεωπόνων Βιοτεχνολόγων ικανών να μελετούν, να αντιμετωπίζουν και να προτείνουν

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΟΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗ. Ο όρος επιστήμη με την ευρεία έννοια αρχικά δηλώνει το οργανωμένο σώμα της εξακριβωμένης και τεκμηριωμένης γνώσης.

ΟΡΟΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗ. Ο όρος επιστήμη με την ευρεία έννοια αρχικά δηλώνει το οργανωμένο σώμα της εξακριβωμένης και τεκμηριωμένης γνώσης. ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ & ΤΕΧΝΕΣ ΟΡΟΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗ Ο όρος επιστήμη με την ευρεία έννοια αρχικά δηλώνει το οργανωμένο σώμα της εξακριβωμένης και τεκμηριωμένης γνώσης. ΟΡΟΣ ΤΕΧΝΗ Τέχνη είναι η δημιουργία φύσης χωρίς να είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ 2015 ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιμέλεια: Aβραμίδου Δέσποινα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ 2015 ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιμέλεια: Aβραμίδου Δέσποινα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ 2015 ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Επιμέλεια: Aβραμίδου Δέσποινα ΘΕΜΑ Α 1. γ 2. α 3. β 4. β 5. δ ΘΕΜΑ Β Β1. 1. Β 2. Α 3. Α 4. Β 5. Β 6. Α 7. Α 8. Β Β2. Η απάντηση βρίσκεται στη σελίδα

Διαβάστε περισσότερα

Το περιβάλλον ως σύστηµα

Το περιβάλλον ως σύστηµα Το περιβάλλον ως σύστηµα Σύστηµα : ηιδέατουστηθεώρησητουκόσµου Το σύστηµα αποτελεί θεµελιώδη έννοια γύρω από την οποία οργανώνεται ο τρόπος θεώρησης του κόσµου και των φαινοµένων που συντελούνται µέσα

Διαβάστε περισσότερα

Γενετική μηχανική Γενετικά τροποποιημένοι οργανισμοί Διαγονιδιακοί οργανισμοί

Γενετική μηχανική Γενετικά τροποποιημένοι οργανισμοί Διαγονιδιακοί οργανισμοί Γενετική μηχανική Γενετικά τροποποιημένοι οργανισμοί Διαγονιδιακοί οργανισμοί Εργασία στο μάθημα της Βιολογίας Υπεύθυνος καθηγητής : Κ.Κεραμάρης Μαθητές : Λιούμη Κυριακή, Μωραΐτης Βαγγέλης Περιεχόμενα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 23 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 23 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ 1 ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 23 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Α1. γ Α2. β Α3. γ Α4. δ Α5. α ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Β Β1. Σχολικό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ 4 Ο, 7 Ο, 8 Ο, 9 Ο ΚΕΦΑΛΑΙΩΝ

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ 4 Ο, 7 Ο, 8 Ο, 9 Ο ΚΕΦΑΛΑΙΩΝ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ 4 Ο, 7 Ο, 8 Ο, 9 Ο ΚΕΦΑΛΑΙΩΝ 1. Η μεταφορά ανθρώπινου γονιδίου σε βακτήριο δίνει διαφορετικό προϊόν μεταγραφής και μετάφρασης, ενώ σε μύκητες μεταγράφεται κανονικά αλλά το προϊόν μετάφρασης εμφανίζει

Διαβάστε περισσότερα

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ ΕΥΣΕΒΙΟΣ ΚΗΠΟΥΡΓΟΣ ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΤΡΟΦΙΜΑ

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ ΕΥΣΕΒΙΟΣ ΚΗΠΟΥΡΓΟΣ ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΤΡΟΦΙΜΑ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ ΕΥΣΕΒΙΟΣ ΚΗΠΟΥΡΓΟΣ ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΤΡΟΦΙΜΑ ΤΜΗΜΑ Γ2 ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΣΤΟΛΗ ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2011-2012 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Έχουν περάσει περίπου 15 χρόνια από τη δημιουργία γενετικά τροποποιημένων

Διαβάστε περισσότερα

«Γενετικά τροποποιημένα φυτά» ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΝΥΔΡΙΟΥ ΛΕΥΚΑΔΑΣ ΣΧ. ΕΤΟΣ ΤΑΞΗ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

«Γενετικά τροποποιημένα φυτά» ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΝΥΔΡΙΟΥ ΛΕΥΚΑΔΑΣ ΣΧ. ΕΤΟΣ ΤΑΞΗ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ «Γενετικά τροποποιημένα φυτά» ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΝΥΔΡΙΟΥ ΛΕΥΚΑΔΑΣ ΣΧ. ΕΤΟΣ 2015-2016 ΤΑΞΗ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Γενετικά τροποποιημένοι οργανισμοί Με τον όρο γενετικά τροποποιημένοι οργανισμοί εννοούμε τους ζωντανούς οργανισμούς

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

Σήµερα οι εξελίξεις στην Επιστήµη και στην Τεχνολογία δίνουν τη

Σήµερα οι εξελίξεις στην Επιστήµη και στην Τεχνολογία δίνουν τη ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7ο: ΑΡΧΕΣ & ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ Συνδυασµός ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ & ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ Προσφέρει τη δυνατότητα χρησιµοποίησης των ζωντανών οργανισµών για την παραγωγή χρήσιµων προϊόντων 1 Οι ζωντανοί οργανισµοί

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά. Ε. Κολέζα

Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά. Ε. Κολέζα Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά Ε. Κολέζα Α. Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας µαθηµατικής ενότητας: Βήµατα για τη συγγραφή του σχεδίου Β. Θεωρητικό υπόβαθρο της διδακτικής πρότασης

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΤΑΞΗ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Σ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 23 ΜΑΪΟΥ 2002 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4) ΚΕΙΜΕΝΟ O εικοστός αιώνας δικαίως χαρακτηρίζεται

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΒΕΛΤΙΩΣΗ. 9η ΙΑΛΕΞΗ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΓΙΑ ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΤΙΣ ΑΣΘΕΝΕΙΕΣ

ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΒΕΛΤΙΩΣΗ. 9η ΙΑΛΕΞΗ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΓΙΑ ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΤΙΣ ΑΣΘΕΝΕΙΕΣ ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΦΥΤΩΝ 9η ΙΑΛΕΞΗ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΓΙΑ ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΤΙΣ ΑΣΘΕΝΕΙΕΣ Ανθεκτικότητα Γενικά Η εξέλιξη των καλλιεργούµενων φυτών είναι το αποτέλεσµα φυσικής και τεχνητής επιλογής Η επιλογή για αυξηµένες

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

ΙΑΤΡΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ 1 ΙΑΤΡΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΤΩΝ ΠΙΘΑΝΩΝ ΕΠΙΠΤΩΣΕΩΝ ΤΩΝ ΓΕΝΕΤΙΚΩΣ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΩΝ ΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ Ο Ιατρικός Σύλλογος Θεσσαλονίκης µέσα στα πλαίσια της λειτουργίας

Διαβάστε περισσότερα

Βιοπληροψορική, συσιημική βιολογία και εξατομικευμένη θεραπεία

Βιοπληροψορική, συσιημική βιολογία και εξατομικευμένη θεραπεία Βιοπληροψορική, συσιημική βιολογία και εξατομικευμένη θεραπεία Φραγκίσκος Κολίσης Καθηγητής Βιοτεχνολογίας, Σχολή Χημικών Μηχανικών ΕΜΠ, Διευθυντής Ινστιτούτου Βιολογικών Ερευνών και Βιοτεχνολογίας, EIE

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ ΕΞΕΤΑΣΗΣ: 20/05/2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΘΕΜΑ Α Α1. γ Α2.

Διαβάστε περισσότερα

Τα ορμονικά μόρια και η διαχείριση τους μέσα στο φυτό

Τα ορμονικά μόρια και η διαχείριση τους μέσα στο φυτό Φυσιολογία Φυτών Διαχείριση ορμονικών μορίων Τα ορμονικά μόρια και η διαχείριση τους μέσα στο φυτό Φυσιολογία Φυτών 3 ου Εξαμήνου Δ. Μπουράνης, Σ. Χωριανοπούλου 1 Φυσιολογία Φυτών Διαχείριση ορμονικών

Διαβάστε περισσότερα

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΟΡΟΣΗΜΟ ΘΑΛΗΣ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ. Α1. γ Α2. α Α3. β Α4. β Α5. δ

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΟΡΟΣΗΜΟ ΘΑΛΗΣ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ. Α1. γ Α2. α Α3. β Α4. β Α5. δ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ Α Α1. γ Α2. α Α3. β Α4. β Α5. δ ΘΕΜΑ Β Β1. 1 Β 2 Α 3 Α 4 Β 5 Β 6 Α 7 Α 8 Β Β2. Σελ. 18 Σχολικού βιβλίου Το γενετικό

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ

ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ ΓΕΝΕΤΙΚΗ Ένας επιστημονικός κλάδος που με τα επιτεύγματά του προκάλεσε έντονες συζήσεις στο τέλος του 20 ου αιώνα και αναμένεται να απασχολήσει εξίσου έντονα, αν όχι να μονοπωλήσει το

Διαβάστε περισσότερα

Δασική Γενετική Εισαγωγή: Βασικές έννοιες

Δασική Γενετική Εισαγωγή: Βασικές έννοιες Δασική Γενετική Εισαγωγή: Βασικές έννοιες Χειμερινό εξάμηνο 2014-2015 Γενετική Πειραματική επιστήμη της κληρονομικότητας Προέκυψε από την ανάγκη κατανόησης της κληρονόμησης οικονομικά σημαντικών χαρακτηριστικών

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ Α ΤΡΙΜΗΝΟΥ

ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ Α ΤΡΙΜΗΝΟΥ ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ Α ΤΡΙΜΗΝΟΥ 2012-2013 ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2 Ω/εβδοµάδα ΘΕΜΑΤΙΚΕΣ ΕΝΟΤΗΤΕΣ Εισαγωγή Η ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΗΣ ΖΩΗΣ Τα χαρακτηριστικά των οργανισµών ( Ω 1) Κύτταρο: Η µονάδα της

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ Β Β1. Στήλη Ι Στήλη ΙΙ 1 Α 2 Β 3 Α 4 Α 5 Β 6 Β 7 Α

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ Β Β1. Στήλη Ι Στήλη ΙΙ 1 Α 2 Β 3 Α 4 Α 5 Β 6 Β 7 Α 1 ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β) ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 20 ΜΑΪΟΥ 2016 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ (ΠΑΛΑΙΟ ΣΥΣΤΗΜΑ) ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Α1. γ (συμβάλλουν

Διαβάστε περισσότερα

Το ΔΕΠΠΣ- ΑΠΣ των Φυσικών Επιστημών της Ε και Στ Δημοτικού Τα Νέα Διδακτικά Βιβλία των Φυσικών Επιστημών της Ε και Στ Δημοτικού

Το ΔΕΠΠΣ- ΑΠΣ των Φυσικών Επιστημών της Ε και Στ Δημοτικού Τα Νέα Διδακτικά Βιβλία των Φυσικών Επιστημών της Ε και Στ Δημοτικού Το ΔΕΠΠΣ- ΑΠΣ των Φυσικών Επιστημών της Ε Τα Νέα Διδακτικά Βιβλία των Φυσικών Επιστημών της Ε Ειδικοί σκοποί ΑΠΣ Κατανόηση: φυσικού κόσμου νόμων που τον διέπουν φυσικών φαινομένων διαδικασιών που οδηγούν

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 22 ΜΑΙΟΥ 2009 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 22 ΜΑΙΟΥ 2009 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 22 ΜΑΙΟΥ 2009 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 ο...2 I. Εφαρµογές της βιοτεχνολογίας στην ιατρική...2 ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ...7 ΝΑ ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΕΤΕ ΤΑ ΚΕΝΑ ΜΕ ΤΗΝ ΚΑΤΑΛΛΗΛΗ ΛΕΞΗ...

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 ο...2 I. Εφαρµογές της βιοτεχνολογίας στην ιατρική...2 ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ...7 ΝΑ ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΕΤΕ ΤΑ ΚΕΝΑ ΜΕ ΤΗΝ ΚΑΤΑΛΛΗΛΗ ΛΕΞΗ... ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 ο...2 I. Εφαρµογές της βιοτεχνολογίας στην ιατρική...2 ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ...7 ΝΑ ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΕΤΕ ΤΑ ΚΕΝΑ ΜΕ ΤΗΝ ΚΑΤΑΛΛΗΛΗ ΛΕΞΗ...10 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 ο I. Εφαρµογές της βιοτεχνολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΚΑ ΤΡΟΦΙΜΑ βιολογικά τρόφιμα Ως προς τη θρεπτική αξία των τροφίμων

ΒΙΟΛΟΓΙΚΑ ΤΡΟΦΙΜΑ βιολογικά τρόφιμα Ως προς τη θρεπτική αξία των τροφίμων ΒΙΟΛΟΓΙΚΑ ΤΡΟΦΙΜΑ Ως βιολογικά τρόφιμα χαρακτηρίζονται τα τρόφιμα που προκύπτουν από ένα ειδικό είδος παραγωγής, τη βιολογική παραγωγή. Η βιολογική παραγωγή αποτελεί ένα ολοκληρωμένο σύστημα διαχείρισης

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρίες για την Ανάπτυξη

Θεωρίες για την Ανάπτυξη Θεωρίες για την Ανάπτυξη Πολιτισμική προσέγγιση (Vygotsky) Βιο-οικολογική προσέγγιση Bronfenbrenner ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ Ι 2015-16 Καλλιρρόη Παπαδοπούλου ΕΚΠΑ/ΤΕΑΠΗ ΒΑΣΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Vygotsky, L.S. (1978/1997)

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. 1 Η ιστορία της εξελικτικής βιολογίας: Εξέλιξη και Γενετική 2 Η Προέλευση της Μοριακής Βιολογίας 3 Αποδείξεις για την εξέλιξη 89

Περιεχόμενα. 1 Η ιστορία της εξελικτικής βιολογίας: Εξέλιξη και Γενετική 2 Η Προέλευση της Μοριακής Βιολογίας 3 Αποδείξεις για την εξέλιξη 89 Περιεχόμενα Οι Συγγραφείς Πρόλογος της Ελληνικής Έκδοσης Πρόλογος της Αμερικανικής Έκδοσης Σκοπός και Αντικείμενο του Βιβλίου ΜΕΡΟΣ Ι ΜΙΑ ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ ΤΗΣ ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 1 Η ιστορία της εξελικτικής

Διαβάστε περισσότερα

ÃËÕÖÁÄÁ - ÅËËÇÍÉÊÏ ÓÕÃ ÑÏÍÏ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΊΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 20 ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α ΘΕΜΑ Β B1.

ÃËÕÖÁÄÁ - ÅËËÇÍÉÊÏ ÓÕÃ ÑÏÍÏ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΊΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 20 ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α ΘΕΜΑ Β B1. ΘΕΜΑ Α Α1. Γ Α2. Α Α3. Β Α4. Β Α5. ΘΕΜΑ Β B1. ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΊΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 20 ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α (Λυσοζύµη): 2, 3, 6, 7 Β (Πενικιλίνη): 1, 4, 5, 8 Β2. Το γενετικό υλικό ενός ιού µπορεί

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΡΥΠΑΝΣΗΣ. Ι ΑΣΚΟΥΣΑ : ρ. Μαρία Π. Θεοδωροπούλου

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΡΥΠΑΝΣΗΣ. Ι ΑΣΚΟΥΣΑ : ρ. Μαρία Π. Θεοδωροπούλου ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΡΥΠΑΝΣΗΣ Ι ΑΣΚΟΥΣΑ : ρ. Μαρία Π. Θεοδωροπούλου ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ξέφρενη ανάπτυξη της τεχνολογίας την τελευταία πεντηκονταετία είχε και έχει σαν επακόλουθο εκτεταµένες οικολογικές καταστροφές που προέρχονται

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 9 Ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΗΣ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΓΕΩΡΓΙΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑ 5ο ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΙΛΙΟΥ 1 9. Εφαρμογές της Βιοτεχνολογίας στην Γεωργία και την Κτηνοτροφία

Διαβάστε περισσότερα

στις οποίες διαμορφώθηκαν οι ιστορικοί και οι πολιτισμικοί όροι για τη δημοκρατική ισότητα: στη δυτική αντίληψη της ανθρώπινης οντότητας, το παιδί

στις οποίες διαμορφώθηκαν οι ιστορικοί και οι πολιτισμικοί όροι για τη δημοκρατική ισότητα: στη δυτική αντίληψη της ανθρώπινης οντότητας, το παιδί 160 ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ Τα δικαιώματα του παιδιού και οι συνέπειες της αναγνώρισής τους σε διεθνές επίπεδο αντιπροσωπεύουν μια τεράστια αλλαγή των αντιλήψεων και των νοοτροπιών για το παιδί, γεγονός που συνοδεύτηκε

Διαβάστε περισσότερα

Αυτή ακριβώς η μεταλλαγή είναι το θέμα του παρόντος βιβλίου. Προκειμένου να την προσδιορίσουμε μέσα σε όλο αυτό το ομιχλώδες τοπίο της

Αυτή ακριβώς η μεταλλαγή είναι το θέμα του παρόντος βιβλίου. Προκειμένου να την προσδιορίσουμε μέσα σε όλο αυτό το ομιχλώδες τοπίο της Εισαγωγή Tο βιβλίο αυτό θα μπορούσε να τιτλοφορείται διαφορετικά. Αν θέλαμε να ακολουθήσουμε το ρεύμα των αλλαγών στο χώρο των διεθνών οργανισμών, ο τίτλος του θα ήταν «Εκπαίδευση για την αειφόρο ανάπτυξη».

Διαβάστε περισσότερα

Τρίτη, 27 Μαΐου 2008 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ

Τρίτη, 27 Μαΐου 2008 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Τρίτη, 27 Μαΐου 2008 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΜΑ 1o Να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη λέξη ή τη

Διαβάστε περισσότερα

BΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΒΙΟΧΗΜΕΙΑΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΥΤΤΑΡΩΝ

BΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΒΙΟΧΗΜΕΙΑΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΥΤΤΑΡΩΝ BΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΒΙΟΧΗΜΕΙΑΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΥΤΤΑΡΩΝ 1. ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΥΤΤΑΡΩΝ 2. BΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΒΙΟΧΗΜΕΙΑΣ Ι. ΑΤΟΜΑ ΚΑΙ ΜΟΡΙΑ ΙΙ. ΧΗΜΙΚΟΙ ΔΕΣΜΟΙ ΙΙΙ. ΜΑΚΡΟΜΟΡΙΑ ΣΤΑ ΚΥΤΤΑΡΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Οι οργανισμοί εξασφαλίζουν ενέργεια, για τις διάφορες λειτουργίες τους, διασπώντας θρεπτικές ουσίες που περιέχονται στην τροφή τους. Όμως οι φωτοσυνθετικοί

Διαβάστε περισσότερα

Σας αποστέλλουμε τις προτεινόμενες απαντήσεις που αφορούν τα θέματα της Βιολογίας Γενικής Παιδείας των Ημερησίων Γενικών Λυκείων και ΕΠΑΛ (Ομάδας Β ).

Σας αποστέλλουμε τις προτεινόμενες απαντήσεις που αφορούν τα θέματα της Βιολογίας Γενικής Παιδείας των Ημερησίων Γενικών Λυκείων και ΕΠΑΛ (Ομάδας Β ). Αθήνα, 20/5/2015 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΝΩΣΗ ΒΙΟΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ Σας αποστέλλουμε τις προτεινόμενες απαντήσεις που αφορούν τα θέματα της Βιολογίας Γενικής Παιδείας των Ημερησίων Γενικών Λυκείων και ΕΠΑΛ (Ομάδας Β ). Η

Διαβάστε περισσότερα

3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ

3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Όλοι οι οργανισμοί προκειμένου να επιβιώσουν και να επιτελέσουν τις λειτουργίες τους χρειάζονται ενέργεια. Οι φυτικοί οργανισμοί μετατρέπουν την ηλιακή ενέργεια με τη διαδικασία

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ, ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ, ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ EIKONA 2.1 Ημισυντηρητικός μηχανισμός αντιγραφής του DNA 1. Να γράψετε τα ένζυμα που (α) προκαλούν ξετύλιγμα των αλυσίδων του αρχικού (μητρικού μορίου) DNA και (β) συνθέτουν τις νέες αλυσίδες του DNA.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Κ Kάνιγγος ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΟΛΛΙΝΤΖΑ 10, (5ος όροφ. Τηλ: 210-3300296-7. www.kollintzas.gr OΙΚΟΛΟΓΙΑ 1. Όσο το ποσό της ενέργειας: α) μειώνεται προς τα ανώτερα

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Θέµα 1 ο 1. Τα άτοµα που είναι ετερόζυγα για τη β-θαλασσαιµία: α. Εµφανίζουν ήπια αναιµία β. Έχουν ευαισθησία στην ελονοσία γ. Συνθέτουν µεγάλη ποσότητα HbF δ.

Διαβάστε περισσότερα

Agro-logistics: Πιστοποίηση και Ιχνηλασιμότητα

Agro-logistics: Πιστοποίηση και Ιχνηλασιμότητα Agro-logistics: Πιστοποίηση και Ιχνηλασιμότητα Τσιτσάμης Σπυρίδων 1, Ιακώβου Ελευθέριος 2, Βλάχος Δημήτριος 2 Τα Logistics των αγροτικών προϊόντων (Agro-logistics) είναι αναμφίβολα ένας ραγδαία αναπτυσσόμενος

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνολογία του ανασυνδυασμένου DNA

Τεχνολογία του ανασυνδυασμένου DNA Τεχνολογία του ανασυνδυασμένου DNA Ε Ι Σ Α Γ Ω Γ Η Φώτης Καρβέλης Ιστορική αναδρομή Ανακάλυψη του DNA Μελέτη αντιγραφής Απομόνωση ενζύμων Μελέτη της δράσης τους Αποκάλυψη των περιοριστικών ενδονουκλεασών

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ 2013-14

ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ 2013-14 ΘΕΜΑΤΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ Μπορεί να λειτουργήσει ένα οικοσύστημα α) με παραγωγούς και καταναλωτές; β) με παραγωγούς και αποικοδομητές; γ)με καταναλωτές και αποικοδομητές; Η διατήρηση των οικοσυστημάτων προϋποθέτει

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή: ΑυτοοργΑνωση, AνΑδυση και ΠολυΠλοκοτητΑ κεφάλαιο 1: ΜοριΑκη BιολογιΑ και EΠιστηΜΕσ τησ ΠληροφοριΑσ

Εισαγωγή: ΑυτοοργΑνωση, AνΑδυση και ΠολυΠλοκοτητΑ κεφάλαιο 1: ΜοριΑκη BιολογιΑ και EΠιστηΜΕσ τησ ΠληροφοριΑσ Περιεχόμενα Περιεχόμενα Εισαγωγή: Αυτοοργάνωση, Aνάδυση και Πολυπλοκότητα... 15 Πώς μπορούν τα πράγματα να αυτοοργανώνονται;... 15 Προσπάθεια να δοθεί ένας προκαταρκτικός ορισμός της αυτοοργάνωσης...18

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΧΕΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ Ο ΝΤΕΤΕΡΜΙΝΙΣΜΟΣ

Η ΣΧΕΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ Ο ΝΤΕΤΕΡΜΙΝΙΣΜΟΣ ΜΑΘΗΜΑ 5: Η ΣΧΕΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ Ο ΝΤΕΤΕΡΜΙΝΙΣΜΟΣ Salviati: Εκεί όπου δεν μας βοηθούν οι αισθήσεις πρέπει να παρέμβει η λογική, γιατί μόνο αυτή θα επιτρέψει να εξηγήσουμε τα φαινόμενα ΓΑΛΙΛΑΪΚΟΙ ΔΙΑΛΟΓΟΙ Η

Διαβάστε περισσότερα

Β.δ Επιλογή των κατάλληλων εμπειρικών ερευνητικών μεθόδων

Β.δ Επιλογή των κατάλληλων εμπειρικών ερευνητικών μεθόδων Β.δ Επιλογή των κατάλληλων εμπειρικών ερευνητικών μεθόδων Νίκος Ναγόπουλος Για τη διεξαγωγή της κοινωνικής έρευνας χρησιμοποιούνται ποσοτικές ή/και ποιοτικές μέθοδοι που έχουν τις δικές τους τεχνικές και

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΔΟΜΕΣ - ΤΟ ΚΥΤΤΑΡΟ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΔΟΜΕΣ - ΤΟ ΚΥΤΤΑΡΟ ΤΕΙ ΠΑΤΡΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΑΝΑΤΟΜΙΑ I ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ : Γεράσιμος Π. Βανδώρος ΒΑΣΙΚΕΣ ΔΟΜΕΣ - ΤΟ ΚΥΤΤΑΡΟ Οι βασικές δομές που εξετάζουμε στην ανατομία μπορούν ιεραρχικά να ταξινομηθούν ως εξής:

Διαβάστε περισσότερα

Βιοτεχνολογία και Παραγωγή: Ποια ερωτήµατα πρέπει να απαντηθούν

Βιοτεχνολογία και Παραγωγή: Ποια ερωτήµατα πρέπει να απαντηθούν Βιοτεχνολογία και Παραγωγή: Ποια ερωτήµατα πρέπει να απαντηθούν Γ. Ν. Σκαράκης Γεωπονικό Πανεπιστήµιο Αθηνών Συνέδριο Αγροτικής Επιχειρηµατικότητας Αθήνα, 10 Μαΐου 2015 Βασικοί στόχοι γεωργικής ανάπτυξης

Διαβάστε περισσότερα

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ «ΕΝΑ» ΓΙΟΜΠΛΙΑΚΗΣ ΛΑΖΑΡΟΣ ΠΕΤΡΟΜΕΛΙΔΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ «ΕΝΑ» ΓΙΟΜΠΛΙΑΚΗΣ ΛΑΖΑΡΟΣ ΠΕΤΡΟΜΕΛΙΔΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ «ΕΝΑ» ΓΙΟΜΠΛΙΑΚΗΣ ΛΑΖΑΡΟΣ ΠΕΤΡΟΜΕΛΙΔΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 ο Α. Να βάλετε σε κύκλο το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Ο µέγιστος αριθµός διαφορετικών

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΣΤΟΥΣ ΧΩΡΟΥΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Περίληψη εισήγησης σε σεµινάριο τεχνικών ασφαλείας του ΕΛΙΝΥΑΕ ΤΖΙΝΑΣ ΘΕΟ ΩΡΟΣ ΒΙΟΛΟΓΟΣ ΤΕΧΝΙΚΟΣ ΕΠΙΘΕΩΡΗΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΟΡΙΣΜΟΙ Βιολογικοί

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνικές διεργασίες. Βιομάζα Βιομόρια Οργ. μόρια Ανοργ. μόρια

Τεχνικές διεργασίες. Βιομάζα Βιομόρια Οργ. μόρια Ανοργ. μόρια Τεχνικές διεργασίες Βιομάζα Βιομόρια Οργ. μόρια Ανοργ. μόρια ΓΕΩΡΓΙΑ Γενετική βελτίωση ποικιλιών φυτών για αντοχή στις ασθένειες, ξηρασία, αφιλόξενα εδάφη Μαζική παραγωγή κλώνων Ανάπτυξη βιο-εντομοκτόνων

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστήριο Δασικής Γενετικής και Βελτίωσης Δασοπονικών Ειδών. Προστασία Γενετικής Βιολογικής Ποικιλότητας

Εργαστήριο Δασικής Γενετικής και Βελτίωσης Δασοπονικών Ειδών. Προστασία Γενετικής Βιολογικής Ποικιλότητας Εργαστήριο Δασικής Γενετικής και Βελτίωσης Δασοπονικών Ειδών Προστασία Γενετικής Βιολογικής Ποικιλότητας 1 Βιολογική ποικιλότητα Βιολογική ποικιλότητα ή βιοποικιλότητα Έννοια με ευρεία αναφορά σε διεθνείς

Διαβάστε περισσότερα

Είναι σχεδόν βέβαιο, είτε να γνωρίζετε κάποιον που πάσχει από μια τέτοια ασθένεια είτε να έχετε μια εσείς οι ίδιοι.

Είναι σχεδόν βέβαιο, είτε να γνωρίζετε κάποιον που πάσχει από μια τέτοια ασθένεια είτε να έχετε μια εσείς οι ίδιοι. Γράφει: Δημήτρης Τσουκαλάς, Ιατρός Φυσικής Υγείας Τα αυτοάνοσα νοσήματα είναι ασθένειες που προκύπτουν γιατί το σώμα μας επιτίθεται και καταστρέφει τα δικά του κύτταρα και όργανα. Γνωρίζετε ότι ένας στους

Διαβάστε περισσότερα

Η ιστορία της παιδικής συμπεριφοράς γεννιέται από την συνύφανση αυτών των δύο γραμμών (Vygotsky 1930/ 1978, σελ. 46).

Η ιστορία της παιδικής συμπεριφοράς γεννιέται από την συνύφανση αυτών των δύο γραμμών (Vygotsky 1930/ 1978, σελ. 46). 1896 1934 2 ξεχωριστές στην καταγωγή τους γραμμές ανάπτυξης: Α) Μία πρωτόγονη, φυσική γραμμή ανάπτυξης,, αυτόνομης εκδίπλωσης των βιολογικών δομών του οργανισμού, και Β) μία πολιτισμική, ανώτερη ψυχολογική

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Γενικής Παιδείας Κεφάλαιο 2 ο : Άνθρωπος και Περιβάλλον

Βιολογία Γενικής Παιδείας Κεφάλαιο 2 ο : Άνθρωπος και Περιβάλλον Βιολογία Γενικής Παιδείας Κεφάλαιο 2 ο : Άνθρωπος και Περιβάλλον Οικολογία: η επιστήμη που μελετά τις σχέσεις των οργανισμών, και φυσικά του ανθρώπου, με τους βιοτικούς (ζωντανούς οργανισμούς του ίδιου

Διαβάστε περισσότερα

Διδάσκων : Επίκουρος Καθηγητής Στάθης Παπασταθόπουλος. Τμήμα: Φιλοσοφίας, Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας

Διδάσκων : Επίκουρος Καθηγητής Στάθης Παπασταθόπουλος. Τμήμα: Φιλοσοφίας, Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας Τίτλος Μαθήματος: ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ Ι Ενότητα: Η ΘΕΩΡΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΤΟΥ L. S. Vygotsky Διδάσκων : Επίκουρος Καθηγητής Στάθης Παπασταθόπουλος Τμήμα: Φιλοσοφίας, Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

1 ο #Κεφάλαιο# 1)#Πειράματα: α)$να#περιγράψεις#το#πείραμα#των#hershey#και#chase.# Υπόδειξη:#σελ#14#σχολ.

1 ο #Κεφάλαιο# 1)#Πειράματα: α)$να#περιγράψεις#το#πείραμα#των#hershey#και#chase.# Υπόδειξη:#σελ#14#σχολ. 1 ο #Κεφάλαιο# ΤΟ ΓΕΝΕΤΙΚΟ ΥΛΙΚΟ 1)#Πειράματα: α)$να#περιγράψεις#το#πείραμα#των#hershey#και#chase.# Υπόδειξη:#σελ#14#σχολ. Παραλλαγή:#δίνονται##τα#παρακάτω#διαγράμματα#που#απεικονίζουν# τη#ραδιενέργεια#στο#εσωτερικό#των#βακτηρίων,#μετά#τη#μόλυνση#με#

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΤΡΟΦΗΣ ΩΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ. Η παραγωγή τροφής

Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΤΡΟΦΗΣ ΩΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ. Η παραγωγή τροφής Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΤΡΟΦΗΣ ΩΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ Η παραγωγή τροφής Καλύπτει τη βασικότερη ανθρώπινη ανάγκη Ιστορικά, η πρώτη αιτία ανθρώπινης παρέµβασης στο φυσικό περιβάλλον Σχετίζεται άµεσα µε τον υπερπληθυσµό

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης. 4 ο Κεφάλαιο - Τεχνολογία του ανασυνδυασμένου DNA

Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης. 4 ο Κεφάλαιο - Τεχνολογία του ανασυνδυασμένου DNA Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης 4 ο Κεφάλαιο - Τεχνολογία του ανασυνδυασμένου DNA Τεχνολογία ανασυνδυασμένου DNA Αναπτύχθηκε λόγω της ανακάλυψης: i. Περιοριστικών ενδονουκλεασών ii. Ειδικών φορέων DNA Έδωσε

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΤΡΟΦΙΜΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΣΤΟΛΗ ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ: : ΤΜΗΜΑ Γ2

ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΤΡΟΦΙΜΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΣΤΟΛΗ ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ: : ΤΜΗΜΑ Γ2 ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ ΕΥΣΕΒΙΟΣ ΚΗΠΟΥΡΓΟΣ ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΤΡΟΦΙΜΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΣΤΟΛΗ ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ: : 2011-2012 2012 ΤΜΗΜΑ Γ2 Γενετική µηχανική- Γενετικά τροποποιηµένα τρόφιµα Ο ρόλος τους(γ.τ.τ.).)

Διαβάστε περισσότερα

Γυμνάσιο Κερατέας ΚΑΡΚΙΝΟΣ & ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ. Αναστασία Σουλαχάκη Κωνσταντίνα Πρίφτη

Γυμνάσιο Κερατέας ΚΑΡΚΙΝΟΣ & ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ. Αναστασία Σουλαχάκη Κωνσταντίνα Πρίφτη Γυμνάσιο Κερατέας ΚΑΡΚΙΝΟΣ & ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ Αναστασία Σουλαχάκη Κωνσταντίνα Πρίφτη 2013 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ : Ορολογία και λίγα λόγια για τον καρκίνο Χαρακτηριστικά του καρκίνου Μεταλλάξεις Μεταλλάξεις και καρκίνος

Διαβάστε περισσότερα

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Η πλειοψηφία θεωρεί ότι η Νόηση είναι μια διεργασία που συμβαίνει στο ανθρώπινο εγκέφαλο.

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ

ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΘΕΜΑ Α Α1. γ Α2. β Α3. β Α4. β Α5. γ ΘΕΜΑ Β Β1. 1. Α 2. Β 3. Α 4. Α 5. Β 6. Β 7. Α ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 20 ΜΑΪΟΥ 2016 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ

Διαβάστε περισσότερα

Μηχανική ΙI. Λαγκρανζιανή συνάρτηση. Τµήµα Π. Ιωάννου & Θ. Αποστολάτου 3/2001

Μηχανική ΙI. Λαγκρανζιανή συνάρτηση. Τµήµα Π. Ιωάννου & Θ. Αποστολάτου 3/2001 Τµήµα Π Ιωάννου & Θ Αποστολάτου 3/2001 Μηχανική ΙI Λαγκρανζιανή συνάρτηση Είδαµε στο προηγούµενο κεφάλαιο ότι ο δυναµικός νόµος του Νεύτωνα είναι ισοδύναµος µε την απαίτηση η δράση ως το ολοκλήρωµα της

Διαβάστε περισσότερα

Τ.Ε.Ι. Ηπείρου Σχολή Τεχνολογίας Γεωπονίας Τμήμα Φυτικής Παραγωγής ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Ο. Εισαγωγικές Έννοιες. Δούμα Δήμητρα Άρτα, 2013

Τ.Ε.Ι. Ηπείρου Σχολή Τεχνολογίας Γεωπονίας Τμήμα Φυτικής Παραγωγής ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Ο. Εισαγωγικές Έννοιες. Δούμα Δήμητρα Άρτα, 2013 Τ.Ε.Ι. Ηπείρου Σχολή Τεχνολογίας Γεωπονίας Τμήμα Φυτικής Παραγωγής ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ IN VITRO ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Ο Εισαγωγικές Έννοιες Δούμα Δήμητρα Άρτα, 2013 Καλλιέργεια in vitro (= μέσα σε γυαλί): η καλλιέργεια

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Θέμα 1 ο : Να επιλέξετε τη σωστή απάντηση: 1. Το σύμπλοκο έναρξης της πρωτεϊνοσύνθεσης δεν περιλαμβάνει α. το mrna β. τη μεγάλη ριβοσωμική υπομονάδα γ.

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. Η ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΚΑΙ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. Η ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΚΑΙ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. Η ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΚΑΙ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ Οι αρχές της εξελικτικής σκέψης Η προέλευση των ειδών Ορθές και λανθασµένες αντιλήψεις σχετικά µε τη θεωρία της εξέλιξης Η θεωρία της εξέλιξης

Διαβάστε περισσότερα

1. Να οξειδωθούν και να παράγουν ενέργεια. (ΚΑΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ)

1. Να οξειδωθούν και να παράγουν ενέργεια. (ΚΑΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ) Θάνος Α. Β1 ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Όλοι οι οργανισμοί προκειμένου να επιβιώσουν και να επιτελέσουν τις λειτουργίες τους χρειάζονται ενέργεια. Οι φυτικοί οργανισμοί μετατρέπουν

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Ψυχολογία Μάθημα 2 ο. Γνωστικές Θεωρίες για την Ανάπτυξη: Θεωρητικές Αρχές και Εφαρμογές στην Εκπαίδευση

Εκπαιδευτική Ψυχολογία Μάθημα 2 ο. Γνωστικές Θεωρίες για την Ανάπτυξη: Θεωρητικές Αρχές και Εφαρμογές στην Εκπαίδευση Εκπαιδευτική Ψυχολογία Μάθημα 2 ο Γνωστικές Θεωρίες για την Ανάπτυξη: Θεωρητικές Αρχές και Εφαρμογές στην Εκπαίδευση Αντιπαράθεση φύσης ανατροφής η ανάπτυξη είναι προκαθορισμένη κατά την γέννηση από την

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα: ΠΟΣΟΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ - ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ. Διδάσκων : Επίκουρος Καθηγητής Στάθης Παπασταθόπουλος

Ενότητα: ΠΟΣΟΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ - ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ. Διδάσκων : Επίκουρος Καθηγητής Στάθης Παπασταθόπουλος Τίτλος Μαθήματος: ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ Ι Ενότητα: ΠΟΣΟΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ - ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ Διδάσκων : Επίκουρος Καθηγητής Στάθης Παπασταθόπουλος Τμήμα: Φιλοσοφίας, Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2007 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2007 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2007 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη λέξη ή τη φράση,

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Α1. Β Α2. Γ Α3. Α Α4. Α5. Γ ΘΕΜΑ Β ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ B1. Α (Σωµατικά κύτταρα στην αρχή της µεσόφασης): 1, 4, 5, 6 Β (Γαµέτες): 2, 3, 7, 8 Β2. (Κάθε

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1: Εισαγωγή. Κεφάλαιο 2: Η Βιολογία των Ιών

Κεφάλαιο 1: Εισαγωγή. Κεφάλαιο 2: Η Βιολογία των Ιών Κεφάλαιο 1: Εισαγωγή 1.1 Μικροοργανισμοί, Μικροβιολογία και Μικροβιολόγοι... 19 1.1.1 Μικροοργανισμοί... 19 1.1.2 Μικροβιολογία... 20 1.1.3 Μικροβιολόγοι... 21 1.2 Σύντομη Ιστορική Εξέλιξη της Μικροβιολογίας...

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΑΠΟΔΕΛΤΙΩΣΗ

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΑΠΟΔΕΛΤΙΩΣΗ Ημερομηνία 10/3/2016 Μέσο Συντάκτης Link http://www.in.gr Τζωρτζίνα Ντούτση http://www.in.gr/entertainment/book/interviews/article/?aid=1500064083 Νικόλ Μαντζικοπούλου: Το μυστικό για την επιτυχία είναι

Διαβάστε περισσότερα

Γ ΚΤΚΛΟ ΠΡΟΟΜΟΙΩΣΙΚΩΝ ΔΙΑΓΩΝΙΜΑΣΩΝ ΤΓΥΡΟΝΟ. Γμδεικηικές Απαμηήζεις Γ Λσκείοσ Ιαμοσάριος Βιολογία ΘΓΜΑ Α ΘΓΜΑ Β

Γ ΚΤΚΛΟ ΠΡΟΟΜΟΙΩΣΙΚΩΝ ΔΙΑΓΩΝΙΜΑΣΩΝ ΤΓΥΡΟΝΟ. Γμδεικηικές Απαμηήζεις Γ Λσκείοσ Ιαμοσάριος Βιολογία ΘΓΜΑ Α ΘΓΜΑ Β Βιολογία γεμικής παιδείας 1. Δ 2. ΘΓΜΑ Α 3. Β 4. Β 5. Α Α2. 1, Β2.Γ, 3Α, 4. Δ ΘΓΜΑ Β Β1. «Τα οικοσυστήματα χαρακτηρίζονται από την τάση εξασφαλίζει τροφή από το οικοσύστημα» Β2. Ο μικροοργανισμός αυτός

Διαβάστε περισσότερα

Σας αποστέλλουμε τις προτεινόμενες απαντήσεις που αφορούν τα θέματα της Βιολογίας Γενικής Παιδείας των Ημερησίων Γενικών Λυκείων και ΕΠΑΛ (Ομάδας Β ).

Σας αποστέλλουμε τις προτεινόμενες απαντήσεις που αφορούν τα θέματα της Βιολογίας Γενικής Παιδείας των Ημερησίων Γενικών Λυκείων και ΕΠΑΛ (Ομάδας Β ). Αθήνα, 30/5/2014 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΝΩΣΗ ΒΙΟΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ Σας αποστέλλουμε τις προτεινόμενες απαντήσεις που αφορούν τα θέματα της Βιολογίας Γενικής Παιδείας των Ημερησίων Γενικών Λυκείων και ΕΠΑΛ (Ομάδας Β ). Η

Διαβάστε περισσότερα

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Η πλειοψηφία θεωρεί πως η Νόηση είναι μια διεργασία που συμβαίνει στον ανθρώπινο εγκέφαλο.

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΜΗΧΑΝΙΚΗ. Η τεχνολογία του ανασυνδυασμένου DNA και οι εφαρμογές της...

ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΜΗΧΑΝΙΚΗ. Η τεχνολογία του ανασυνδυασμένου DNA και οι εφαρμογές της... ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΜΗΧΑΝΙΚΗ Η τεχνολογία του ανασυνδυασμένου DNA και οι εφαρμογές της... Γενετική Μηχανική o Περιλαμβάνει όλες τις τεχνικές με τις οποίες μπορούμε να επεμβαίνουμε στο γενετικό υλικό των οργανισμών.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες. Θεματική Ενότητα 10: Μελέτη του Εγκεφάλου

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες. Θεματική Ενότητα 10: Μελέτη του Εγκεφάλου ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες Θεματική Ενότητα 10: Μελέτη του Εγκεφάλου Θεματική Ενότητα 10: Στόχοι: Η εισαγωγή των φοιτητών στις μεθόδους μελέτης του εγκεφάλου. Λέξεις κλειδιά:

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ & ΑΡΧΕΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗΣ

ΓΕΝΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ & ΑΡΧΕΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗΣ ΓΕΝΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ & ΑΡΧΕΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗΣ Κων/νος Μπαταργιάς Αναπληρωτής Καθηγητής Διάλεξη 1 η Copyright The McGraw-Hill Companies, Inc. 2 2011 Utopia Publishing, All rights reserved 3 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Η μελέτη της

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ Α Α1. β Α2. γ Α3. γ Α4. α Α5. δ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ Α Α1. β Α2. γ Α3. γ Α4. α Α5. δ ΘΕΜΑ Α Α1. β Α2. γ Α3. γ Α4. α Α5. δ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΕΚΝΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΤΟΥ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΚΑΙ ΤΕΚΝΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ ΣΤΟ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ ΤΕΤΑΡΤΗ 15 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2010 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ:

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση αποτελεσµάτων Ερωτηµατολογίου

Παρουσίαση αποτελεσµάτων Ερωτηµατολογίου 2ο Φεστιβάλ Τέχνης για τα Ανθρώπινα ικαιώµατα 20 25 Νοεµβρίου 2002, Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών Παρουσίαση αποτελεσµάτων Ερωτηµατολογίου Συµπληρωθέντα Ερωτηµατολόγια : 128 Το προφίλ του Κοινού Το κοινό του BioVision

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΠ. ΕΤΟΥΣ

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΠ. ΕΤΟΥΣ ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 05/02/1017 ΘΕΜΑ 1 ο Επιλέξτε τη σωστή απάντηση: 1. Σε ένα οικοσύστημα θα τοποθετήσουμε τις ύαινες και τα λιοντάρια στο ίδιο τροφικό επίπεδο

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ 10 Ιουνίου 2013 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Απαντήσεις Θεμάτων Επαναληπτικών Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Γενικών Λυκείων Περιεχόμενα ΘΕΜΑ Α.... 2 Α1.... 2 Α3.... 2 Α5.... 2 ΘΕΜΑ B.... 2 Β1.... 2 Β2....

Διαβάστε περισσότερα

Απαντήσεις στα θέματα βιολογίας γενικής παιδείας 2015

Απαντήσεις στα θέματα βιολογίας γενικής παιδείας 2015 Απαντήσεις στα θέματα βιολογίας γενικής παιδείας 2015 Θέμα Α Α1. γ Α2. α Α3. β Α4. β Α5. δ Θέμα Β Β1. Β2. 1. Β 2. Α 3. Α 4. Β 5. Β 6. Α 7. Α 8. Β Το γενετικό υλικό ενός ιού διαθέτει πληροφορίες : α) Για

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ 10 Ιουνίου 2013 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Απαντήσεις Θεμάτων Επαναληπτικών Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Γενικών Λυκείων Περιεχόμενα ΘΕΜΑ Α.... 2 Α1.... 2 Α2.... 2 Α3.... 2 Α4.... 2 Α5.... 2 ΘΕΜΑ B....

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Επιστήμη του Μηχανικού Περιβάλλοντος Δ Ι Δ Α Σ Κ Ο Υ Σ Α Κ Ρ Ε Σ Τ Ο Υ Α Θ Η Ν Α Δ Ρ. Χ Η Μ Ι Κ Ο Σ Μ Η Χ Α Ν Ι Κ Ο Σ

Εισαγωγή στην Επιστήμη του Μηχανικού Περιβάλλοντος Δ Ι Δ Α Σ Κ Ο Υ Σ Α Κ Ρ Ε Σ Τ Ο Υ Α Θ Η Ν Α Δ Ρ. Χ Η Μ Ι Κ Ο Σ Μ Η Χ Α Ν Ι Κ Ο Σ Εισαγωγή στην Επιστήμη του Μηχανικού Περιβάλλοντος Δ Ι Δ Α Σ Κ Ο Υ Σ Α Κ Ρ Ε Σ Τ Ο Υ Α Θ Η Ν Α Δ Ρ. Χ Η Μ Ι Κ Ο Σ Μ Η Χ Α Ν Ι Κ Ο Σ Εισαγωγή στην Επιστήμη του Μηχανικού Περιβάλλοντος 1 ΜΑΘΗΜΑ 2 Ο & 3 O

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 11 ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 11 ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 11 ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Α1. β Α2. γ Α3. α Α4. γ Α5. δ ΘΕΜΑ Β Β1.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2015 Β ΦΑΣΗ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ÏÅÖÅ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2015 Β ΦΑΣΗ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ÏÅÖÅ ΤΑΞΗ: ΜΑΘΗΜΑ: 3 η ΤΑΞΗ ΕΠΑ.Λ. (Β ΟΜΑ Α) ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΙΙ Ηµεροµηνία: Παρασκευή 19 Απριλίου 2015 ιάρκεια Εξέτασης: 3 ώρες ΘΕΜΑ Α Α1-β, Α2-γ, Α3-γ, Α4-α, Α5-α ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Β Β1. α. Με τη µέθοδο της επιλογής

Διαβάστε περισσότερα