Λέξεις κλειδιά: εικονογραφία, εικονολογία, ερµηνεία, επικοινωνιακό πλαίσιο, ιχνογράφηµα, Panofsky.

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Λέξεις κλειδιά: εικονογραφία, εικονολογία, ερµηνεία, επικοινωνιακό πλαίσιο, ιχνογράφηµα, Panofsky."

Transcript

1 Το Παιδικό και Εφηβικό Ιχνογράφηµα στην Εκπαιδευτική και Ψυχολογική Έρευνα: Ιστορία, Μεθοδολογικά Ζητήµατα και Παραδειγµατική Ανάλυση 1 Σοφία Τρούλη, Μιχάλης Κοντοπόδης & Stefanie Graeser Η χρήση του παιδικού και εφηβικού ιχνογραφήµατος στην εκπαιδευτική και ψυχολογική έρευνα άρχισε στα τέλη του 19ου αιώνα. Ωστόσο το πεδίο της αξιοποίησης του και των ερµηνειών του παραµένει θολό και περίπλοκο για τους/τις ερευνητές/-τριες. Το κεφάλαιο ξεκινά µε µία σύντοµη ιστορική αναφορά της χρήσης και των νοηµατοδοτήσεων του παιδικού και εφηβικού ιχνογραφήµατος στην εκπαιδευτική και ψυχολογική έρευνα µε συνοπτική παρουσίαση των διαφορετικώµ προσεγγίσεων (ψυχαναλυτική, αναπτυξιακή-ψυχολογική, αισθητική, γνωστική, συνδυαστικές/ σηµειωτικές προσεγγίσεις). Προχωρώντας τη µεθοδολογική συζήτηση, αναγνωρίζουµε την αξία του ιχνογραφήµατος ως έργου τέχνης και όχι µόνο ως επιστηµονικού εργαλείου και αναλύουµε, ως παράδειγµα, το ιχνογράφηµα ενός µαθητή σε ένα σχολείο δεύτερης ευκαιρίας στη Γερµανία. Στη βάση µιας σύνθετης µεθόδου αναλύουµε προεικονογραφικά, εικονογραφικά και εικονολογικά στοιχεία του ιχνογραφήµατος, και πώς αυτά αντανακλούν το ευρύτερο επικοινωνιακό πλαίσιο καθώς και τα υποκειµενικά βιώµατα του/της δηµιουργού-µαθητή/τριας. Λέξεις κλειδιά: εικονογραφία, εικονολογία, ερµηνεία, επικοινωνιακό πλαίσιο, ιχνογράφηµα, Panofsky. 1. Η χρήση του παιδικού ιχνογραφήµατος στην έρευνα - Ιστορική αναδροµή Το ιχνογράφηµα ως ελεύθερη έκφραση και επικοινωνία αποτελεί µία από τις πολλές «γλώσσες», µέσω των οποίων τα παιδιά και οι νέοι αφηγούνται ιστορίες που διαφορετικά θα µας έµεναν άγνωστες ή αποσπασµατικές (Kress, 1997 Pahl, 1999). Στο πλαίσιο αυτό το ιχνογράφηµα δίνει την αφορµή για ενδοπροσωπικούς και διαπροσωπικούς διαλόγους (Brooks, 2005), οι οποίοι µας ανοίγουν δρόµους για τη διερεύνηση των σκέψεων, των συναισθηµάτων, των στάσεων, των γνώσεων, αλλά και των ενδιαφερόντων, των εµπειριών και των βιωµάτων των παιδιών και εφήβων. Όπως θα δούµε αναλυτικά παρακάτω, το ενδιαφέρον των ερευνητών/τριών για το ιχνογράφηµα ως αντικείµενο και ως εργαλείο έρευνας µετατοπίστηκε σταδιακά από το ίδιο, ως τελικό προϊόν, στο παιδί/έφηβο- δηµιουργό, στη διαδικασία της ιχνογράφησης και στις δι-επαφές που συντελούνται την ώρα της ιχνογράφισης καθώς και στην εξέταση των πλαισίων επικοινωνίας και των σχέσεων τους. Υπό το πρίσµα της εκπαιδευτικής και ψυχολογικής ποιοτικής έρευνας, διαπιστώνεται η ύπαρξη πέντε τουλάχιστο βασικών προσεγγίσεων στην ανάλυση των ιχνογραφηµάτων. Πρόκειται για την αναπτυξιακή-ψυχολογική, την ψυχαναλυτική, την αισθητική, τη γνωστική, και συνδυαστικές/ σηµειωτικές προσεγγίσεις (µε κυριώτερες την πολυτροπική και τη στοιχειοθετηµένη). Αυτές οι προσεγγίσεις απορρέουν από το θεωρητικό πλαίσιο και το επιστηµολογικό παράδειγµα που ακολούθησαν οι ερευνητές/-τριες, αλλά και από τις απόψεις τους σχετικά µε τη διάκριση ή όχι αντίληψης και νόησης, οπτικού και νοητικού ρεαλισµού, και τις προτιµήσεις τους αναφορικά µε την ανάλυση του ιχνογραφήµατος µε κέντρο τον/τη θεατή ή τον/τη δηµιουργό ή τη διαδικασία ιχνογράφησης. 1 Το δεύτερο µέρος του παρόντος κεφαλαίου βασίστηκε στη δηµοσίευση Kontopodis, M. & Graeser, S. (2010) Die Leiter hochgehen oder Wie sich ein marginalisierter Schüler zu seiner Entwicklung in der Schule äußert : Eine exemplarische Zeichnungs-interpretation auf der Basis der dokumentarischen Methode. Cadernos de Pesquisa em Educação, 16(32), και µεταφράστηκε από τα Γερµανικά στα Ελληνικά από την Φανή Παραφόρου την οποία και ευχαριστούµε θερµά. 1

2 Από τα τέλη του 19 ου αιώνα, τα παιδικά ιχνογραφήµατα που ως τότε αντιµετωπίζονταν ως µουτζούρες, άρχισαν να αποτελούν αντικείµενο έρευνας. Σ αυτές τις έρευνες συνέβαλε η ανάπτυξη του ενδιαφέροντος για το παιδί και τον/ την έφηβο και ειδικότερα η αναγνώριση της επιστήµης της παιδοψυχολογίας. 2 Στο πλαίσιο του εµπειρικοθετικιστικού αλλά και του ορθολογιστικού-φορµαλιστικού παραδείγµατος και των αναπτυξιακών θεωριών, το παιδικό ιχνογράφηµα άρχισε να ερευνάται ως τελικό προϊόν των ιδεών του παιδιού. Σ αυτό το πλαίσιο, οι James Mark Baldwin, James Sully, William Stern, Ernst Meumann, David Katz, Karl Bühler, Florence Goodenough, Sophie Morgenstern και ο Jean Piaget σχεδίασαν µία σειρά από πειράµατα και τεστ (βλ. Wittmann, 2009 και Wittmann, χ.χ.). Ο πιο γνωστός εκφραστής αυτής της αναπτυξιακής-ψυχολογικής προσέγγισης είναι ο Georges-Henri Luquet, ο οποίος εφάρµοσε τη µακρόχρονη παρατήρηση, ως εργαλείο ποιοτικής έρευνας σε 1700 ιχνογραφήµατα της κόρης του, από την ηλικία των τριών έως των δέκα ετών και διαπίστωσε πως τη στιγµή που το παιδί ιχνογραφεί δεν παρατηρεί άµεσα το αντικείµενο που έχει µπροστά του αλλά ενεργεί βάσει ενός εσωτερικού προτύπου. 3 Τη δεκαετία του 1920, υπό την επίδραση και των ψυχαναλυτικών προσεγγίσεων, άρχισαν να εµφανίζονται τα τεστ που στη συνέχεια αξιοποιήθηκαν και για τη διερεύνηση της προσωπικότητας και ονοµάστηκαν προβολικά. 4 Για παράδειγµα σε αυτό το πλαίσιο η Florence Goodenough πρότεινε το 1926 το τεστ Ζωγράφισε έναν Άνθρωπο, αναζητώντας έναν µη λεκτικό τρόπο για να αξιολογήσει την ωριµότητα και τη νοηµοσύνη των παιδιών. Προβλήµατα αυτής της προσέγγισης αποτέλεσαν πρώτον η αποσύνδεση των ιχνογραφηµάτων από τη µελέτη των προθέσεων των ίδιων των παιδιών και από το πλαίσιο στο οποίο δηµιουργήθηκαν καθώς και το ό,τι το παιδικό ιχνογράφηµα αντιµετωπιζόταν ως µία πρώιµη µορφή της ενήλικης αναπαραστατικής ζωγραφικής (Anning & Ring, 2004). Όταν οι ερευνητές/-τριες αντιµετώπισαν την παιδική τέχνη ως µία αυτόνοµη µορφή τέχνης, άρχισαν να προτείνονται νέα µοντέλα ερµηνείας της, που σταδιακά έστρεφαν το ενδιαφέρον από το ίδιο το ιχνογράφηµα στο παιδί-δηµιουργό του. Την αρχή φαίνεται πως έκανε ο Βιεννέζος δάσκαλος καλλιτεχνικών Franz Cizek, ο οποίος το 1936 εισήγαγε τον όρο του παιδιού-καλλιτέχνη, προτείνοντας την αισθητική προσέγγιση, στο πλαίσιο του µοντερνισµού και του νατουραλιστικού παραδείγµατος. Διατύπωσε την άποψη πως η παιδική τέχνη θα πρέπει να αντιµετωπίζεται ως ξεχωριστή µορφή τέχνης, σε επίπεδο αισθητικό, τονίζοντας πως οι ενήλικες δεν πρέπει να επεµβαίνουν και να κατευθύνουν το παιδί. 5 2 Φαίνεται πως οι πρώτες παρατηρήσεις των ιχνογραφηµάτων, που σχετίζονταν µε τον έλεγχο της όρασης και του µολυβιού κατά τη διάρκεια του γραψίµατος, άρχισαν να γίνονται στη Γερµανία. Για την ανάπτυξη αυτής της ιδέας, όπως και για µία αναλυτική αναφορά στην περίοδο , βλ. Wittmann, Ο τρόπος εργασίας και οι απόψεις του G.-H. Luquet ανιχνεύονται στο έργο πολλών µεταγενέστερων ερευνητών/-τριων του παιδικού και εφηβικού ιχνογραφήµατος, βλ. Anning & Ring, 2004: σ Ο όρος προβολικά τεστ καθιερώθηκε γύρω στη δεκαετία του 1930, υπό την επίδραση της ανάπτυξης της επιστήµης της ψυχανάλυσης. Τη δεκαετία του 1940 σχεδιάστηκαν από τον John Buck τα τεστ Ζωγράφισε ένα σπίτι, ένα δέντρο, ένα πρόσωπο (Η.Τ.P. test), βλ. Anning & Ring, 2004: σσ και Malchiodi, 2001: σσ Πρώτη η Karen Manchover τo 1949, αξιοποιώντας το τεστ Ζωγράφισε ένα πρόσωπο, στο µεθοδολογικό πλαίσιο της ποιοτικής έρευνας, παρακίνησε τα παιδιά να της µιλήσουν για τα ιχνογραφήµατά τους, αναζητώντας πληροφορίες όχι µόνο για τη νοηµοσύνη και την προσωπικότητα αλλά και για τις εµπειρίες τους και τις σχέσεις τους µε τους άλλους (Malchiodi, 2001). Τα προβολικά τεστ χρησιµοποιούνται σε ευρεία κλίµακα σήµερα, σε συνδυασµό και µε τη γνωστική προσέγγιση. Για µερικά παραδείγµατα έρευνας στον ελληνικό χώρο βλ. Misailidi & Bonoti & Savva, Ο F. Cizek διατηρούσε επαφές µε τον ζωγράφο Gustav Klimt, ο οποίος παραδεχόταν πως επηρεαζόταν από την παιδική τέχνη. Αυτές οι απόψεις για την αισθητική αξία της παιδικού ιχνογραφήµατος επηρέασαν τους εκπαιδευτικούς και τους ψυχολόγους και ιδιαίτερα εκείνους που ασχολούνταν µε τη θεραπεία µέσω της τέχνης. Σταδιακά, το παιδικό ιχνογράφηµα άρχισε να αντιµετωπίζεται ως τέχνη της αθώας µατιάς Ο ίδιος ο Paul Klee 2

3 Σταδιακά το ενδιαφέρον άρχισε να µετατοπίζεται στη µελέτη των νοητικών διεργασιών του παιδιού-δηµιουργού και στη διερεύνηση των επιλογών του κατά την ιχνογράφηση. Ο Lev Vygotsky ήταν από τους πρώτους που παρατήρησε πως τα παιδιά ζωγραφίζουν και ταυτόχρονα λένε µία ιστορία, επισηµαίνοντας την άµεση σχέση του ιχνογραφήµατος µε τον λόγο του παιδιού (πρβλ. Brooks, 2009). Το 1969 ο γερµανός ψυχολόγος Rudolf Arnheim έκδωσε το βιβλίο του Οπτική Σκέψη (Arnheim, 2007), στο οποίο υποστήριζε πως όλη η σκέψη στηρίζεται στην οπτική αντίληψη και η διχοτοµία µεταξύ όρασης και σκέψης δεν υφίσταται. Το παιδί που µαθαίνει να βλέπει κάνει επιλογές, αφαιρέσεις και γενικεύσεις αυτών που αντιλαµβάνεται µε την όραση. Και σ αυτό το πλαίσιο, αµφισβητώντας τη νοησιαρχική αντίληψη ότι τα παιδιά ζωγραφίζουν ό,τι γνωρίζουν, επισήµανε πως τα παιδιά ζωγραφίζουν ό,τι βλέπουν (Wright, 2001 Anning & Ring, 2004). Αν και ο Arnheim θεωρείται εκπρόσωπος της αισθητικής προσέγγισης, υποστηρίζοντας πως η παιδική τέχνη έχει τη δική της αισθητική, το έργο του οδήγησε τους/τις ερευνητές/-τριες στη µελέτη του ιχνογραφήµατος ως γνωστικής διαδικασίας τα επόµενα χρόνια. Σταδιακά οι ερευνητές/-τριες κατέρριψαν τον µύθο του αθώου παιδικού µατιού και έστρεψαν το ενδιαφέρον τους στη διαδικασία της ιχνογράφησης. Το 1972, στις Ηνωµένες Πολιτείες, ο παιδαγωγός Elliot Eisner επαναδιατύπωσε το ερώτηµα του κατά πόσο υπάρχει µία φυσική εξέλιξη στην ανάπτυξη του παιδιού. Αναγνώρισε τη σηµασία της εµπειρίας και της καλλιτεχνικής εκπαίδευσης στη µάθηση του παιδιού και επισήµανε την αξία της «µυστικής» συζήτησης κάθε παιδιού µε το ιχνογράφηµά του και του ξεδιπλώµατος, σχεδόν µε κινηµατογραφικό τρόπο σκηνών από την καθηµερινή του ζωή, αλλά και τη φαντασία. Επίσης τοποθέτησε σε πρώτο πλάνο τις επικοινωνιακές διαστάσεις του ιχνογραφήµατος (πρβλ. Anning & Ring, 2004). Το 1976 ο Αµερικανός φιλόσοφος Nelson Goodman, υπό την επίδραση των κονστρουκτιβιστικών ψυχολογικών θεωριών και του ιστορικού της τέχνης Ernst Gombrich, έκδωσε το βιβλίο του Οι γλώσσες της τέχνης, ανοίγοντας νέους δρόµους για την ερµηνεία του παιδικού και εφηβικού ιχνογραφήµατος, υποστηρίζοντας πως το παιδί δεν προσπαθεί να αποδώσει τα αντικείµενα µε τρόπο που να θυµίζει την πραγµατικότητα αλλά µε συµβολικό τρόπο. O/ η ερευνητής/-τρια καλείται να ερµηνεύσει αυτά τα σύµβολα (Goodman, 2005). Το έργο του επηρέασε τόσο τη γνωστική όσο και τη σηµειωτική προσέγγιση στην κατανόηση των ιχνογραφηµάτων. Τη δεκαετία του 1970 το παιδικό και εφηβικό ιχνογράφηµα άρχισε να αποτελεί εργαλείο διερεύνησης της διαδικασίας επίλυσης προβληµάτων, υπό το πρίσµα της γνωστικής προσέγγισης. Η ψυχολόγος Jaqcueline Goodnow, επηρεασµένη από τη συνεργασία της µε τον Jerome Bruner µελέτησε τα παιδικά ιχνογραφήµατα και πρότεινε την γραµµατική της δράσης (Goodnow & Levine, 1973). Σύµφωνα µε αυτήν το παιδικό ιχνογράφηµα αποτελείται από µοτίβα, τα οποία συνδυάζονται µε συγκεκριµένο τρόπο σε µία σειρά γραφικών χαρακτηριστικών που επιλέγονται από το παιδί και δηµιουργούν ένα σύνολο. Το παιδί µε τη διαφοροποίηση κάποιων στοιχείων στο µοτίβο του, επιλύει τις γνωστικές συγκρούσεις αναπαραστατικής σκέψης ή δηµιουργεί «εναλλακτικά γνωστικά µοντέλα» (Μεταξάς, 2010: σ. 331). Υπό την επίδραση των θεωριών των Jerome Bruner και Gordon Wells για τη δηµιουργία του νοήµατος, αλλά και του Lev Vygotsky, σχετικά µε τη παιδική είχε πει πως τα έργα του µικρού του γιου ήταν καλύτερα από τα δικά του, γιατί δεν τα είχε φιλτράρει ο ενήλικος εγκέφαλος, βλ. Anning & Ring 2004: σσ

4 δηµιουργικότητα και τις σχέσης ιχνογραφήµατος και λόγου, η παιδαγωγός Haas Dyson, µέσω της εθνογραφικής έρευνας, υποστήριξε πως η δηµιουργία συµβόλων βρίσκεται στο κέντρο της ανθρώπινης ύπαρξης και παράλληλα, επισηµαίνοντας τις σχέσεις ζωγραφικής και γραφής, τόνισε τη σηµασία του ιχνογραφήµατος ως µέσου που δίνει γραφική φωνή (graphic voice) στις προθέσεις του παιδιού (Dyson, 1992 Ring, 2001 Anning & Ring, 2004). Παράλληλα µία σειρά από ερευνητές/-τριες, κυρίως παιδαγωγοί, επηρεασµένοι από το κριτικό-µετανεωτερικό παράδειγµα υποστήριξαν πως το παιδικό ιχνογράφηµα µπορεί να µελετηθεί ανεξάρτητα από τα αναπτυξιακά στάδια του παιδιού, ως µία σκόπιµη διαδικασία δηµιουργίας νοηµάτων, πιστεύοντας µεταξύ άλλων πως η δύναµη του ιχνογραφήµατος βρίσκεται στο γεγονός πως αναπαριστά πιο άµεσα τη σκέψη. Μεταξύ αυτών ήταν ο John Matthews 6, η Sue Cox 7, η Margaret Brooks 8 κ.ά.. Τη δεκαετία του 1990, η κρίση της αναπαράστασης οδήγησε τους/ τις ερευνητές/-τριες σε πιο εναλλακτικές προσεγγίσεις, µε επικρατέστερη τη σηµειωτική που στηρίχτηκε στις αποδοµητικές και σηµειωτικές θεωρίες. Ο Gunther Kress, παρατηρώντας τα ίδια του τα παιδιά, επισήµανε πως δρούν µε πολυτροπικό τρόπο και ότι είναι αδύνατο να διαχωριστεί το σώµα και η ενσώµατη δράση από το νου και τη νοητική δράση. Ακόµα υποστήριξε, πως µέσα από τα ιχνογραφήµατά τους, τα παιδιά παράγουν και αφηγούνται µε εικόνες ιστορίες, ανάλογα µε το θέµα που θα τους δοθεί, ενώ δεσµεύονται λιγότερο από τους ενήλικες από τις υπάρχουσες µεταφορές στην κουλτούρα τους. Καθώς ένα παιδί ζωγραφίζει αποτυπώνει την πραγµατικότητα, όπως τη βλέπει αλλά και όπως τη βιώνει. Σε αυτά τα πλαίσια, ο Gunther Kress µαζί µε τον Theo van Leeuwen πρότειναν το µοντέλο της Γραµµατικής του Οπτικού Σχεδίου για την περιγραφή και την ανάλυση των παιδικών ιχνογραφηµάτων (Kress & Leeuwen, ). Αυτό το µοντέλο απορρέει από την κοινωνική σηµειωτική, που «αντιµετωπίζει τα σηµεία ως αιτιολογηµένες συνδέσεις σηµαινόντων (µορφών) και σηµαινόµενων (νοηµάτων)» (Στάµου, Αλευριάδου & Ελευθερίου, 2011: σ. 326). Οι εικόνες στην προσέγγιση αυτή δεν είναι απλές αναπαραστάσεις, αλλά δηµιουργούν σχέσεις και επικοινωνούν µηνύµατα. 9 6 Ο John Matthews, καθηγητής καλλιτεχνικών, αξιοποίησε από τις αρχές της δεκαετίας του 1990 την παρατήρηση των παιδιών µέσω της φωτογραφίας και του φιλµ κατά τη διάρκεια της κατασκευής του ιχνογραφήµατος στο σπίτι τους. Διαπίστωσε ακόµα και τα πρώτα σχέδια των παιδιών αποτελούν προϊόντα περίπλοκων τρόπων έκφρασης και αναπαράστασης, τα οποία γίνονται σκόπιµα. Και εισήγαγε τη θεωρία για την τεσσάρων διαστάσεων γλώσσα των νηπίων, σύµφωνα µε την οποία κατά τη διάρκεια της ιχνογράφησης σώµα, γλώσσα, ήχοι, κινήσεις, συναισθήµατα αλληλεπιδρούν κατά τη διάρκεια της ιχνογράφησης. Βλ. ενδεικτικά Matthews, Η παιδαγωγός Sue Cox εφάρµοσε την εθνογραφική µέθοδο, λαµβάνοντας υπόψη τη σηµασία και την επίδρασή του λόγου κατά την παραγωγή του ιχνογραφήµατος. Πρότεινε την ολιστική µελέτη λόγου και εικόνας κατά τη διαδικασία παραγωγής του ιχνογραφήµατος και τόνισε πως κατά την ιχνογράφηση, συντελείται µία εποικοδοµητική διεργασία, όπου η σκέψη βρίσκεται σε δράση. Το παιδί δίνει µορφή στην εµπειρία του µε κάποια σκοπιµότητα, και κυρίως για να ορίσει την πραγµατικότητα. Βλ. ενδεικτικά Cox, Η παιδαγωγός Margaret Brooks επισήµανε τη σηµασία των ιχνογραφηµάτων ως µέσων πρόκλησης ενδοπροσωπικών και διαπροσωπικών διαλόγων µε σκοπό την κατασκευή των νοηµάτων από τα ίδια τα παιδιά και µίλησε για την οπτική σκέψη (visual thought), επισηµαίνοντας πως η δύναµη του ιχνογραφήµατος είναι πως αναπαριστά πιο άµεσα τη σκέψη. Βλ. ενδεικτικά Brooks, Το ιχνογράφηµα θεωρείται, όπως και το γλωσσικό κείµενο, ένα πολυτροπικό κείµενο µε τρεις βασικές λειτουργίες (και πολύ-λειτουργικό). Η πρώτη είναι η ιδεοποιητική. Με αυτήν τη λειτουργία εννοείται ο ρόλος της εικόνας να αποδώσει µε εικονικό κυρίως τρόπο τις βιωµατικές εµπειρίες, προσφέροντας παράλληλα µία αναπαράσταση της κοινωνικής πραγµατικότητας. Η δεύτερη διάσταση της ανάλυσης του ιχνογραφήµατος είναι η διαπροσωπική η οποία αφορά την στάση που έχει ο/η δηµιουργός της εικόνας µε τα απεικονιζόµενα αντικείµενα και τον τρόπο µε τον οποίο η/ο παραγωγός της εικόνας και τα απεικονιζόµενα αντικείµενα αλληλεπιδρούν µε τον/την θεατή. Η τρίτη διάσταση είναι κειµενική η οποία αναφέρεται στα ίδια τα 4

5 Εµπλουτίζοντας αυτές τις προσεγγίσεις ο Ralph Bohnsack αξιοποιώντας θεωρητικά εργαλεία από την κοινωνιολογία τη γνώσης της Σχολής του Mannheim (1980/ ) και από το µοντέλο εικονολογικής ανάλυσης του Erwin Panofsky διαµόρφωσε στη συνέχεια την στοιχειοθετηµένη µεθόδο (dokumentarische Methode) ανάλυσης εικόνων και κατ επέκταση ιχνογραφηµάτων. Η µέθοδος αυτή βασίζεται στην άποψη ότι υπάρχει διαφορά µεταξύ ενός επικοινωνιακού/ ενυπάρχοντος (kommunikativen/ immanenten) και ενός υποτακτικού/ στοιχειοθετηµένου νοηµατικού περιεχοµένου (konjunktiven/ dokumentarischen Sinngehalt). Το επικοινωνιακό νόηµα της έννοιας «σχολείο» για παράδειγµα παραπέµπει σε κάτι που δάσκαλοι/-ες, µαθητές/-τριες και γονείς µπορούν να ερµηνεύσουν µε τον ίδιο τρόπο. Την ίδια στιγµή το υποτακτικό νόηµα της έννοιας «σχολείο» για καθεµιά από αυτές τις κοινωνικές οµάδες διαφέρει, όπως διαφέρει η έννοια «σχολείο» ανάµεσα σε διαφορετικές παρέες µαθητών/τριών, γονείς από διαφορετικά κοινωνικά στρώµατα, πολιτισµικά υπόβαθρα κλπ. Το επικοινωνιακό νοηµατικό περιεχόµενο µπορεί να ερµηνευτεί περιγραφικά, ενώ το υποτακτικό νοηµατικό περιεχόµενο αναστοχαστικά, µέσω της στοιχειοθέτησης και της τεκµηρίωσης (Bohnsack & Nohl, 2001α β). Η µεθοδολογία ανάλυσης µε βάση αυτόν τον διαχωρισµό νοηµάτων αφορούσε κυρίως την ανάλυση φωτογραφιών οι οποίες απεικόνιζαν εφήβους ή τις οικογένειες τους, χωρίς αναγκαστικά να έχουν τραβηχτεί από τους ίδιους/τις ίδιες εφήβους. Οι συγγραφείς του παρόντος κεφαλαίου προσαρµόσαµε και διευρύναµε αυτή τη µεθοδολογία για τους σκοπούς της ανάλυσης παιδικών και εφηβικών ιχνογραφηµάτων συνδυάζοντας τη µεθοδολογία του Bohnsack µε εθνογραφικές προσεγγίσεις λαµβάνοντας υπόψη την ιστορία του παιδικού και εφηβικού ιχνογραφήµατος και τα ζητήµατα που τέθηκαν παραπάνω καθώς και σε µια σειρά από προηγούµενες δικές µας έρευνες (Kontopodis & Graeser, 2010 Πουρκός & Κοντοπόδης, ). Αυτό σηµαίνει ότι η ερµηνεία του ιχνογραφήµατος γίνεται σε συνδυασµό µε τη συλλογή και ερµηνεία µιας σειράς από συµπληρωµατικά δεδοµένα για τη διαδικασία της ιχνογράφησης καθώς και το επικοινωνιακό πλαίσιο. Η προσέγγιση αυτή παρουσιάζεται αναλυτικά στη συνέχεια µέσα από την παραδειγµατική ανάλυση του ιχνογραφήµατος ενός δεκαεξάχρονου νέου. 2. Ερευνητικό Πλαίσιο Το 2007 ο ένας από τους συγγραφείς του παρόντος άρθρου, ο Μιχάλης Κοντοπόδης διεξήγαγε µια έρευνα σ ένα σχολείο δεύτερης ευκαιρίας µιας από τις µεγάλες πόλεις της Γερµανίας. Μαθητές/-τριες, ηλικίας 16 ώς 19 χρόνων, των οποίων η µέχρι τότε σχολική πορεία ήταν ελάχιστα επιτυχής, είχαν εκεί τη δυνατότητα να αποκτήσουν σε διάστηµα δυο ετών το απολυτήριο κατώτερης τεχνικής εκπαίδευσης (Hauptschule, κάτι όπως απολυτήριο τεχνικού γυµνασίου, που κανονικά αφορά µαθητές/-τριες 15 χρόνων). Ο ερευνητής ως συµµετοχικός παρατηρητής, συνόδευε για τη διάρκεια ενός σχολικού έτους µια και µόνη σχολική τάξη στο πρώτο της έτος σ αυτό το σχολείο. απεικονιζόµενα αντικείµενα (και το γραπτό και προφορικό κείµενο, αν υπάρχουν) και στους τρόπους µε τους οποίους συνδέονται µεταξύ τους για να αποδώσουν το σύνολο. Διακρίνονται τρία σηµειωτικά πεδία: το συντακτικό, το σηµαντικό και το πραγµατιστικό. Η συντακτική ανάλυση παρέχει στοιχεία για τη µορφή, το χρώµα και τη σύνθεση, ενώ η σηµαντική ανάλυση για τα σηµασιολογικά πλέγµατα. Στο πραγµατιστικό πεδίο τα παιδιά δεν αγνοούν τα συµφραζόµενα, όπως διαφαίνεται στη χρήση των συνδηλώσεων και των κωδίκων. Για µία ανάλυση του µοντέλου στα ελληνικά βλ. Kress & Leeuwen, και Στάµου, Αλευριάδου & Ελευθερίου, 2011). Η στοιχειωθετηµένη προσέγγιση στην οποία βασίζεται η ανάλυση µας παρακάτω έχει πολλές οµοιότητες µε αυτή την προσέγγιση. 5

6 Εικόνα 1. Το ιχνογράφηµα του Ντέννυ για το πώς βιώνει το σώµα του στο σχολείο Ο σκοπός του ήταν να διερευνήσει τις σχέσεις µεταξύ καθηγητών/-τριών και µαθητών/-τριών και τους τρόπους µε τους οποίους αυτοί συµµετείχαν στις διάφορες σχολικές δραστηριότητες. Διεξήγαγε, επίσης, συνεντεύξεις µε το σύνολο των καθηγητών/-τριών και των µαθητών/- τριών, καθώς και ερευνητικές δραστηριότητες µε βάση εικαστικές µεθόδους, όπως παρουσιάζεται παρακάτω. Ο ερευνητής είχε, επίσης, ενεργό συµµετοχή στη διαδικασία του µαθήµατος και στη λειτουργία του σχολείου, καθώς το µεγαλύτερο µέρος των καθηγητών/- τριών και των µαθητών/ -τριών αντιµετώπιζε θετικά τη δραστηριότητά του ως ερευνητή. Το ιχνογράφηµα που αναλύουµε παρακάτω (βλ. Εικόνα 1) δηµιουργήθηκε από τον δεκαεξάχρονο Ντέννυ (ψευδώνυµο), ο οποίος το χρονικό διάστηµα, που το έκανε, είχε ήδη ξεκινήσει τον πρώτο χρόνο µαθητείας του στο προαναφερόµενο σχολείο. Η δηµιουργία του ιχνογραφήµατος για ερευνητικούς σκοπούς πραγµατοποιήθηκε στο πλαίσιο του µαθήµατος των εικαστικών, στο οποίο συµµετείχαν δέκα µαθητές και µαθήτριες, µια καθηγήτρια και ο ερευνητής Μ. Κοντοπόδης. Ο ερευνητής ζήτησε από τους/τις µαθητές/-τριες να ζωγραφίσουν ή να σχεδιάσουν σε µια κόλλα Α4 µια ή περισσότερες εικόνες για τον τρόπο που βιώνουν το σώµα τους στο σχολείο. Επιπλέον, τους ζήτησε να κάνουν στο ίδιο χαρτί σχόλια πάνω σε αυτό που ζωγράφισαν ή σχεδίασαν. Η εκτέλεση της εργασίας ήταν οικειοθελής. Οι µαθητές/- τριες ήταν ελεύθεροι/-ες να ασχοληθούν και µε κάτι διαφορετικό και είχαν τη δυνατότητα να επιλέξουν διάφορα υλικά, όπως ξυλοµπογιές, κηροµπογιές ή νεροµπογιές και να 6

7 χρησιµοποιήσουν τη συνολική διάρκεια της 90λεπτης διδακτικής ώρας για τη δηµιουργία του έργου τους Περιγραφική Ερµηνεία 3.1. Προεικονογραφικό επίπεδο Στο προεικονογραφικό επίπεδο ερµηνείας του ιχνογραφήµατος καταγράφεται µόνο αυτό που µπορεί να δει κανείς στο ιχνογράφηµα, µε όσο γίνεται πιο απλό, απτό και συγκεκριµένο τρόπο. Ως βάση για την εικόνα που θα αναλύσουµε χρησιµοποιήθηκε µια λευκή κόλλα από χαρτί, µεγέθους Α4, το οποίο µοίρασε ο ερευνητής Μιχάλης Κοντοπόδης στο πλαίσιο που µόλις περιγράψαµε. Στην επικεφαλίδα της κόλλας ήταν τυπωµένη µε µελάνι µαύρου χρώµατος η εξής οδηγία: «Ζωγράφισε ή σχεδίασε, παρακαλώ, µια εικόνα, η οποία να παρουσιάζει τον τρόπο µε τον οποίο βιώνεις το σώµα σου. Πρόσθεσε, επίσης, στην ίδια σελίδα µερικά σχόλια». Η οδηγία, όσον αφορά την οπτική διάσταση της, δεν αποτέλεσε συστατικό στοιχείο του ιχνογραφήµατος που έκανε ο Ντέννυ και που άρχιζε ακριβώς κάτω από το κείµενο. Το ιχνογράφηµα που έκανε ο Ντέννυ περιλαµβάνει και κέιµενο, οπότε χωρίζεται σε ένα κειµενικό και ένα οπτικό-εικονικό µέρος, τα οποία κατά την περιγραφική ερµηνεία θα αναλύσουµε χωριστά καταρχήν και θα συνδέσουµε στα πλαίσια της αναστοχαστικής ερµηνείας. Στα δυο τρίτα του πάνω µέρους της επιφάνειας της εικόνας έχει σχεδιαστεί µια σύνθεση που αποτελείται από µια φιγούρα που κρατά στο δεξί χέρι της ένα κλειδί και από µια σκάλα που ξεκινά κάτω αριστερά και κατευθύνεται πάνω δεξιά. Η φιγούρα, ιδωµένη από την πλευρά του θεατή, τοποθετείται αριστερά δίπλα από το κάτω άκρο της σκάλας. Ακριβώς πάνω από τη φιγούρα είναι γραµµένη στα γερµανικά η λέξη «εγώ». Ακριβώς, κάτω από αυτή δίπλα από το κλειδί µπορεί κανείς να διαβάσει τη λέξη «συγκέντρωση». Στο δεξί άνω άκρο της σκάλας είναι ζωγραφισµένη µια χρωµατισµένη επιφάνεια στο σχήµα µιας κλειδαρότρυπας. Από τη δεξιά µεριά έχει προστεθεί η λέξη «απολυτήριο». Η φιγούρα βρίσκεται ελαφρώς πλευρικά ως προς το θεατή και είναι σχεδιασµένη µε καθαρές γραµµές. Αναγνωρίζει κανείς έναν στρογγυλό κύκλο ως κεφάλι, το οποίο ακουµπά σε ένα σώµα µε χέρια και παλάµες και, τοποθετηµένα το ένα πίσω από το άλλο, πόδια και πατούσες. Δε µπορούν να αναγνωριστούν χαρακτηριστικά προσώπου. Η λέξη «εγώ» που βρίσκεται πάνω από τη φιγούρα αντιστοιχεί στη φιγούρα καθώς συνδέεται µε αυτή µέσω µιας πλάγιας πινελιάς, που συνδέει τη λέξη και το κεφάλι της (φιγούρας). Στο χέρι που εκτείνεται από τη δεξιά πλευρά της φιγούρας βρίσκεται σε οριζόντια θέση ένα κλειδί µε µια µεγάλη κεφαλή 11 και µια εξίσου µεγάλη άκρη. Εντύπωση προκαλεί ότι το κλειδί σε σύγκριση µε τη φιγούρα υπερέχει ξεκάθαρα ως προς το µέγεθος. Κατά παρόµοιο τρόπο όπως και στην περίπτωση της φιγούρας αντιστοιχεί στο κλειδί η λέξη «συγκέντρωση» που βρίσκεται κάτω από τη φιγούρα µέσω µιας πλάγιας πινελιάς, τοποθετηµένης ανάµεσα στην άκρη του κλειδιού και στο πρώτο γράµµα. Η φιγούρα είναι στραµµένη προς τη σκάλα που βρίσκεται στην αριστερή πλευρά της. Το πρώτο σκαλί της σκάλας βρίσκεται στο ίδιο ύψος µε τις πατούσες της φιγούρας. Η σκάλα είναι αναγνωρίσιµη από τις δώδεκα γραµµές που ξεκινούν από τα αριστερά προς τα δεξιά και 10 Μια συγκριτική ανάλυση περισσότερων ιχνογραφηµάτων παρουσιάζεται στο Πουρκός Μ. & Κοντοπόδης Μ. 2006, βλ. επίσης Kontopodis & Pourkos, Για τα ευρύτερα ζητήµατα και συνολικά αποτελέσµατα της έρευνας πρβλ. Kontopodis, Εννοούµε εδώ το τµήµα του κλειδιού, στο οποίο ακουµπά κανείς για να το πιάσει. 7

8 ακουµπούν οριζόντια η µια πάνω στην άλλη. Αυτές, ουσιαστικά, αποδίδουν τα σκαλιά. Η σκάλα έχει µια αρκετά απότοµη ανοδική κλίση. Μετά τα δώδεκα πρώτα ευδιάκριτα σκαλιά, αναπαρίσταται από κάθετες γραµµές, οι οποίες συναντώνται τελικά σε ένα σηµείο σχηµατίζοντας µια µορφή που µοιάζει µε µυτερό τρίγωνο. Τα υπόλοιπα σκαλιά υπονοούνται µέσα από µικρές πινελιές µε ορθογώνια κατεύθυνση. Η αναλογία ανάµεσα στα σκαλιά που είναι σχηµατισµένα µε λεπτοµέρεια και εκείνα που απλά υπονοούνται είναι 1 προς 1,5. Αριστερά και δεξιά δίπλα από τα σκαλιά, που είναι ευδιάκριτα, µπορεί κανείς να δει δυο κυµατιστές γραµµές. Αυτές αναπαριστούν µια καµπύλη-βουνό, στο οποίο είναι τοποθετηµένη η σκάλα. Αυτό που µπορεί να διακρίνει κανείς ως κλειδαρότρυπα στο άνω άκρο της σκάλας έχει το σχήµα ενός ζωγραφισµένου κύκλου µε ένα τρίγωνο ζωγραφισµένο από κάτω. Από τη δεξιά πλευρά, κάθετα τοποθετηµένη µεταξύ του άκρου της σκάλας και του κάτω άκρου της κλειδαρότρυπας βρίσκεται η λέξη απολυτήριο. Χωρίζεται σε δύο γραµµές, καθώς όπως φαίνεται δεν υπάρχει πλέον επαρκής χώρος στη σελίδα. Το αρχικό γράµµα της λέξης αγγίζει σχεδόν την κλειδαρότρυπα, έτσι ώστε να µπορεί κανείς να υποθέσει ότι ο όρος αυτός σαφώς αντιστοιχεί στο ιχνογραφηµένο στοιχείο. Στην εικόνα ανήκει και το παρακάτω κείµενο, το οποίο βρίσκεται στο κάτω µέρος του σκίτσου: «(Ισχύει για µένα) Προσπαθώ να µείνω µακριά από ναρκωτικές ουσίες και να πάρω εδώ στο #ΟΝΟΜΑ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ# το απολυτήριό µου. Είµαι σίγουρος ότι θα [το] καταφέρω µε λίγη συγκέντρωση.» Όπως τα ιχνογραφηµένα µέρη και οι επιµέρους λέξεις που έχουν προστεθεί στην εικόνα έτσι και το κείµενο αυτό είναι γραµµένο µε κηροµπογιά σε λιλά απόχρωση. Στο κείµενο ο µαθητής παραθέτει δύο στόχους που θέλει να πετύχει: Πρώτον, ο ίδιος δε θέλει να κάνει (πλέον) χρήση ναρκωτικών ουσιών. 12 Και δεύτερον θέλει να αποκτήσει το σχολικό απολυτήριο. Γράφει ότι «καταβάλλει κόπο» γι αυτό. Αυτό µας επιτρέπει να συµπεράνουµε ότι απαιτεί κάποια προσπάθεια από µέρους του το να µείνει µακριά από ναρκωτικές ουσίες και να συµµετέχει ενεργά στο σχολείο. Καθώς ο ίδιος αναφέρει τις ναρκωτικές ουσίες πριν το απολυτήριο, είναι πιθανό ότι ο πρώτος στόχος είναι και η προϋπόθεση για τον δεύτερο. Η πρόταση στην οποία ο ίδιος ονοµάζει τους στόχους του καταλήγει σε ένα θαυµαστικό, πράγµα που τονίζει τη σηµασία της. Ως µέσο για την επίτευξη αυτών των δύο στόχων έχει οριστεί η «συγκέντρωση». Αν και ο µαθητής δεν γράφει ρητά ότι θα καταφέρει µε συγκέντρωση αυτό που ανέφερε πιο πριν, µπορεί, ωστόσο, κανείς να υποθέσει, ότι η δεύτερη πρόταση αναφέρεται στην προηγούµενη. Δεν υπάρχει άλλο κείµενο. Στο ιχνογράφηµα αναφέρονται, επίσης, η συγκέντρωση και το απολυτήριο. Καθώς συµπληρώνει «Είµαι σίγουρος» ο γράφων υπογραµµίζει τη σιγουριά του ότι θα καταφέρει αυτό που έχει βάλει σκοπό. Θα µπορούσε, επίσης, να γράψει «ελπίζω», το οποίο θα ηχούσε, όµως, λιγότερο πειστικό. Επίσης, το ότι γράφει «µε λίγη» και όχι µε πολλή συγκέντρωση, µας επιτρέπει να υποθέσουµε πως αντιµετωπίζει µε µια σχετική άνεση την επίτευξη του στόχου του στην πράξη. Αν λάβουµε υπόψη ότι το ιχνογράφηµα δηµιουργήθηκε στο πλαίσιο µιας εθελοντικής σχολικής δραστηριότητας, µπορούµε να διαπιστώσουµε ότι ο Ντέννυ έχει πάρει στα σοβαρά τη δραστηριότητα και έχει κάνει σκέψεις γι αυτήν. Το ότι αναφέρει το πρόβληµα των ναρκωτικών ουσιών παραπέµπει στην καλή του σχέση µε τον ερευνητή. Η σχέση αυτή είναι αποτέλεσµα της καθηµερινής σχεδόν παρουσίας του ερευνητή για αρκετούς µήνες στο συγκεκριµένο σχολείο. 12 Πρόκειται για κάνναβη και ήπιες συνθετικές διεγερτικές ουσίες, ανάλογα µε την περίσταση. Ο όρος ναρκωτικές ουσίες παρακάτω χρησιµοποιείται όχι µε την επιστηµονική του έννοια αλλά µε την πιο γενική έννοια που τον χρησιµοποίησε ο ίδιος ο Ντέννυ. 8

9 3.2. Εικονογραφικό επίπεδο Στην περιγραφική ερµηνεία εικονογραφικού επιπέδου συµπεριλαµβάνονται οι «γνώσεις που εναπόκεινται σε επικοινωνιακή γενίκευση» ή και οι «κοινότυπες τυποποιήσεις». Δεν πρόκειται, σύµφωνα µε τον Bohnsack (2001), για χαρακτηριστικά ανά περίπτωση (δηλαδή υποτακτικά) νοηµατικά περιεχόµενα, αλλά για εκείνα τα νοηµατικά περιεχόµενα που είναι ευρέως διαδεδοµένα. Είναι δύσκολο να κατατάξει κανείς την αναπαριστώµενη φιγούρα του ιχνογραφήµατος σε κάποια κοινωνική οµάδα, καθώς δε παρουσιάζει κάποιο ιδιαίτερο χαρακτηριστικό, το οποίο για παράδειγµα θα µπορούσε να µας επιτρέψει να εξάγουµε συµπεράσµατα για την ηλικία, το φύλο, το επάγγελµα κ.λπ.. Ακόµη, η φιγούρα δεν έχει πρόσωπο, το οποίο να µας επέτρεπε να εξάγουµε ερµηνευτικά συµπεράσµατα. Το ντύσιµό της δεν διακρίνεται από κάποιο ιδιαίτερο γνώρισµα. Ξεχωρίζουν µόνο το παντελόνι, το πάνω µέρος και τα παπούτσια. Ο τρόπος µε τον οποίο µπορεί να αναπαρασταθεί ένας άνθρωπος µέσω του ντυσίµατος ως τέτοιος µπορεί να γίνει κατανοητή ως κοινότυπη τυποποίηση. Βάσει της επικοινωνιακής γνώσης, οι ανθρώπινες αναπαραστάσεις είναι αναγνωρίσιµες από βασικά χαρακτηριστικά, όπως είναι το κεφάλι, ο κορµός, οι βραχίονες και τα πόδια, χωρίς να χρειάζονται άλλα σηµεία ή πιο πυκνή περιγραφή. Μοναδικό χαρακτηριστικό που ξεχωρίζει είναι το ότι η φιγούρα κρατάει στο χέρι ένα κλειδί, το οποίο σχετίζεται µε την κλειδαρότρυπα που µπορεί να δει κανείς στο ιχνογράφηµα. Το κλειδί και η κλειδαρότρυπα αποτελούν τα πιο σηµαντικά συστατικά στοιχεία του. Όπως έχει ήδη αναφερθεί, ο Ντέννυ συνέδεσε τη φιγούρα, το κλειδί και την κλειδαρότρυπα µε λέξεις. Αυτές παραπέµπουν στη λειτουργία που καλούνται να επιτελέσουν τα στοιχεία του ιχνογραφήµατος. Η φιγούρα υποτίθεται πως αναπαριστά τον ίδιο το σκιτσογράφο, καθώς χαρακτηρίζεται ως εγώ. Ό,τι το κλειδί είναι ένα µέσο για να ανοίξει κάποιος την κλειδαρότρυπα, η οποία είναι τοποθετηµένη σε µια κλειδαµπαρωµένη πόρτα, ενέχει, επίσης, την επικοινωνιακή γνώση, ότι αυτό είναι κάτι δύσκολο και ενδεχοµένως σηµαντικό ή πολύτιµο. Το κλειδί φέρει, ωστόσο, και µια µεταφορική φόρτιση, καθώς µέσω της παράθεσης της λέξης συγκέντρωση αποκτά ένα συµβολικό περιεχόµενο που ξεπερνά τη λειτουργία ενός κλειδιού. Δεν θα ανοίξει το κλειδί την κλειδαριά, αλλά η συγκέντρωση. Είναι ακόµη αξιοσηµείωτο ότι το κλειδί συγκρινόµενο µε το µέγεθος της φιγούρας αναπαρίσταται, τουλάχιστον, σε ανθρώπινο µέγεθος. Αυτό το κλειδί δεν έχει το µέγεθος που συνηθίζουν να έχουν τα κλειδιά. Η φιγούρα κρατάει ένα κλειδί το οποίο ξεπερνά το µέγεθος του σώµατός της. Πρέπει λοιπόν να είναι κατά πολύ βαρύτερο σε σχέση µε το βάρος ενός κλειδιού συνηθισµένου µεγέθους. Για ποιον λόγο το κλειδί αναπαρίσταται τόσο υπερµέγεθες θα ξεκαθαριστεί παρακάτω στο πλαίσιο της αναστοχαστικής ερµηνείας. Και η κλειδαρότρυπα συνοδεύεται από γενικού τύπου συµβολικό περιεχόµενο, το οποίο µπορούµε να αναγνωρίσουµε, χωρίς λεπτοµερείς γνώσεις γι αυτόν που τη σχεδίασε και τα συµφραζόµενα του ιχνογραφήµατος. Ο δηµιουργός τη χαρακτηρίζει ως απολυτήριο. Μολονότι δεν απεικονίζεται η κλειδαριά, που ταιριάζει στην κλειδαρότρυπα, ωστόσο είναι αδιαµφισβήτητο ότι στην κλειδαρότρυπα ανήκει µια κλειδαριά, η οποία µπορεί να ανοιχτεί ή να κλειστεί (ή να κλειδωθεί). Και τα δυο φαίνεται να συµβολίζουν την απόκτηση του απολυτηρίου. Εκτός από τη µεταφορά κλειδαρότρυπας-κλειδιού εντοπίζεται ένα ακόµη στοιχείο στο ιχνογράφηµα, η συµβολική γλώσσα του οποίου χρήζει διερεύνησης. Η φιγούρα στέκεται στην εικόνα ακριβώς δίπλα από τους πρόποδες µιας σκάλας και είναι στραµµένη προς αυτήν, δίνοντας την εντύπωση ότι πρόκειται να ανέβει τις σκάλες. Η σκάλα οδηγεί στην κλειδαρότρυπα, τον στόχο της ανόδου. Όπως είναι γνωστό, µε το ανέβασµα µιας σκάλας καταλήγει κανείς από ένα σηµείο που βρίσκεται χαµηλά σε ένα υψηλότερο σηµείο. Αυτή η 9

10 άνοδος απαιτεί γενικά σωµατική προσπάθεια. Διαφέρει, ωστόσο, από άτοµο σε άτοµο το πόσο κοπιαστική µπορεί να είναι αυτή η άνοδος. Στην προκείµενη περίπτωση ο θεατής της εικόνας δεν γνωρίζει εξαρχής πόσο δύσκολο είναι για τη φιγούρα να ανέβει τη σκάλα και να φτάσει στην κλειδαρότρυπα. Επειδή όµως η σκάλα έχει απότοµη κλίση και µεγάλο ύψος, η άνοδος φαίνεται να είναι ιδιαίτερα δύσκολη για τη φιγούρα. Εκτός αυτού έχει να µεταφέρει και ένα τεράστιο κλειδί. Εάν συνδέσει κανείς όλα τα στοιχεία του ιχνογραφήµατος µεταξύ τους, µπορεί να διαπιστώσει ότι ο µαθητής-ιχνογράφος καλείται να υπερβεί ένα σηµαντικό εµπόδιο (σκαλοπάτια), προκειµένου να επιτύχει τον στόχο του (κλειδαρότρυπα). Ως εργαλείο (κλειδί) γι αυτόν τον σκοπό χαρακτηρίζει τη «συγκέντρωση», η οποίαν, ωστόσο, φαίνεται να είναι αφύσικα δύσκολη. Τα συγκεκριµένα αντικείµενα µετατρέπονται από τον Ντέννυ σε αφηρηµένες έννοιες κι έτσι το εµπόδιο της σωµατικά επίπονης αναρρίχησης των σκαλοπατιών µετατρέπεται σε διανοητικό εµπόδιο. Το κλειδί, το οποίο συµβολίζει τη συγκέντρωση, είναι ένα διαθέσιµο εργαλείο για αυτό το σκοπό. Η υπερµεγέθης απεικόνιση του κλειδιού καθιστά σαφή την υλικότητά του, το ειδικό του βάρος. Αυτό από την άλλη επιτρέπει να κάνουµε υποθέσεις σχετικά µε τη σηµασία της συγκέντρωσης. 4. Αναστοχαστική ερµηνεία Η περιγραφική ερµηνεία που έγινε παραπάνω αφορά κυρίως το τι αναπαρίσταται. Παρακάτω θα αναλύσουµε το πώς αναπαρίστανται τα στοιχεία που περιγράψαµε παραπάνω, προχωρώντας έτσι σε µία βαθύτερη ή πιο πυκνή ερµηνεία Σύνθεση, σκηνική χορογραφία και προβολή προοπτικής Η συνολική σύνθεση του ιχνογραφήµατος χαρακτηρίζεται από µια κίνηση από κάτω αριστερά προς τα πάνω δεξιά. Αυτή η κίνηση στοιχειοθετείται µέσω της τοποθέτησης της φιγούρας, της σκάλας και της κλειδαρότρυπας. Η φιγούρα βρίσκεται στο προσκήνιο της εικόνας, τον µεσαίο χώρο διαπερνά η σκάλα σε µια γωνία 45 µοιρών από αριστερά κάτω προς τα δεξιά πάνω. Η κλειδαρότρυπα βρίσκεται στο πίσω µέρος του ιχνογραφήµατος στη δεξιά πάνω γωνία. Αν τραβήξει κανείς τη νοητή γραµµή της σκάλας, βλέπει ότι η κλειδαρότρυπα βρίσκεται περίπου στη νοητή ευθεία στης σκάλας, η οποία καταλήγει σε ένα σηµείο εκτός της εικόνας. Σκάλα και κλειδαρότρυπα αποτελούν, συνεπώς, την ευθεία-στόχο. Το σχόλιο του µαθητή που έκανε το σκίτσο βρίσκεται, επίσης, στο µπροστινό µέρος της εικόνας. Ακόµη και αν δεν αποτελεί συστατικό µέρος της ζωγραφικής σύνθεσης, µπορεί κανείς µε άνεση να υποθέσει, ότι πρέπει να δώσει στην εικόνα ένα πλαίσιο που κλείνει µε φορά προς τα κάτω, καθώς το κείµενο βρίσκεται κάτω από τη σύνθεση που αποτελούν η φιγούρα, η σκάλα και η κλειδαρότρυπα. Όπως έχουµε ήδη εξηγήσει, η σκάλα βρίσκεται στο πίσω µέρος του ιχνογραφήµατος, εκτείνεται, ωστόσο, µέχρι τον µπροστινό και τον µεσαίο χώρο του. Έτσι διαµεσολαβεί ανάµεσα στο προσκήνιο και το φόντο, καταλαµβάνοντας µε αυτόν τον τρόπο κεντρική θέση στο ιχνογράφηµα. Μέσα από την απότοµη ανοδική κίνηση της σκάλας, τη διάτασή της προς τα επάνω, την πορεία της από αριστερά προς τα δεξιά και το γεγονός ότι η διαφοροποίηση της αναπαράστασης περιορίζεται όλο και περισσότερο, µικραίνει οπτικά και η σκάλα. Με τη 13 Σε εικόνες µε µεγαλύτερο αριθµό εικαστικών στοιχείων η ερµηνεία της τυπικής σύνθεσης και της σκηνικής χωρογραφίας είναι πολύ σηµαντικότερη και πλουσιότερη από ό,τι στην προκείµενη περίπτωση, πρβλ. Bohnsack 2001: σσ. 330 κ. ε. 10

11 βοήθεια αυτού του τρόπου αναπαράστασης ο µαθητής-ιχνογράφος απέδωσε τη διάσταση του βάθους στο ιχνογράφηµα, µέσω της οποίας µπορεί να δηµιουργηθεί η εντύπωση ότι η φιγούρα στέκεται κάτω µπροστά από τη σκάλα, η οποία οδηγεί προς τα πάνω µέσα από έναν µακρύ δρόµο. Η φιγούρα πρέπει, λοιπόν, να διανύσει µια σηµαντική απόσταση χώρου, προκειµένου να καταλήξει στην κλειδαρότρυπα. Ταυτόχρονα το ιχνογράφηµα συµπληρώνει µια διάσταση χρόνου, καθώς µπορεί κανείς να υποθέσει ότι η φιγούρα παριστάνει ένα πρόσωπο που είναι έτοιµο να ανεβεί τη σκάλα. Η πράξη της ανόδου διαρκεί ένα συγκεκριµένο χρονικό διάστηµα, η αρχή του οποίου είναι «παγωµένη» στην εικόνα. 4.2 Εικονολογική ερµηνεία Με βάση τα ερµηνευτικά βήµατα που ακολουθήσαµε ως τώρα, το απολυτήριο αποτελεί για τον δηµιουργό του ιχνογραφήµατος έναν στόχο που µπορεί να επιτευχθεί µόνο µέσα από εµπόδια, ενώ ταυτόχρονα παραµένει αφηρηµένος. Σύµφωνα µε τον ίδιο, η συγκέντρωση είναι, κυρίως, αυτή που οδηγεί στο απολυτήριο. Την ίδια στιγµή φαίνεται να υπάρχει µια σχετική δυσκολία και ως εκ τούτου να απαιτείται µια ιδιαίτερη προσπάθεια, ώστε να επιτευχθεί η δέουσα συγκέντρωση. Την στιγµή που δηµιουργείται το ιχνογράφηµα ο δηµιουργός του, ο Ντέννυ, είναι µαθητής στο σχολείο δεύτερης ευκαιρίας. Όπως έχουµε ήδη εξηγήσει, όλοι/ες οι µαθητές/- τριες που φοιτούν στο συγκεκριµένο σχολείο έχουν πίσω τους µια προβληµατική πορεία σχολικής επίδοσης, προέρχονται συχνά από κοινωνικά αδύναµες οικογένειες κι κάποιοι/ες από αυτούς/-ες έχουν προβλήµατα που προκύπτουν από τη χρήση ναρκωτικών ουσιών, όπως στην περίπτωση του Ντέννυ. Η εισαγωγή τους στο σχολείο αυτό σηµαίνει για αυτούς/-ές την τελευταία ευκαιρία να ολοκληρώσουν µε επιτυχία τη γενική εκπαίδευση. Αντίστοιχα µεγάλες είναι σίγουρα και οι προσδοκίες και το κίνητρο του Ντέννυ, ο οποίος µόλις έχει ξεκινήσει τον πρώτο του χρόνο εκεί. Δίπλα σε αυτά τα µάλλον θετικά συναισθήµατα ο Ντέννυ σίγουρα αγωνιά για το κατά πόσο θα καταφέρει να εκπληρώσει τις απαιτήσεις που του τίθενται. Πρόκειται σίγουρα για µια µεγάλη πίεση που τον βαραίνει. Τη στιγµή που δηµιουργείται το ιχνογράφηµα έχει ακόµη δυο έτη φοίτησης στο σχολείο δεύτερης ευκαιρίας. Αυτό το σηµείο εκκίνησης του χρόνου που του αποµένει στο σχολείο το απεικονίζει ο Ντέννυ µε το να αναπαριστά τον ίδιο του τον εαυτό ως τη φιγούρα που στέκεται στην άκρη µιας απότοµης και µακριάς σκάλας. Ακόµη και εάν η φιγούρα δεν παρουσιάζει κάποια ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, ορίζεται µέσω του συνοδευτικού κειµένου µε σαφήνεια πως πρόκειται σ αυτήν την περίπτωση για τον Ντέννυ. Το σηµείο όπου καταλήγει η σκάλα, η οποία αποτελεί το χρονικό και διανοητικό εµπόδιο, συνίσταται από µια κλειδαρότρυπα που συµβολίζει το απολυτήριο. Προκειµένου να ανοίξει η κλειδαριά, η φιγούρα, δηλαδή ο Ντέννυ είναι εφοδιασµένος µ ένα κλειδί, το οποίο συµβολίζει την «συγκέντρωση». Όπως έχει ήδη καταστεί σαφές, η εικόνα µέσω του τρόπου αναπαράστασης της σκάλας εµφανίζεται όχι µόνο τρισδιάστατη, αλλά διευρύνεται και σε µια χρονική διάσταση. Καθώς η φιγούρα είναι έτοιµη να ανέβει τη σκάλα, αναπαρίσταται µια δράση, η οποία έχει χρονική διάρκεια. Η σκάλα και το ανέβασµα συµβολίζουν τα δυο χρόνια φοίτησης στο σχολείο, τα οποία ο Ντέννυ έχει ακόµη να διανύσει και τα οποία αισθάνεται ως ένα µακρόπνοο και κουραστικό χρονικό διάστηµα. Όπως η απεικονιζόµενη φιγούρα πρέπει να σκαρφαλώσει τη σκάλα για να φτάσει στην κλειδαρότρυπα, έτσι και ο Ντέννυ πρέπει να καταβάλει κόπο κατά τη διάρκεια της διετούς φοίτησής του στο σχολείο. Με το να αναπαρίσταται η σκάλα ιδιαίτερα ψηλή και απότοµη, καθίσταται σαφές ότι το απολυτήριο είναι ένα επιθυµητό αγαθό το οποίο ωστόσο είναι δύσκολο να αποκτηθεί. Αυτή 11

12 την ερµηνεία στηρίζει και το ίδιο το σχόλιο του Ντέννυ, στο οποίο γράφει ότι «καταβάλλει κόπο» προκειµένου «να αποκτήσει το απολυτήριο στο σχολείο #ΌΝΟΜΑ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΊΟΥ#». Αν σκεφτεί κανείς ότι ο Ντέννυ µέχρι τώρα είχε, κυρίως, προβλήµατα στο σχολείο και τώρα αποκτά µια τελευταία ευκαιρία να επιτύχει µορφωτικά, είναι κατανοητό το γεγονός ότι αντιµετωπίζει τον χρόνο που βρίσκεται µπροστά του µε ανάµεικτα συναισθήµατα. Από τη µια πλευρά έχει υψηλά κίνητρα, προκειµένου να αξιοποιήσει αυτήν την τελευταία δυνατότητα να αποκτήσει το απολυτήριό του. Από την άλλη πλευρά, τον βαρύνει τεράστια πίεση. Προκειµένου να ολοκληρώσει και τα δύο αυτά χρόνια φοίτησης πρέπει και θέλει να συνεργαστεί καλά και να αντισταθεί σε ό,τι τον αποπροσανατολίζει. Ο Ντέννυ επιθυµεί από το περιβάλλον του να κατανοήσει και να αναγνωρίσει αυτές τις καλές προθέσεις του. Μια άλλη, συγκεκριµένη δυσκολία για τον Ντέννυ φαίνεται να συνιστούν τα προβλήµατα που σχετίζονται µε τη χρήση ναρκωτικών ουσιών, καθώς γράφει ότι θα ήθελε να κρατήσει τον εαυτό του µακριά από αυτές. Αν και δεν είναι γνωστές περαιτέρω λεπτοµέρειες σχετικά µε τα συγκεκριµένα προβλήµατα που αντιµετωπίζει ο Ντέννυ, το ότι οµολογεί ανοικτά πως έχει προβλήµατα που αφορούν τη χρήση ναρκωτικών ουσιών, καθιστά σαφές, ότι για τον ίδιο αποτελεί ένα σηµαντικό πρόβληµα, για το οποίο επιθυµεί να εκφραστεί. Η σκάλα δεν συµβολίζει λοιπόν µόνο τα δυο χρόνια φοίτησης που του αποµένουν στο σχολείο και τις προσδοκίες, που συνδέονται µε αυτά, και οι οποίες τον επιφορτίζουν, αλλά υπό ευρύτερη έννοια τα προβλήµατα του Ντέννυ που σχετίζονται µε τη χρήση ναρκωτικών ουσιών, τα οποία ο ίδιος θα ήθελε να επιλύσει. Ο Ντέννυ υπογραµµίζει το κίνητρο και την επιθυµία του να υπάρξει αναγνώριση ως προς αυτό και µέσω της χρήσης θαυµαστικού, το οποίο κλείνει αυτή την πρόταση του σχολίου του. Αξίζει τώρα να στραφούµε και στα βοηθητικά µέσα, τα οποία ο Ντέννυ παρουσιάζει τόσο ως στοιχεία της εικόνας όσο και κατονοµάζει απευθείας στο κείµενο. Το κλειδί που κρατά η απεικονιζόµενη φιγούρα στο χέρι της συµβολίζει τη συγκέντρωση, µε τη βοήθεια της οποίας µπορεί να ανοιχτεί η κλειδαρότρυπα που παριστά το απολυτήριο. Η µεταφορά κλειδίκλειδαρότρυπα έχει, επίσης, κειµενικό έρεισµα: «Είµαι σίγουρος, ότι θα τα καταφέρω µε λίγη συγκέντρωση.» Η συγκέντρωση δηλώνεται εδώ ως ένα µέσο αποφασιστικής σηµασίας, προκειµένου να αποκτήσει το απολυτήριο, η λέξη «λίγη» σχετικοποιεί, ωστόσο, τη σηµασία της συγκέντρωσης. Ο περιορισµός της σηµασίας της συγκέντρωσης και η αισιοδοξία που εκφράζεται µε σαφήνεια στο κείµενο βρίσκονται, όµως, σε αντίφαση µε την εικόνα: εκεί το µέγεθος του κλειδιού ξεπερνά εκείνο της φιγούρας που το κρατά. Με βάση αυτήν την υπερµεγέθη αναπαράσταση το κλειδί φαίνεται αφύσικα βαρύ, σχεδόν, όπως ένα φορτίο. Αυτό επιτρέπει να υποθέσουµε ότι το κλειδί αποτελεί µεν ένα βοηθητικό µέσο, ωστόσο την ίδια στιγµή, ίσως, να αποτελεί και εµπόδιο. Επειδή το κλειδί συµβολίζει τη συγκέντρωση, είναι και η συγκέντρωση κάτι το οποίο επιβαρύνει. Τουλάχιστον, φαίνεται πως το να επιτευκτεί συγκέντρωση δεν είναι αυτονόητο, αλλιώς δε θα δηµιουργούσε τέτοιο βάρος, µε την πιο κυριολεκτική σηµασία της λέξης. Η εικόνα µπορεί να ερµηνευθεί, λοιπόν, µε τον ακόλουθο τρόπο, ότι απαιτείται πολλή συγκέντρωση, προκειµένου να επιτευχθεί το απολυτήριο. Το κείµενο, τουναντίον, δηµιουργεί την εντύπωση, σα να θέλει ο Ντέννυ να µειώσει κάπως τη σηµασία της συγκέντρωσης και τον ιδιαίτερα κοπιαστικό χρόνο που έχει ακόµη να διανύσει. Ο Ντέννυ θα ήθελε, λοιπόν, από τη µια να καταστήσει σαφή την αισιοδοξία και το κίνητρό του, από την άλλη όµως να επιστήσει την προσοχή στις δυσκολίες και στις απαιτούµενες προσπάθειες, οι οποίες συνοδεύουν τον χρόνο που περνά στο σχολείο δεύτερης ευκαιρίας. 12

13 Και η κλειδαρότρυπα έχει ιχνογραφηθεί υπερβολικά µεγάλη σε µέγεθος, σε σύγκριση µε τη φιγούρα. Αυτό υπογραµµίζει, εκτός από την σαφή αναφορά στο κείµενο, για ακόµη µια φορά τη σηµασία του απολυτηρίου για τον Ντέννυ. Εκτός από τη συγκέντρωση, το κίνητρό του και τις δυσκολίες που προκύπτουν για αυτόν, ο Ντέννυ αναφέρει ένα επιπλέον σηµαντικό γι αυτόν συστατικό στοιχείο της περαιτέρω σχολικής του πορείας: «Προσπαθώ να κρατηθώ µακριά από ναρκωτικές ουσίες και να αποκτήσω το απολυτήριό µου εδώ στο #ΟΝΟΜΑ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ#.» Αυτό µας επιτρέπει να συµπεράνουµε ότι ο Ντέννυ έχει αποδεχτεί τον ρόλο του ως µαθητή στο σχολείο και ότι αυτό το σχολείο είναι σηµαντικό για αυτόν, όσον αφορά το άµεσο µέλλον του. Αναγνωρίζει λοιπόν από τη µια τους κανόνες του σχολείου, από την άλλη, όµως, ξεκαθαρίζει ότι η τήρησή τους σηµαίνει γι αυτόν ως µαθητή παρεµβάσεις που επιβαρύνουν τη ζωή του. Αυτό θα το εξηγήσουµε σε επίπεδο οργάνωσης λόγου περακάτω. 4.3 Οργάνωση λόγου (discourse) Τόσο στο γραπτό σχόλιο όσο και στην εικόνα εντοπίζονται δηλώσεις οι οποίες µπορούν να ταξινοµηθούν σε δυο κεντρικούς βασικούς λόγους (discourse): από τη µια γίνεται αναδροµή στον λόγο των δασκάλων, δηλ. σε έναν θεσµικό λόγο. Από την άλλη, διαφαίνονται στοιχεία υποκουλτούρας και άρα ενός λιγότερο θεσµικού λόγου, τα οποία αντιστοιχούν στη συγκεκριµένη κατάσταση ζωής του Ντέννυ ως µέλους µιας κοινότητας συνοµηλίκων. Με το να θεωρεί ο Ντέννυ το απολυτήριο ως τον απώτατο στόχο του και να αναγνωρίζει ότι η χρήση ναρκωτικών ουσιών µπορεί να του στερήσουν µια επιτυχή σχολική πορεία, δείχνει στον ερευνητή και στη δασκάλα την καλή θέληση του, να αποκτήσει ακόµη και το απολυτήριο. Ο ερευνητής και η δασκάλα εκλαµβάνονται εδώ ως εκπρόσωποι του σχολείου ως θεσµού. Σε αυτούς ο Ντέννυ θα ήθελε να διαµεσολαβήσει ότι αναγνωρίζει τις αξίες τους, καθώς και τις προϋποθέσεις για το απολυτήριο και επιθυµεί να τις αποδεχτεί. Αυτό συµβαίνει µε το να δίνει έµφαση ο Ντέννυ, κυρίως, µέσω του σχολίου του, κάτω από την εικόνα, στο κίνητρό του, το οποίο φαίνεται να είναι ιδιαίτερα υψηλό. Ο Ντέννυ επιθυµεί να καταβάλει προσπάθεια και θεωρεί δεδοµένο πως µε λίγη συγκέντρωση θα µετατρέψει το σχέδιό του σε πράξη. Στο ιχνογράφηµα του Ντέννυ αντικατοπτρίζεται, επίσης, ο λόγος (discourse) ότι ένα απολυτήριο είναι ένα σηµαντικό πιστοποιητικό, προκειµένου να βρει κανείς αργότερα µια θέση µαθητείας και να αποκτήσει µια ευκαιρία στην αγορά εργασίας. Επειδή ο Ντέννυ ζωγράφισε το απολυτήριο στην εικόνα ως στόχο και το κατονόµασε ως τέτοιο στο σχόλιο, δείχνει ότι τον απασχολεί, τουλάχιστον, η γενική άποψη ότι ένα καλό απολυτήριο από το σχολείο και µετέπειτα µια θέση εργασίας είναι η προϋπόθεση για µια επιτυχηµένη και συνάµα ευτυχισµένη ζωή µε την κοινότυπη έννοια που έχουν αυτοί οι όροι. Από την άλλη ο Ντέννυ αναγνωρίζει την κοινωνική συνθήκη που προστάζει να µην κάνει χρήση ναρκωτικών ουσιών προκειµένου να µην καταλήξει σε λάθος δρόµο. Αν ληφθεί υπόψη η µέχρι τώρα σχολική πορεία του και η κοινωνική προέλευσή του, τότε ο Ντέννυ είναι έτοιµος να βιώσει µια συγκεκριµένη κανονικοποίηση. Την ίδια στιγµή προσπαθεί κυρίως, µέσω του υποτακτικού νοηµατικού περιεχοµένου της εικόνας να δείξει, ότι είναι µέλος µιας οµάδας µαθητών και µαθητριών, οι οποίοι χρησιµοποιούν έναν εντελώς δικό τους λόγο. Οι µαθητές και οι µαθήτριες πρέπει να εκπληρώσουν τις προσδοκίες άλλων, οι οποίες βαρύνουν του ώµους τους. Ως µαθητής ο Ντέννυ καθιστά σαφές ότι υφίσταται πίεση. Αυτό συµβολοποιείται στην υπερµεγέθη αναπαράσταση του κλειδιού, αλλά και στη νοηµατοδότηση της συγκέντρωσης ως βοηθητικού µέσου και φορτίου ταυτόχρονα. Αυτό 13

14 γίνεται αναγνωρίσιµο από την πολύ απότοµη και µακριά σκάλα, την οποία η απεικονιζόµενη φιγούρα πρέπει να ανέβει. Στην εικόνα του ο Ντέννυ εκφράζει ότι οι κόποι του, όπως, επίσης, και οι προσπάθειες όλων των άλλων µαθητών και µαθητριών στο σχολείο δεύτερης ευκαιρίας πρέπει να γίνουν σεβαστές από τους δασκάλους και δασκάλες, από τον ερευνητή, καθώς και γενικότερα από την υπόλοιπη κοινωνία. 5. Ανακεφαλαίωση και Συζήτηση Η ερµηνεία του παραπάνω ιχνογραφήµατος θέτει µια σειρά από ζητήµατα που αφορούν το βίωµα του σώµατος και την εκπαίδευση περιθωριοποιηµένων µαθητών/-τριών στο συγκεκριµένο σχολείο δεύτερης ευκαιρίας, αλλά και γενικότερα στη Γερµανία, στα οποία δε θα επεκταθούµε εδώ (Kontopodis, ). Προεκτείνοντας τη συζήτηση για µεθοδολογικά ζητήµατα που ξεκίνησε µε την παρουσίαση της ιστορίας της χρήσης του παιδικού και εφηβικού ιχνογραφήµατος στην έρευνα, αξίζει να δώσουµε έµφαση στην παραδοχή ότι το ιχνογράφηµα δεν έχει νόηµα ως τέτοιο. Το νόηµα επιτελείται στο πλαίσιο µιας συγκεκριµένης επικοινωνιακής πράξης, στην προκειµένη περίπτωση µεταξύ του Ντέννυ και του ερευνητή. Όπως γράφει και ο Μεταξάς «βασική ιδέα στην ανάλυση ή ερµηνεία ιχνογραφηµάτων είναι η πλαισιοθέτητή τους στον βιωµατικό κόσµο των δηµιουργών τους ως δραστήριων δρώντων υποκειµένων» (2010, σ. 327). Σε λεπτοµέρειες της εικόνας εκδηλώνονται πολυεπίπεδες µεταφορικές και συµβολικές σηµασίες, κάποιες από τις οποίες µπορούν να γίνουν κατανοητές µε µια πρώτη µατιά και άλλες µέσα από εµπεριστατωµένη ανάλυση. Το παιδικό και εφηβικό ιχνογράφηµα µπορεί να θεωρηθεί ως ιδανικό µέσο έκφρασης ανεξάρτητα από το εκπαιδευτικό, κοινωνικό και πολιτιστικό υπόβαθρο και ανεξάρτητα από τις λεκτικές και γραφικές τους δυνατότητες ή τις δυσκολίες των παιδιών και εφήβων. Ο David Barry (1996) διέκρινε πως η έρευνα µέσω των τεχνών, και ειδικότερα των ιχνογραφηµάτων, µπορεί να γίνει ιδιαίτερα µορφογενετική. Και αυτό γιατί ο/η ερευνητής/-τρια µπορεί να αποσπάσει πληροφορίες που δεν θα µπορούσε να συγκεντρώσει µ άλλον τρόπο. Και µπορεί να είναι και µετασχηµατίζουσα, γιατί η συζήτηση δεν επικεντρώνεται µόνο στο τι και στο γιατί, αλλά και στο πώς. Ακόµη το ιχνογράφηµα µπορεί να αποτελέσει την αφορµή για τον φιλοσοφικό διάλογο µεταξύ παιδιών, εφήβων και εκπαιδευτικού ή και ερευνητή/τριας. Την ίδια στιγµή, προκειµένου να καταλήξουµε από µια επιφανειακή ερµηνεία σε µια τεκµηριωµένη και στοιχειοθετηµένη ερµηνεία, πρέπει να συνδυάσουµε διαφορετικές πληροφορίες που ξεπερνούν τις γενικές νοηµατικές διαστάσεις των χρησιµοποιούµενων συµβόλων και µεταφορών και αφορούν τα συγκεκριµένα υποτακτικά νοήµατα του πλαισίου στο οποίο ο συγκεκριµένο µαθητής δηµιουργεί το συγκεκριµένο ιχνογράφηµα. Η καλή σχέση ερευνητή/-τριας και µαθητή/-τριας-ιχνογράφου, η καλή γνώση του γενικού αλλά και του συγκεκριµένου πλαισίου, η πολυεπίπεδη ανάλυση εικονικών και λεκτικών στοιχείων και του συνδυασµού τους αποτελούν προϋποθέσεις για το µοίρασµα νοηµάτων µεταξύ των διαφορετικών συµµετεχόντων στην έρευνα. Βιβλιογραφία Anning, An. & K., Ring (2004). Making sense of children s drawings. London: Open University Press. Arnheim, R. (2007). Οπτική σκέψη (µτφρ./ επιµ. Ι. Ποταµιάνος & Γ. Βρυώνη). Θεσσαλονίκη: University Studio Press. 14

15 Austin, D. & Forinash, M. (2005). Arts-based research. In B. Wheeler (Ed.), Music therapy research (σσ ). BarcelonaQ Gilsum, NH. Barry, D. (1996). Artful inquiry: A symbolic constructionist approach to social science research. Qualitative Inquiry 2, σσ Bohnsack, R. (2001). Heidi. Eine exemplarische Bildinterpretation auf der Basis der dokumentarischen Methode. Στο: R. Bohnsack, I. Nentwig-Gesemann & Α-Μ. Nohl, (Επιµ.): Die dokumentarische Methode und ihre Forschungspraxis (σσ ). Opladen: Leske + Budrich. Bohnsack, R. & Nohl, A-M. (2001α). Exemplarische Textinterpretation: Die Sequenzanalyse der dokumentarischen Methode. Στο: R. Bohnsack, I. Nentwig-Gesemann & Α-Μ. Nohl, (Επιµ.): Die dokumentarische Methode und ihre Forschungspraxis (σσ ). Opladen: Leske + Budrich. Bohnsack, R. & Nohl, A-M. (2001β). Exemplarische Textinterpretation: Diskursorganisation und dokumentarische Methode. Στο: R. Bohnsack, I. Nentwig-Gesemann & Α-Μ. Nohl, (Επιµ.): Die dokumentarische Methode und ihre Forschungspraxis (σσ ). Opladen: Leske + Budrich. Brooks, M. (2005). Drawing as a unique mental development tool for young children: Interpersonal and intrapersonal dialogues. Contemporary Issues in Early Childhood, 6(1), Brooks, M. (2009). What Vygotsky can teach us about young children drawing. International Art in Early Childhood Research Journal, 1(1), Cox, S. (2005). Intention and meaning in young children s drawing. International Journal of Art and Design Education, 24(2), Dyson, H., A. (1992). Symbol makers, symbol weavers: How children link play, pictures, and print. Young Children, 45(2), Goodman, N. (2005). Γλώσσες της τέχνης (µτφρ. Βλαγκόπουλος Πάνος, επιµ. σειράς Γ. Ξηροπαίδης, Π. Καλλιγάς, Σ. Βιρβιδάκης). Αθήνα: Εκκρεµές. Goodnow, J. J. & Levine, R. A. (1973). The grammar of action: Sequence and syntax in children s copying. Cognitive Psychology 4, Kontopodis, M. (2011). Transforming the power of education for young minority women: narrations, meta-reflection, and societal change. Ethos, 39(1), Kontopodis, M. (2012). Neoliberalism, pedagogy and human development: Exploring time, mediation and collectivity in contemporary schools. London/ New York: Routledge/ Taylor & Francis. Kontopodis, M. & Pourkos, M. (2006). Das Alltagswissen von Jugendlichen über Zeit in der Schule: Von stillstehenden Uhren, aufeinander folgenden Blocks u. a. bildlichen Metaphern. Στο: M. Benites & B. Fichtner (Επιµ.), Vom Umgang mit Differenz: Globalisierung und Regionalisierung im interkulturellen Diskurs (σσ ). Oberhausen: Athena. Kontopodis, M. & Graeser, S. (2010). Die Leiter hochgehen oder Wie sich ein marginalisierter Schüler zu seiner Entwicklung in der Schule äußert : Eine exemplarische Zeichnungs-interpretation auf der Basis der dokumentarischen Methode. Cadernos de Pesquisa em Educação, 16(32), Kress, G. (1997). Before writing: Rethinking the paths to literacy. New York: Routledge. Kress, G. & Van Leeuwen, Th. (1996) Reading images: The grammar of visual Design. New York: Routledge. 15

16 Kress, G. & Van Leeuwen, Th. (2010). Η ανάγνωση των εικόνων. Η γραµµατική του οπτικού σχεδιασµού (µτφρ. Γ. Κουρµενταλά, επιµ. Φ. Παπαδηµητρίου). Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Matthews, J. (2003). Drawing and painting: Children and visual representation. London: Paul Chapman Publishing. Misailidi, Pl. & Bonoti, F. & Savva, G. (2012). Representations of loneliness in children s drawings. Childhood, first published online, doi: / (Προσπελάστηκε 22 Σεπτεµβρίου 2012) Malchiodi, K. (2001). Κατανοώντας τη ζωγραφική των παιδιών. Νέοι δρόµοι στην ψυχοθεραπεία (µτφρ. Χ. Ξενάκη, επιµ. Ν. Ανγνωστοπούλου). Αθήνα: Ελληνικά Γράµµατα. Μεταξάς, Γ. (2010). Η ανάλυση του ιχνογραφηµάτων ως εργαλείο ποιοτικής έρευνας στην ψυχολογία. Στο Μ. Πουρκός & Μ. Δαφέρµος (Επιµ.), Ποιοτική έρευνα στην ψυχολογία και στην εκπαίδευση: Επιστηµολογικά, µεθοδολογικά και ηθικά ζητήµατα (σσ ). Αθήνα: Τόπος. Μπέλλας, Θρ. (2000). Το ιχνογράφηµα του παιδιού ως µέσο και αντικείµενο έρευνας στα χέρια του εκπαιδευτικού. Αθήνα: Ελληνικά Γράµµατα. Mannheim, K. (1980/ ). Eine soziologische Theorie der Kultur und ihrer Erkennbarkeit (konjuktives und kommunikatives Denken). In K. Mannheim (Επιµ.), Strukturen des Denkens (σσ ). Frankfurt a. M.: Suhrkamp. Panofsky, E. (1955/1982). Meaning in the visual arts: Papers in and on art history. Chicago: University of Chicago Press. Pahl, K. (1999). Transformations: Μeaning making in a nursery. Stoke on Trent: Trentham Books. Πουρκός Μ. & Κοντοπόδης, Μ. (2005). Πώς βιώνουν το χρόνο στο σχολείο οι µαθητές 16 χρόνων. Ψυχολογία, 12(2), Πουρκός Μ. & Κοντοπόδης Μ. (2006). Η αντίληψη (κατανόηση) του χρόνου στις γλωσσικές και ιχνογραφικές µεταφορές των εφήβων. Επιστήµες της Αγωγής, 3, Ring, K. (2001). Young children drawing: Τhe significance of the context. Paper presented at the British Educational Research Association Annual Conference, University of Leeds, September. Στάµου, Γ., Αλευριάδου, Αν. & Ελευθερίου, Π. (2011). Ζωγράφισε τα άτοµα µε ειδικές ανάγκες. Στο Μ. Πουρκός & Ε. Κατσαρου (Επιµ.), Βίωµα, µεταφορά και πολυτροπικότητα: Εφαρµογές στην επικοινωνία, την εκπαίδευση, τη µάθηση και τη γνώση (σσ ). Αθήνα: Νησίδες. Wittmann, B. (Επιµ.) Spuren erzeugen: Zeichnen und Schreiben als Verfahren der Selbstaufzeichnung, Zurich, Berlin: diaphanes. Wittmann, B. χ.χ.. Meaningful sribbles. Children s drawings as psychological instruments, (Προσπελάστηκε 22 Σεπτεµβρίου 2012). Wright, S. (2002). Multi-modality in a new key: The significance of the art in research and education. Australian association of research in education, (Προσπελάστηκε 22 Σεπτεµβρίου 2012) 16

17 Child and Adolescent Drawings in Educational and Psychological Research: History, Methdological Issues and Exemplary Analysis Sofia Trouli, Michalis Kontopodis & Stefanie Graeser The use of child and adolescent drawings in educational and psychological research began in the late 19th century. The scope of drawing use remains however unclear while the interpretation of drawings presents a methodological challenge for most researchers. The chapter begins with sketching the history of use and interpretation of childhood and adolescent drawings in educational and psychological research. Through the presentation of various approaches (psychoanalytic, developmental-psychological, aesthetic, cognitive, semiotic and documentary) it becomes evident that the history of drawing use and interpretation is yet unwritten not only in the sense that it has not yet been studied fully, but also in the sense that it is not yet complete. Continuing the discussion, we recognize the value of the drawing as a piece of art and not only as a scientific tool. We then analyze, as an example, the drawing of a second-chance school student in Germany. Based on a composite method we analyze the pre-iconographic, iconographic and iconological drawing elements and how they reflect the broader communication context as well as the subjective experiences of the student-artist. Keywords: iconography, iconology, interpretation, communication context, drawing, Panofsky Δρ. Σοφία Τρούλη αρχαιολόγος και µουσειοπαιδαγωγός. Αυτήν την περίοδο εργάζεται µε σύµβαση έργου ως ερευνήτρια στο Εργαστήριο Διαπολιτισµικών και Μεταναστευτικών Σπουδών του Παιδαγωγικού Τµήµατος του Πανεπιστηµίου Κρήτης. Διεύθυνση: Ιωάννη Χαλκιαδάκη 3, Ρέθυµνο, Κρήτη Τηλέφωνο: Stefanie Graeser, µεταπτυχιακή φοιτήτρια στο τµήµα Γλωσσολογίας και Σπουδών Μέσων και Επικοινωνίας, Τεχνικό Πανεπιστήµιο Βερολίνου, Γερµανία. Διεύθυνση: Eppendorfer Weg 215, Hamburg, Germany. E- Mail: Δρ. Μιχάλης Κοντοπόδης, Επίκουρος Καθηγητής, Τµήµα Έρευνας και Θεωρίας στην Εκπαίδευση, Ελεύθερο Πανεπιστήµιο Άµστερνταµ. Συγγραφέας του Neoliberalism, Pedagogy and Human Development (Routledge, 2012), συνεπιµελητής του συλλογικού τόµου Children, development and education: Cultural, historical, anthropological perspectives (Springer, 2011).. Διεύθυνση: Department Research and Theory in Education, Free University, Prof E. M. Meijerslaan 2, 1183 AV Amstelveen, The Netherlands. Tel Dr. Sofia Trouli, archaeologist and museum educator. She is currently working as a researcher at the Center for Intercultural and Immigration Studies of the Department of Primary Education, University of Crete. Address: Ioanni Chalkiadaki Str. 3, Rethymnon, Crete Tel Dr. Michalis Kontopodis, associated professor at the Free University of Amsterdam, Department Research and Theory in Education. He is author of the book Neoliberalism, Pedagogy and Human Development (Routledge, 2012) and has also coedited with C. Wulf & B. Fichtner the book Children, development and education: Cultural, historical, anthropological perspectives (Springer, 2011). Address: Department Research and Theory in Education, Free University, Prof E. M. Meijerslaan 2, 1183 AV Amstelveen, The Netherlands. Tel Stefanie Graeser, ΜA student in Linguistics, Communication and Media Studies at Technische Universität Berlin, Germany. Address: Eppendorfer Weg 215, Hamburg, Germany. 17

18 18

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 2: Μάθηση & διδασκαλία στην προσχολική εκπαίδευση: βασικές αρχές

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 2: Μάθηση & διδασκαλία στην προσχολική εκπαίδευση: βασικές αρχές Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 2: Μάθηση & διδασκαλία στην προσχολική εκπαίδευση: βασικές αρχές Διδάσκουσα: Μαρία Καμπεζά Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης και της Αγωγής στην

Διαβάστε περισσότερα

Η αξιολόγηση ως μηχανισμός ανατροφοδότησης της εκπαιδευτικής διαδικασίας

Η αξιολόγηση ως μηχανισμός ανατροφοδότησης της εκπαιδευτικής διαδικασίας Η αξιολόγηση ως μηχανισμός ανατροφοδότησης της εκπαιδευτικής διαδικασίας Δρ Ειρήνη Ροδοσθένους, ΕΜΕ Φιλολογικών Μαθημάτων Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Αξιολόγηση του μαθητή Βασικός στόχος της αξιολόγησης

Διαβάστε περισσότερα

µια λειτουργική προσέγγιση στην απεικόνιση του χάρτη σηµασιολογία και και σύνταξη των των χαρτογραφικών σηµάτων

µια λειτουργική προσέγγιση στην απεικόνιση του χάρτη σηµασιολογία και και σύνταξη των των χαρτογραφικών σηµάτων µια λειτουργική προσέγγιση στην απεικόνιση του χάρτη σηµασιολογία και και σύνταξη των των χαρτογραφικών σηµάτων όχηµα-σήµα Σε «λειτουργικό» επίπεδο ανάλυσης, τα σήµατα του χάρτη λειτουργούν ως µεσολαβητής

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα Εισήγησης: «Σχεδιασμός Παιδαγωγικού Υλικού για την Ανάπτυξη Κριτικού Οπτικού Γραμματισμού»

Θέμα Εισήγησης: «Σχεδιασμός Παιδαγωγικού Υλικού για την Ανάπτυξη Κριτικού Οπτικού Γραμματισμού» Θέμα Εισήγησης: «Σχεδιασμός Παιδαγωγικού Υλικού για την Ανάπτυξη Κριτικού Οπτικού Γραμματισμού» Μπαμπαλιούτας Δημήτρης, δάσκαλος, Med. Βόλος, Μάρτιος 2011 1 Γραμματισμός [1] (literacy) Μεταβολή-διεύρυνση

Διαβάστε περισσότερα

Μια εισαγωγή στην έννοια της βιωματικής μάθησης Θεωρητικό πλαίσιο. Κασιμάτη Κατερίνα Αναπληρώτρια Καθηγήτρια ΑΣΠΑΙΤΕ

Μια εισαγωγή στην έννοια της βιωματικής μάθησης Θεωρητικό πλαίσιο. Κασιμάτη Κατερίνα Αναπληρώτρια Καθηγήτρια ΑΣΠΑΙΤΕ Μια εισαγωγή στην έννοια της βιωματικής μάθησης Θεωρητικό πλαίσιο Κασιμάτη Κατερίνα Αναπληρώτρια Καθηγήτρια ΑΣΠΑΙΤΕ Τι εννοούμε με τον όρο «βιωματική μάθηση»; Πρόκειται για έναν εναλλακτικό τρόπο μάθησης,

Διαβάστε περισσότερα

Πρόταση Διδασκαλίας. Ενότητα: Γ Γυμνασίου. Θέμα: Δραστηριότητες Παραγωγής Λόγου Διάρκεια: Μία διδακτική περίοδος. Α: Στόχοι. Οι μαθητές/ τριες:

Πρόταση Διδασκαλίας. Ενότητα: Γ Γυμνασίου. Θέμα: Δραστηριότητες Παραγωγής Λόγου Διάρκεια: Μία διδακτική περίοδος. Α: Στόχοι. Οι μαθητές/ τριες: Πρόταση Διδασκαλίας Ενότητα: Τάξη: 7 η - Τέχνη: Μια γλώσσα για όλους, σε όλες τις εποχές Γ Γυμνασίου Θέμα: Δραστηριότητες Παραγωγής Λόγου Διάρκεια: Μία διδακτική περίοδος Α: Στόχοι Οι μαθητές/ τριες: Να

Διαβάστε περισσότερα

Στόχος της ψυχολογικής έρευνας:

Στόχος της ψυχολογικής έρευνας: Στόχος της ψυχολογικής έρευνας: Συστηματική περιγραφή και κατανόηση των ψυχολογικών φαινομένων. Η ψυχολογική έρευνα χρησιμοποιεί μεθόδους συστηματικής διερεύνησης για τη συλλογή, την ανάλυση και την ερμηνεία

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγός διαφοροποίησης για την πρωτοβάθµια

Οδηγός διαφοροποίησης για την πρωτοβάθµια Οδηγός διαφοροποίησης για την πρωτοβάθµια Γιατί χρειάζεται να κάνουµε τόσο ειδική διαφοροποίηση; Τα παιδιά που βρίσκονται στο φάσµα του αυτισµού έχουν διαφορετικό τρόπο σκέψης και αντίληψης για τον κόσµο,

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙ ΙΚΑ ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑΣ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑ ΧΑΡΤΗΣ ΧΡΗΣΗ ΗΜΙΟΥΡΓΙΑ. β. φιλιππακοπουλου 1

ΕΙ ΙΚΑ ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑΣ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑ ΧΑΡΤΗΣ ΧΡΗΣΗ ΗΜΙΟΥΡΓΙΑ. β. φιλιππακοπουλου 1 ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΧΑΡΤΗΣ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ ΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΧΡΗΣΗ β. φιλιππακοπουλου 1 Αναλυτικό Πρόγραµµα 1. Εισαγωγή: Μια επιστηµονική προσέγγιση στη χαρτογραφική απεικόνιση και το χαρτογραφικό σχέδιο

Διαβάστε περισσότερα

Μάθηση & Εξερεύνηση στο περιβάλλον του Μουσείου

Μάθηση & Εξερεύνηση στο περιβάλλον του Μουσείου Βασίλειος Κωτούλας vaskotoulas@sch.gr h=p://dipe.kar.sch.gr/grss Αρχαιολογικό Μουσείο Καρδίτσας Μάθηση & Εξερεύνηση στο περιβάλλον του Μουσείου Η Δομή της εισήγησης 1 2 3 Δυο λόγια για Στόχοι των Ερευνητική

Διαβάστε περισσότερα

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Η πλειοψηφία θεωρεί πως η Νόηση είναι μια διεργασία που συμβαίνει στον ανθρώπινο εγκέφαλο.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΡΘΡΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ: ΟΙ ΙΔΕΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ

ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΡΘΡΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ: ΟΙ ΙΔΕΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΡΘΡΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ: ΟΙ ΙΔΕΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ ΦΩΣ ΚΑΙ ΤΗΝ ΟΡΑΣΗ. Το άρθρο αυτό έχει ως σκοπό την παράθεση των αποτελεσμάτων πάνω σε μια έρευνα με τίτλο, οι ιδέες των παιδιών σχετικά με το

Διαβάστε περισσότερα

1. Οι Τεχνολογίες της Πληροφορίας και των Επικοινωνιών στην εκπαιδευτική διαδικασία

1. Οι Τεχνολογίες της Πληροφορίας και των Επικοινωνιών στην εκπαιδευτική διαδικασία 1. Οι Τεχνολογίες της Πληροφορίας και των Επικοινωνιών στην εκπαιδευτική διαδικασία Ο διδακτικός σχεδιασμός (instructional design) εμφανίσθηκε στην εκπαιδευτική διαδικασία και στην κατάρτιση την περίοδο

Διαβάστε περισσότερα

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Η πλειοψηφία θεωρεί ότι η Νόηση είναι μια διεργασία που συμβαίνει στο ανθρώπινο εγκέφαλο.

Διαβάστε περισσότερα

12. Η τέχνη ως μέσο μάθησης Γνωστικό μοντέλο διδακτικής της τέχνης

12. Η τέχνη ως μέσο μάθησης Γνωστικό μοντέλο διδακτικής της τέχνης 12. Η τέχνη ως μέσο μάθησης Γνωστικό μοντέλο διδακτικής της τέχνης Το μοντέλο αυτό βασίζεται στην άποψη ότι η ενασχόληση με την τέχνη προϋποθέτει όχι μόνο συναισθηματική εμπλοκή του ατόμου, αλλά και διανοητικές

Διαβάστε περισσότερα

Εναλλακτικές θεωρήσεις για την εκπαίδευση και το επάγγελμα του εκπαιδευτικού

Εναλλακτικές θεωρήσεις για την εκπαίδευση και το επάγγελμα του εκπαιδευτικού Εναλλακτικές θεωρήσεις για την εκπαίδευση και το επάγγελμα του εκπαιδευτικού Η εκπαίδευση ως θεσμός κοινωνικοπολιτισμικής μεταβίβασης δομολειτουργισμός και ως θεσμός κοινωνικού μετασχηματισμού κριτική

Διαβάστε περισσότερα

Α. Αξιολόγηση σχολικού εγχειριδίου

Α. Αξιολόγηση σχολικού εγχειριδίου V. ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ - ΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ Α. Αξιολόγηση σχολικού εγχειριδίου Ένας από τους σηµαντικότερους φορείς αξιολόγησης των σχολικών εγχειριδίων είναι οι µαθητές που τα χρησιµοποιούν, αρκεί η αξιολόγησή

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Αναπτυξιακή Ψυχολογία. Διάλεξη 6: Η ανάπτυξη της εικόνας εαυτού - αυτοαντίληψης

Αναπτυξιακή Ψυχολογία. Διάλεξη 6: Η ανάπτυξη της εικόνας εαυτού - αυτοαντίληψης Αναπτυξιακή Ψυχολογία Διάλεξη 6: Η ανάπτυξη της εικόνας εαυτού - αυτοαντίληψης Θέματα διάλεξης Η σημασία της αυτοαντίληψης Η φύση και το περιεχόμενο της αυτοαντίληψης Η ανάπτυξη της αυτοαντίληψης Παράγοντες

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΑς ΤΟΥς ΕΦΗΒΟΥΣ ΙΣΤΟΡΙΑ: ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ. Κουσερή Γεωργία

ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΑς ΤΟΥς ΕΦΗΒΟΥΣ ΙΣΤΟΡΙΑ: ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ. Κουσερή Γεωργία ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΑς ΤΟΥς ΕΦΗΒΟΥΣ ΙΣΤΟΡΙΑ: ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ Κουσερή Γεωργία Φιλόλογος Δρ. Πανεπιστημίου Θεσσαλίας ΚΕΡΚΥΡΑ ΜΑΙΟΣ 2017 Περιεχόμενα της παρουσίασης Το ιστορικό ερώτημα Το

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΡΙΑ Α. ΔΡΑΚΑΚΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ 6 ΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Ν.ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ

ΜΑΡΙΑ Α. ΔΡΑΚΑΚΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ 6 ΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Ν.ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ «Διαχρονικές αξίες στην εκπαίδευση σε ένα περιβάλλον που αλλάζει μέσα από τον ανατρεπτικό οραματιστή καλλιτέχνη Γιάννη Γαΐτη» (Βιωματικό εργαστήριο με την αξιοποίηση του μοντέλου PERKINS) ΜΑΡΙΑ Α. ΔΡΑΚΑΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ.

ΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ. 2 ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ (Ι) ΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ. ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ; Στο μάθημα «Κοινωνική Θεωρία της Γνώσης (I)» (όπως και στο (ΙΙ) που ακολουθεί) παρουσιάζονται

Διαβάστε περισσότερα

710 -Μάθηση - Απόδοση

710 -Μάθηση - Απόδοση 710 -Μάθηση - Απόδοση Διάλεξη 6η Ποιοτική αξιολόγηση της Κινητικής Παρατήρηση Αξιολόγηση & Διάγνωση Η διάλεξη αυτή περιλαμβάνει: Διαδικασία της παρατήρησης & της αξιολόγησης Στόχοι και περιεχόμενο παρατήρησης

Διαβάστε περισσότερα

Η ανάδυση της ανάγνωσης και της γραφής: έννοια και σύγχρονες απόψεις. Ευφημία Τάφα Καθηγήτρια ΠΤΠΕ Πανεπιστήμιο Κρήτης

Η ανάδυση της ανάγνωσης και της γραφής: έννοια και σύγχρονες απόψεις. Ευφημία Τάφα Καθηγήτρια ΠΤΠΕ Πανεπιστήμιο Κρήτης Η ανάδυση της ανάγνωσης και της γραφής: έννοια και σύγχρονες απόψεις Ευφημία Τάφα Καθηγήτρια ΠΤΠΕ Πανεπιστήμιο Κρήτης Αναγνωστική ετοιμότητα Παλαιότερα, οι επιστήμονες πίστευαν ότι: υπάρχει μια συγκεκριμένη

Διαβάστε περισσότερα

Κωνσταντίνος Π. Χρήστου

Κωνσταντίνος Π. Χρήστου 1 Κριτήρια: Διδακτική διαδικασία Μαθητοκεντρικά Δασκαλοκεντρικά Αλληλεπίδρασης διδάσκοντα διδασκόµενου Είδος δεξιοτήτων που θέλουν να αναπτύξουν Επεξεργασίας Πληροφοριών Οργάνωση-ανάλυση πληροφοριών, λύση

Διαβάστε περισσότερα

Η δραματοθεραπεία στην εκπαίδευση ενηλίκων

Η δραματοθεραπεία στην εκπαίδευση ενηλίκων Η δραματοθεραπεία στην εκπαίδευση ενηλίκων Στη δραματοθεραπεία εκδραματίζονται σκηνές και γεγονότα της ζωής στην προσωπική παράσταση του καθενός, με την ασφάλεια που προσφέρουν οι μορφές τέχνης που χρησιμοποιούνται,

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών. σύμβολα αριθμών. επ. Κωνσταντίνος Π. Χρήστου. Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας

Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών. σύμβολα αριθμών. επ. Κωνσταντίνος Π. Χρήστου. Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών σύμβολα αριθμών επ. Κωνσταντίνος Π. Χρήστου 1 αναπαραστάσεις των αριθμών Εμπράγματες Υλικά αντικείμενα ($$$) Εικονικές (***) Λεκτικές (τρία) Συμβολικές, (3, τρία) Διαφορετικές

Διαβάστε περισσότερα

Νιώθω, νιώθεις, νιώθει.νιώθουμε ΟΜΑΔΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΣΧΟΛΕΙΟ. Χανιά

Νιώθω, νιώθεις, νιώθει.νιώθουμε ΟΜΑΔΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΣΧΟΛΕΙΟ. Χανιά Νιώθω, νιώθεις, νιώθει.νιώθουμε ΟΜΑΔΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Σμαράγδα Τσιραντωνάκη, ΠΕ70 ΣΧΟΛΕΙΟ Ιδιωτικά Εκπαιδευτήρια Θεοδωρόπουλου Χανιά Μάϊος 2015 Σελίδα 1 από 10 1. Συνοπτική περιγραφή της καλής πρακτικής Η παρούσα

Διαβάστε περισσότερα

Επιµέλεια Θοδωρής Πιερράτος

Επιµέλεια Θοδωρής Πιερράτος Η έννοια πρόβληµα Ανάλυση προβλήµατος Με τον όρο πρόβληµα εννοούµε µια κατάσταση η οποία χρήζει αντιµετώπισης, απαιτεί λύση, η δε λύση της δεν είναι γνωστή ούτε προφανής. Μερικά προβλήµατα είναι τα εξής:

Διαβάστε περισσότερα

Διάρκεια: 2Χ80 Προτεινόμενη τάξη: Δ -Στ Εισηγήτρια: Χάρις Πολυκάρπου

Διάρκεια: 2Χ80 Προτεινόμενη τάξη: Δ -Στ Εισηγήτρια: Χάρις Πολυκάρπου ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΑΓΩΓΗ Θεατρικό Εργαστήρι: Δημιουργία δραματικών πλαισίων με αφορμή μαθηματικές έννοιες. Ανάπτυξη ικανοτήτων για επικοινωνία μέσω του θεάτρου και του δράματος. Ειδικότερα αναφορικά με τις παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

Προσεγγίζοντας παιδαγωγικά τη γλώσσα της σύγχρονης τέχνης με τη χρήση πολυμεσικών εφαρμογών: Η περίπτωσης της Mec Art του Νίκου Κεσσανλή

Προσεγγίζοντας παιδαγωγικά τη γλώσσα της σύγχρονης τέχνης με τη χρήση πολυμεσικών εφαρμογών: Η περίπτωσης της Mec Art του Νίκου Κεσσανλή Προσεγγίζοντας παιδαγωγικά τη γλώσσα της σύγχρονης τέχνης με τη χρήση πολυμεσικών εφαρμογών: Η περίπτωσης της Mec Art του Νίκου Κεσσανλή Πανάγου Ελένη, Ερευνήτρια του Ινστιτούτου Πολιτιστικής & Εκπ/κής

Διαβάστε περισσότερα

Φύλο και διδασκαλία των Φυσικών Επιστημών

Φύλο και διδασκαλία των Φυσικών Επιστημών Πηγή: Δημάκη, Α. Χαϊτοπούλου, Ι. Παπαπάνου, Ι. Ραβάνης, Κ. Φύλο και διδασκαλία των Φυσικών Επιστημών: μια ποιοτική προσέγγιση αντιλήψεων μελλοντικών νηπιαγωγών. Στο Π. Κουμαράς & Φ. Σέρογλου (επιμ.). (2008).

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες

Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες Θέμα/τίτλος: Η δική μου πολιτεία-διάσημα Κτίρια Βαθμίδα: 2 Τάξη: Ε 2 Διάρκεια: 7Χ80 λεπτά Περιγραφή Ενότητας Οι μαθητές/μαθήτριες ανακαλούν εμπειρίες, εκφράζουν συναισθήματα

Διαβάστε περισσότερα

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Εισαγωγή Η χώρα μας απέκτησε Νέα Προγράμματα Σπουδών και Νέα

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά. Ε. Κολέζα

Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά. Ε. Κολέζα Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά Ε. Κολέζα Α. Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας µαθηµατικής ενότητας: Βήµατα για τη συγγραφή του σχεδίου Β. Θεωρητικό υπόβαθρο της διδακτικής πρότασης

Διαβάστε περισσότερα

Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης. Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους. Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές

Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης. Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους. Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης Βασικές παραδοχές : Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές Αυτοί που δεν καταλαβαίνουν είναι ανίκανοι,

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21 ου αιώνα) Νέο Πρόγραμμα Σπουδών, Οριζόντια Πράξη» MIS: 295450 Υποέργο 1: «Εκπόνηση Προγραμμάτων Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και οδηγών για τον εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ 2013/14. Μιχαηλίδου Αγγελική Λάλας Γεώργιος

ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ 2013/14. Μιχαηλίδου Αγγελική Λάλας Γεώργιος ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ 2013/14 Μιχαηλίδου Αγγελική Λάλας Γεώργιος Περιγραφή Πλαισίου Σχολείο: 2 ο Πρότυπο Πειραματικό Γυμνάσιο Αθηνών Τμήμα: Β 3 Υπεύθυνος καθηγητής: Δημήτριος Διαμαντίδης Συνοδός: Δημήτριος Πρωτοπαπάς

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ 1 ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ Α. ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Το πρόγραμμα ειδίκευσης στη συστημική διάγνωση που προσφέρει το Λόγω Ψυχής Ινστιτούτο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΔΥΟΜΕΝΟΣ ΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ

ΑΝΑΔΥΟΜΕΝΟΣ ΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ ΑΝΑΔΥΟΜΕΝΟΣ ΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ Η ανάδυση της ανάγνωσης και της γραφής: έννοια και σύγχρονες απόψεις Ευφημία Τάφα Καθηγήτρια Παιδαγωγικό Τμήμα Προσχολικής Εκπαίδευσης Πανεπιστήμιο Κρήτης Αναγνωστική ετοιμότητα

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης

Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης Clements & Sarama, 2009; Sarama & Clements, 2009 Χωρική αντίληψη και σκέψη Προσανατολισμός στο χώρο Οπτικοποίηση (visualization) Νοερή εικονική αναπαράσταση Νοερή

Διαβάστε περισσότερα

Η αξιολόγηση του μαθητή: προβλήματα και σύγχρονες τάσεις. Νίκος Χανιωτάκης Επίκουρος Καθηγητής Π.Τ.Δ.Ε. - Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

Η αξιολόγηση του μαθητή: προβλήματα και σύγχρονες τάσεις. Νίκος Χανιωτάκης Επίκουρος Καθηγητής Π.Τ.Δ.Ε. - Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Η αξιολόγηση του μαθητή: προβλήματα και σύγχρονες τάσεις Νίκος Χανιωτάκης Επίκουρος Καθηγητής Π.Τ.Δ.Ε. - Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Από την αρχή της καταγωγής στην αρχή της επίδοσης Δάσκαλος: -Για να είναι

Διαβάστε περισσότερα

Η προσέγγιση του γραπτού λόγου και η γραφή. Χ.Δαφέρμου

Η προσέγγιση του γραπτού λόγου και η γραφή. Χ.Δαφέρμου Η προσέγγιση του γραπτού λόγου και η γραφή Πώς μαθαίνουν τα παιδιά να μιλούν? Προσπαθώντας να επικοινωνήσουν Πώς μαθαίνουν τα παιδιά να γράφουν? Μαθαίνoυν να γράφουν γράφοντας Η γραφή λύνει προβλήματα

Διαβάστε περισσότερα

Μιχάλης Μακρή EFIAP. www.michalismakri.com

Μιχάλης Μακρή EFIAP. www.michalismakri.com Μιχάλης Μακρή EFIAP www.michalismakri.com Γιατί κάποιες φωτογραφίες είναι πιο ελκυστικές από τις άλλες; Γιατί κάποιες φωτογραφίες παραμένουν κρεμασμένες σε γκαλερί για μήνες ή και για χρόνια για να τις

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Εισαγωγή... 13 MΕΡΟΣ Ι. ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ. 1.1. Προσεγγίσεις στην έννοια της διδασκαλίας... 22

Περιεχόμενα. Εισαγωγή... 13 MΕΡΟΣ Ι. ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ. 1.1. Προσεγγίσεις στην έννοια της διδασκαλίας... 22 Περιεχόμενα Εισαγωγή... 13 MΕΡΟΣ Ι. ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ 1.1. Προσεγγίσεις στην έννοια της διδασκαλίας... 22 1.1.1. Τι είναι διδασκαλία... 25 1.1.2. Διδασκαλία και μάθηση... 28 1.1.3.

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ Στις ερωτήσεις πολλαπλών επιλογών για την ειδικότητα των νηπιαγωγών των εκπαιδευτικών πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη έμφαση, ακριβώς λόγω του μεγάλου ανταγωνισμού και των υψηλών βαθμολογιών

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Ενότητα 5: Θεωρίες ψυχολογικής ανάπτυξης Gardner και προσχολική αγωγή Διδάσκων: Μανωλίτσης Γεώργιος ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Προτάσεις για τις προαγωγικές και απολυτήριες ενδοσχολικές εξετάσεις μαθητών/τριών με ΕΕΑ ή και αναπηρία:

Προτάσεις για τις προαγωγικές και απολυτήριες ενδοσχολικές εξετάσεις μαθητών/τριών με ΕΕΑ ή και αναπηρία: Προτάσεις για τις προαγωγικές και απολυτήριες ενδοσχολικές εξετάσεις μαθητών/τριών με ΕΕΑ ή και αναπηρία: 1. Η διαφοροποιημένη αντιμετώπιση κατά τη διαδικασία εξέτασης των μαθητών/τριών με ΕΕΑ ή και αναπηρία

Διαβάστε περισσότερα

«ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ» ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ Β ΦΑΣΗΣ

«ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ» ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ Β ΦΑΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ «ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ» ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ Β ΦΑΣΗΣ ΣΥΝΟΠΤΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ Διδάσκουσες:

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτικές Τεχνικές (Στρατηγικές)

Διδακτικές Τεχνικές (Στρατηγικές) Διδακτικές Τεχνικές (Στρατηγικές) Ενδεικτικές τεχνικές διδασκαλίας: 1. Εισήγηση ή διάλεξη ή Μονολογική Παρουσίαση 2. Συζήτηση ή διάλογος 3. Ερωταποκρίσεις 4. Χιονοστιβάδα 5. Καταιγισμός Ιδεών 6. Επίδειξη

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΗΣ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ ΑΠΑΙΤΟΥΜΕΝΗ ΥΛΙΚΟΤΕΧΝΙΚΗ ΥΠΟ ΟΜΗ

ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΗΣ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ ΑΠΑΙΤΟΥΜΕΝΗ ΥΛΙΚΟΤΕΧΝΙΚΗ ΥΠΟ ΟΜΗ ΤΙΤΛΟΣ «Ο κύκλος του νερού» ΕΜΠΛΕΚΟΜΕΝΕΣ ΓΝΩΣΤΙΚΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ Το σενάριο µάθησης περιλαµβάνει δραστηριότητες που καλύπτουν όλα τα γνωστικά αντικείµενα που προβλέπονται από το ΕΠΠΣ νηπιαγωγείου. Συγκεκριµένα

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΑΠΟΔΕΛΤΙΩΣΗ

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΑΠΟΔΕΛΤΙΩΣΗ Ημερομηνία 10/3/2016 Μέσο Συντάκτης Link http://www.in.gr Τζωρτζίνα Ντούτση http://www.in.gr/entertainment/book/interviews/article/?aid=1500064083 Νικόλ Μαντζικοπούλου: Το μυστικό για την επιτυχία είναι

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολογήστε την ικανότητα του μαθητή στην κατανόηση των προφορικών κειμένων και συγκεκριμένα να:

Αξιολογήστε την ικανότητα του μαθητή στην κατανόηση των προφορικών κειμένων και συγκεκριμένα να: Αξιολογήστε την ικανότητα του μαθητή στην κατανόηση των προφορικών κειμένων και συγκεκριμένα να: Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΠΟΛΥΤΡΟΠΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΜΑΘΗΣΙΑΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ Ανταποκρίνονται στην ακρόαση του προφορικού

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές αρχές σχεδιασμού και οργάνωσης Βιωματικών Δράσεων στο Γυμνάσιο. Δρ. Απόστολος Ντάνης Σχολικός Σύμβουλος Φ.Α.

Βασικές αρχές σχεδιασμού και οργάνωσης Βιωματικών Δράσεων στο Γυμνάσιο. Δρ. Απόστολος Ντάνης Σχολικός Σύμβουλος Φ.Α. Βασικές αρχές σχεδιασμού και οργάνωσης Βιωματικών Δράσεων στο Γυμνάσιο Δρ. Απόστολος Ντάνης Σχολικός Σύμβουλος Φ.Α. Βιωματικές Δράσεις Γυμνασίου Στην Α τάξη υλοποιούνται θέματα του διδακτικού αντικειμένου

Διαβάστε περισσότερα

Η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ

Η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ Η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ Δρ Ειρήνη Ροδοσθένους, Λειτουργός Π.Ι. ΔΙΑΠΙΣΤΩΣΕΙΣ Επικοινωνιακή διδασκαλία της γλώσσας: η ίδια η γλώσσα συνιστά και ορίζεται ως κοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΠΑΛΙΝΝΟΣΤΟΥΝΤΩΝ ΓΟΝΕΩΝ

ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΠΑΛΙΝΝΟΣΤΟΥΝΤΩΝ ΓΟΝΕΩΝ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΠΑΛΙΝΝΟΣΤΟΥΝΤΩΝ ΓΟΝΕΩΝ Τερψιχόρη Γκιόκα Μέλος ΠΟΔ Αττικής Η «Συμβουλευτική Ψυχολογία» είναι ο εφαρμοσμένος κλάδος της Ψυχολογίας, ο οποίος διευκολύνει την δια βίου προσωπική

Διαβάστε περισσότερα

710 -Μάθηση - Απόδοση. Κινητικής Συμπεριφοράς: Προετοιμασία

710 -Μάθηση - Απόδοση. Κινητικής Συμπεριφοράς: Προετοιμασία 710 -Μάθηση - Απόδοση Διάλεξη 5η Ποιοτική αξιολόγηση της Κινητικής Συμπεριφοράς: Προετοιμασία Περιεχόμενο ενοτήτων Ποιοτική αξιολόγηση Ορισμός και στάδια που περιλαμβάνονται Περιεχόμενο: στοιχεία που τη

Διαβάστε περισσότερα

«Η παιδαγωγική αξία της αξιολόγησης του μαθητή» Δρ. Χριστίνα Παπαζήση Σχολική Σύμβουλος Φυσικών Επιστημών

«Η παιδαγωγική αξία της αξιολόγησης του μαθητή» Δρ. Χριστίνα Παπαζήση Σχολική Σύμβουλος Φυσικών Επιστημών «Η παιδαγωγική αξία της αξιολόγησης του μαθητή» Δρ. Χριστίνα Παπαζήση Σχολική Σύμβουλος Φυσικών Επιστημών Ρωτώ τον εαυτό μου Κάνε αυτήν την απλή ερώτηση στον εαυτό σου, κάθε πρωί στην πορεία σου για το

Διαβάστε περισσότερα

Διάρκεια: 180 ώρες (40 ώρες θεωρία, 50 ώρες εποπτεία, 90 ώρες πρακτική)

Διάρκεια: 180 ώρες (40 ώρες θεωρία, 50 ώρες εποπτεία, 90 ώρες πρακτική) ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΣΤΗΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΝΗΛΙΚΩΝ, ΕΦΗΒΩΝ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΩΝ: Rorschach, Thematic Apperception Test T.A.T., Children s Apperception Test C.A.T., Ιχνογράφημα, Μύθοι της Duss, Συμπλήρωση Προτάσεων.

Διαβάστε περισσότερα

Πολυπολιτισμικότητα και Εκπαίδευση

Πολυπολιτισμικότητα και Εκπαίδευση Πολυπολιτισμικότητα και Εκπαίδευση Κωδικός μαθήματος: ΚΕΠ 302 Διδάσκων: Δημήτρης Θ. Ζάχος Πιστωτικές μονάδες: 10 Χρόνος και τόπος διεξαγωγής: Τετάρτη 6-9 αίθουσα 907 Εισαγωγικά Η επιτυχής συμμετοχή σ ένα

Διαβάστε περισσότερα

Νοημοσύνη. Μπορεί να μετρηθεί; Βασίλειος Κωτούλας 2 η Περιφέρεια ΔΕ Καρδίτσας

Νοημοσύνη. Μπορεί να μετρηθεί; Βασίλειος Κωτούλας 2 η Περιφέρεια ΔΕ Καρδίτσας Νοημοσύνη Μπορεί να μετρηθεί; Βασίλειος Κωτούλας 2 η Περιφέρεια ΔΕ Καρδίτσας S Αμφισβήτηση S Αξιολόγηση της νοημοσύνης (Νασιάκου, (1980): Νοημοσύνη είναι ό,τι μετρούν τα τεστ νοημοσύνης) S Τρόπος αξιολόγησης

Διαβάστε περισσότερα

Σχέδιο Μαθήματος: Κοινωνικές και Επικοινωνιακές Δεξιότητες για Ανάπτυξη Αυτοπεποίθησης και Τεχνικών Επίλυσης Διαφορών

Σχέδιο Μαθήματος: Κοινωνικές και Επικοινωνιακές Δεξιότητες για Ανάπτυξη Αυτοπεποίθησης και Τεχνικών Επίλυσης Διαφορών Σχέδιο Μαθήματος: Κοινωνικές και Επικοινωνιακές Δεξιότητες για Ανάπτυξη Αυτοπεποίθησης και Τεχνικών Επίλυσης Διαφορών Διάρκεια: Περιληπτική Περιγραφή: Δύο 45λεπτες διδακτικές περίοδοι Η πρώτη περίοδος

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων]

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] 1. Είστε ικανοποιημένος/η από το Πρόγραμμα; Μ. Ο. απαντήσεων: 4,7 Ικανοποιήθηκαν σε απόλυτο

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά: θεωρίες μάθησης. Διαφορετικές σχολές Διαφορετικές υποθέσεις

Μαθηματικά: θεωρίες μάθησης. Διαφορετικές σχολές Διαφορετικές υποθέσεις Μαθηματικά: θεωρίες μάθησης Διαφορετικές σχολές Διαφορετικές υποθέσεις Τι είναι μάθηση; Συμπεριφορισμός: Aλλαγή συμπεριφοράς Γνωστική ψυχολογία: Aλλαγή νοητικών δομών Κοινωνικοπολιτισμικές προσεγγίσεις:

Διαβάστε περισσότερα

Αυθεντικό πλαίσιο μάθησης και διδασκαλίας για ένα σχολείο που μαθαίνει. Κατερίνα Κασιμάτη Επικ. Καθηγήτρια Παιδαγωγικού Τμήματος ΑΣΠΑΙΤΕ

Αυθεντικό πλαίσιο μάθησης και διδασκαλίας για ένα σχολείο που μαθαίνει. Κατερίνα Κασιμάτη Επικ. Καθηγήτρια Παιδαγωγικού Τμήματος ΑΣΠΑΙΤΕ Αυθεντικό πλαίσιο μάθησης και διδασκαλίας για ένα σχολείο που μαθαίνει Κατερίνα Κασιμάτη Επικ. Καθηγήτρια Παιδαγωγικού Τμήματος ΑΣΠΑΙΤΕ Ορισμός αυθεντικής μάθησης Αυθεντική μάθηση είναι η μάθηση που έχει

Διαβάστε περισσότερα

Μιχάλης Μακρή EFIAP. Copyright: 2013 Michalis Makri

Μιχάλης Μακρή EFIAP. Copyright: 2013 Michalis Makri Μιχάλης Μακρή EFIAP Copyright: 2013 Michalis Makri Copyright: 2013 Michalis Makri Less is more Less but better Copyright: 2013 Michalis Makri Ο μινιμαλισμός ορίζεται ως η εξάλειψη όλων των στοιχείων που

Διαβάστε περισσότερα

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ - ΚΡΙΤΙΚΗ ΣΚΕΨΗ

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ - ΚΡΙΤΙΚΗ ΣΚΕΨΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ - ΚΡΙΤΙΚΗ ΣΚΕΨΗ Το μάθημα συνδυάζει τη διδασκαλία δύο κειμένων διαφορετικής εποχής που διδάσκονται στη Γ Γυμνασίου. (Αυτοβιογραφία, Ελισάβετ Μουτζάν- Μαρτινέγκου, Η μεταμφίεση, Ρέα Γαλανάκη)

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ Κεφάλαιο 1 ο

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ Κεφάλαιο 1 ο Να δοθεί ο ορισμός του προβλήματος καθώς και τρία παραδείγματα σημαντικών ιστορικών ή επιστημονικών προβλημάτων. Με τον όρο Πρόβλημα, εννοείται μια κατάσταση η οποία χρήζει αντιμετώπισης,και απαιτεί λύση

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΑ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΓΙΑ ΤΟ ΣΠΙΤΙ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΠΕΝΤΕ ΙΑΦΟΡΕΤΙΚΩΝ ΛΟΓΙΣΜΙΚΩΝ

ΜΙΑ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΓΙΑ ΤΟ ΣΠΙΤΙ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΠΕΝΤΕ ΙΑΦΟΡΕΤΙΚΩΝ ΛΟΓΙΣΜΙΚΩΝ ΜΙΑ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΓΙΑ ΤΟ ΣΠΙΤΙ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΠΕΝΤΕ ΙΑΦΟΡΕΤΙΚΩΝ ΛΟΓΙΣΜΙΚΩΝ ΕΝΤΥΠΟ Α ΦΥΛΛΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΜΑΘΗΤΗ Ιώ Παπαδηµητρίου 757 Σηµείωση: Θα πρέπει εδώ να σηµειωθεί ότι στην προσχολική αγωγή δε συνηθίζεται

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παιδική ηλικία είναι ένα ζήτημα για το οποίο η κοινωνιολογία έχει δείξει μεγάλο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα βρίσκεται υπό εξέλιξη ένα πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΧΡ. ΜΠΟΥΡΑΣ Σκοπός του Μαθήματος Σκοπός του μαθήματος είναι η εισαγωγή στη

Διαβάστε περισσότερα

Η έννοια της κοινωνικής αλλαγής στη θεωρία του Tajfel. Ο Tajfel θεωρούσε ότι η κοινωνική ταυτότητα είναι αιτιακός παράγοντας κοινωνικής αλλαγής.

Η έννοια της κοινωνικής αλλαγής στη θεωρία του Tajfel. Ο Tajfel θεωρούσε ότι η κοινωνική ταυτότητα είναι αιτιακός παράγοντας κοινωνικής αλλαγής. Η έννοια της κοινωνικής αλλαγής στη θεωρία του Tajfel. Ο Tajfel θεωρούσε ότι η κοινωνική ταυτότητα είναι αιτιακός παράγοντας κοινωνικής αλλαγής. Τρεις κατηγορίες κοινωνικών καταστάσεων είναι για τον Tajfel

Διαβάστε περισσότερα

Χωρικές σχέσεις και Γεωμετρικές Έννοιες στην Προσχολική Εκπαίδευση

Χωρικές σχέσεις και Γεωμετρικές Έννοιες στην Προσχολική Εκπαίδευση Χωρικές σχέσεις και Γεωμετρικές Έννοιες στην Προσχολική Εκπαίδευση Ενότητα 3: Τοπολογικές και προβολικές σχέσεις στο χώρο Δημήτρης Χασάπης Τμήμα Εκπαίδευσης και Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία Βασικές σχέσεις

Διαβάστε περισσότερα

Παιδαγωγικά. Ενότητα Β: Γενικοί σκοποί της διδασκαλίας και διδακτικοί στόχοι. Ζαχαρούλα Σμυρναίου Σχολή Φιλοσοφίας Τμήμα Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας

Παιδαγωγικά. Ενότητα Β: Γενικοί σκοποί της διδασκαλίας και διδακτικοί στόχοι. Ζαχαρούλα Σμυρναίου Σχολή Φιλοσοφίας Τμήμα Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας Παιδαγωγικά Ενότητα Β: Γενικοί σκοποί της διδασκαλίας και διδακτικοί στόχοι Ζαχαρούλα Σμυρναίου Σχολή Φιλοσοφίας Τμήμα Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας Σκοποί ενότητας Σύγχρονες προσεγγίσεις των γενικών σκοπών

Διαβάστε περισσότερα

Μουσική Αγωγή στην Προσχολική και Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Ζωή Διονυσίου

Μουσική Αγωγή στην Προσχολική και Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Ζωή Διονυσίου Μουσική Αγωγή στην Προσχολική και Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση Ζωή Διονυσίου Χρηματοδότηση Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό έχει αναπτυχθεί στα πλαίσια του εκπαιδευτικού έργου του διδάσκοντα. Το έργο «Ανοικτά Ακαδημαϊκά

Διαβάστε περισσότερα

«Οπτικοακουστική Παιδεία:... αδιέξοδα και διαδρομές»

«Οπτικοακουστική Παιδεία:... αδιέξοδα και διαδρομές» «Οπτικοακουστική Παιδεία:... αδιέξοδα και διαδρομές» (Πρόγραμμα Σπουδών για την Οπτικοακουστική Έκφραση) εισηγητής: Μένης Θεοδωρίδης Αγαπητοί φίλοι, Θα ήθελα να ευχαριστήσω όλους τους διοργανωτές για την

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος της εικόνας στα μαθήματα των φυσικών επιστημών

Ο ρόλος της εικόνας στα μαθήματα των φυσικών επιστημών ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Εθνικόν και Καποδιστριακόν Πανεπιστήμιον Αθηνών Σχολή Επιστημών Αγωγής, ΠΤΔΕ Κατεύθυνση: Εκπαίδευση στις Φυσικές Επιστήμες Ο ρόλος της εικόνας στα μαθήματα των φυσικών επιστημών Μέρος

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες

Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες Τίτλος: Ιστορίες δωματίων Βαθμίδα: 2 Τάξη: Ε Διάρκεια: 6 Χ 80 Περιγραφή Ενότητας Οι μαθητές και οι μαθήτριες μέσα από διάφορες δραστηριότητες που αφορούν στο δωμάτιό τους

Διαβάστε περισσότερα

Η σταδιακή ανάπτυξη της δοµής του, ήταν και το µοντέλο για όλα τα πρώτα ανάλογα εργαστήρια του Θεοδώρου, τα οποία κινούνταν σε αυτήν την θεµατική.

Η σταδιακή ανάπτυξη της δοµής του, ήταν και το µοντέλο για όλα τα πρώτα ανάλογα εργαστήρια του Θεοδώρου, τα οποία κινούνταν σε αυτήν την θεµατική. ΠΟΛΥΤΕΧΝΟ από το 2000 µέχρι σήµερα ένα εργαστήρι σκηνικής έκφρασης και δηµιουργίας, ή µια πρόταση ασκήσεων δηµιουργικής φαντασίας -------------------------------------------- (α) αντικείµενο και ιστορικό

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΜΑΡΙΑ Σ. ΖΙΩΓΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ 1 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΜΑΡΙΑ Σ. ΖΙΩΓΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ 1 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΜΑΡΙΑ Σ. ΖΙΩΓΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑ 1 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ 1.1 Να δοθεί ο ορισμός του προβλήματος καθώς και τρία παραδείγματα

Διαβάστε περισσότερα

Μάθηση σε νέα τεχνολογικά περιβάλλοντα

Μάθηση σε νέα τεχνολογικά περιβάλλοντα ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Μάθηση σε νέα τεχνολογικά περιβάλλοντα Ενότητα 4: Γνωστικές Θεωρίες Μάθησης Βασιλική Μητροπούλου-Μούρκα Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

4.4 Ερωτήσεις διάταξης. Στις ερωτήσεις διάταξης δίνονται:

4.4 Ερωτήσεις διάταξης. Στις ερωτήσεις διάταξης δίνονται: 4.4 Ερωτήσεις διάταξης Στις ερωτήσεις διάταξης δίνονται:! µία σειρά από διάφορα στοιχεία και! µία πρόταση / κανόνας ή οδηγία και ζητείται να διαταχθούν τα στοιχεία µε βάση την πρόταση αυτή. Οι ερωτήσεις

Διαβάστε περισσότερα

Κασιμάτη Αικατερίνη Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Παιδαγωγικού Τμήματος ΑΣΠΑΙΤΕ

Κασιμάτη Αικατερίνη Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Παιδαγωγικού Τμήματος ΑΣΠΑΙΤΕ Κασιμάτη Αικατερίνη Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Παιδαγωγικού Τμήματος ΑΣΠΑΙΤΕ Σύγχρονες θεωρητικές αντιλήψεις Ενεργή συμμετοχή μαθητή στην oικοδόμηση - ανάπτυξη της γνώσης (θεωρία κατασκευής της γνώσης-constructivism).

Διαβάστε περισσότερα

Η ιστορία της παιδικής συμπεριφοράς γεννιέται από την συνύφανση αυτών των δύο γραμμών (Vygotsky 1930/ 1978, σελ. 46).

Η ιστορία της παιδικής συμπεριφοράς γεννιέται από την συνύφανση αυτών των δύο γραμμών (Vygotsky 1930/ 1978, σελ. 46). 1896 1934 2 ξεχωριστές στην καταγωγή τους γραμμές ανάπτυξης: Α) Μία πρωτόγονη, φυσική γραμμή ανάπτυξης,, αυτόνομης εκδίπλωσης των βιολογικών δομών του οργανισμού, και Β) μία πολιτισμική, ανώτερη ψυχολογική

Διαβάστε περισσότερα

Παναής Κασσιανός, δάσκαλος Διευθυντής του 10ου Ειδικού Δ.Σ. Αθηνών (Μαρασλείου)

Παναής Κασσιανός, δάσκαλος Διευθυντής του 10ου Ειδικού Δ.Σ. Αθηνών (Μαρασλείου) Παναής Κασσιανός, δάσκαλος Διευθυντής του 10ου Ειδικού Δ.Σ. Αθηνών (Μαρασλείου) Ομιλία-συζήτηση με βασικό άξονα προσέγγισης το Φάσμα του Αυτισμού και με αφορμή το βιβλίο της Εύας Βακιρτζή «Το Αυγό» στο

Διαβάστε περισσότερα

21/02/17. Μετρήσεις. Μετρήσεις. Μετρήσεις ΕΠΑ 604: ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ & ΜΕΤΡΗΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΑΓΩΓΗ

21/02/17. Μετρήσεις. Μετρήσεις. Μετρήσεις ΕΠΑ 604: ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ & ΜΕΤΡΗΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΕΠΑ 604: ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ & ΜΕΤΡΗΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΑΓΩΓΗ 02_ Εισαγωγή στην αξιολόγηση και τις μετρήσεις στην προσχολική ηλικία Μετρήσεις Η μέτρηση είναι η αριθμητική απόδοση ενός χαρακτηριστικού Π.χ. καλός

Διαβάστε περισσότερα

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους του Σταύρου Κοκκαλίδη Μαθηματικού Διευθυντή του Γυμνασίου Αρχαγγέλου Ρόδου-Εκπαιδευτή Στα προγράμματα Β Επιπέδου στις ΤΠΕ Ορισμός της έννοιας του σεναρίου.

Διαβάστε περισσότερα

Τρόποι αναπαράστασης των επιστημονικών ιδεών στο διαδίκτυο και η επίδρασή τους στην τυπική εκπαίδευση

Τρόποι αναπαράστασης των επιστημονικών ιδεών στο διαδίκτυο και η επίδρασή τους στην τυπική εκπαίδευση Τρόποι αναπαράστασης των επιστημονικών ιδεών στο διαδίκτυο και η επίδρασή τους στην τυπική εκπαίδευση Κ. Χαλκιά Εθνικόν και Καποδιστριακόν Πανεπιστήμιον Αθηνών 2 Το διαδίκτυο: αποτελεί ένα νέο διδακτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΝΟΙΩΝ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ. Μάθημα 11 «Το εσωτερικό του ανθρώπινου σώματος» στην προσχολική ηλικία

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΝΟΙΩΝ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ. Μάθημα 11 «Το εσωτερικό του ανθρώπινου σώματος» στην προσχολική ηλικία ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΝΟΙΩΝ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ Μάθημα 11 «Το εσωτερικό του ανθρώπινου σώματος» στην προσχολική ηλικία Τα θέματά μας σήμερα Θα δούμε πώς αντιλαμβάνονται τα μικρά παιδιά το εσωτερικό

Διαβάστε περισσότερα

Σχολική Μουσική Εκπαίδευση: αρχές, στόχοι, δραστηριότητες. Ζωή Διονυσίου

Σχολική Μουσική Εκπαίδευση: αρχές, στόχοι, δραστηριότητες. Ζωή Διονυσίου Σχολική Μουσική Εκπαίδευση: αρχές, στόχοι, δραστηριότητες Ζωή Διονυσίου Χρηματοδότηση Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό έχει αναπτυχθεί στα πλαίσια του εκπαιδευτικού έργου του διδάσκοντα. Το έργο «Ανοικτά Ακαδημαϊκά

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 3: Δυο προσεγγίσεις που επηρεάζουν την εκπαιδευτική διαδικασία

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 3: Δυο προσεγγίσεις που επηρεάζουν την εκπαιδευτική διαδικασία Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 3: Δυο προσεγγίσεις που επηρεάζουν την εκπαιδευτική διαδικασία Νέο Πρόγραμμα iuσπcdcddccscsdcscsουδών Νηπιαγωγείου Διδάσκουσα: Μαρία Καμπεζά Τμήμα

Διαβάστε περισσότερα

Ημερολόγιο αναστοχασμού (Reflective Journal)

Ημερολόγιο αναστοχασμού (Reflective Journal) Ημερολόγιο αναστοχασμού (Reflective Journal) Ορισμός Ημερολόγιο αναστοχασμού (Reflective Journal) είναι ένα σταδιακά αναπτυσσόμενο κείμενο στον οποίο καταγράφονται παρατηρήσεις και αντιδράσεις σε σχέση

Διαβάστε περισσότερα

ηµιουργική Ψυχολογική Γραφή

ηµιουργική Ψυχολογική Γραφή ηµιουργική Ψυχολογική Γραφή Ζωντανά βιβλία, της Ιωάννας Ν. Τριπερίνα, Ψυχολόγου, MSc, µε ιστορίες που µάς δίνουν το έναυσµα να τις βιώσουµε, δραµατοποιήσουµε, συζητήσουµε, διαβάσουµε, ώστε να µάθουµε και

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΜΑΘΗΤΩΝ/ΤΡΙΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΗΣ Δ/ΛΙΑΣ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ. Μανώλης Πατσαδάκης

ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΜΑΘΗΤΩΝ/ΤΡΙΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΗΣ Δ/ΛΙΑΣ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ. Μανώλης Πατσαδάκης ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΜΑΘΗΤΩΝ/ΤΡΙΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΗΣ Δ/ΛΙΑΣ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Μανώλης Πατσαδάκης Γιατί Αξιολόγηση των Μαθητών; ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΕΠΙΛΟΓΗ Υποστηρίζει την επίτευξη των γενικών εκπ/κών στόχων της

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ. Ακολουθούν περιγραφές των Σεμιναρίων που οργανώνονται:

ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ. Ακολουθούν περιγραφές των Σεμιναρίων που οργανώνονται: ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ «Οικογένεια και Αυτισμός» «Επαγγελματικός Προσανατολισμός» «Μαθησιακές Δυσκολίες: Ανίχνευση, Σχεδιασμός, Παρέμβαση & Αποκατάσταση» «Μαθησιακές Δυσκολίες και Σχολικός Εκφοβισμός» «Εξερευνώντας

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηµατική. Μοντελοποίηση

Μαθηµατική. Μοντελοποίηση Μαθηµατική Μοντελοποίηση Μοντελοποίηση Απαιτητική οικονοµία και αγορά εργασίας Σύνθετες και περίπλοκες προβληµατικές καταστάσεις Μαθηµατικές και τεχνολογικές δεξιότητες Επίλυση σύνθετων προβληµάτων Μαθηµατικοποίηση

Διαβάστε περισσότερα

Mουσειοσκευή «Ζωγραφίζω το δέντρο» Το µάθηµα των εικαστικών ως µέσο περιβαλλοντικής εκπαίδευσης

Mουσειοσκευή «Ζωγραφίζω το δέντρο» Το µάθηµα των εικαστικών ως µέσο περιβαλλοντικής εκπαίδευσης Mουσειοσκευή «Ζωγραφίζω το δέντρο» Το µάθηµα των εικαστικών ως µέσο περιβαλλοντικής εκπαίδευσης Ελένη - Φαίη Σταµάτη ιευθύντρια Μουσείου Ελληνικής Παιδικής Τέχνης email: contact@childrensartmuseum.gr ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Διαβάστε περισσότερα

Αναδυόμενος γραμματισμός (emergent literacy)

Αναδυόμενος γραμματισμός (emergent literacy) Αναδυόμενος γραμματισμός (emergent literacy) Μαρία Παπαδοπούλου Αναπληρώτρια Καθηγήτρια ΠΤΠΕ, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας mariapap@uth.gr Η παρουσίαση αναπτύχθηκε για την πλατφόρμα Ταξίδι στον γραμματισμό Συνοπτική

Διαβάστε περισσότερα