Λέξεις κλειδιά: εικονογραφία, εικονολογία, ερµηνεία, επικοινωνιακό πλαίσιο, ιχνογράφηµα, Panofsky.

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Λέξεις κλειδιά: εικονογραφία, εικονολογία, ερµηνεία, επικοινωνιακό πλαίσιο, ιχνογράφηµα, Panofsky."

Transcript

1 Το Παιδικό και Εφηβικό Ιχνογράφηµα στην Εκπαιδευτική και Ψυχολογική Έρευνα: Ιστορία, Μεθοδολογικά Ζητήµατα και Παραδειγµατική Ανάλυση 1 Σοφία Τρούλη, Μιχάλης Κοντοπόδης & Stefanie Graeser Η χρήση του παιδικού και εφηβικού ιχνογραφήµατος στην εκπαιδευτική και ψυχολογική έρευνα άρχισε στα τέλη του 19ου αιώνα. Ωστόσο το πεδίο της αξιοποίησης του και των ερµηνειών του παραµένει θολό και περίπλοκο για τους/τις ερευνητές/-τριες. Το κεφάλαιο ξεκινά µε µία σύντοµη ιστορική αναφορά της χρήσης και των νοηµατοδοτήσεων του παιδικού και εφηβικού ιχνογραφήµατος στην εκπαιδευτική και ψυχολογική έρευνα µε συνοπτική παρουσίαση των διαφορετικώµ προσεγγίσεων (ψυχαναλυτική, αναπτυξιακή-ψυχολογική, αισθητική, γνωστική, συνδυαστικές/ σηµειωτικές προσεγγίσεις). Προχωρώντας τη µεθοδολογική συζήτηση, αναγνωρίζουµε την αξία του ιχνογραφήµατος ως έργου τέχνης και όχι µόνο ως επιστηµονικού εργαλείου και αναλύουµε, ως παράδειγµα, το ιχνογράφηµα ενός µαθητή σε ένα σχολείο δεύτερης ευκαιρίας στη Γερµανία. Στη βάση µιας σύνθετης µεθόδου αναλύουµε προεικονογραφικά, εικονογραφικά και εικονολογικά στοιχεία του ιχνογραφήµατος, και πώς αυτά αντανακλούν το ευρύτερο επικοινωνιακό πλαίσιο καθώς και τα υποκειµενικά βιώµατα του/της δηµιουργού-µαθητή/τριας. Λέξεις κλειδιά: εικονογραφία, εικονολογία, ερµηνεία, επικοινωνιακό πλαίσιο, ιχνογράφηµα, Panofsky. 1. Η χρήση του παιδικού ιχνογραφήµατος στην έρευνα - Ιστορική αναδροµή Το ιχνογράφηµα ως ελεύθερη έκφραση και επικοινωνία αποτελεί µία από τις πολλές «γλώσσες», µέσω των οποίων τα παιδιά και οι νέοι αφηγούνται ιστορίες που διαφορετικά θα µας έµεναν άγνωστες ή αποσπασµατικές (Kress, 1997 Pahl, 1999). Στο πλαίσιο αυτό το ιχνογράφηµα δίνει την αφορµή για ενδοπροσωπικούς και διαπροσωπικούς διαλόγους (Brooks, 2005), οι οποίοι µας ανοίγουν δρόµους για τη διερεύνηση των σκέψεων, των συναισθηµάτων, των στάσεων, των γνώσεων, αλλά και των ενδιαφερόντων, των εµπειριών και των βιωµάτων των παιδιών και εφήβων. Όπως θα δούµε αναλυτικά παρακάτω, το ενδιαφέρον των ερευνητών/τριών για το ιχνογράφηµα ως αντικείµενο και ως εργαλείο έρευνας µετατοπίστηκε σταδιακά από το ίδιο, ως τελικό προϊόν, στο παιδί/έφηβο- δηµιουργό, στη διαδικασία της ιχνογράφησης και στις δι-επαφές που συντελούνται την ώρα της ιχνογράφισης καθώς και στην εξέταση των πλαισίων επικοινωνίας και των σχέσεων τους. Υπό το πρίσµα της εκπαιδευτικής και ψυχολογικής ποιοτικής έρευνας, διαπιστώνεται η ύπαρξη πέντε τουλάχιστο βασικών προσεγγίσεων στην ανάλυση των ιχνογραφηµάτων. Πρόκειται για την αναπτυξιακή-ψυχολογική, την ψυχαναλυτική, την αισθητική, τη γνωστική, και συνδυαστικές/ σηµειωτικές προσεγγίσεις (µε κυριώτερες την πολυτροπική και τη στοιχειοθετηµένη). Αυτές οι προσεγγίσεις απορρέουν από το θεωρητικό πλαίσιο και το επιστηµολογικό παράδειγµα που ακολούθησαν οι ερευνητές/-τριες, αλλά και από τις απόψεις τους σχετικά µε τη διάκριση ή όχι αντίληψης και νόησης, οπτικού και νοητικού ρεαλισµού, και τις προτιµήσεις τους αναφορικά µε την ανάλυση του ιχνογραφήµατος µε κέντρο τον/τη θεατή ή τον/τη δηµιουργό ή τη διαδικασία ιχνογράφησης. 1 Το δεύτερο µέρος του παρόντος κεφαλαίου βασίστηκε στη δηµοσίευση Kontopodis, M. & Graeser, S. (2010) Die Leiter hochgehen oder Wie sich ein marginalisierter Schüler zu seiner Entwicklung in der Schule äußert : Eine exemplarische Zeichnungs-interpretation auf der Basis der dokumentarischen Methode. Cadernos de Pesquisa em Educação, 16(32), και µεταφράστηκε από τα Γερµανικά στα Ελληνικά από την Φανή Παραφόρου την οποία και ευχαριστούµε θερµά. 1

2 Από τα τέλη του 19 ου αιώνα, τα παιδικά ιχνογραφήµατα που ως τότε αντιµετωπίζονταν ως µουτζούρες, άρχισαν να αποτελούν αντικείµενο έρευνας. Σ αυτές τις έρευνες συνέβαλε η ανάπτυξη του ενδιαφέροντος για το παιδί και τον/ την έφηβο και ειδικότερα η αναγνώριση της επιστήµης της παιδοψυχολογίας. 2 Στο πλαίσιο του εµπειρικοθετικιστικού αλλά και του ορθολογιστικού-φορµαλιστικού παραδείγµατος και των αναπτυξιακών θεωριών, το παιδικό ιχνογράφηµα άρχισε να ερευνάται ως τελικό προϊόν των ιδεών του παιδιού. Σ αυτό το πλαίσιο, οι James Mark Baldwin, James Sully, William Stern, Ernst Meumann, David Katz, Karl Bühler, Florence Goodenough, Sophie Morgenstern και ο Jean Piaget σχεδίασαν µία σειρά από πειράµατα και τεστ (βλ. Wittmann, 2009 και Wittmann, χ.χ.). Ο πιο γνωστός εκφραστής αυτής της αναπτυξιακής-ψυχολογικής προσέγγισης είναι ο Georges-Henri Luquet, ο οποίος εφάρµοσε τη µακρόχρονη παρατήρηση, ως εργαλείο ποιοτικής έρευνας σε 1700 ιχνογραφήµατα της κόρης του, από την ηλικία των τριών έως των δέκα ετών και διαπίστωσε πως τη στιγµή που το παιδί ιχνογραφεί δεν παρατηρεί άµεσα το αντικείµενο που έχει µπροστά του αλλά ενεργεί βάσει ενός εσωτερικού προτύπου. 3 Τη δεκαετία του 1920, υπό την επίδραση και των ψυχαναλυτικών προσεγγίσεων, άρχισαν να εµφανίζονται τα τεστ που στη συνέχεια αξιοποιήθηκαν και για τη διερεύνηση της προσωπικότητας και ονοµάστηκαν προβολικά. 4 Για παράδειγµα σε αυτό το πλαίσιο η Florence Goodenough πρότεινε το 1926 το τεστ Ζωγράφισε έναν Άνθρωπο, αναζητώντας έναν µη λεκτικό τρόπο για να αξιολογήσει την ωριµότητα και τη νοηµοσύνη των παιδιών. Προβλήµατα αυτής της προσέγγισης αποτέλεσαν πρώτον η αποσύνδεση των ιχνογραφηµάτων από τη µελέτη των προθέσεων των ίδιων των παιδιών και από το πλαίσιο στο οποίο δηµιουργήθηκαν καθώς και το ό,τι το παιδικό ιχνογράφηµα αντιµετωπιζόταν ως µία πρώιµη µορφή της ενήλικης αναπαραστατικής ζωγραφικής (Anning & Ring, 2004). Όταν οι ερευνητές/-τριες αντιµετώπισαν την παιδική τέχνη ως µία αυτόνοµη µορφή τέχνης, άρχισαν να προτείνονται νέα µοντέλα ερµηνείας της, που σταδιακά έστρεφαν το ενδιαφέρον από το ίδιο το ιχνογράφηµα στο παιδί-δηµιουργό του. Την αρχή φαίνεται πως έκανε ο Βιεννέζος δάσκαλος καλλιτεχνικών Franz Cizek, ο οποίος το 1936 εισήγαγε τον όρο του παιδιού-καλλιτέχνη, προτείνοντας την αισθητική προσέγγιση, στο πλαίσιο του µοντερνισµού και του νατουραλιστικού παραδείγµατος. Διατύπωσε την άποψη πως η παιδική τέχνη θα πρέπει να αντιµετωπίζεται ως ξεχωριστή µορφή τέχνης, σε επίπεδο αισθητικό, τονίζοντας πως οι ενήλικες δεν πρέπει να επεµβαίνουν και να κατευθύνουν το παιδί. 5 2 Φαίνεται πως οι πρώτες παρατηρήσεις των ιχνογραφηµάτων, που σχετίζονταν µε τον έλεγχο της όρασης και του µολυβιού κατά τη διάρκεια του γραψίµατος, άρχισαν να γίνονται στη Γερµανία. Για την ανάπτυξη αυτής της ιδέας, όπως και για µία αναλυτική αναφορά στην περίοδο , βλ. Wittmann, Ο τρόπος εργασίας και οι απόψεις του G.-H. Luquet ανιχνεύονται στο έργο πολλών µεταγενέστερων ερευνητών/-τριων του παιδικού και εφηβικού ιχνογραφήµατος, βλ. Anning & Ring, 2004: σ Ο όρος προβολικά τεστ καθιερώθηκε γύρω στη δεκαετία του 1930, υπό την επίδραση της ανάπτυξης της επιστήµης της ψυχανάλυσης. Τη δεκαετία του 1940 σχεδιάστηκαν από τον John Buck τα τεστ Ζωγράφισε ένα σπίτι, ένα δέντρο, ένα πρόσωπο (Η.Τ.P. test), βλ. Anning & Ring, 2004: σσ και Malchiodi, 2001: σσ Πρώτη η Karen Manchover τo 1949, αξιοποιώντας το τεστ Ζωγράφισε ένα πρόσωπο, στο µεθοδολογικό πλαίσιο της ποιοτικής έρευνας, παρακίνησε τα παιδιά να της µιλήσουν για τα ιχνογραφήµατά τους, αναζητώντας πληροφορίες όχι µόνο για τη νοηµοσύνη και την προσωπικότητα αλλά και για τις εµπειρίες τους και τις σχέσεις τους µε τους άλλους (Malchiodi, 2001). Τα προβολικά τεστ χρησιµοποιούνται σε ευρεία κλίµακα σήµερα, σε συνδυασµό και µε τη γνωστική προσέγγιση. Για µερικά παραδείγµατα έρευνας στον ελληνικό χώρο βλ. Misailidi & Bonoti & Savva, Ο F. Cizek διατηρούσε επαφές µε τον ζωγράφο Gustav Klimt, ο οποίος παραδεχόταν πως επηρεαζόταν από την παιδική τέχνη. Αυτές οι απόψεις για την αισθητική αξία της παιδικού ιχνογραφήµατος επηρέασαν τους εκπαιδευτικούς και τους ψυχολόγους και ιδιαίτερα εκείνους που ασχολούνταν µε τη θεραπεία µέσω της τέχνης. Σταδιακά, το παιδικό ιχνογράφηµα άρχισε να αντιµετωπίζεται ως τέχνη της αθώας µατιάς Ο ίδιος ο Paul Klee 2

3 Σταδιακά το ενδιαφέρον άρχισε να µετατοπίζεται στη µελέτη των νοητικών διεργασιών του παιδιού-δηµιουργού και στη διερεύνηση των επιλογών του κατά την ιχνογράφηση. Ο Lev Vygotsky ήταν από τους πρώτους που παρατήρησε πως τα παιδιά ζωγραφίζουν και ταυτόχρονα λένε µία ιστορία, επισηµαίνοντας την άµεση σχέση του ιχνογραφήµατος µε τον λόγο του παιδιού (πρβλ. Brooks, 2009). Το 1969 ο γερµανός ψυχολόγος Rudolf Arnheim έκδωσε το βιβλίο του Οπτική Σκέψη (Arnheim, 2007), στο οποίο υποστήριζε πως όλη η σκέψη στηρίζεται στην οπτική αντίληψη και η διχοτοµία µεταξύ όρασης και σκέψης δεν υφίσταται. Το παιδί που µαθαίνει να βλέπει κάνει επιλογές, αφαιρέσεις και γενικεύσεις αυτών που αντιλαµβάνεται µε την όραση. Και σ αυτό το πλαίσιο, αµφισβητώντας τη νοησιαρχική αντίληψη ότι τα παιδιά ζωγραφίζουν ό,τι γνωρίζουν, επισήµανε πως τα παιδιά ζωγραφίζουν ό,τι βλέπουν (Wright, 2001 Anning & Ring, 2004). Αν και ο Arnheim θεωρείται εκπρόσωπος της αισθητικής προσέγγισης, υποστηρίζοντας πως η παιδική τέχνη έχει τη δική της αισθητική, το έργο του οδήγησε τους/τις ερευνητές/-τριες στη µελέτη του ιχνογραφήµατος ως γνωστικής διαδικασίας τα επόµενα χρόνια. Σταδιακά οι ερευνητές/-τριες κατέρριψαν τον µύθο του αθώου παιδικού µατιού και έστρεψαν το ενδιαφέρον τους στη διαδικασία της ιχνογράφησης. Το 1972, στις Ηνωµένες Πολιτείες, ο παιδαγωγός Elliot Eisner επαναδιατύπωσε το ερώτηµα του κατά πόσο υπάρχει µία φυσική εξέλιξη στην ανάπτυξη του παιδιού. Αναγνώρισε τη σηµασία της εµπειρίας και της καλλιτεχνικής εκπαίδευσης στη µάθηση του παιδιού και επισήµανε την αξία της «µυστικής» συζήτησης κάθε παιδιού µε το ιχνογράφηµά του και του ξεδιπλώµατος, σχεδόν µε κινηµατογραφικό τρόπο σκηνών από την καθηµερινή του ζωή, αλλά και τη φαντασία. Επίσης τοποθέτησε σε πρώτο πλάνο τις επικοινωνιακές διαστάσεις του ιχνογραφήµατος (πρβλ. Anning & Ring, 2004). Το 1976 ο Αµερικανός φιλόσοφος Nelson Goodman, υπό την επίδραση των κονστρουκτιβιστικών ψυχολογικών θεωριών και του ιστορικού της τέχνης Ernst Gombrich, έκδωσε το βιβλίο του Οι γλώσσες της τέχνης, ανοίγοντας νέους δρόµους για την ερµηνεία του παιδικού και εφηβικού ιχνογραφήµατος, υποστηρίζοντας πως το παιδί δεν προσπαθεί να αποδώσει τα αντικείµενα µε τρόπο που να θυµίζει την πραγµατικότητα αλλά µε συµβολικό τρόπο. O/ η ερευνητής/-τρια καλείται να ερµηνεύσει αυτά τα σύµβολα (Goodman, 2005). Το έργο του επηρέασε τόσο τη γνωστική όσο και τη σηµειωτική προσέγγιση στην κατανόηση των ιχνογραφηµάτων. Τη δεκαετία του 1970 το παιδικό και εφηβικό ιχνογράφηµα άρχισε να αποτελεί εργαλείο διερεύνησης της διαδικασίας επίλυσης προβληµάτων, υπό το πρίσµα της γνωστικής προσέγγισης. Η ψυχολόγος Jaqcueline Goodnow, επηρεασµένη από τη συνεργασία της µε τον Jerome Bruner µελέτησε τα παιδικά ιχνογραφήµατα και πρότεινε την γραµµατική της δράσης (Goodnow & Levine, 1973). Σύµφωνα µε αυτήν το παιδικό ιχνογράφηµα αποτελείται από µοτίβα, τα οποία συνδυάζονται µε συγκεκριµένο τρόπο σε µία σειρά γραφικών χαρακτηριστικών που επιλέγονται από το παιδί και δηµιουργούν ένα σύνολο. Το παιδί µε τη διαφοροποίηση κάποιων στοιχείων στο µοτίβο του, επιλύει τις γνωστικές συγκρούσεις αναπαραστατικής σκέψης ή δηµιουργεί «εναλλακτικά γνωστικά µοντέλα» (Μεταξάς, 2010: σ. 331). Υπό την επίδραση των θεωριών των Jerome Bruner και Gordon Wells για τη δηµιουργία του νοήµατος, αλλά και του Lev Vygotsky, σχετικά µε τη παιδική είχε πει πως τα έργα του µικρού του γιου ήταν καλύτερα από τα δικά του, γιατί δεν τα είχε φιλτράρει ο ενήλικος εγκέφαλος, βλ. Anning & Ring 2004: σσ

4 δηµιουργικότητα και τις σχέσης ιχνογραφήµατος και λόγου, η παιδαγωγός Haas Dyson, µέσω της εθνογραφικής έρευνας, υποστήριξε πως η δηµιουργία συµβόλων βρίσκεται στο κέντρο της ανθρώπινης ύπαρξης και παράλληλα, επισηµαίνοντας τις σχέσεις ζωγραφικής και γραφής, τόνισε τη σηµασία του ιχνογραφήµατος ως µέσου που δίνει γραφική φωνή (graphic voice) στις προθέσεις του παιδιού (Dyson, 1992 Ring, 2001 Anning & Ring, 2004). Παράλληλα µία σειρά από ερευνητές/-τριες, κυρίως παιδαγωγοί, επηρεασµένοι από το κριτικό-µετανεωτερικό παράδειγµα υποστήριξαν πως το παιδικό ιχνογράφηµα µπορεί να µελετηθεί ανεξάρτητα από τα αναπτυξιακά στάδια του παιδιού, ως µία σκόπιµη διαδικασία δηµιουργίας νοηµάτων, πιστεύοντας µεταξύ άλλων πως η δύναµη του ιχνογραφήµατος βρίσκεται στο γεγονός πως αναπαριστά πιο άµεσα τη σκέψη. Μεταξύ αυτών ήταν ο John Matthews 6, η Sue Cox 7, η Margaret Brooks 8 κ.ά.. Τη δεκαετία του 1990, η κρίση της αναπαράστασης οδήγησε τους/ τις ερευνητές/-τριες σε πιο εναλλακτικές προσεγγίσεις, µε επικρατέστερη τη σηµειωτική που στηρίχτηκε στις αποδοµητικές και σηµειωτικές θεωρίες. Ο Gunther Kress, παρατηρώντας τα ίδια του τα παιδιά, επισήµανε πως δρούν µε πολυτροπικό τρόπο και ότι είναι αδύνατο να διαχωριστεί το σώµα και η ενσώµατη δράση από το νου και τη νοητική δράση. Ακόµα υποστήριξε, πως µέσα από τα ιχνογραφήµατά τους, τα παιδιά παράγουν και αφηγούνται µε εικόνες ιστορίες, ανάλογα µε το θέµα που θα τους δοθεί, ενώ δεσµεύονται λιγότερο από τους ενήλικες από τις υπάρχουσες µεταφορές στην κουλτούρα τους. Καθώς ένα παιδί ζωγραφίζει αποτυπώνει την πραγµατικότητα, όπως τη βλέπει αλλά και όπως τη βιώνει. Σε αυτά τα πλαίσια, ο Gunther Kress µαζί µε τον Theo van Leeuwen πρότειναν το µοντέλο της Γραµµατικής του Οπτικού Σχεδίου για την περιγραφή και την ανάλυση των παιδικών ιχνογραφηµάτων (Kress & Leeuwen, ). Αυτό το µοντέλο απορρέει από την κοινωνική σηµειωτική, που «αντιµετωπίζει τα σηµεία ως αιτιολογηµένες συνδέσεις σηµαινόντων (µορφών) και σηµαινόµενων (νοηµάτων)» (Στάµου, Αλευριάδου & Ελευθερίου, 2011: σ. 326). Οι εικόνες στην προσέγγιση αυτή δεν είναι απλές αναπαραστάσεις, αλλά δηµιουργούν σχέσεις και επικοινωνούν µηνύµατα. 9 6 Ο John Matthews, καθηγητής καλλιτεχνικών, αξιοποίησε από τις αρχές της δεκαετίας του 1990 την παρατήρηση των παιδιών µέσω της φωτογραφίας και του φιλµ κατά τη διάρκεια της κατασκευής του ιχνογραφήµατος στο σπίτι τους. Διαπίστωσε ακόµα και τα πρώτα σχέδια των παιδιών αποτελούν προϊόντα περίπλοκων τρόπων έκφρασης και αναπαράστασης, τα οποία γίνονται σκόπιµα. Και εισήγαγε τη θεωρία για την τεσσάρων διαστάσεων γλώσσα των νηπίων, σύµφωνα µε την οποία κατά τη διάρκεια της ιχνογράφησης σώµα, γλώσσα, ήχοι, κινήσεις, συναισθήµατα αλληλεπιδρούν κατά τη διάρκεια της ιχνογράφησης. Βλ. ενδεικτικά Matthews, Η παιδαγωγός Sue Cox εφάρµοσε την εθνογραφική µέθοδο, λαµβάνοντας υπόψη τη σηµασία και την επίδρασή του λόγου κατά την παραγωγή του ιχνογραφήµατος. Πρότεινε την ολιστική µελέτη λόγου και εικόνας κατά τη διαδικασία παραγωγής του ιχνογραφήµατος και τόνισε πως κατά την ιχνογράφηση, συντελείται µία εποικοδοµητική διεργασία, όπου η σκέψη βρίσκεται σε δράση. Το παιδί δίνει µορφή στην εµπειρία του µε κάποια σκοπιµότητα, και κυρίως για να ορίσει την πραγµατικότητα. Βλ. ενδεικτικά Cox, Η παιδαγωγός Margaret Brooks επισήµανε τη σηµασία των ιχνογραφηµάτων ως µέσων πρόκλησης ενδοπροσωπικών και διαπροσωπικών διαλόγων µε σκοπό την κατασκευή των νοηµάτων από τα ίδια τα παιδιά και µίλησε για την οπτική σκέψη (visual thought), επισηµαίνοντας πως η δύναµη του ιχνογραφήµατος είναι πως αναπαριστά πιο άµεσα τη σκέψη. Βλ. ενδεικτικά Brooks, Το ιχνογράφηµα θεωρείται, όπως και το γλωσσικό κείµενο, ένα πολυτροπικό κείµενο µε τρεις βασικές λειτουργίες (και πολύ-λειτουργικό). Η πρώτη είναι η ιδεοποιητική. Με αυτήν τη λειτουργία εννοείται ο ρόλος της εικόνας να αποδώσει µε εικονικό κυρίως τρόπο τις βιωµατικές εµπειρίες, προσφέροντας παράλληλα µία αναπαράσταση της κοινωνικής πραγµατικότητας. Η δεύτερη διάσταση της ανάλυσης του ιχνογραφήµατος είναι η διαπροσωπική η οποία αφορά την στάση που έχει ο/η δηµιουργός της εικόνας µε τα απεικονιζόµενα αντικείµενα και τον τρόπο µε τον οποίο η/ο παραγωγός της εικόνας και τα απεικονιζόµενα αντικείµενα αλληλεπιδρούν µε τον/την θεατή. Η τρίτη διάσταση είναι κειµενική η οποία αναφέρεται στα ίδια τα 4

5 Εµπλουτίζοντας αυτές τις προσεγγίσεις ο Ralph Bohnsack αξιοποιώντας θεωρητικά εργαλεία από την κοινωνιολογία τη γνώσης της Σχολής του Mannheim (1980/ ) και από το µοντέλο εικονολογικής ανάλυσης του Erwin Panofsky διαµόρφωσε στη συνέχεια την στοιχειοθετηµένη µεθόδο (dokumentarische Methode) ανάλυσης εικόνων και κατ επέκταση ιχνογραφηµάτων. Η µέθοδος αυτή βασίζεται στην άποψη ότι υπάρχει διαφορά µεταξύ ενός επικοινωνιακού/ ενυπάρχοντος (kommunikativen/ immanenten) και ενός υποτακτικού/ στοιχειοθετηµένου νοηµατικού περιεχοµένου (konjunktiven/ dokumentarischen Sinngehalt). Το επικοινωνιακό νόηµα της έννοιας «σχολείο» για παράδειγµα παραπέµπει σε κάτι που δάσκαλοι/-ες, µαθητές/-τριες και γονείς µπορούν να ερµηνεύσουν µε τον ίδιο τρόπο. Την ίδια στιγµή το υποτακτικό νόηµα της έννοιας «σχολείο» για καθεµιά από αυτές τις κοινωνικές οµάδες διαφέρει, όπως διαφέρει η έννοια «σχολείο» ανάµεσα σε διαφορετικές παρέες µαθητών/τριών, γονείς από διαφορετικά κοινωνικά στρώµατα, πολιτισµικά υπόβαθρα κλπ. Το επικοινωνιακό νοηµατικό περιεχόµενο µπορεί να ερµηνευτεί περιγραφικά, ενώ το υποτακτικό νοηµατικό περιεχόµενο αναστοχαστικά, µέσω της στοιχειοθέτησης και της τεκµηρίωσης (Bohnsack & Nohl, 2001α β). Η µεθοδολογία ανάλυσης µε βάση αυτόν τον διαχωρισµό νοηµάτων αφορούσε κυρίως την ανάλυση φωτογραφιών οι οποίες απεικόνιζαν εφήβους ή τις οικογένειες τους, χωρίς αναγκαστικά να έχουν τραβηχτεί από τους ίδιους/τις ίδιες εφήβους. Οι συγγραφείς του παρόντος κεφαλαίου προσαρµόσαµε και διευρύναµε αυτή τη µεθοδολογία για τους σκοπούς της ανάλυσης παιδικών και εφηβικών ιχνογραφηµάτων συνδυάζοντας τη µεθοδολογία του Bohnsack µε εθνογραφικές προσεγγίσεις λαµβάνοντας υπόψη την ιστορία του παιδικού και εφηβικού ιχνογραφήµατος και τα ζητήµατα που τέθηκαν παραπάνω καθώς και σε µια σειρά από προηγούµενες δικές µας έρευνες (Kontopodis & Graeser, 2010 Πουρκός & Κοντοπόδης, ). Αυτό σηµαίνει ότι η ερµηνεία του ιχνογραφήµατος γίνεται σε συνδυασµό µε τη συλλογή και ερµηνεία µιας σειράς από συµπληρωµατικά δεδοµένα για τη διαδικασία της ιχνογράφησης καθώς και το επικοινωνιακό πλαίσιο. Η προσέγγιση αυτή παρουσιάζεται αναλυτικά στη συνέχεια µέσα από την παραδειγµατική ανάλυση του ιχνογραφήµατος ενός δεκαεξάχρονου νέου. 2. Ερευνητικό Πλαίσιο Το 2007 ο ένας από τους συγγραφείς του παρόντος άρθρου, ο Μιχάλης Κοντοπόδης διεξήγαγε µια έρευνα σ ένα σχολείο δεύτερης ευκαιρίας µιας από τις µεγάλες πόλεις της Γερµανίας. Μαθητές/-τριες, ηλικίας 16 ώς 19 χρόνων, των οποίων η µέχρι τότε σχολική πορεία ήταν ελάχιστα επιτυχής, είχαν εκεί τη δυνατότητα να αποκτήσουν σε διάστηµα δυο ετών το απολυτήριο κατώτερης τεχνικής εκπαίδευσης (Hauptschule, κάτι όπως απολυτήριο τεχνικού γυµνασίου, που κανονικά αφορά µαθητές/-τριες 15 χρόνων). Ο ερευνητής ως συµµετοχικός παρατηρητής, συνόδευε για τη διάρκεια ενός σχολικού έτους µια και µόνη σχολική τάξη στο πρώτο της έτος σ αυτό το σχολείο. απεικονιζόµενα αντικείµενα (και το γραπτό και προφορικό κείµενο, αν υπάρχουν) και στους τρόπους µε τους οποίους συνδέονται µεταξύ τους για να αποδώσουν το σύνολο. Διακρίνονται τρία σηµειωτικά πεδία: το συντακτικό, το σηµαντικό και το πραγµατιστικό. Η συντακτική ανάλυση παρέχει στοιχεία για τη µορφή, το χρώµα και τη σύνθεση, ενώ η σηµαντική ανάλυση για τα σηµασιολογικά πλέγµατα. Στο πραγµατιστικό πεδίο τα παιδιά δεν αγνοούν τα συµφραζόµενα, όπως διαφαίνεται στη χρήση των συνδηλώσεων και των κωδίκων. Για µία ανάλυση του µοντέλου στα ελληνικά βλ. Kress & Leeuwen, και Στάµου, Αλευριάδου & Ελευθερίου, 2011). Η στοιχειωθετηµένη προσέγγιση στην οποία βασίζεται η ανάλυση µας παρακάτω έχει πολλές οµοιότητες µε αυτή την προσέγγιση. 5

6 Εικόνα 1. Το ιχνογράφηµα του Ντέννυ για το πώς βιώνει το σώµα του στο σχολείο Ο σκοπός του ήταν να διερευνήσει τις σχέσεις µεταξύ καθηγητών/-τριών και µαθητών/-τριών και τους τρόπους µε τους οποίους αυτοί συµµετείχαν στις διάφορες σχολικές δραστηριότητες. Διεξήγαγε, επίσης, συνεντεύξεις µε το σύνολο των καθηγητών/-τριών και των µαθητών/- τριών, καθώς και ερευνητικές δραστηριότητες µε βάση εικαστικές µεθόδους, όπως παρουσιάζεται παρακάτω. Ο ερευνητής είχε, επίσης, ενεργό συµµετοχή στη διαδικασία του µαθήµατος και στη λειτουργία του σχολείου, καθώς το µεγαλύτερο µέρος των καθηγητών/- τριών και των µαθητών/ -τριών αντιµετώπιζε θετικά τη δραστηριότητά του ως ερευνητή. Το ιχνογράφηµα που αναλύουµε παρακάτω (βλ. Εικόνα 1) δηµιουργήθηκε από τον δεκαεξάχρονο Ντέννυ (ψευδώνυµο), ο οποίος το χρονικό διάστηµα, που το έκανε, είχε ήδη ξεκινήσει τον πρώτο χρόνο µαθητείας του στο προαναφερόµενο σχολείο. Η δηµιουργία του ιχνογραφήµατος για ερευνητικούς σκοπούς πραγµατοποιήθηκε στο πλαίσιο του µαθήµατος των εικαστικών, στο οποίο συµµετείχαν δέκα µαθητές και µαθήτριες, µια καθηγήτρια και ο ερευνητής Μ. Κοντοπόδης. Ο ερευνητής ζήτησε από τους/τις µαθητές/-τριες να ζωγραφίσουν ή να σχεδιάσουν σε µια κόλλα Α4 µια ή περισσότερες εικόνες για τον τρόπο που βιώνουν το σώµα τους στο σχολείο. Επιπλέον, τους ζήτησε να κάνουν στο ίδιο χαρτί σχόλια πάνω σε αυτό που ζωγράφισαν ή σχεδίασαν. Η εκτέλεση της εργασίας ήταν οικειοθελής. Οι µαθητές/- τριες ήταν ελεύθεροι/-ες να ασχοληθούν και µε κάτι διαφορετικό και είχαν τη δυνατότητα να επιλέξουν διάφορα υλικά, όπως ξυλοµπογιές, κηροµπογιές ή νεροµπογιές και να 6

7 χρησιµοποιήσουν τη συνολική διάρκεια της 90λεπτης διδακτικής ώρας για τη δηµιουργία του έργου τους Περιγραφική Ερµηνεία 3.1. Προεικονογραφικό επίπεδο Στο προεικονογραφικό επίπεδο ερµηνείας του ιχνογραφήµατος καταγράφεται µόνο αυτό που µπορεί να δει κανείς στο ιχνογράφηµα, µε όσο γίνεται πιο απλό, απτό και συγκεκριµένο τρόπο. Ως βάση για την εικόνα που θα αναλύσουµε χρησιµοποιήθηκε µια λευκή κόλλα από χαρτί, µεγέθους Α4, το οποίο µοίρασε ο ερευνητής Μιχάλης Κοντοπόδης στο πλαίσιο που µόλις περιγράψαµε. Στην επικεφαλίδα της κόλλας ήταν τυπωµένη µε µελάνι µαύρου χρώµατος η εξής οδηγία: «Ζωγράφισε ή σχεδίασε, παρακαλώ, µια εικόνα, η οποία να παρουσιάζει τον τρόπο µε τον οποίο βιώνεις το σώµα σου. Πρόσθεσε, επίσης, στην ίδια σελίδα µερικά σχόλια». Η οδηγία, όσον αφορά την οπτική διάσταση της, δεν αποτέλεσε συστατικό στοιχείο του ιχνογραφήµατος που έκανε ο Ντέννυ και που άρχιζε ακριβώς κάτω από το κείµενο. Το ιχνογράφηµα που έκανε ο Ντέννυ περιλαµβάνει και κέιµενο, οπότε χωρίζεται σε ένα κειµενικό και ένα οπτικό-εικονικό µέρος, τα οποία κατά την περιγραφική ερµηνεία θα αναλύσουµε χωριστά καταρχήν και θα συνδέσουµε στα πλαίσια της αναστοχαστικής ερµηνείας. Στα δυο τρίτα του πάνω µέρους της επιφάνειας της εικόνας έχει σχεδιαστεί µια σύνθεση που αποτελείται από µια φιγούρα που κρατά στο δεξί χέρι της ένα κλειδί και από µια σκάλα που ξεκινά κάτω αριστερά και κατευθύνεται πάνω δεξιά. Η φιγούρα, ιδωµένη από την πλευρά του θεατή, τοποθετείται αριστερά δίπλα από το κάτω άκρο της σκάλας. Ακριβώς πάνω από τη φιγούρα είναι γραµµένη στα γερµανικά η λέξη «εγώ». Ακριβώς, κάτω από αυτή δίπλα από το κλειδί µπορεί κανείς να διαβάσει τη λέξη «συγκέντρωση». Στο δεξί άνω άκρο της σκάλας είναι ζωγραφισµένη µια χρωµατισµένη επιφάνεια στο σχήµα µιας κλειδαρότρυπας. Από τη δεξιά µεριά έχει προστεθεί η λέξη «απολυτήριο». Η φιγούρα βρίσκεται ελαφρώς πλευρικά ως προς το θεατή και είναι σχεδιασµένη µε καθαρές γραµµές. Αναγνωρίζει κανείς έναν στρογγυλό κύκλο ως κεφάλι, το οποίο ακουµπά σε ένα σώµα µε χέρια και παλάµες και, τοποθετηµένα το ένα πίσω από το άλλο, πόδια και πατούσες. Δε µπορούν να αναγνωριστούν χαρακτηριστικά προσώπου. Η λέξη «εγώ» που βρίσκεται πάνω από τη φιγούρα αντιστοιχεί στη φιγούρα καθώς συνδέεται µε αυτή µέσω µιας πλάγιας πινελιάς, που συνδέει τη λέξη και το κεφάλι της (φιγούρας). Στο χέρι που εκτείνεται από τη δεξιά πλευρά της φιγούρας βρίσκεται σε οριζόντια θέση ένα κλειδί µε µια µεγάλη κεφαλή 11 και µια εξίσου µεγάλη άκρη. Εντύπωση προκαλεί ότι το κλειδί σε σύγκριση µε τη φιγούρα υπερέχει ξεκάθαρα ως προς το µέγεθος. Κατά παρόµοιο τρόπο όπως και στην περίπτωση της φιγούρας αντιστοιχεί στο κλειδί η λέξη «συγκέντρωση» που βρίσκεται κάτω από τη φιγούρα µέσω µιας πλάγιας πινελιάς, τοποθετηµένης ανάµεσα στην άκρη του κλειδιού και στο πρώτο γράµµα. Η φιγούρα είναι στραµµένη προς τη σκάλα που βρίσκεται στην αριστερή πλευρά της. Το πρώτο σκαλί της σκάλας βρίσκεται στο ίδιο ύψος µε τις πατούσες της φιγούρας. Η σκάλα είναι αναγνωρίσιµη από τις δώδεκα γραµµές που ξεκινούν από τα αριστερά προς τα δεξιά και 10 Μια συγκριτική ανάλυση περισσότερων ιχνογραφηµάτων παρουσιάζεται στο Πουρκός Μ. & Κοντοπόδης Μ. 2006, βλ. επίσης Kontopodis & Pourkos, Για τα ευρύτερα ζητήµατα και συνολικά αποτελέσµατα της έρευνας πρβλ. Kontopodis, Εννοούµε εδώ το τµήµα του κλειδιού, στο οποίο ακουµπά κανείς για να το πιάσει. 7

8 ακουµπούν οριζόντια η µια πάνω στην άλλη. Αυτές, ουσιαστικά, αποδίδουν τα σκαλιά. Η σκάλα έχει µια αρκετά απότοµη ανοδική κλίση. Μετά τα δώδεκα πρώτα ευδιάκριτα σκαλιά, αναπαρίσταται από κάθετες γραµµές, οι οποίες συναντώνται τελικά σε ένα σηµείο σχηµατίζοντας µια µορφή που µοιάζει µε µυτερό τρίγωνο. Τα υπόλοιπα σκαλιά υπονοούνται µέσα από µικρές πινελιές µε ορθογώνια κατεύθυνση. Η αναλογία ανάµεσα στα σκαλιά που είναι σχηµατισµένα µε λεπτοµέρεια και εκείνα που απλά υπονοούνται είναι 1 προς 1,5. Αριστερά και δεξιά δίπλα από τα σκαλιά, που είναι ευδιάκριτα, µπορεί κανείς να δει δυο κυµατιστές γραµµές. Αυτές αναπαριστούν µια καµπύλη-βουνό, στο οποίο είναι τοποθετηµένη η σκάλα. Αυτό που µπορεί να διακρίνει κανείς ως κλειδαρότρυπα στο άνω άκρο της σκάλας έχει το σχήµα ενός ζωγραφισµένου κύκλου µε ένα τρίγωνο ζωγραφισµένο από κάτω. Από τη δεξιά πλευρά, κάθετα τοποθετηµένη µεταξύ του άκρου της σκάλας και του κάτω άκρου της κλειδαρότρυπας βρίσκεται η λέξη απολυτήριο. Χωρίζεται σε δύο γραµµές, καθώς όπως φαίνεται δεν υπάρχει πλέον επαρκής χώρος στη σελίδα. Το αρχικό γράµµα της λέξης αγγίζει σχεδόν την κλειδαρότρυπα, έτσι ώστε να µπορεί κανείς να υποθέσει ότι ο όρος αυτός σαφώς αντιστοιχεί στο ιχνογραφηµένο στοιχείο. Στην εικόνα ανήκει και το παρακάτω κείµενο, το οποίο βρίσκεται στο κάτω µέρος του σκίτσου: «(Ισχύει για µένα) Προσπαθώ να µείνω µακριά από ναρκωτικές ουσίες και να πάρω εδώ στο #ΟΝΟΜΑ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ# το απολυτήριό µου. Είµαι σίγουρος ότι θα [το] καταφέρω µε λίγη συγκέντρωση.» Όπως τα ιχνογραφηµένα µέρη και οι επιµέρους λέξεις που έχουν προστεθεί στην εικόνα έτσι και το κείµενο αυτό είναι γραµµένο µε κηροµπογιά σε λιλά απόχρωση. Στο κείµενο ο µαθητής παραθέτει δύο στόχους που θέλει να πετύχει: Πρώτον, ο ίδιος δε θέλει να κάνει (πλέον) χρήση ναρκωτικών ουσιών. 12 Και δεύτερον θέλει να αποκτήσει το σχολικό απολυτήριο. Γράφει ότι «καταβάλλει κόπο» γι αυτό. Αυτό µας επιτρέπει να συµπεράνουµε ότι απαιτεί κάποια προσπάθεια από µέρους του το να µείνει µακριά από ναρκωτικές ουσίες και να συµµετέχει ενεργά στο σχολείο. Καθώς ο ίδιος αναφέρει τις ναρκωτικές ουσίες πριν το απολυτήριο, είναι πιθανό ότι ο πρώτος στόχος είναι και η προϋπόθεση για τον δεύτερο. Η πρόταση στην οποία ο ίδιος ονοµάζει τους στόχους του καταλήγει σε ένα θαυµαστικό, πράγµα που τονίζει τη σηµασία της. Ως µέσο για την επίτευξη αυτών των δύο στόχων έχει οριστεί η «συγκέντρωση». Αν και ο µαθητής δεν γράφει ρητά ότι θα καταφέρει µε συγκέντρωση αυτό που ανέφερε πιο πριν, µπορεί, ωστόσο, κανείς να υποθέσει, ότι η δεύτερη πρόταση αναφέρεται στην προηγούµενη. Δεν υπάρχει άλλο κείµενο. Στο ιχνογράφηµα αναφέρονται, επίσης, η συγκέντρωση και το απολυτήριο. Καθώς συµπληρώνει «Είµαι σίγουρος» ο γράφων υπογραµµίζει τη σιγουριά του ότι θα καταφέρει αυτό που έχει βάλει σκοπό. Θα µπορούσε, επίσης, να γράψει «ελπίζω», το οποίο θα ηχούσε, όµως, λιγότερο πειστικό. Επίσης, το ότι γράφει «µε λίγη» και όχι µε πολλή συγκέντρωση, µας επιτρέπει να υποθέσουµε πως αντιµετωπίζει µε µια σχετική άνεση την επίτευξη του στόχου του στην πράξη. Αν λάβουµε υπόψη ότι το ιχνογράφηµα δηµιουργήθηκε στο πλαίσιο µιας εθελοντικής σχολικής δραστηριότητας, µπορούµε να διαπιστώσουµε ότι ο Ντέννυ έχει πάρει στα σοβαρά τη δραστηριότητα και έχει κάνει σκέψεις γι αυτήν. Το ότι αναφέρει το πρόβληµα των ναρκωτικών ουσιών παραπέµπει στην καλή του σχέση µε τον ερευνητή. Η σχέση αυτή είναι αποτέλεσµα της καθηµερινής σχεδόν παρουσίας του ερευνητή για αρκετούς µήνες στο συγκεκριµένο σχολείο. 12 Πρόκειται για κάνναβη και ήπιες συνθετικές διεγερτικές ουσίες, ανάλογα µε την περίσταση. Ο όρος ναρκωτικές ουσίες παρακάτω χρησιµοποιείται όχι µε την επιστηµονική του έννοια αλλά µε την πιο γενική έννοια που τον χρησιµοποίησε ο ίδιος ο Ντέννυ. 8

9 3.2. Εικονογραφικό επίπεδο Στην περιγραφική ερµηνεία εικονογραφικού επιπέδου συµπεριλαµβάνονται οι «γνώσεις που εναπόκεινται σε επικοινωνιακή γενίκευση» ή και οι «κοινότυπες τυποποιήσεις». Δεν πρόκειται, σύµφωνα µε τον Bohnsack (2001), για χαρακτηριστικά ανά περίπτωση (δηλαδή υποτακτικά) νοηµατικά περιεχόµενα, αλλά για εκείνα τα νοηµατικά περιεχόµενα που είναι ευρέως διαδεδοµένα. Είναι δύσκολο να κατατάξει κανείς την αναπαριστώµενη φιγούρα του ιχνογραφήµατος σε κάποια κοινωνική οµάδα, καθώς δε παρουσιάζει κάποιο ιδιαίτερο χαρακτηριστικό, το οποίο για παράδειγµα θα µπορούσε να µας επιτρέψει να εξάγουµε συµπεράσµατα για την ηλικία, το φύλο, το επάγγελµα κ.λπ.. Ακόµη, η φιγούρα δεν έχει πρόσωπο, το οποίο να µας επέτρεπε να εξάγουµε ερµηνευτικά συµπεράσµατα. Το ντύσιµό της δεν διακρίνεται από κάποιο ιδιαίτερο γνώρισµα. Ξεχωρίζουν µόνο το παντελόνι, το πάνω µέρος και τα παπούτσια. Ο τρόπος µε τον οποίο µπορεί να αναπαρασταθεί ένας άνθρωπος µέσω του ντυσίµατος ως τέτοιος µπορεί να γίνει κατανοητή ως κοινότυπη τυποποίηση. Βάσει της επικοινωνιακής γνώσης, οι ανθρώπινες αναπαραστάσεις είναι αναγνωρίσιµες από βασικά χαρακτηριστικά, όπως είναι το κεφάλι, ο κορµός, οι βραχίονες και τα πόδια, χωρίς να χρειάζονται άλλα σηµεία ή πιο πυκνή περιγραφή. Μοναδικό χαρακτηριστικό που ξεχωρίζει είναι το ότι η φιγούρα κρατάει στο χέρι ένα κλειδί, το οποίο σχετίζεται µε την κλειδαρότρυπα που µπορεί να δει κανείς στο ιχνογράφηµα. Το κλειδί και η κλειδαρότρυπα αποτελούν τα πιο σηµαντικά συστατικά στοιχεία του. Όπως έχει ήδη αναφερθεί, ο Ντέννυ συνέδεσε τη φιγούρα, το κλειδί και την κλειδαρότρυπα µε λέξεις. Αυτές παραπέµπουν στη λειτουργία που καλούνται να επιτελέσουν τα στοιχεία του ιχνογραφήµατος. Η φιγούρα υποτίθεται πως αναπαριστά τον ίδιο το σκιτσογράφο, καθώς χαρακτηρίζεται ως εγώ. Ό,τι το κλειδί είναι ένα µέσο για να ανοίξει κάποιος την κλειδαρότρυπα, η οποία είναι τοποθετηµένη σε µια κλειδαµπαρωµένη πόρτα, ενέχει, επίσης, την επικοινωνιακή γνώση, ότι αυτό είναι κάτι δύσκολο και ενδεχοµένως σηµαντικό ή πολύτιµο. Το κλειδί φέρει, ωστόσο, και µια µεταφορική φόρτιση, καθώς µέσω της παράθεσης της λέξης συγκέντρωση αποκτά ένα συµβολικό περιεχόµενο που ξεπερνά τη λειτουργία ενός κλειδιού. Δεν θα ανοίξει το κλειδί την κλειδαριά, αλλά η συγκέντρωση. Είναι ακόµη αξιοσηµείωτο ότι το κλειδί συγκρινόµενο µε το µέγεθος της φιγούρας αναπαρίσταται, τουλάχιστον, σε ανθρώπινο µέγεθος. Αυτό το κλειδί δεν έχει το µέγεθος που συνηθίζουν να έχουν τα κλειδιά. Η φιγούρα κρατάει ένα κλειδί το οποίο ξεπερνά το µέγεθος του σώµατός της. Πρέπει λοιπόν να είναι κατά πολύ βαρύτερο σε σχέση µε το βάρος ενός κλειδιού συνηθισµένου µεγέθους. Για ποιον λόγο το κλειδί αναπαρίσταται τόσο υπερµέγεθες θα ξεκαθαριστεί παρακάτω στο πλαίσιο της αναστοχαστικής ερµηνείας. Και η κλειδαρότρυπα συνοδεύεται από γενικού τύπου συµβολικό περιεχόµενο, το οποίο µπορούµε να αναγνωρίσουµε, χωρίς λεπτοµερείς γνώσεις γι αυτόν που τη σχεδίασε και τα συµφραζόµενα του ιχνογραφήµατος. Ο δηµιουργός τη χαρακτηρίζει ως απολυτήριο. Μολονότι δεν απεικονίζεται η κλειδαριά, που ταιριάζει στην κλειδαρότρυπα, ωστόσο είναι αδιαµφισβήτητο ότι στην κλειδαρότρυπα ανήκει µια κλειδαριά, η οποία µπορεί να ανοιχτεί ή να κλειστεί (ή να κλειδωθεί). Και τα δυο φαίνεται να συµβολίζουν την απόκτηση του απολυτηρίου. Εκτός από τη µεταφορά κλειδαρότρυπας-κλειδιού εντοπίζεται ένα ακόµη στοιχείο στο ιχνογράφηµα, η συµβολική γλώσσα του οποίου χρήζει διερεύνησης. Η φιγούρα στέκεται στην εικόνα ακριβώς δίπλα από τους πρόποδες µιας σκάλας και είναι στραµµένη προς αυτήν, δίνοντας την εντύπωση ότι πρόκειται να ανέβει τις σκάλες. Η σκάλα οδηγεί στην κλειδαρότρυπα, τον στόχο της ανόδου. Όπως είναι γνωστό, µε το ανέβασµα µιας σκάλας καταλήγει κανείς από ένα σηµείο που βρίσκεται χαµηλά σε ένα υψηλότερο σηµείο. Αυτή η 9

10 άνοδος απαιτεί γενικά σωµατική προσπάθεια. Διαφέρει, ωστόσο, από άτοµο σε άτοµο το πόσο κοπιαστική µπορεί να είναι αυτή η άνοδος. Στην προκείµενη περίπτωση ο θεατής της εικόνας δεν γνωρίζει εξαρχής πόσο δύσκολο είναι για τη φιγούρα να ανέβει τη σκάλα και να φτάσει στην κλειδαρότρυπα. Επειδή όµως η σκάλα έχει απότοµη κλίση και µεγάλο ύψος, η άνοδος φαίνεται να είναι ιδιαίτερα δύσκολη για τη φιγούρα. Εκτός αυτού έχει να µεταφέρει και ένα τεράστιο κλειδί. Εάν συνδέσει κανείς όλα τα στοιχεία του ιχνογραφήµατος µεταξύ τους, µπορεί να διαπιστώσει ότι ο µαθητής-ιχνογράφος καλείται να υπερβεί ένα σηµαντικό εµπόδιο (σκαλοπάτια), προκειµένου να επιτύχει τον στόχο του (κλειδαρότρυπα). Ως εργαλείο (κλειδί) γι αυτόν τον σκοπό χαρακτηρίζει τη «συγκέντρωση», η οποίαν, ωστόσο, φαίνεται να είναι αφύσικα δύσκολη. Τα συγκεκριµένα αντικείµενα µετατρέπονται από τον Ντέννυ σε αφηρηµένες έννοιες κι έτσι το εµπόδιο της σωµατικά επίπονης αναρρίχησης των σκαλοπατιών µετατρέπεται σε διανοητικό εµπόδιο. Το κλειδί, το οποίο συµβολίζει τη συγκέντρωση, είναι ένα διαθέσιµο εργαλείο για αυτό το σκοπό. Η υπερµεγέθης απεικόνιση του κλειδιού καθιστά σαφή την υλικότητά του, το ειδικό του βάρος. Αυτό από την άλλη επιτρέπει να κάνουµε υποθέσεις σχετικά µε τη σηµασία της συγκέντρωσης. 4. Αναστοχαστική ερµηνεία Η περιγραφική ερµηνεία που έγινε παραπάνω αφορά κυρίως το τι αναπαρίσταται. Παρακάτω θα αναλύσουµε το πώς αναπαρίστανται τα στοιχεία που περιγράψαµε παραπάνω, προχωρώντας έτσι σε µία βαθύτερη ή πιο πυκνή ερµηνεία Σύνθεση, σκηνική χορογραφία και προβολή προοπτικής Η συνολική σύνθεση του ιχνογραφήµατος χαρακτηρίζεται από µια κίνηση από κάτω αριστερά προς τα πάνω δεξιά. Αυτή η κίνηση στοιχειοθετείται µέσω της τοποθέτησης της φιγούρας, της σκάλας και της κλειδαρότρυπας. Η φιγούρα βρίσκεται στο προσκήνιο της εικόνας, τον µεσαίο χώρο διαπερνά η σκάλα σε µια γωνία 45 µοιρών από αριστερά κάτω προς τα δεξιά πάνω. Η κλειδαρότρυπα βρίσκεται στο πίσω µέρος του ιχνογραφήµατος στη δεξιά πάνω γωνία. Αν τραβήξει κανείς τη νοητή γραµµή της σκάλας, βλέπει ότι η κλειδαρότρυπα βρίσκεται περίπου στη νοητή ευθεία στης σκάλας, η οποία καταλήγει σε ένα σηµείο εκτός της εικόνας. Σκάλα και κλειδαρότρυπα αποτελούν, συνεπώς, την ευθεία-στόχο. Το σχόλιο του µαθητή που έκανε το σκίτσο βρίσκεται, επίσης, στο µπροστινό µέρος της εικόνας. Ακόµη και αν δεν αποτελεί συστατικό µέρος της ζωγραφικής σύνθεσης, µπορεί κανείς µε άνεση να υποθέσει, ότι πρέπει να δώσει στην εικόνα ένα πλαίσιο που κλείνει µε φορά προς τα κάτω, καθώς το κείµενο βρίσκεται κάτω από τη σύνθεση που αποτελούν η φιγούρα, η σκάλα και η κλειδαρότρυπα. Όπως έχουµε ήδη εξηγήσει, η σκάλα βρίσκεται στο πίσω µέρος του ιχνογραφήµατος, εκτείνεται, ωστόσο, µέχρι τον µπροστινό και τον µεσαίο χώρο του. Έτσι διαµεσολαβεί ανάµεσα στο προσκήνιο και το φόντο, καταλαµβάνοντας µε αυτόν τον τρόπο κεντρική θέση στο ιχνογράφηµα. Μέσα από την απότοµη ανοδική κίνηση της σκάλας, τη διάτασή της προς τα επάνω, την πορεία της από αριστερά προς τα δεξιά και το γεγονός ότι η διαφοροποίηση της αναπαράστασης περιορίζεται όλο και περισσότερο, µικραίνει οπτικά και η σκάλα. Με τη 13 Σε εικόνες µε µεγαλύτερο αριθµό εικαστικών στοιχείων η ερµηνεία της τυπικής σύνθεσης και της σκηνικής χωρογραφίας είναι πολύ σηµαντικότερη και πλουσιότερη από ό,τι στην προκείµενη περίπτωση, πρβλ. Bohnsack 2001: σσ. 330 κ. ε. 10

11 βοήθεια αυτού του τρόπου αναπαράστασης ο µαθητής-ιχνογράφος απέδωσε τη διάσταση του βάθους στο ιχνογράφηµα, µέσω της οποίας µπορεί να δηµιουργηθεί η εντύπωση ότι η φιγούρα στέκεται κάτω µπροστά από τη σκάλα, η οποία οδηγεί προς τα πάνω µέσα από έναν µακρύ δρόµο. Η φιγούρα πρέπει, λοιπόν, να διανύσει µια σηµαντική απόσταση χώρου, προκειµένου να καταλήξει στην κλειδαρότρυπα. Ταυτόχρονα το ιχνογράφηµα συµπληρώνει µια διάσταση χρόνου, καθώς µπορεί κανείς να υποθέσει ότι η φιγούρα παριστάνει ένα πρόσωπο που είναι έτοιµο να ανεβεί τη σκάλα. Η πράξη της ανόδου διαρκεί ένα συγκεκριµένο χρονικό διάστηµα, η αρχή του οποίου είναι «παγωµένη» στην εικόνα. 4.2 Εικονολογική ερµηνεία Με βάση τα ερµηνευτικά βήµατα που ακολουθήσαµε ως τώρα, το απολυτήριο αποτελεί για τον δηµιουργό του ιχνογραφήµατος έναν στόχο που µπορεί να επιτευχθεί µόνο µέσα από εµπόδια, ενώ ταυτόχρονα παραµένει αφηρηµένος. Σύµφωνα µε τον ίδιο, η συγκέντρωση είναι, κυρίως, αυτή που οδηγεί στο απολυτήριο. Την ίδια στιγµή φαίνεται να υπάρχει µια σχετική δυσκολία και ως εκ τούτου να απαιτείται µια ιδιαίτερη προσπάθεια, ώστε να επιτευχθεί η δέουσα συγκέντρωση. Την στιγµή που δηµιουργείται το ιχνογράφηµα ο δηµιουργός του, ο Ντέννυ, είναι µαθητής στο σχολείο δεύτερης ευκαιρίας. Όπως έχουµε ήδη εξηγήσει, όλοι/ες οι µαθητές/- τριες που φοιτούν στο συγκεκριµένο σχολείο έχουν πίσω τους µια προβληµατική πορεία σχολικής επίδοσης, προέρχονται συχνά από κοινωνικά αδύναµες οικογένειες κι κάποιοι/ες από αυτούς/-ες έχουν προβλήµατα που προκύπτουν από τη χρήση ναρκωτικών ουσιών, όπως στην περίπτωση του Ντέννυ. Η εισαγωγή τους στο σχολείο αυτό σηµαίνει για αυτούς/-ές την τελευταία ευκαιρία να ολοκληρώσουν µε επιτυχία τη γενική εκπαίδευση. Αντίστοιχα µεγάλες είναι σίγουρα και οι προσδοκίες και το κίνητρο του Ντέννυ, ο οποίος µόλις έχει ξεκινήσει τον πρώτο του χρόνο εκεί. Δίπλα σε αυτά τα µάλλον θετικά συναισθήµατα ο Ντέννυ σίγουρα αγωνιά για το κατά πόσο θα καταφέρει να εκπληρώσει τις απαιτήσεις που του τίθενται. Πρόκειται σίγουρα για µια µεγάλη πίεση που τον βαραίνει. Τη στιγµή που δηµιουργείται το ιχνογράφηµα έχει ακόµη δυο έτη φοίτησης στο σχολείο δεύτερης ευκαιρίας. Αυτό το σηµείο εκκίνησης του χρόνου που του αποµένει στο σχολείο το απεικονίζει ο Ντέννυ µε το να αναπαριστά τον ίδιο του τον εαυτό ως τη φιγούρα που στέκεται στην άκρη µιας απότοµης και µακριάς σκάλας. Ακόµη και εάν η φιγούρα δεν παρουσιάζει κάποια ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, ορίζεται µέσω του συνοδευτικού κειµένου µε σαφήνεια πως πρόκειται σ αυτήν την περίπτωση για τον Ντέννυ. Το σηµείο όπου καταλήγει η σκάλα, η οποία αποτελεί το χρονικό και διανοητικό εµπόδιο, συνίσταται από µια κλειδαρότρυπα που συµβολίζει το απολυτήριο. Προκειµένου να ανοίξει η κλειδαριά, η φιγούρα, δηλαδή ο Ντέννυ είναι εφοδιασµένος µ ένα κλειδί, το οποίο συµβολίζει την «συγκέντρωση». Όπως έχει ήδη καταστεί σαφές, η εικόνα µέσω του τρόπου αναπαράστασης της σκάλας εµφανίζεται όχι µόνο τρισδιάστατη, αλλά διευρύνεται και σε µια χρονική διάσταση. Καθώς η φιγούρα είναι έτοιµη να ανέβει τη σκάλα, αναπαρίσταται µια δράση, η οποία έχει χρονική διάρκεια. Η σκάλα και το ανέβασµα συµβολίζουν τα δυο χρόνια φοίτησης στο σχολείο, τα οποία ο Ντέννυ έχει ακόµη να διανύσει και τα οποία αισθάνεται ως ένα µακρόπνοο και κουραστικό χρονικό διάστηµα. Όπως η απεικονιζόµενη φιγούρα πρέπει να σκαρφαλώσει τη σκάλα για να φτάσει στην κλειδαρότρυπα, έτσι και ο Ντέννυ πρέπει να καταβάλει κόπο κατά τη διάρκεια της διετούς φοίτησής του στο σχολείο. Με το να αναπαρίσταται η σκάλα ιδιαίτερα ψηλή και απότοµη, καθίσταται σαφές ότι το απολυτήριο είναι ένα επιθυµητό αγαθό το οποίο ωστόσο είναι δύσκολο να αποκτηθεί. Αυτή 11

12 την ερµηνεία στηρίζει και το ίδιο το σχόλιο του Ντέννυ, στο οποίο γράφει ότι «καταβάλλει κόπο» προκειµένου «να αποκτήσει το απολυτήριο στο σχολείο #ΌΝΟΜΑ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΊΟΥ#». Αν σκεφτεί κανείς ότι ο Ντέννυ µέχρι τώρα είχε, κυρίως, προβλήµατα στο σχολείο και τώρα αποκτά µια τελευταία ευκαιρία να επιτύχει µορφωτικά, είναι κατανοητό το γεγονός ότι αντιµετωπίζει τον χρόνο που βρίσκεται µπροστά του µε ανάµεικτα συναισθήµατα. Από τη µια πλευρά έχει υψηλά κίνητρα, προκειµένου να αξιοποιήσει αυτήν την τελευταία δυνατότητα να αποκτήσει το απολυτήριό του. Από την άλλη πλευρά, τον βαρύνει τεράστια πίεση. Προκειµένου να ολοκληρώσει και τα δύο αυτά χρόνια φοίτησης πρέπει και θέλει να συνεργαστεί καλά και να αντισταθεί σε ό,τι τον αποπροσανατολίζει. Ο Ντέννυ επιθυµεί από το περιβάλλον του να κατανοήσει και να αναγνωρίσει αυτές τις καλές προθέσεις του. Μια άλλη, συγκεκριµένη δυσκολία για τον Ντέννυ φαίνεται να συνιστούν τα προβλήµατα που σχετίζονται µε τη χρήση ναρκωτικών ουσιών, καθώς γράφει ότι θα ήθελε να κρατήσει τον εαυτό του µακριά από αυτές. Αν και δεν είναι γνωστές περαιτέρω λεπτοµέρειες σχετικά µε τα συγκεκριµένα προβλήµατα που αντιµετωπίζει ο Ντέννυ, το ότι οµολογεί ανοικτά πως έχει προβλήµατα που αφορούν τη χρήση ναρκωτικών ουσιών, καθιστά σαφές, ότι για τον ίδιο αποτελεί ένα σηµαντικό πρόβληµα, για το οποίο επιθυµεί να εκφραστεί. Η σκάλα δεν συµβολίζει λοιπόν µόνο τα δυο χρόνια φοίτησης που του αποµένουν στο σχολείο και τις προσδοκίες, που συνδέονται µε αυτά, και οι οποίες τον επιφορτίζουν, αλλά υπό ευρύτερη έννοια τα προβλήµατα του Ντέννυ που σχετίζονται µε τη χρήση ναρκωτικών ουσιών, τα οποία ο ίδιος θα ήθελε να επιλύσει. Ο Ντέννυ υπογραµµίζει το κίνητρο και την επιθυµία του να υπάρξει αναγνώριση ως προς αυτό και µέσω της χρήσης θαυµαστικού, το οποίο κλείνει αυτή την πρόταση του σχολίου του. Αξίζει τώρα να στραφούµε και στα βοηθητικά µέσα, τα οποία ο Ντέννυ παρουσιάζει τόσο ως στοιχεία της εικόνας όσο και κατονοµάζει απευθείας στο κείµενο. Το κλειδί που κρατά η απεικονιζόµενη φιγούρα στο χέρι της συµβολίζει τη συγκέντρωση, µε τη βοήθεια της οποίας µπορεί να ανοιχτεί η κλειδαρότρυπα που παριστά το απολυτήριο. Η µεταφορά κλειδίκλειδαρότρυπα έχει, επίσης, κειµενικό έρεισµα: «Είµαι σίγουρος, ότι θα τα καταφέρω µε λίγη συγκέντρωση.» Η συγκέντρωση δηλώνεται εδώ ως ένα µέσο αποφασιστικής σηµασίας, προκειµένου να αποκτήσει το απολυτήριο, η λέξη «λίγη» σχετικοποιεί, ωστόσο, τη σηµασία της συγκέντρωσης. Ο περιορισµός της σηµασίας της συγκέντρωσης και η αισιοδοξία που εκφράζεται µε σαφήνεια στο κείµενο βρίσκονται, όµως, σε αντίφαση µε την εικόνα: εκεί το µέγεθος του κλειδιού ξεπερνά εκείνο της φιγούρας που το κρατά. Με βάση αυτήν την υπερµεγέθη αναπαράσταση το κλειδί φαίνεται αφύσικα βαρύ, σχεδόν, όπως ένα φορτίο. Αυτό επιτρέπει να υποθέσουµε ότι το κλειδί αποτελεί µεν ένα βοηθητικό µέσο, ωστόσο την ίδια στιγµή, ίσως, να αποτελεί και εµπόδιο. Επειδή το κλειδί συµβολίζει τη συγκέντρωση, είναι και η συγκέντρωση κάτι το οποίο επιβαρύνει. Τουλάχιστον, φαίνεται πως το να επιτευκτεί συγκέντρωση δεν είναι αυτονόητο, αλλιώς δε θα δηµιουργούσε τέτοιο βάρος, µε την πιο κυριολεκτική σηµασία της λέξης. Η εικόνα µπορεί να ερµηνευθεί, λοιπόν, µε τον ακόλουθο τρόπο, ότι απαιτείται πολλή συγκέντρωση, προκειµένου να επιτευχθεί το απολυτήριο. Το κείµενο, τουναντίον, δηµιουργεί την εντύπωση, σα να θέλει ο Ντέννυ να µειώσει κάπως τη σηµασία της συγκέντρωσης και τον ιδιαίτερα κοπιαστικό χρόνο που έχει ακόµη να διανύσει. Ο Ντέννυ θα ήθελε, λοιπόν, από τη µια να καταστήσει σαφή την αισιοδοξία και το κίνητρό του, από την άλλη όµως να επιστήσει την προσοχή στις δυσκολίες και στις απαιτούµενες προσπάθειες, οι οποίες συνοδεύουν τον χρόνο που περνά στο σχολείο δεύτερης ευκαιρίας. 12

13 Και η κλειδαρότρυπα έχει ιχνογραφηθεί υπερβολικά µεγάλη σε µέγεθος, σε σύγκριση µε τη φιγούρα. Αυτό υπογραµµίζει, εκτός από την σαφή αναφορά στο κείµενο, για ακόµη µια φορά τη σηµασία του απολυτηρίου για τον Ντέννυ. Εκτός από τη συγκέντρωση, το κίνητρό του και τις δυσκολίες που προκύπτουν για αυτόν, ο Ντέννυ αναφέρει ένα επιπλέον σηµαντικό γι αυτόν συστατικό στοιχείο της περαιτέρω σχολικής του πορείας: «Προσπαθώ να κρατηθώ µακριά από ναρκωτικές ουσίες και να αποκτήσω το απολυτήριό µου εδώ στο #ΟΝΟΜΑ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ#.» Αυτό µας επιτρέπει να συµπεράνουµε ότι ο Ντέννυ έχει αποδεχτεί τον ρόλο του ως µαθητή στο σχολείο και ότι αυτό το σχολείο είναι σηµαντικό για αυτόν, όσον αφορά το άµεσο µέλλον του. Αναγνωρίζει λοιπόν από τη µια τους κανόνες του σχολείου, από την άλλη, όµως, ξεκαθαρίζει ότι η τήρησή τους σηµαίνει γι αυτόν ως µαθητή παρεµβάσεις που επιβαρύνουν τη ζωή του. Αυτό θα το εξηγήσουµε σε επίπεδο οργάνωσης λόγου περακάτω. 4.3 Οργάνωση λόγου (discourse) Τόσο στο γραπτό σχόλιο όσο και στην εικόνα εντοπίζονται δηλώσεις οι οποίες µπορούν να ταξινοµηθούν σε δυο κεντρικούς βασικούς λόγους (discourse): από τη µια γίνεται αναδροµή στον λόγο των δασκάλων, δηλ. σε έναν θεσµικό λόγο. Από την άλλη, διαφαίνονται στοιχεία υποκουλτούρας και άρα ενός λιγότερο θεσµικού λόγου, τα οποία αντιστοιχούν στη συγκεκριµένη κατάσταση ζωής του Ντέννυ ως µέλους µιας κοινότητας συνοµηλίκων. Με το να θεωρεί ο Ντέννυ το απολυτήριο ως τον απώτατο στόχο του και να αναγνωρίζει ότι η χρήση ναρκωτικών ουσιών µπορεί να του στερήσουν µια επιτυχή σχολική πορεία, δείχνει στον ερευνητή και στη δασκάλα την καλή θέληση του, να αποκτήσει ακόµη και το απολυτήριο. Ο ερευνητής και η δασκάλα εκλαµβάνονται εδώ ως εκπρόσωποι του σχολείου ως θεσµού. Σε αυτούς ο Ντέννυ θα ήθελε να διαµεσολαβήσει ότι αναγνωρίζει τις αξίες τους, καθώς και τις προϋποθέσεις για το απολυτήριο και επιθυµεί να τις αποδεχτεί. Αυτό συµβαίνει µε το να δίνει έµφαση ο Ντέννυ, κυρίως, µέσω του σχολίου του, κάτω από την εικόνα, στο κίνητρό του, το οποίο φαίνεται να είναι ιδιαίτερα υψηλό. Ο Ντέννυ επιθυµεί να καταβάλει προσπάθεια και θεωρεί δεδοµένο πως µε λίγη συγκέντρωση θα µετατρέψει το σχέδιό του σε πράξη. Στο ιχνογράφηµα του Ντέννυ αντικατοπτρίζεται, επίσης, ο λόγος (discourse) ότι ένα απολυτήριο είναι ένα σηµαντικό πιστοποιητικό, προκειµένου να βρει κανείς αργότερα µια θέση µαθητείας και να αποκτήσει µια ευκαιρία στην αγορά εργασίας. Επειδή ο Ντέννυ ζωγράφισε το απολυτήριο στην εικόνα ως στόχο και το κατονόµασε ως τέτοιο στο σχόλιο, δείχνει ότι τον απασχολεί, τουλάχιστον, η γενική άποψη ότι ένα καλό απολυτήριο από το σχολείο και µετέπειτα µια θέση εργασίας είναι η προϋπόθεση για µια επιτυχηµένη και συνάµα ευτυχισµένη ζωή µε την κοινότυπη έννοια που έχουν αυτοί οι όροι. Από την άλλη ο Ντέννυ αναγνωρίζει την κοινωνική συνθήκη που προστάζει να µην κάνει χρήση ναρκωτικών ουσιών προκειµένου να µην καταλήξει σε λάθος δρόµο. Αν ληφθεί υπόψη η µέχρι τώρα σχολική πορεία του και η κοινωνική προέλευσή του, τότε ο Ντέννυ είναι έτοιµος να βιώσει µια συγκεκριµένη κανονικοποίηση. Την ίδια στιγµή προσπαθεί κυρίως, µέσω του υποτακτικού νοηµατικού περιεχοµένου της εικόνας να δείξει, ότι είναι µέλος µιας οµάδας µαθητών και µαθητριών, οι οποίοι χρησιµοποιούν έναν εντελώς δικό τους λόγο. Οι µαθητές και οι µαθήτριες πρέπει να εκπληρώσουν τις προσδοκίες άλλων, οι οποίες βαρύνουν του ώµους τους. Ως µαθητής ο Ντέννυ καθιστά σαφές ότι υφίσταται πίεση. Αυτό συµβολοποιείται στην υπερµεγέθη αναπαράσταση του κλειδιού, αλλά και στη νοηµατοδότηση της συγκέντρωσης ως βοηθητικού µέσου και φορτίου ταυτόχρονα. Αυτό 13

14 γίνεται αναγνωρίσιµο από την πολύ απότοµη και µακριά σκάλα, την οποία η απεικονιζόµενη φιγούρα πρέπει να ανέβει. Στην εικόνα του ο Ντέννυ εκφράζει ότι οι κόποι του, όπως, επίσης, και οι προσπάθειες όλων των άλλων µαθητών και µαθητριών στο σχολείο δεύτερης ευκαιρίας πρέπει να γίνουν σεβαστές από τους δασκάλους και δασκάλες, από τον ερευνητή, καθώς και γενικότερα από την υπόλοιπη κοινωνία. 5. Ανακεφαλαίωση και Συζήτηση Η ερµηνεία του παραπάνω ιχνογραφήµατος θέτει µια σειρά από ζητήµατα που αφορούν το βίωµα του σώµατος και την εκπαίδευση περιθωριοποιηµένων µαθητών/-τριών στο συγκεκριµένο σχολείο δεύτερης ευκαιρίας, αλλά και γενικότερα στη Γερµανία, στα οποία δε θα επεκταθούµε εδώ (Kontopodis, ). Προεκτείνοντας τη συζήτηση για µεθοδολογικά ζητήµατα που ξεκίνησε µε την παρουσίαση της ιστορίας της χρήσης του παιδικού και εφηβικού ιχνογραφήµατος στην έρευνα, αξίζει να δώσουµε έµφαση στην παραδοχή ότι το ιχνογράφηµα δεν έχει νόηµα ως τέτοιο. Το νόηµα επιτελείται στο πλαίσιο µιας συγκεκριµένης επικοινωνιακής πράξης, στην προκειµένη περίπτωση µεταξύ του Ντέννυ και του ερευνητή. Όπως γράφει και ο Μεταξάς «βασική ιδέα στην ανάλυση ή ερµηνεία ιχνογραφηµάτων είναι η πλαισιοθέτητή τους στον βιωµατικό κόσµο των δηµιουργών τους ως δραστήριων δρώντων υποκειµένων» (2010, σ. 327). Σε λεπτοµέρειες της εικόνας εκδηλώνονται πολυεπίπεδες µεταφορικές και συµβολικές σηµασίες, κάποιες από τις οποίες µπορούν να γίνουν κατανοητές µε µια πρώτη µατιά και άλλες µέσα από εµπεριστατωµένη ανάλυση. Το παιδικό και εφηβικό ιχνογράφηµα µπορεί να θεωρηθεί ως ιδανικό µέσο έκφρασης ανεξάρτητα από το εκπαιδευτικό, κοινωνικό και πολιτιστικό υπόβαθρο και ανεξάρτητα από τις λεκτικές και γραφικές τους δυνατότητες ή τις δυσκολίες των παιδιών και εφήβων. Ο David Barry (1996) διέκρινε πως η έρευνα µέσω των τεχνών, και ειδικότερα των ιχνογραφηµάτων, µπορεί να γίνει ιδιαίτερα µορφογενετική. Και αυτό γιατί ο/η ερευνητής/-τρια µπορεί να αποσπάσει πληροφορίες που δεν θα µπορούσε να συγκεντρώσει µ άλλον τρόπο. Και µπορεί να είναι και µετασχηµατίζουσα, γιατί η συζήτηση δεν επικεντρώνεται µόνο στο τι και στο γιατί, αλλά και στο πώς. Ακόµη το ιχνογράφηµα µπορεί να αποτελέσει την αφορµή για τον φιλοσοφικό διάλογο µεταξύ παιδιών, εφήβων και εκπαιδευτικού ή και ερευνητή/τριας. Την ίδια στιγµή, προκειµένου να καταλήξουµε από µια επιφανειακή ερµηνεία σε µια τεκµηριωµένη και στοιχειοθετηµένη ερµηνεία, πρέπει να συνδυάσουµε διαφορετικές πληροφορίες που ξεπερνούν τις γενικές νοηµατικές διαστάσεις των χρησιµοποιούµενων συµβόλων και µεταφορών και αφορούν τα συγκεκριµένα υποτακτικά νοήµατα του πλαισίου στο οποίο ο συγκεκριµένο µαθητής δηµιουργεί το συγκεκριµένο ιχνογράφηµα. Η καλή σχέση ερευνητή/-τριας και µαθητή/-τριας-ιχνογράφου, η καλή γνώση του γενικού αλλά και του συγκεκριµένου πλαισίου, η πολυεπίπεδη ανάλυση εικονικών και λεκτικών στοιχείων και του συνδυασµού τους αποτελούν προϋποθέσεις για το µοίρασµα νοηµάτων µεταξύ των διαφορετικών συµµετεχόντων στην έρευνα. Βιβλιογραφία Anning, An. & K., Ring (2004). Making sense of children s drawings. London: Open University Press. Arnheim, R. (2007). Οπτική σκέψη (µτφρ./ επιµ. Ι. Ποταµιάνος & Γ. Βρυώνη). Θεσσαλονίκη: University Studio Press. 14

15 Austin, D. & Forinash, M. (2005). Arts-based research. In B. Wheeler (Ed.), Music therapy research (σσ ). BarcelonaQ Gilsum, NH. Barry, D. (1996). Artful inquiry: A symbolic constructionist approach to social science research. Qualitative Inquiry 2, σσ Bohnsack, R. (2001). Heidi. Eine exemplarische Bildinterpretation auf der Basis der dokumentarischen Methode. Στο: R. Bohnsack, I. Nentwig-Gesemann & Α-Μ. Nohl, (Επιµ.): Die dokumentarische Methode und ihre Forschungspraxis (σσ ). Opladen: Leske + Budrich. Bohnsack, R. & Nohl, A-M. (2001α). Exemplarische Textinterpretation: Die Sequenzanalyse der dokumentarischen Methode. Στο: R. Bohnsack, I. Nentwig-Gesemann & Α-Μ. Nohl, (Επιµ.): Die dokumentarische Methode und ihre Forschungspraxis (σσ ). Opladen: Leske + Budrich. Bohnsack, R. & Nohl, A-M. (2001β). Exemplarische Textinterpretation: Diskursorganisation und dokumentarische Methode. Στο: R. Bohnsack, I. Nentwig-Gesemann & Α-Μ. Nohl, (Επιµ.): Die dokumentarische Methode und ihre Forschungspraxis (σσ ). Opladen: Leske + Budrich. Brooks, M. (2005). Drawing as a unique mental development tool for young children: Interpersonal and intrapersonal dialogues. Contemporary Issues in Early Childhood, 6(1), Brooks, M. (2009). What Vygotsky can teach us about young children drawing. International Art in Early Childhood Research Journal, 1(1), Cox, S. (2005). Intention and meaning in young children s drawing. International Journal of Art and Design Education, 24(2), Dyson, H., A. (1992). Symbol makers, symbol weavers: How children link play, pictures, and print. Young Children, 45(2), Goodman, N. (2005). Γλώσσες της τέχνης (µτφρ. Βλαγκόπουλος Πάνος, επιµ. σειράς Γ. Ξηροπαίδης, Π. Καλλιγάς, Σ. Βιρβιδάκης). Αθήνα: Εκκρεµές. Goodnow, J. J. & Levine, R. A. (1973). The grammar of action: Sequence and syntax in children s copying. Cognitive Psychology 4, Kontopodis, M. (2011). Transforming the power of education for young minority women: narrations, meta-reflection, and societal change. Ethos, 39(1), Kontopodis, M. (2012). Neoliberalism, pedagogy and human development: Exploring time, mediation and collectivity in contemporary schools. London/ New York: Routledge/ Taylor & Francis. Kontopodis, M. & Pourkos, M. (2006). Das Alltagswissen von Jugendlichen über Zeit in der Schule: Von stillstehenden Uhren, aufeinander folgenden Blocks u. a. bildlichen Metaphern. Στο: M. Benites & B. Fichtner (Επιµ.), Vom Umgang mit Differenz: Globalisierung und Regionalisierung im interkulturellen Diskurs (σσ ). Oberhausen: Athena. Kontopodis, M. & Graeser, S. (2010). Die Leiter hochgehen oder Wie sich ein marginalisierter Schüler zu seiner Entwicklung in der Schule äußert : Eine exemplarische Zeichnungs-interpretation auf der Basis der dokumentarischen Methode. Cadernos de Pesquisa em Educação, 16(32), Kress, G. (1997). Before writing: Rethinking the paths to literacy. New York: Routledge. Kress, G. & Van Leeuwen, Th. (1996) Reading images: The grammar of visual Design. New York: Routledge. 15

16 Kress, G. & Van Leeuwen, Th. (2010). Η ανάγνωση των εικόνων. Η γραµµατική του οπτικού σχεδιασµού (µτφρ. Γ. Κουρµενταλά, επιµ. Φ. Παπαδηµητρίου). Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Matthews, J. (2003). Drawing and painting: Children and visual representation. London: Paul Chapman Publishing. Misailidi, Pl. & Bonoti, F. & Savva, G. (2012). Representations of loneliness in children s drawings. Childhood, first published online, doi: / (Προσπελάστηκε 22 Σεπτεµβρίου 2012) Malchiodi, K. (2001). Κατανοώντας τη ζωγραφική των παιδιών. Νέοι δρόµοι στην ψυχοθεραπεία (µτφρ. Χ. Ξενάκη, επιµ. Ν. Ανγνωστοπούλου). Αθήνα: Ελληνικά Γράµµατα. Μεταξάς, Γ. (2010). Η ανάλυση του ιχνογραφηµάτων ως εργαλείο ποιοτικής έρευνας στην ψυχολογία. Στο Μ. Πουρκός & Μ. Δαφέρµος (Επιµ.), Ποιοτική έρευνα στην ψυχολογία και στην εκπαίδευση: Επιστηµολογικά, µεθοδολογικά και ηθικά ζητήµατα (σσ ). Αθήνα: Τόπος. Μπέλλας, Θρ. (2000). Το ιχνογράφηµα του παιδιού ως µέσο και αντικείµενο έρευνας στα χέρια του εκπαιδευτικού. Αθήνα: Ελληνικά Γράµµατα. Mannheim, K. (1980/ ). Eine soziologische Theorie der Kultur und ihrer Erkennbarkeit (konjuktives und kommunikatives Denken). In K. Mannheim (Επιµ.), Strukturen des Denkens (σσ ). Frankfurt a. M.: Suhrkamp. Panofsky, E. (1955/1982). Meaning in the visual arts: Papers in and on art history. Chicago: University of Chicago Press. Pahl, K. (1999). Transformations: Μeaning making in a nursery. Stoke on Trent: Trentham Books. Πουρκός Μ. & Κοντοπόδης, Μ. (2005). Πώς βιώνουν το χρόνο στο σχολείο οι µαθητές 16 χρόνων. Ψυχολογία, 12(2), Πουρκός Μ. & Κοντοπόδης Μ. (2006). Η αντίληψη (κατανόηση) του χρόνου στις γλωσσικές και ιχνογραφικές µεταφορές των εφήβων. Επιστήµες της Αγωγής, 3, Ring, K. (2001). Young children drawing: Τhe significance of the context. Paper presented at the British Educational Research Association Annual Conference, University of Leeds, September. Στάµου, Γ., Αλευριάδου, Αν. & Ελευθερίου, Π. (2011). Ζωγράφισε τα άτοµα µε ειδικές ανάγκες. Στο Μ. Πουρκός & Ε. Κατσαρου (Επιµ.), Βίωµα, µεταφορά και πολυτροπικότητα: Εφαρµογές στην επικοινωνία, την εκπαίδευση, τη µάθηση και τη γνώση (σσ ). Αθήνα: Νησίδες. Wittmann, B. (Επιµ.) Spuren erzeugen: Zeichnen und Schreiben als Verfahren der Selbstaufzeichnung, Zurich, Berlin: diaphanes. Wittmann, B. χ.χ.. Meaningful sribbles. Children s drawings as psychological instruments, (Προσπελάστηκε 22 Σεπτεµβρίου 2012). Wright, S. (2002). Multi-modality in a new key: The significance of the art in research and education. Australian association of research in education, (Προσπελάστηκε 22 Σεπτεµβρίου 2012) 16

17 Child and Adolescent Drawings in Educational and Psychological Research: History, Methdological Issues and Exemplary Analysis Sofia Trouli, Michalis Kontopodis & Stefanie Graeser The use of child and adolescent drawings in educational and psychological research began in the late 19th century. The scope of drawing use remains however unclear while the interpretation of drawings presents a methodological challenge for most researchers. The chapter begins with sketching the history of use and interpretation of childhood and adolescent drawings in educational and psychological research. Through the presentation of various approaches (psychoanalytic, developmental-psychological, aesthetic, cognitive, semiotic and documentary) it becomes evident that the history of drawing use and interpretation is yet unwritten not only in the sense that it has not yet been studied fully, but also in the sense that it is not yet complete. Continuing the discussion, we recognize the value of the drawing as a piece of art and not only as a scientific tool. We then analyze, as an example, the drawing of a second-chance school student in Germany. Based on a composite method we analyze the pre-iconographic, iconographic and iconological drawing elements and how they reflect the broader communication context as well as the subjective experiences of the student-artist. Keywords: iconography, iconology, interpretation, communication context, drawing, Panofsky Δρ. Σοφία Τρούλη αρχαιολόγος και µουσειοπαιδαγωγός. Αυτήν την περίοδο εργάζεται µε σύµβαση έργου ως ερευνήτρια στο Εργαστήριο Διαπολιτισµικών και Μεταναστευτικών Σπουδών του Παιδαγωγικού Τµήµατος του Πανεπιστηµίου Κρήτης. Διεύθυνση: Ιωάννη Χαλκιαδάκη 3, Ρέθυµνο, Κρήτη Τηλέφωνο: Stefanie Graeser, µεταπτυχιακή φοιτήτρια στο τµήµα Γλωσσολογίας και Σπουδών Μέσων και Επικοινωνίας, Τεχνικό Πανεπιστήµιο Βερολίνου, Γερµανία. Διεύθυνση: Eppendorfer Weg 215, Hamburg, Germany. E- Mail: Δρ. Μιχάλης Κοντοπόδης, Επίκουρος Καθηγητής, Τµήµα Έρευνας και Θεωρίας στην Εκπαίδευση, Ελεύθερο Πανεπιστήµιο Άµστερνταµ. Συγγραφέας του Neoliberalism, Pedagogy and Human Development (Routledge, 2012), συνεπιµελητής του συλλογικού τόµου Children, development and education: Cultural, historical, anthropological perspectives (Springer, 2011).. Διεύθυνση: Department Research and Theory in Education, Free University, Prof E. M. Meijerslaan 2, 1183 AV Amstelveen, The Netherlands. Tel Dr. Sofia Trouli, archaeologist and museum educator. She is currently working as a researcher at the Center for Intercultural and Immigration Studies of the Department of Primary Education, University of Crete. Address: Ioanni Chalkiadaki Str. 3, Rethymnon, Crete Tel Dr. Michalis Kontopodis, associated professor at the Free University of Amsterdam, Department Research and Theory in Education. He is author of the book Neoliberalism, Pedagogy and Human Development (Routledge, 2012) and has also coedited with C. Wulf & B. Fichtner the book Children, development and education: Cultural, historical, anthropological perspectives (Springer, 2011). Address: Department Research and Theory in Education, Free University, Prof E. M. Meijerslaan 2, 1183 AV Amstelveen, The Netherlands. Tel Stefanie Graeser, ΜA student in Linguistics, Communication and Media Studies at Technische Universität Berlin, Germany. Address: Eppendorfer Weg 215, Hamburg, Germany. 17

18 18

Μιχάλης Μακρή EFIAP. www.michalismakri.com

Μιχάλης Μακρή EFIAP. www.michalismakri.com Μιχάλης Μακρή EFIAP www.michalismakri.com Γιατί κάποιες φωτογραφίες είναι πιο ελκυστικές από τις άλλες; Γιατί κάποιες φωτογραφίες παραμένουν κρεμασμένες σε γκαλερί για μήνες ή και για χρόνια για να τις

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΩΣ ΕΡΩΤΕΥΟΝΤΑΙ ΣΤΗ ΒΕΡΟΝΑ; Μικρός οδηγός για δραστηριότητες μελέτης κινηματογραφικών μεταφορών από θεατρικά έργα του Σαίξπηρ

ΠΩΣ ΕΡΩΤΕΥΟΝΤΑΙ ΣΤΗ ΒΕΡΟΝΑ; Μικρός οδηγός για δραστηριότητες μελέτης κινηματογραφικών μεταφορών από θεατρικά έργα του Σαίξπηρ ΠΩΣ ΕΡΩΤΕΥΟΝΤΑΙ ΣΤΗ ΒΕΡΟΝΑ; Μικρός οδηγός για δραστηριότητες μελέτης κινηματογραφικών μεταφορών από θεατρικά έργα του Σαίξπηρ αρχική εκδοχή: Θεοδωρίδης Μ. (2006), «Πώς ερωτεύονται στη Βερόνα; σκέψεις για

Διαβάστε περισσότερα

Προτάσεις για τις προαγωγικές και απολυτήριες ενδοσχολικές εξετάσεις μαθητών/τριών με ΕΕΑ ή και αναπηρία:

Προτάσεις για τις προαγωγικές και απολυτήριες ενδοσχολικές εξετάσεις μαθητών/τριών με ΕΕΑ ή και αναπηρία: Προτάσεις για τις προαγωγικές και απολυτήριες ενδοσχολικές εξετάσεις μαθητών/τριών με ΕΕΑ ή και αναπηρία: 1. Η διαφοροποιημένη αντιμετώπιση κατά τη διαδικασία εξέτασης των μαθητών/τριών με ΕΕΑ ή και αναπηρία

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ Στις ερωτήσεις πολλαπλών επιλογών για την ειδικότητα των νηπιαγωγών των εκπαιδευτικών πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη έμφαση, ακριβώς λόγω του μεγάλου ανταγωνισμού και των υψηλών βαθμολογιών

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη TETARTH 15 ΜΑΪΟΥ 2013 14.00-15.00 ΠΡΟΣΕΛΕΥΣΗ ΣΥΝΕΔΡΩΝ-ΕΓΓΡΑΦΕΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ, ΝΕΑ ΧΗΛΗ ΚΑΡΑΘΕΟΔΩΡΗ ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΑΙΘΟΥΣΑ 9 ΑΙΘΟΥΣΑ 10 ΑΙΘΟΥΣΑ ΣΥΝΕΛΕΥΣΕΩΝ 15.00-17.00 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1 Σκέφτομαι & Πράττω

Διαβάστε περισσότερα

Γενική οργάνωση σεναρίου. 1. Προαπαιτούμενες γνώσεις και πρότερες γνώσεις των μαθητών

Γενική οργάνωση σεναρίου. 1. Προαπαιτούμενες γνώσεις και πρότερες γνώσεις των μαθητών Παράρτημα 1: Τεχνική έκθεση τεκμηρίωσης σεναρίου Το εκπαιδευτικό σενάριο που θα σχεδιαστεί πρέπει να συνοδεύεται από μια τεχνική έκθεση τεκμηρίωσής του. Η τεχνική αυτή έκθεση (με τη μορφή του παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρητικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις στη μελέτη της περιοδικότητας: Μια συστημική προσέγγιση. Δέσποινα Πόταρη, Τμήμα Μαθηματικών, ΕΚΠΑ

Θεωρητικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις στη μελέτη της περιοδικότητας: Μια συστημική προσέγγιση. Δέσποινα Πόταρη, Τμήμα Μαθηματικών, ΕΚΠΑ Θεωρητικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις στη μελέτη της περιοδικότητας: Μια συστημική προσέγγιση Δέσποινα Πόταρη, Τμήμα Μαθηματικών, ΕΚΠΑ Δομή της παρουσίασης Δυσκολίες μαθητών γύρω από την έννοια της

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΜΑΡΙΑ Σ. ΖΙΩΓΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ 1 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΜΑΡΙΑ Σ. ΖΙΩΓΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ 1 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΜΑΡΙΑ Σ. ΖΙΩΓΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑ 1 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ 1.1 Να δοθεί ο ορισμός του προβλήματος καθώς και τρία παραδείγματα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ

ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΕΤΟΥΣ 2008 ( ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ 3Π /2008) ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ Κλάδοι: ΠΕ 05 ΓΑΛΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ, ΠΕ 06 ΑΓΓΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ, ΠΕ 07 ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΌ ΤΗ «ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ»ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΆΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΏΝ ΣΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΉ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΤΆΞΗ Ε.ΚΟΛΈΖΑ

ΑΠΌ ΤΗ «ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ»ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΆΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΏΝ ΣΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΉ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΤΆΞΗ Ε.ΚΟΛΈΖΑ ΜΑΘΗΣΗ ΜΕΣΩ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ 1 ΑΠΌ ΤΗ «ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ»ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΆΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΏΝ ΣΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΉ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΤΆΞΗ Ε.ΚΟΛΈΖΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΕΙΣΗΓΗΣΗΣ 1. Τι αλλαγές επιχειρούν τα νέα ΠΣ; 2 2. Γιατί το πέρασμα στην πράξη (θα)

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ. Δρ Χάρις Πολυκάρπου Συντονίστρια Θεατρικής Αγωγής, Γραφείο Αναλυτικών Π.Ι.

ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ. Δρ Χάρις Πολυκάρπου Συντονίστρια Θεατρικής Αγωγής, Γραφείο Αναλυτικών Π.Ι. ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Δρ Χάρις Πολυκάρπου Συντονίστρια Θεατρικής Αγωγής, Γραφείο Αναλυτικών Π.Ι. Ν.Α.Π. Θεατρικής Αγωγής Ορολογία: «Θεατρική Αγωγή αποτελεί η παιδαγωγική και κοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

Επίλυση Προβλημάτων με Χρωματισμό. Αλέξανδρος Γ. Συγκελάκης asygelakis@gmail.com

Επίλυση Προβλημάτων με Χρωματισμό. Αλέξανδρος Γ. Συγκελάκης asygelakis@gmail.com Επίλυση Προβλημάτων με Χρωματισμό Αλέξανδρος Γ. Συγκελάκης asygelakis@gmail.com 1 Η αφορμή συγγραφής της εργασίας Το παρακάτω πρόβλημα που τέθηκε στο Μεταπτυχιακό μάθημα «Θεωρία Αριθμών» το ακαδημαϊκό

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ. Περιμένης Κυριάκος Καθηγητής Τεχνολογίας Υπ/ντής 3 ου ΓΕΛ Κερατσινίου perimeniskiriakos@windowslive.

Η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ. Περιμένης Κυριάκος Καθηγητής Τεχνολογίας Υπ/ντής 3 ου ΓΕΛ Κερατσινίου perimeniskiriakos@windowslive. Η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Περιμένης Κυριάκος Καθηγητής Τεχνολογίας Υπ/ντής 3 ου ΓΕΛ Κερατσινίου perimeniskiriakos@windowslive.com Ο Ρόλος του Εκπαιδευτικού Στηρίζει τους μαθητές στην αξιοποίηση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 1. ΓΕΝΙΚΑ ΣΧΟΛΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΕΠΙΠΕΔΟ ΣΠΟΥΔΩΝ 7 ο ΚΩΔΙΚΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΑΥ3 ΕΞΑΜΗΝΟΣΠΟΥΔΩΝ Α ΤΙΤΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΙΙ ΠΟΙΟΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

Επαγγελματικές κάρτες

Επαγγελματικές κάρτες Επαγγελματικές κάρτες Αφροδίτη Οικονόμου Νηπιαγωγός afoikon@uth.gr Η παρουσίαση αναπτύχθηκε για την πλατφόρμα Ταξίδι στον γραμματισμό Θεματική: Τα επαγγέλματα των γονιών της τάξης μας ΤΙΤΛΟΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ:

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141 ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141 ΣΟΦΗ ΛΕΟΝΤΟΠΟΥΛΟΥ ΕΠΙΚΟΥΡΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 3 2. ΓΙΑΤΙ ΝΑ ΕΓΓΡΑΦΩ

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΕΝΝΟΙΕΣ:

Γλωσσάρι ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΕΝΝΟΙΕΣ: Γλωσσάρι Αυτό το γλωσσάρι, παρέχει ορισμούς / εξηγήσεις για όλες τις λέξεις ή φράσεις που χρησιμοποιούνται στην έρευνα, οι οποίες επιλέχθηκαν από τους εταίρους από όλα τα κράτη μέλη της Ε.Ε., που ενδεχομένως

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21 ου αιώνα) Νέο Πρόγραμμα Σπουδών, Οριζόντια Πράξη» MIS: 295450 Υποέργο 1: «Εκπόνηση Προγραμμάτων Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και οδηγών για τον εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Εισαγωγή Ενεργός συμμετοχή Κοινωνική αλληλεπίδραση Δραστηριότητες που έχουν νόημα Σύνδεση των νέων πληροφοριών με τις προϋπάρχουσες γνώσεις Χρήση στρατηγικών Ανάπτυξη της αυτορρύθμισης και εσωτερική σκέψη

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα αξιολόγησης εκπαιδευτικού λογισµικού

Θέµατα αξιολόγησης εκπαιδευτικού λογισµικού Θέµατα αξιολόγησης εκπαιδευτικού λογισµικού Όνοµα: Τάσος Αναστάσιος Επώνυµο: Μικρόπουλος Τίτλος: Αναπληρωτής Καθηγητής, Εργαστήριο Εφαρµογών Εικονικής Πραγµατικότητας στην Εκπαίδευση, Πανεπιστήµιο Ιωαννίνων

Διαβάστε περισσότερα

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ Η λέξη ΠΑΙΧΝΊΔΙ προέρχεται από την λέξη παίχτης παίζω παις. Με την έννοια παιχνίδι ορίζουμε την κατ εξοχήν αυθόρμητη και ενδιαφέρουσα δραστηριότητα των παιδιών που έχει ως στόχο

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητική διαδικασία και συγγραφή διατριβής: Μεθοδολογικές παρατηρήσεις ρ. Ηλίας Μαυροειδής Σ.Ε.Π., Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο Τα στάδια της ερευνητικής διαδικασίας Τα βασικά στάδια για την εκπόνηση

Διαβάστε περισσότερα

Περιγραφή ατοµικής περίπτωσης µεσήλικης γυναίκας µε Aποφευκτική ιαταραχή Προσωπικότητας και Αγοραφοβία 12ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας 14 17 Μαϊου 2009, Βόλος, Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας Χ. Βαρβέρη-Γ.

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΑ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΓΙΑ ΤΟ ΣΠΙΤΙ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΠΕΝΤΕ ΙΑΦΟΡΕΤΙΚΩΝ ΛΟΓΙΣΜΙΚΩΝ

ΜΙΑ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΓΙΑ ΤΟ ΣΠΙΤΙ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΠΕΝΤΕ ΙΑΦΟΡΕΤΙΚΩΝ ΛΟΓΙΣΜΙΚΩΝ ΜΙΑ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΓΙΑ ΤΟ ΣΠΙΤΙ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΠΕΝΤΕ ΙΑΦΟΡΕΤΙΚΩΝ ΛΟΓΙΣΜΙΚΩΝ ΕΝΤΥΠΟ Α ΦΥΛΛΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΜΑΘΗΤΗ Ιώ Παπαδηµητρίου 757 Σηµείωση: Θα πρέπει εδώ να σηµειωθεί ότι στην προσχολική αγωγή δε συνηθίζεται

Διαβάστε περισσότερα

ηµιουργική Ψυχολογική Γραφή

ηµιουργική Ψυχολογική Γραφή ηµιουργική Ψυχολογική Γραφή Ζωντανά βιβλία, της Ιωάννας Ν. Τριπερίνα, Ψυχολόγου, MSc, µε ιστορίες που µάς δίνουν το έναυσµα να τις βιώσουµε, δραµατοποιήσουµε, συζητήσουµε, διαβάσουµε, ώστε να µάθουµε και

Διαβάστε περισσότερα

Γνωστικές δοµές και συναίσθηµα Ειδικές Πηγές: Το φαινόµενο πολυπλοκότητας ακρότητας (Linville, 1982)

Γνωστικές δοµές και συναίσθηµα Ειδικές Πηγές: Το φαινόµενο πολυπλοκότητας ακρότητας (Linville, 1982) 91 στόχους µας και εποµένως δεν µας προκαλείται διέγερση και ούτε έντονο συναίσθηµα («σε συµπαθώ, αλλά δεν είµαι ερωτευµένος µαζί σου»). Τέλος, υπάρχει και η περίπτωση του «µαζί δεν κάνουµε και χώρια δεν

Διαβάστε περισσότερα

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Γιατί η Ρομποτική στην Εκπαίδευση; A) Τα παιδιά όταν σχεδιάζουν, κατασκευάζουν και προγραμματίζουν ρομπότ έχουν την ευκαιρία να μάθουν παίζοντας και να αναπτύξουν δεξιότητες Η

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών. Γ Οµάδα

Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών. Γ Οµάδα Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών Γ Οµάδα Διδάσκων: Αθ. Στογιαννίδης Λέκτορας 11ο Μάθηµα Διερεύνηση Προϋποθέσεων Διδασκαλίας - Α : Η θεωρία του Jean Piaget για τη νοητική ανάπτυξη του ανθρώπου

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΧΡΟΝΗ Ι ΑΚΤΙΚΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ

ΣΥΓΧΡΟΝΗ Ι ΑΚΤΙΚΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΠΕΤΡΟΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ ΣΥΓΧΡΟΝΗ Ι ΑΚΤΙΚΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΤΗΣ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ Απευθύνεται: Σε κάθε εκπαιδευτικό που ενδιαφέρεται να βελτιώσει και να εκσυγχρονίσει τη διδασκαλία του/της. Στους/ις υποψήφιους/ες

Διαβάστε περισσότερα

ΑΚΕΡΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ- ΠΡΑΞΕΙΣ ΑΥΤΩΝ 1.2 ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΩΝ ΑΡΝΗΤΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ

ΑΚΕΡΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ- ΠΡΑΞΕΙΣ ΑΥΤΩΝ 1.2 ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΩΝ ΑΡΝΗΤΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ ΑΚΕΡΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ- ΠΡΑΞΕΙΣ ΑΥΤΩΝ 1.1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ασχολήθηκα 30 χρόνια με τη διδασκαλία των Μαθηματικών του Γυμνασίου, τόσο στην Μέση Εκπαίδευση όσο και σε Φροντιστήρια. Η μέθοδος που χρησιμοποιούσα για τη

Διαβάστε περισσότερα

Η χρήση των λογοτύπων για την εκµάθηση της γραφής και της ανάγνωσης από παιδιά προσχολικής ηλικίας. ιευκολύνσεις και περιορισµοί 1

Η χρήση των λογοτύπων για την εκµάθηση της γραφής και της ανάγνωσης από παιδιά προσχολικής ηλικίας. ιευκολύνσεις και περιορισµοί 1 Η χρήση των λογοτύπων για την εκµάθηση της γραφής και της ανάγνωσης από παιδιά προσχολικής ηλικίας. ιευκολύνσεις και περιορισµοί 1 Οπτικός γραµµατισµός Τα παιδιά προσχολικής ηλικίας εκτίθενται συνεχώς

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικό Πρόγραµµα Αµµοθεραπείας (Sandplay Therapy Training Program )

Εκπαιδευτικό Πρόγραµµα Αµµοθεραπείας (Sandplay Therapy Training Program ) Εκπαιδευτικό Πρόγραµµα Αµµοθεραπείας (Sandplay Therapy Training Program ) Αποστολή Ο σκοπός της εκπαίδευσης είναι να προωθήσει τη µελέτη της αµµοθεραπείας (παιχνίδι µε άµµο) όπως διδάσκεται από την Dora

Διαβάστε περισσότερα

8. Η ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΤΟΥ ΤΑΛΕΝΤΟΥ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ

8. Η ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΤΟΥ ΤΑΛΕΝΤΟΥ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ 8. Η ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΤΟΥ ΤΑΛΕΝΤΟΥ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Πολυάριθµες είναι οι περιοχές όπου ένα ταλέντο ή µία χαρακτηριστική κλίση µπορεί να εκδηλωθεί. Το ταλέντο στα µαθηµατικά έχει ιδιαίτερα απασχολήσει την επιστηµονική

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕ ΙΟ ΕΞΑΤΟΜΙΚΕΥΜΕΝΗΣ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ

ΣΧΕ ΙΟ ΕΞΑΤΟΜΙΚΕΥΜΕΝΗΣ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ ΣΧΕ ΙΟ ΕΞΑΤΟΜΙΚΕΥΜΕΝΗΣ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ Επιµέλεια: Καλαντζής Παναγιώτης, ηµ. Σχ. Παίδων «Π. & Α. Κυριακού». Γνωστικό αντικείµενο: ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Ε ΗΜΟΤΙΚΟΥ 1. ΤΙΤΛΟΣ Ι ΑΚΤΙΚΗΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ: Μονάδες µέτρησης επιφανείας

Διαβάστε περισσότερα

Μαυρογένη Ελένη επιβλέπουσα καθηγήτρια: Ζακοπούλου Βικτωρία

Μαυρογένη Ελένη επιβλέπουσα καθηγήτρια: Ζακοπούλου Βικτωρία «Μετάφραση και προσαρμογή του Goodenough-Harris. Drawing Test (Harris, 1963) στα ελληνικά. Πιλοτική χορήγηση σε τριάντα περιπτώσεις παιδιών προσχολικής ηλικίας». Μαυρογένη Ελένη επιβλέπουσα καθηγήτρια:

Διαβάστε περισσότερα

Χρησιµοποίηση των τεχνικών του PIAGET (µέθοδος της συνέντευξης) για. την αξιολόγηση της νοητικής ανάπτυξης των παιδιών.

Χρησιµοποίηση των τεχνικών του PIAGET (µέθοδος της συνέντευξης) για. την αξιολόγηση της νοητικής ανάπτυξης των παιδιών. Χρησιµοποίηση των τεχνικών του PIAGET (µέθοδος της συνέντευξης) για την αξιολόγηση της νοητικής ανάπτυξης των παιδιών. 1. Ταξινόµ ηση. Ηλικία: 5-7 ετών. Σκοπός: Να διερευνήσουµε πώς το παιδί ταξινοµεί

Διαβάστε περισσότερα

αντισταθµίζονται µε τα πλεονεκτήµατα του άλλου, τρόπου βαθµολόγησης των γραπτών και της ερµηνείας των σχετικών αποτελεσµάτων, και

αντισταθµίζονται µε τα πλεονεκτήµατα του άλλου, τρόπου βαθµολόγησης των γραπτών και της ερµηνείας των σχετικών αποτελεσµάτων, και 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Όλα τα είδη ερωτήσεων που αναφέρονται στο «Γενικό Οδηγό για την Αξιολόγηση των µαθητών στην Α Λυκείου» µπορούν να χρησιµοποιηθούν στα Μαθηµατικά, τόσο στην προφορική διδασκαλία/εξέταση, όσο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΦΛΩΡΙΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙ.ΜΕ.Π.Α Β ΦΑΣΗ: ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΦΛΩΡΙΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙ.ΜΕ.Π.Α Β ΦΑΣΗ: ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΦΛΩΡΙΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙ.ΜΕ.Π.Α Β ΦΑΣΗ: ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ Φοιτητής: Παύλου Νικόλαος, Α.Ε.Μ: 2245, Ε Εξάμηνο Σχολείο: 1 ο Πειραματικό

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες

Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες Τίτλος: Κατοικίδια ζώα Βαθμίδα: 2 Τάξη: Ε Διάρκεια: 6 Χ 80 Περιγραφή Ενότητας Οι μαθητές/τριες εκφράζουν συναισθήματα και προβληματίζονται για θέματα που αφορούν τα κατοικίδια

Διαβάστε περισσότερα

Η ερευνητική διαδικασία: Προετοιμασία ερευνητικής πρότασης

Η ερευνητική διαδικασία: Προετοιμασία ερευνητικής πρότασης Η ερευνητική διαδικασία: Προετοιμασία ερευνητικής πρότασης και συγγραφή ερευνητικής έκθεσης / διατριβής. Δρ. Ηλίας Μαυροειδής Σ.Ε.Π.,., Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο Τα στάδια της ερευνητικής διαδικασίας

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Ορισμός μαθησιακών διαταραχών Η αδυναμία των μαθητών να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις ενός κανονικού σχολείου. Τα μαθησιακά προβλήματα ΔΕΝ οφείλονται

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ

Θέμα: ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΤΕΙ ΣΕΡΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΔΟΜΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ Θέμα: ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΩΝ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗΣ & ΟΙΚΟΔΟΜΙΚΗΣ Σύνταξη κειμένου: Μαρία Ν. Δανιήλ, Αρχιτέκτων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Γ' Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΓΕΝΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΙ Το μάθημα απευθύνεται σε μαθητές με ειδικό ενδιαφέρον για το ΕΛΕΥΘΕΡΟ-ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ( Εικαστική και Αρχιτεκτονική

Διαβάστε περισσότερα

8 Μαϊου 2010 - ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ. Δ ρ. Εµµανουηλίδου Καλλιόπη. Βιωµατικό σεµινάριο: Δ ΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΓΧΟΥΣ

8 Μαϊου 2010 - ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ. Δ ρ. Εµµανουηλίδου Καλλιόπη. Βιωµατικό σεµινάριο: Δ ΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΓΧΟΥΣ Βιωµατικό σεµινάριο: Δ ΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΓΧΟΥΣ 8 Μαϊου 2010 - ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ Επιστηµονικά υπεύθυνη: Δ ρ. Εµµανουηλίδου Καλλιόπη MEd, MEd, MSc, Cert.Couns., PhD Επιστηµονική συνεργάτης Α.Π.Θ.! Δ ιοργάνωση: Χορηγός

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Το μάθημα της Θεατρικής Αγωγής θα διδάσκεται από φέτος στην Ε και Στ Δημοτικού. Πρόκειται για μάθημα βιωματικού χαρακτήρα, με κύριο

Διαβάστε περισσότερα

Pos matome Griko: Το εκπαιδευτικό υλικό. Β Επίπεδο για ενηλίκους. Μαριάννα Κατσογιάννου, Γλωσσολόγος, Καθηγήτρια, Παν/μιο Κύπρου

Pos matome Griko: Το εκπαιδευτικό υλικό. Β Επίπεδο για ενηλίκους. Μαριάννα Κατσογιάννου, Γλωσσολόγος, Καθηγήτρια, Παν/μιο Κύπρου Pos matome Griko: Το εκπαιδευτικό υλικό. Β Επίπεδο για ενηλίκους Μαριάννα Κατσογιάννου, Γλωσσολόγος, Καθηγήτρια, Παν/μιο Κύπρου Χαιρετίζοντας την σημερινή εκδήλωση εκ μέρους του Πανεπιστημίου Κύπρου, θα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΣΤΑΣΗΣ ΜΑΘΗΤΩΝ ΕΝΑΝΤΙ ΤΗΣ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΜΕ Η ΧΩΡΙΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟ

ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΣΤΑΣΗΣ ΜΑΘΗΤΩΝ ΕΝΑΝΤΙ ΤΗΣ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΜΕ Η ΧΩΡΙΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟ 556 3 Ο ΣΥΝΕ ΡΙΟ ΣΤΗ ΣΥΡΟ ΤΠΕ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΣΤΑΣΗΣ ΜΑΘΗΤΩΝ ΕΝΑΝΤΙ ΤΗΣ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΜΕ Η ΧΩΡΙΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟ Ματούλας Γεώργιος άσκαλος Σ Ευξινούπολης

Διαβάστε περισσότερα

Στα 1849 ο Sir David Brewster περιγράφει τη μακροσκοπική μηχανή λήψης και παράγονται οι πρώτες στερεοσκοπικές φωτογραφίες (εικ. 5,6).

Στα 1849 ο Sir David Brewster περιγράφει τη μακροσκοπική μηχανή λήψης και παράγονται οι πρώτες στερεοσκοπικές φωτογραφίες (εικ. 5,6). ΣΤΕΡΕΟΣΚΟΠΙΑ Η στερεοσκοπία είναι μια τεχνική που δημιουργεί την ψευδαίσθηση του βάθους σε μια εικόνα. Στηρίζεται στο ότι η τρισδιάστατη φυσική όραση πραγματοποιείται διότι κάθε μάτι βλέπει το ίδιο αντικείμενο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ Δ.Σ. ΦΛΩΡΙΝΑΣ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ: ΠΟΥΓΑΡΙΔΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΤΑΞΗ : Γ

ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ Δ.Σ. ΦΛΩΡΙΝΑΣ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ: ΠΟΥΓΑΡΙΔΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΤΑΞΗ : Γ ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ Δ.Σ. ΦΛΩΡΙΝΑΣ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ: ΠΟΥΓΑΡΙΔΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΤΑΞΗ : Γ ΦΛΩΡΙΝΑ 2014 1 ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ : «ΣΕΡΓΙΑΝΙ ΣΤΟΥΣ ΡΟΜΟΥΣ ΤΗΣ ΦΛΩΡΙΝΑΣ» ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟΣ : ΠΟΥΓΑΡΙ ΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ-ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

2% 20% 20% ΚύπροςΚύπρος 23.000

2% 20% 20% ΚύπροςΚύπρος 23.000 ΧΑΡΙΣΜΑΤΙΚΑ ΠΑΙΔΙΑ Ψηλές Ικανότητες 2% 20% 20% ΚύπροςΚύπρος 23.000 ΧΑΡΙΣΜΑΤΙΚΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΑ ΔΙΚΑ ΣΑΣ ΠΑΙΔΙΑ! ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΤΕ ΤΑ ΒΟΗΘΗΣΤΕ ΤΑ! ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΗ ΧΑΡΙΣΜΑΤΙΚΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ Πρώτο Σημαντικό Βήμα Σωστή Διαχείριση

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτήσεις Αθλητικής Ψυχολογίας Σχολή Προπονητών Γυμναστικής

Ερωτήσεις Αθλητικής Ψυχολογίας Σχολή Προπονητών Γυμναστικής Ερωτήσεις Αθλητικής Ψυχολογίας Σχολή Προπονητών Γυμναστικής 1. Το ερευνητικό αντικείμενο της αθλητικής ψυχολογίας έχει (α) ψυχοφυσιολογική κατεύθυνση (β) γνωστικο-συμπεριφορική κατεύθυνση (γ) κοινωνικο-ψυχολογική

Διαβάστε περισσότερα

ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά για αξίες και συναισθήματα»

ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά για αξίες και συναισθήματα» Ημερομηνία 8/4/2015 Μέσο Συντάκτης Link http://artpress.sundaybloody.com/ Βασίλης Κάργας http://goo.gl/di6ugf Μαρίνα Γιώτη, συγγραφέαςεικονογράφος : «Τα παραμύθια είναι ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά

Διαβάστε περισσότερα

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γυναίκες καλλιτέχνες και δημόσιος χώρος στη σύγχρονη Ελλάδα: όροι και όρια μιας σχέσης Διάχυτη είναι στις μέρες μας η αντίληψη ότι πλέον οι αντιξοότητες, θεσμικές

Διαβάστε περισσότερα

TEACCH: ΘΕΡΑΠΕΙΑ & ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ & ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ. Β. Α. Παπαγεωργίου Παιδοψυχίατρος

TEACCH: ΘΕΡΑΠΕΙΑ & ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ & ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ. Β. Α. Παπαγεωργίου Παιδοψυχίατρος TEACCH: ΘΕΡΑΠΕΙΑ & ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ & ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ Β. Α. Παπαγεωργίου Παιδοψυχίατρος Τι Είναι ο Αυτισμός; 1. Διαταραχή Επικοινωνίας: Επηρεάζει την κατανόηση και τη χρήση όλων των

Διαβάστε περισσότερα

Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο

Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο Βασίλης Παυλόπουλος Τομέας Ψυχολογίας, Πανεπιστήμιο Αθηνών Ανακοίνωση στο 7 ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας, Λευκωσία,

Διαβάστε περισσότερα

Β' Μέρος ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΙ ΦΑΚΕΛΟΙ

Β' Μέρος ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΙ ΦΑΚΕΛΟΙ Β' Μέρος ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΙ ΦΑΚΕΛΟΙ 58 Εκπαιδευτικά παιχνίδια Β Μέρος / Εκπαιδευτικά Φάκελοι ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΙ ΦΑΚΕΛΟΙ Οι εκπαιδευτικοί φάκελοι που παρουσιάζονται στο Β μέρος αυτού του βιβλίου έχουν δημιουργηθεί

Διαβάστε περισσότερα

, α µα.., asotirakis@aegean.gr, 2241025931 α α α, α µα.., kmath@otenet.gr, 2241065194. α α α α α α α α α «α µα. α α µ «α α µα» α

, α µα.., asotirakis@aegean.gr, 2241025931 α α α, α µα.., kmath@otenet.gr, 2241065194. α α α α α α α α α «α µα. α α µ «α α µα» α , α µα.., asotirakis@aegean.gr, 2241025931 α α α, α µα.., kmath@otenet.gr, 2241065194 ΠΕΡΙΛΗΨΗ α α α α µα α 04. α α α α α α α α α α «α µα µα» µ µ α µα α α α α µ α α µ «α α µα» α µα α α µ α µ α α α α α

Διαβάστε περισσότερα

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές

Διαβάστε περισσότερα

Β06Σ03 ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ

Β06Σ03 ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Β06Σ03 ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ Ενότητα 2: Επαγωγική-περιγραφική στατιστική, παραµετρικές

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΩΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ ΚΑΙ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Διδακτική της Πληροφορικής

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΩΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ ΚΑΙ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Διδακτική της Πληροφορικής ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΩΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ ΚΑΙ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Διδακτική της Πληροφορικής Η Πληροφορική ως αντικείμενο και ως εργαλείο μάθησης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης)

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΓΕΝΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΙ Το μάθημα απευθύνεται σε μαθητές με ειδικό ενδιαφέρον για το ΣΧΕΔΙΟ (Ελεύθερο και Προοπτικό) και που ενδέχεται

Διαβάστε περισσότερα

Μια καινοτομική διδακτική πρόταση για την τριβή, δομημένη σε στοιχεία από την Ιστορία της τριβής

Μια καινοτομική διδακτική πρόταση για την τριβή, δομημένη σε στοιχεία από την Ιστορία της τριβής Μια καινοτομική διδακτική πρόταση για την τριβή, δομημένη σε στοιχεία από την Ιστορία της τριβής Κ. Φραγκάκης, Εκπαιδευτικός ΔΕ Δ. Κολιόπουλος, Καθηγητής ΤΕΕΑΠΗ, Πανεπιστήμιο Πατρών Συνοπτική περιγραφή

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ»

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ» Εργαστήριο δικτύωσης σε εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με θέμα: «Η συναισθηματική νοημοσύνη και η επίδρασή της στην εκπαιδευτική διαδικασία» 6 7 Μαΐου 2014 Κέντρο Πρόληψης των

Διαβάστε περισσότερα

Η χρήση ενεργητικών τεχνικών στην επιμόρφωση των εκπαιδευτικών ΣΕΠ για την ενίσχυση της ενσυναίσθησης

Η χρήση ενεργητικών τεχνικών στην επιμόρφωση των εκπαιδευτικών ΣΕΠ για την ενίσχυση της ενσυναίσθησης Η χρήση ενεργητικών τεχνικών στην επιμόρφωση των εκπαιδευτικών ΣΕΠ για την ενίσχυση της ενσυναίσθησης Κατσιούλα Παναγιώτα, Εκπαιδευτικός, Σύμβουλος ΣΕΠ, ΚΕΣΥΠ Κιλκίς Σιάνου Χατζηκαμάρη Παναγιώτα, Εκπαιδευτικός,

Διαβάστε περισσότερα

Συμβουλές για τους γονείς

Συμβουλές για τους γονείς Συμβουλές για τους γονείς Για τα παιδιά του Δημοτικού κάθε διαδρομή από το σπίτι προς στο σχολείο αποτελεί μια σημαντική μαθησιακή εμπειρία και ένα μάθημα κυκλοφοριακής αγωγής. Μέσω αυτής της καθημερινής

Διαβάστε περισσότερα

ΒΡΙΣΚΩ ΤΟ ΜΙΣΟ ΚΑΙ ΤΟ ΟΛΟΚΛΗΡΟ

ΒΡΙΣΚΩ ΤΟ ΜΙΣΟ ΚΑΙ ΤΟ ΟΛΟΚΛΗΡΟ ΒΡΙΣΚΩ ΤΟ ΜΙΣΟ ΚΑΙ ΤΟ ΟΛΟΚΛΗΡΟ ΟΜΑΔΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΜΑΡΙΑ ΤΣΙΚΑΛΟΠΟΥΛΟΥ,ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΣ ΣΧΟΛΕΙΟ Δημοτικό σχολείο Σκύδρας ΣΚΥΔΡΑ,2015 1. Συνοπτική περιγραφή της ανοιχτής εκπαιδευτικής Το αντικείμενο με το οποίο

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικό σενάριο διδασκαλίας και μάθησης με την αξιοποίηση εκπαιδευτικού λογισμικού.

Εκπαιδευτικό σενάριο διδασκαλίας και μάθησης με την αξιοποίηση εκπαιδευτικού λογισμικού. Εκπαιδευτικό σενάριο διδασκαλίας και μάθησης με την αξιοποίηση εκπαιδευτικού λογισμικού. 1.ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΣΕΝΑΡΙΟΥ Συγγραφέας: Μποζονέλου Κωνσταντίνα 1.1.Τίτλος διδακτικού σεναρίου Οι τέσσερις

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

Αναδρομή. Τι γνωρίζετε για τη δυνατότητα «κλήσης» αλγορίθμων; Τι νόημα έχει;

Αναδρομή. Τι γνωρίζετε για τη δυνατότητα «κλήσης» αλγορίθμων; Τι νόημα έχει; ΜΑΘΗΜΑ 7 Κλήση αλγορίθμου από αλγόριθμο Αναδρομή Σ χ ο λ ι κ ο Β ι β λ ι ο ΥΠΟΚΕΦΑΛΑΙΟ 2.2.7: ΕΝΤΟΛΕΣ ΚΑΙ ΔΟΜΕΣ ΑΛΓΟΡΙΘΜΟΥ ΠΑΡΑΓΡΑΦΟI 2.2.7.5: Κλήση αλγορίθμου από αλγόριθμο 2.2.7.6: Αναδρομή εισαγωγη

Διαβάστε περισσότερα

ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΕΣ ΜΕ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ

ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΕΣ ΜΕ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΕΣ ΜΕ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ Γενικές πληροφορίες Οι «Δημιουργικές Συνεργασίες με Καλλιτέχνες» στοχεύουν στην επαφή και εξοικείωση των παιδιών με τους καλλιτέχνες της Κύπρου. Παράλληλα στοχεύουν

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα: «Βιβλία Γλώσσας Α, Β, Γ ηµοτικού», «Μαθηµατικά Α, Β ηµοτικού»

Θέµατα: «Βιβλία Γλώσσας Α, Β, Γ ηµοτικού», «Μαθηµατικά Α, Β ηµοτικού» 1 ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΤΜΗΜΑ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ Για την ενηµέρωση των υποψηφίων συγγραφέων εγχειριδίων Γλώσσας και Μαθηµατικών, κοινοποιούµε απάντηση σε σχετικό ερωτηµατολόγιο που µας είχαν υποβάλει

Διαβάστε περισσότερα

Η ΜΕΤΑΚΙΝΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΠΟΥ ΠΑΙΡΝΕΙ "ΆΡΙΣΤΑ"

Η ΜΕΤΑΚΙΝΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΠΟΥ ΠΑΙΡΝΕΙ ΆΡΙΣΤΑ 1 Μια πρωτοβουλία: Η ΜΕΤΑΚΙΝΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΠΟΥ ΠΑΙΡΝΕΙ "ΆΡΙΣΤΑ" Το όπως κάθε χρόνο έτσι και φέτος με αφορμή την έναρξη της νέας σχολικής χρονιάς, ενημερώνει όλους τους χρήστες του Οδικού δικτύου και συγκεκριμένα

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΝΟΙΑ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

ΕΝΝΟΙΑ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ κεφάλαιο 1 ΕΝΝΟΙΑ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 1. Εισαγωγή Μ έχρι αρκετά πρόσφατα, η έννοια του μάρκετινγκ των υπηρεσιών αποτελούσε μια έννοια χωρίς ιδιαίτερη αξία αφού, πρακτικά,

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ. Δυσλεξία και εκπαιδευτική πράξη

ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ. Δυσλεξία και εκπαιδευτική πράξη ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ Δυσλεξία και εκπαιδευτική πράξη του Κωνσταντίνου Θώδη * Η εικόνα που προβάλλεται και έχει επικρατήσει για το παιδί με «μαθησιακές δυσκολίες» είναι η εικόνα ενός έξυπνου παιδιού, το

Διαβάστε περισσότερα

Με ποιούς τρόπους μπορεί να αξιοποιηθεί η τέχνη ως μέσο διδασκαλίας της Ευρωπαϊκής Ιστορίας

Με ποιούς τρόπους μπορεί να αξιοποιηθεί η τέχνη ως μέσο διδασκαλίας της Ευρωπαϊκής Ιστορίας Με ποιούς τρόπους μπορεί να αξιοποιηθεί η τέχνη ως μέσο διδασκαλίας της Ευρωπαϊκής Ιστορίας Europe at Schools through Art and Simulation (EuropeStARTS) Δράσης KA1 του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Jean Monnet

Διαβάστε περισσότερα

Γνωριμία με τη φωτογραφική έκφραση για παιδιά του Δημοτικού

Γνωριμία με τη φωτογραφική έκφραση για παιδιά του Δημοτικού Μένης Θεοδωρίδης Γνωριμία με τη φωτογραφική έκφραση για παιδιά του Δημοτικού Η μικρή εισαγωγή στη φωτογραφική έκφραση για παιδιά 6-12 χρόνων που ακολουθεί, γράφτηκε με σκοπό να ενθαρρύνει τους εκπαιδευτικούς

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΜΕ ΤΟ GOOGLE EARTH: Η ΕΥΡΩΠΗ

ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΜΕ ΤΟ GOOGLE EARTH: Η ΕΥΡΩΠΗ 1 ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΜΕ ΤΟ GOOGLE EARTH: Η ΕΥΡΩΠΗ ΦΥΛΛΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΜΑΘΗΤΗ Κώστας Κύρος ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 1 1. Ανοίξτε το λογισμικό Google Earth και προσπαθήστε να εντοπίσετε τη θέση της Ευρώπης στη Γη. Κατόπιν για να

Διαβάστε περισσότερα

Πιστοποίηση επάρκειας της ελληνομάθειας. Οδηγίες για την ανάπτυξη εξεταστικών ερωτημάτων

Πιστοποίηση επάρκειας της ελληνομάθειας. Οδηγίες για την ανάπτυξη εξεταστικών ερωτημάτων Πιστοποίηση επάρκειας της ελληνομάθειας. Οδηγίες για την ανάπτυξη εξεταστικών ερωτημάτων Εισαγωγή Από το Μάιο του 2011 έγιναν ουσιαστικές και ριζικές αλλαγές στο πιστοποιητικό ελληνομάθειας, που αφορούν

Διαβάστε περισσότερα

Η νέα ενότητα χρωμάτων για το μάθημα των καλλιτεχνικών: "Winterbild"

Η νέα ενότητα χρωμάτων για το μάθημα των καλλιτεχνικών: Winterbild Η νέα ενότητα χρωμάτων για το μάθημα των καλλιτεχνικών: "Winterbild" Καλλιτεχνική ζωγραφική με τις νερομπογιές Κ12 Με την Pelikan η ζωγραφική γίνεται μια μοναδική εμπειρία: Αυτός είναι και ο λόγος για

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕ -9900 3 η Εισήγηση

ΜΕ -9900 3 η Εισήγηση ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ ΠΘ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΜΕ9900 ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Έρευνα και Συγγραφή Βασιλική Ζήση, PhD

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση Γλωσσάρι Η ομάδα MATURE διαθέτει σημαντική εμπειρία στη διαχείριση και υλοποίηση Ευρωπαϊκών προγραμμάτων και γνωρίζει ότι τα ζητήματα επικοινωνίας ενδέχεται να προκαλέσουν σύγχυση. Προκειμένου να ελαχιστοποιηθεί

Διαβάστε περισσότερα

Edward de Bono s. Six Thinking Hats. Εργαλείο Αξιολόγησης Ποιότητας & Αποτελεσµατικότητας (λήψης αποφάσεων και επίλυσης προβληµάτων)

Edward de Bono s. Six Thinking Hats. Εργαλείο Αξιολόγησης Ποιότητας & Αποτελεσµατικότητας (λήψης αποφάσεων και επίλυσης προβληµάτων) Edward de Bono s Six Thinking Hats Εργαλείο Αξιολόγησης Ποιότητας & Αποτελεσµατικότητας (λήψης αποφάσεων και επίλυσης προβληµάτων) ρ. Αικατερίνη Πουστουρλή, για το ΛΑΪΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΕΡΡΩΝ 19-01- Dr.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΜΕ ΤΟ ΑΒΑΚΙΟ/E-SLATE

ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΜΕ ΤΟ ΑΒΑΚΙΟ/E-SLATE Θέµα ιερεύνησης: Σχεδιασµός γραµµάτων Μπορώ να φτιάξω το δικό µου επεξεργαστή κειµένου; Στη διερεύνηση αυτή οι µαθητές καλούνται να κατασκευάσουν µια γραµµατοσειρά µε όλα τα κεφαλαία γράµµατα του ελληνικού

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη της Αυτογνωσίας και της ηµιουργικότητας. των Μαθητών του Λυκείου: Μία έρευνα ράση

Ανάπτυξη της Αυτογνωσίας και της ηµιουργικότητας. των Μαθητών του Λυκείου: Μία έρευνα ράση Ανάπτυξη της Αυτογνωσίας και της ηµιουργικότητας των Μαθητών του Λυκείου: Μία έρευνα ράση Στόχοι και άξονες της έρευνας-δράσης Στόχος του προγράµµατος ήταν η επιµόρφωση εκπαιδευτικών ευτεροβάθ- µιας εκπαίδευσης,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙΤΛΟΣ ΑΝΟΙΧΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ

ΤΙΤΛΟΣ ΑΝΟΙΧΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΤΙΤΛΟΣ ΑΝΟΙΧΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΣΚΥΔΡΑΣ Ομάδα ανάπτυξης Μαρία Τσικαλοπούλου, Μαθηματικός Σ Κ Υ Δ Ρ Α / 2 0 1 5 Το αντικείμενο με το οποίο θα ασχοληθούμε είναι τα μαθηματικά της

Διαβάστε περισσότερα

ζωγραφική, οδηγίες χρήσεως

ζωγραφική, οδηγίες χρήσεως «Οδηγίες χρήσεως» και διαχείρισης της εικαστικής δημιουργίας είναι το περιεχόμενο αυτού του βιβλίου και απευθύνεται στους ανθρώπους των εικαστικών τεχνών, αλλά κυρίως σε νέους καλλιτέχνες που θέλουν να

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 18673 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 16/12/2014 ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΕΙΜΕΝΟ Η ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ Α. Ο συγγραφέας του παρόντος κειμένου παρουσιάζει τον προβληματισμό του αναφορικά με

Διαβάστε περισσότερα

Φροντιστήρια "ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ" www.prooptikh.com 1. Οδηγίες για την αξιολόγηση των φιλολογικών μαθημάτων στο Γυμνάσιο

Φροντιστήρια ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ www.prooptikh.com 1. Οδηγίες για την αξιολόγηση των φιλολογικών μαθημάτων στο Γυμνάσιο Φροντιστήρια "ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ" www.prooptikh.com 1 Οδηγίες για την αξιολόγηση των φιλολογικών μαθημάτων στο Γυμνάσιο Η εξεταστέα ύλη του Γυμνασίου είναι τα 3/5 της ύλης που διδάχθηκε, με την προϋπόθεση ότι η

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΤΕΡΑ Προσέλευση νηπίων και αυθόρμητες δραστηριότητες στις οργανωμένες γωνιές της τάξης: Κολύμβηση/ Φυσική αγωγή:

ΕΥΤΕΡΑ Προσέλευση νηπίων και αυθόρμητες δραστηριότητες στις οργανωμένες γωνιές της τάξης: Κολύμβηση/ Φυσική αγωγή: ΕΥΤΕΡΑ * Προσέλευση νηπίων και αυθόρμητες δραστηριότητες στις οργανωμένες γωνιές της τάξης: Το ελεύθερο παιχνίδι είτε ατομικό, είτε ομαδικό σε ελκυστικά οργανωμένες γωνιές επιτρέπει στα παιδιά να αναπτύσσονται,

Διαβάστε περισσότερα

TFT TV. Τι είναι οι TFT και πως λειτουργούν;

TFT TV. Τι είναι οι TFT και πως λειτουργούν; TFT TV Τι είναι οι TFT και πως λειτουργούν; Η ετυμολογία του όρου TFT (Thin Film Transistor ή τρανζίστορ λεπτού φιλμ) μας παραπέμπει στο δομικό στοιχείο ελέγχου της οθόνης, που είναι το τρανζίστορ. Οι

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ Πρόγραμμα σπουδών του AGnovel Περιεχόμενο και Δεξιότητες πίσω από την ιστορία το έργου AGnovel

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ Πρόγραμμα σπουδών του AGnovel Περιεχόμενο και Δεξιότητες πίσω από την ιστορία το έργου AGnovel Advanced Interactive Graphic Novels on Mobile Touchscreen Devices ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ Πρόγραμμα σπουδών του AGnovel Περιεχόμενο και Δεξιότητες πίσω από την ιστορία το έργου AGnovel (ΠΑΡΑΔΟΤΕΟ ΝΟ 23) Τίτλος

Διαβάστε περισσότερα

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΟΥ ΜΑΘΗΤΗ

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΟΥ ΜΑΘΗΤΗ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΟΥ ΜΑΘΗΤΗ ΓΕΝΙΚΑ Βασικός στόχος είναι η ανατροφοδότηση της εκπαιδευτικής διαδικασίας και ο εντοπισμός των μαθησιακών ελλείψεων με σκοπό τη βελτίωση της παρεχόμενης σχολικής εκπαίδευσης. Ειδικότερα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΟΡΙΟΥ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΟΡΙΟΥ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΩΝ ΤΠΕ ΣΤΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΡΑΞΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΟΡΙΟΥ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ ΟΡΙΟ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ ΕΞ ΑΡΙΣΤΕΡΩΝ ΚΑΙ ΕΚ ΔΕΞΙΩΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ: ΚΟΥΤΙΔΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Για τα παιδιά (αλλά και για τους γονείς)...

Για τα παιδιά (αλλά και για τους γονείς)... Eισαγωγικό σημείωμα: «Οι κατ οίκον εργασίες στη διδασκαλία των μαθηματικών» Οι εργασίες «για το σπίτι» ή όπως λέγονται στις παιδαγωγικές επιστήμες οι κατ οίκον εργασίες αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της

Διαβάστε περισσότερα

ΕΣΠΑ 2007-13\Ε.Π. Ε&ΔΒΜ\Α.Π. 1-2-3 «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

ΕΣΠΑ 2007-13\Ε.Π. Ε&ΔΒΜ\Α.Π. 1-2-3 «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Υπεύθυνη Συντονισµού Διδακτικού Μαθησιακού Αντικειµένου της Γεωγραφίας: Αικατερίνη Κλωνάρη, Επίκουρη Καθηγήτρια, Τµήµα Γεωγραφίας, Πανεπιστήµιο Αιγαίου ΕΣΠΑ 2007-13\Ε.Π. Ε&ΔΒΜ\Α.Π. 1-2-3 «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο

Διαβάστε περισσότερα

οµηµένη διαδικασία καταγραφής και αξιολόγησης των καθηµερινών επικοινωνιακώνδεξιοτήτων,σεµορφήσυνέντευξης.

οµηµένη διαδικασία καταγραφής και αξιολόγησης των καθηµερινών επικοινωνιακώνδεξιοτήτων,σεµορφήσυνέντευξης. ΤσαφάρηΠαρασκευή, ΛογοθεραπεύτριαΤ.Ε. Ιατρική Εταιρία Ελλογον Τι είναι το πραγματολογικό προφίλ; οµηµένη διαδικασία καταγραφής και αξιολόγησης των καθηµερινών επικοινωνιακώνδεξιοτήτων,σεµορφήσυνέντευξης.

Διαβάστε περισσότερα

Η δραστηριότητα της σκέψης ήταν στην προέλευσή της, διαδικασία εκτόνωσης της ψυχής, από υπερχείλισμα ερεθισμάτων.

Η δραστηριότητα της σκέψης ήταν στην προέλευσή της, διαδικασία εκτόνωσης της ψυχής, από υπερχείλισμα ερεθισμάτων. Σκέψη και ονειροπόληση της μητέρας Η δραστηριότητα της σκέψης ήταν στην προέλευσή της, διαδικασία εκτόνωσης της ψυχής, από υπερχείλισμα ερεθισμάτων. Ο Bion εμπνεόμενος από το άρθρο του Freud του 1911,

Διαβάστε περισσότερα