ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ"

Transcript

1 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ Διατμηματικό Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα «Πληροφορική Επιστημών Ζωής» Διπλωματική Εργασία Θέμα: Ασυμβασίες Φαρμάκων Χορηγούμενων για Παθήσεις του Καρδιαγγειακού Συστήματος: Σχεδιασμός και Ανάπτυξη Κατάλληλης Εφαρμογής για τον Εντοπισμό και Έλεγχο Αυτών Νικολόπουλος Κωνσταντίνος Α.Μ Επιβλέπων: Σωτήρης Νικολαρόπουλος, Αναπληρωτής Καθηγητής, Τμήμα Φαρμακευτικής Πάτρα, 2014

2 2

3 Πρόλογος Η παρούσα εργασία σχεδιάστηκε μετά από συζητήσεις κατά τη διάρκεια των παραδόσεων των μεταπτυχιακών μαθημάτων του ΔΠΜΣ «Πληροφορική Επιστημών Ζωής». Η ομάδα μεταπτυχιακών φοιτητών που ανέλαβε να υλοποιήσει την εργασία αυτή αποτελείται από τους Κωνσταντίνο Νικολόπουλο, Πληροφορική Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, Ελένη Κακοσίμου, Μηχανικό Η/Υ και Πληροφορικής Πάτρας, Γεώργιο Νικολόπουλο, Πληροφορική Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. Μετά τον σχεδιασμό του όλου έργου, αποφασίστηκε να δημιουργηθεί ο λειτουργικός πυρήνας (βάση δεδομένων) από κοινού, δεδομένου του όγκου δουλειάς που απαιτείτο και η διαφοροποίηση ως προς κάθε συνεργαζόμενο μεταπτυχιακό φοιτητή να γίνει στο στάδιο της εισαγωγής των δεδομένων. Θερμά ευχαριστούμε τα συνεργαζόμενα Τμήματα του Πανεπιστημίου Πατρών στο εν λόγω Διατμηματικό Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών για την ευκαιρία που μας έδωσε να αναπτύξουμε και να επαυξήσουμε τους επιστημονικούς μας ορίζοντες, βελτιώνοντας παράλληλα τις δεξιότητες μας. Αποδίδουμε τον προσήκοντα φόρο τιμής στη μνήμη του αείμνηστου Καθηγητή μας Θ. Παπαθεοδώρου και τον ευχαριστούμε από καρδιάς για τη γνώση που και σε προπτυχιακό άλλα και σε μεταπτυχιακό επίπεδο μας μεταλαμπάδευσε. Τέλος ευχαριστούμε τον Αναπληρωτή Καθηγητή κ. Σωτήρη Νικολαρόπουλο και τον Επίκουρο Καθηγητή κ. Μανώλη Φουστέρη, για την καθοδήγηση και τη βοήθειά τους σε όλα τα στάδια υλοποίησης της παρούσης εργασίας. 3

4 4

5 Περίληψη Το mhealth, η χρήση δηλαδή φορητών τεχνολογιών για την βελτίωση των παρεχόμενων υπηρεσιών υγείας, είναι σήμερα ένα από τα πιο ταχέως αναπτυσσόμενα πεδία της ηλεκτρονικής υγείας (ehealth). Ο αριθμός των επαγγελματιών υγείας που υιοθετούν έξυπνα κινητά τηλέφωνα (smartphones) για την εκτέλεση πληθώρας λειτουργιών αυξάνεται συνεχώς, εξαιτίας των δυνατοτήτων και της φορητότητας που αυτά παρέχουν. Ταυτόχρονα, τα σφάλματα στη φαρμακευτική αγωγή είναι από τα πιο συνηθισμένα ιατρικά λάθη με επιπτώσεις τόσο στην υγεία του ασθενούς όσο και στις δαπάνες στην υγεία. Η χορήγηση φαρμάκων είναι μια πολύπλοκη διαδικασία, καθώς απαιτεί από τον ειδικό της υγείας την ανάλυση πληθώρας παραγόντων και την ανάκτηση, επεξεργασία και διαχείριση μεγάλου όγκου πληροφορίας. Σύμφωνα με τη βιβλιογραφία, η χρήση τεχνολογιών πληροφορικής για την υποβοήθηση των επαγγελματιών υγείας στη λήψη αποφάσεων κατά τη συνταγογράφηση, μπορεί να συμβάλει σημαντικά στη μείωση των σφαλμάτων φαρμακευτικής αγωγής. Στο πλαίσιο της παρούσας διπλωματικής εργασίας, προχωρήσαμε στη διερεύνηση και αξιολόγηση των σημαντικότερων εφαρμογών έξυπνων κινητών συσκευών για το φάρμακο, με στόχο την εξαγωγή χρήσιμων συμπερασμάτων για τα χαρακτηριστικά και τις λειτουργίες που ενσωματώνουν. Ένα από τα βασικά συμπεράσματα της έρευνας ήταν η απουσία αντίστοιχης εφαρμογής για τα φάρμακα που είναι εγκεκριμένα από τον Εθνικό Οργανισμό Φαρμάκων (ΕΟΦ). Ως εκ τούτου, προχωρήσαμε στο σχεδιασμό και την ανάπτυξη εφαρμογής για τον έλεγχο ασυμβασιών μεταξύ φαρμάκων, η οποία παρέχει επιπλέον τη δυνατότητα προβολής πληροφοριών συνταγολογίου για τα φάρμακα του ΕΟΦ. Ο σχεδιασμός της εφαρμογής έγινε λαμβάνοντας υπόψη τις ανάγκες και τις απαιτήσεις μελλοντικών χρηστών, όπως οι επαγγελματίες υγείας και οι ασθενείς, προκειμένου να διασφαλιστεί η λειτουργικότητα και η ευχρηστία της. Η εν λόγω εφαρμογή προορίζεται για έξυπνες κινητές συσκευές που διαθέτουν λειτουργικό σύστημα Android, ενώ η πληροφορία που ενσωματώνει βασίζεται αποκλειστικά στο εθνικό συνταγολόγιο του ΕΟΦ. 5

6 Abstract Mobile Health or mhealth, namely the use of mobile and wireless technologies in order to improve health services and achieve health goals, is today one of the most rapidly expanding fields of electronic health (ehealth). The number of health professionals that adopt smartphones to perform multiple tasks, during their everyday medical practice, is increasing constantly. This is due to the fact that smartphones provide advanced computing capabilities and high portability. Simultaneously, medication errors are among the most common medical errors which have negative impact both for the health of the patient and the expenditure on health sector. Drug prescribing is quite a complex procedure, considering the fact that requires the health expert to analyze multiple factors and retrieve, process, manage and digest large volume of information. According to the literature, the use of information technologies to assist health professionals in decision-making when prescribing drugs, can contribute significantly to the reduction of medication errors. In the context of our work, we explored and evaluated the major smartphone applications for drugs, aiming to the extraction of useful conclusions about the features and functions that they incorporate. One of the research key findings was the absence of a corresponding application for the drugs that are approved by the National Drug Organization of Greece. Therefore, we design and develop an application for checking drug-drug interactions which additionally provides the ability to view national formulary information about drugs. The analysis and design of the application was implemented in collaboration with future users, such as health professionals and patients, in order to ensure that will meet their needs and requirements and at the same time will remain user friendly. This application is intended for Android smart mobile devices (e.g. smartphones, tablet PCs) and the information that integrates is solely based on the national formulary of the National Drug Organization of Greece. 6

7 Πίνακας Περιεχομένων 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ MOBILE HEALTH & SMARTPHONES ΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ M-HEALTH Η ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΤΟΥ M-HEALTH ΕΞΥΠΝΑ ΚΙΝΗΤΑ ΤΗΛΕΦΩΝΑ (SMARTPHONES) Γενικά Στην υγεία Δυνατότητες και χαρακτηριστικά των smartphones ΕΜΠΟΔΙΑ ΚΑΙ ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟΙ ΣΤΗ ΧΡΗΣΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΓΙΑ SMARTPHONE ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΦΑΡΜΑΚΟΥ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΣΦΑΛΜΑΤΑ ΣΤΗ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ (MEDICATION ERRORS) ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΙΤΙΕΣ ΣΦΑΛΜΑΤΩΝ ΣΤΗΝ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ Σφάλματα που προκύπτουν στην συνταγογράφηση Αλληλεπιδράσεις φαρμάκων ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΜΕΙΩΣΗ ΣΦΑΛΜΑΤΩΝ ΣΤΗΝ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ Πλεονεκτήματα χρήσης εφαρμογών για την εύρεση αλληλεπιδράσεων μεταξύ φαρμάκων ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΚΙΝΗΤΩΝ ΣΥΣΚΕΥΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΦΑΡΜΑΚΟ ΒΑΣΙΚΕΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΕΣ M-HEALTH ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ ΤΟΥ ΠΕΔΙΟΥ Epocrates Rx RxDrugs Medscape ipharmacy Lexi-COMPLETE ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΠΑΙΤΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΤΗΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ ΥΨΗΛΟΥ ΕΠΙΠΕΔΟΥ ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΑΠΑΙΤΗΣΕΩΝ Μοντέλο Πεδίου Προβλήματος (Domain Modeling) Εξαγωγή αρχικής λίστας υποψήφιων κλάσεων Περιορισμός υποψήφιων κλάσεων Καθορισμός σχέσεων μεταξύ κλάσεων Μοντέλο Περιπτώσεων Χρήσης (Use Case Model) Ενδεικτικές οθόνες εφαρμογής

8 Τεκμηρίωση περιπτώσεων χρήσης Περίπτωση Χρήσης 1: Έλεγχος αλληλεπιδράσεων μεταξύ φαρμάκων Περίπτωση χρήσης 2: Προβολή Πληροφοριών Συνταγολογίου Φαρμάκου Περίπτωση Χρήσης 3: Προβολή Ανεπιθύμητων Ενεργειών Φαρμάκου ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗ ΒΑΣΗΣ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΔΟΜΗ ΒΑΣΗΣ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ Διάγραμμα Οντοτήτων Συσχετίσεων - Σχεσιακό Μοντέλο Υλοποίηση σε MySQL Βασικά Ερωτήματα SQL ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ (ΔΕΔΟΜΕΝΑ) ΒΑΣΗΣ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΤΗΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ Κατηγορίες φαρμάκων που χρησιμοποιήθηκαν Εξαγωγή της γνώσης με βάση το εθνικό συνταγολόγιο του ΕΟΦ Εισαγωγή δεδομένων στη βάση ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΗΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΕΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ Εισαγωγή στη πλατφόρμα Android Πλεονεκτήματα και δυναμική του Android Η χρήση της πλατφόρμας Android στην εφαρμογή SQLite ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΣΕΝΑΡΙΑ ΧΡΗΣΗΣ Λειτουργία εύρεσης αλληλεπιδράσεων μεταξύ φαρμάκων Εύρεση πληροφοριών συνταγολογίου για φάρμακο Εύρεση ανεπιθύμητων ενεργειών φαρμάκου ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΜΕΛΛΟΝΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΜΕΛΛΟΝΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Βιβλιογραφία

9 Κατάλογος πινάκων και εικόνων Εικόνα 2.1. mhealth πρωτοβουλίες ανά περιοχή του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας Εικόνα 2.2. Στατιστικά και τεχνολογίες που σχετίζονται με την υγεία στις αναπτυσσόμενες χώρες (σε εκατομμύρια) Εικόνα 2.3. Ο μετασχηματισμός της αγοράς του mhealth [12] Πίνακας 2.1. Χαρακτηριστικά Λειτουργικών Συστημάτων Smartphones Εικόνα 3.1. Ταξινόμηση αλληλεπιδράσεων δραστικών ουσιών Εικόνα 4.1. Ενδεικτικές οθόνες της εφαρμογής Epocrates Rx Εικόνα 4.2. Ενδεικτικές οθόνες της εφαρμογής RxDrugs Εικόνα 4.3. Ενδεικτικές οθόνες της εφαρμογής Medscape Εικόνα 4.4. Ενδεικτικές οθόνες της εφαρμογής ipharmacy Εικόνα 4.5. Ενδεικτικές οθόνες της εφαρμογής Lexi-COMPLETE Πίνακας 4.1. Χαρακτηριστικά και Λειτουργίες Εφαρμογών για το Φάρμακο Πίνακας 5.1. Αρχική λίστα ουσιαστικών και πιθανών κλάσεων πεδίου προβλήματος Πίνακας 5.2. Υποψήφιες κλάσεις πεδίου προβλήματος Εικόνα 5.1. Διάγραμμα Πεδίου Προβλήματος (αρχικό) Εικόνα 5.2. Διάγραμμα Κλάσεων Συστήματος Εικόνα 5.3. Διάγραμμα Περιπτώσεων Χρήσης Συστήματος Εικόνα 5.4. (α) Κύρια Οθόνη Εφαρμογής, (β) Αρχική Οθόνη Εύρεσης Πληροφοριών Φαρμάκου Προβολής Ανεπιθύμητων Ενεργειών Φαρμάκου, (γ) Οθόνη με το Αποτέλεσμα Αναζήτησης Πληροφοριών Φαρμάκου Εικόνα 5.5. (α) Οθόνη με το αποτέλεσμα της αναζήτησης Ανεπιθύμητων Ενεργειών φαρμάκου, (β) Αρχική οθόνη αναζήτησης ανά κατηγορία δραστικών ουσιών, (γ) Οθόνη με το αποτέλεσμα της αναζήτησης ανά κατηγορία φαρμάκων και επιλογή φαρμάκου για αναζήτηση πληροφοριών για αυτό Εικόνα 5.6. Οθόνη Εύρεσης Ασυμβασιών Μεταξύ Φαρμάκων (α) Αρχική οθόνη χρήση τεχνολογίας αυτόματης συμπλήρωσης (auto-complete) κατά την εισαγωγή φαρμάκου, (β) Οθόνη εισαγωγής δεύτερης ή περισσότερων δραστικών ουσιών, (γ) Οθόνη με το αποτέλεσμα της αναζήτησης Εικόνα 6.1. Το Διάγραμμα Οντοτήτων Συσχετίσεων Εικόνα 6.2. Σχεσιακό μοντέλο της Βάσης Δεδομένων Εικόνα 6.3. Πίνακας drug Εικόνα 6.4. Πίνακας category Εικόνα 6.5. Πίνακας pharmaceutical product Εικόνα 6.6. Πίνακας belongs Εικόνα 6.7. Πίνακας interacts_cat Εικόνα 6.8. Πίνακας interacts_drug Εικόνα 6.9. Ποσοτικά στοιχεία της Βάσης Δεδομένων Εικόνα 7.1. Αρχιτεκτονική πλατφόρμας Android Εικόνα 7.2. Αριθμός εφαρμογών των καταστημάτων Apple και Android Εικόνα 7.3. Ιστόγραμμα πρόβλεψης μεριδίου αγοράς των smartphones για το 2015 [37].. 92 Εικόνα 7.4. Πρόβλεψη της Gartner για τα μερίδια αγοράς smartphones, [38] 93 Εικόνα 7.5. Αρχιτεκτονική Εφαρμογής

10 Εικόνα 7.6. (α) Βασικό μενού εφαρμογών Android συσκευής με εγκατεστημένη την εφαρμογή And(ro)idrasi, (β) Αρχική οθόνη εφαρμογής Εικόνα 7.7. (α) Αρχική οθόνη Εύρεσης Αλληλεπιδράσεων Μεταξύ Φαρμάκων, (β) Οθόνη για τις λειτουργίες Αναζήτηση Πληροφοριών Φαρμάκου/Αναζήτηση Ανεπιθύμητων Ενεργειών Εικόνα 7.8. (α) Εμφάνιση λίστας φαρμάκων μετά την πληκτρολόγηση δραστικής ουσίας, (β) Εμφάνιση λίστας φαρμάκων μετά την πληκτρολόγηση φαρμακευτικού προϊόντος Εικόνα 7.9. Λίστα ελέγχου αλληλεπιδράσεων μετά από την εισαγωγή φαρμάκων Εικόνα (α) Αποτέλεσμα στην περίπτωση εύρεσης αλληλεπίδρασης μεταξύ δύο ή περισσότερων φαρμάκων, (β) Αποτέλεσμα στην περίπτωση μη εύρεσης αλληλεπίδρασης μεταξύ των φαρμάκων που συμμετείχαν στην αναζήτηση Εικόνα (α) Αρχική οθόνη με επιλεγμένη γλώσσα εισαγωγής κειμένου ελληνικά, (β) Αρχική οθόνη με επιλεγμένη γλώσσα εισαγωγής κειμένου αγγλικά Εικόνα 7.12: Αποτέλεσμα με τις πληροφορίες φαρμάκου Εικόνα (α) Κύριες κατηγορίες, (β) Λίστας φαρμάκων μιας κύριας κατηγορίας Εικόνα Αποτέλεσμα με τις ανεπιθύμητες ενέργειες του φαρμάκου

11 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η πρωτοφανής εξάπλωση των κινητών τεχνολογιών καθώς και η πρόοδος που παρατηρείται αναφορικά με την καινοτόμο εφαρμογή τους για την επίτευξη των στόχων στην υγεία έχει εξελιχθεί σε ένα νέο τομέα της ηλεκτρονικής υγείας (ehealth), γνωστό ως mhealth ή mobile health [1]. Μια σειρά από παράγοντες καθιστούν το mhealth πολλά υποσχόμενο όσον αφορά τη βελτίωση των παρεχόμενων υπηρεσιών υγείας παγκοσμίως. Ανάμεσα σε αυτούς τους παράγοντες περιλαμβάνεται η ραγδαία εξέλιξη των κινητών τεχνολογιών εφαρμογών και η συνεχώς αυξανόμενη κάλυψη των δικτύων κινητής τηλεφωνίας. Σύμφωνα μάλιστα με πρόσφατη έρευνα της Διεθνούς Ένωσης Τηλεπικοινωνιών (International Telecommunication Union - ITU), το 2013 οι συνδρομές κινητής τηλεφωνίας πλησίασαν σε απόλυτο αριθμό τον πληθυσμό της γης [2]. Εξίσου ραγδαία όμως είναι και η διάδοση διείσδυση στην κοινωνία, των έξυπνων κινητών τηλεφώνων (smartphones). Είναι σαφές ότι, σήμερα περισσότερο από ποτέ, παρουσιάζεται σημαντική ευκαιρία για την αξιοποίηση των δυνατοτήτων των smartphones στον τομέα της υγείας. Οι mhealth εφαρμογές είναι σε άνοδο, με πολλούς γιατρούς και επαγγελματίες υγείας εν γένει να υιοθετούν τα smartphones για την εκτέλεση ενός ευρέως φάσματος λειτουργιών [3] [4]. Ταυτόχρονα, οι ασθενείς αποκτούν πρόσβαση σε ολοένα και περισσότερες ιατρικές πληροφορίες σχετικές με την κατάσταση της υγείας τους και διατηρούν την επαφή τους με τους παρόχους υγειονομικής περίθαλψης μέσω των smartphones. Οι ανεπιθύμητες ενέργειες των φαρμάκων συνεχίζουν να αποτελούν μια σημαντική αιτία ασθενειών και θανάτων στις δυτικές κοινωνίες. Οι αλληλεπιδράσεις μεταξύ φαρμάκων (drug drug interactions) ευθύνονται τις περισσότερες φορές για την πρόκληση των ανεπιθύμητων ενεργειών ενός φαρμάκου [5] [6] στον ασθενή. Επιπρόσθετα, μπορεί να προκαλέσουν αποτυχία της θεραπείας του ασθενούς, με άμεση συνέπεια την παράταση της νοσηλείας του στο εκάστοτε ίδρυμα. Το γεγονός αυτό, εκτός από την ασφάλεια του ασθενούς έχει και οικονομικές επιπτώσεις για ένα σύστημα υγείας. Ανεξάρτητα πάντως από το αποτέλεσμά τους, οι αλληλεπιδράσεις μεταξύ φαρμάκων δύναται να αποφευχθούν στις περισσότερες των περιπτώσεων. 11

12 Αντικείμενο της παρούσας εργασίας, αποτελεί ο σχεδιασμός και η ανάπτυξη εφαρμογής για τον έλεγχο ασυμβασιών μεταξύ φαρμάκων. Η πληροφορία που αφορά στα φάρμακα της εφαρμογής, έχει αντληθεί από το εθνικό συνταγολόγιο του ΕΟΦ ενώ η γνώση που αφορά τις αλληλεπιδράσεις έχει εξαχθεί σε συνεργασία με ειδικούς του πεδίου, προκειμένου να διασφαλιστεί η εγκυρότητα και η αξιοπιστία των δεδομένων. Η εφαρμογή προορίζεται για έξυπνες κινητές συσκευές (smartphones, tablet PCs) και αποτελεί ένα σημαντικό εργαλείο για τον επαγγελματία υγείας, παρέχοντάς του συγκεντρωμένη και δομημένη όλη την απαιτούμενη πληροφορία για τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ φαρμάκων. Η ύπαρξη αυτής της πληροφορίας στο σημείο της υγειονομικής περίθαλψης (point of care) μπορεί να συμβάλλει στην σημαντική μείωση των σφαλμάτων που προκύπτουν κατά την χορήγηση φαρμάκων. Επιπρόσθετα, η εν λόγω εφαρμογή απευθύνεται και στον μη ειδικό ασθενή ο οποίος μπορεί να ενημερωθεί, γρήγορα και εύκολα, για τις ανεπιθύμητες ενέργειες φαρμάκων που σκοπεύει να χρησιμοποιήσει ή/και να αποφύγει την λήψη φαρμάκων που αλληλεπιδρούν με κάποιο από τα φάρμακα της τρέχουσας φαρμακευτικής του αγωγής. Η παρούσα διπλωματική εργασία οργανώνεται ως εξής: Αρχικά, στο Κεφάλαιο 2 περιγράφεται το πεδίο του mhealth σήμερα στο οποίο σημαντική θέση κατέχουν οι έξυπνες κινητές συσκευές. Το Κεφάλαιο 3 αναλύει το ρόλο του φαρμάκου στον τομέα της υγείας εστιάζοντας στα σφάλματα που προκύπτουν κατά τη χορήγηση φαρμακευτικής αγωγής (π.χ. ταυτόχρονη χορήγηση φαρμάκων που αλληλεπιδρούν), και τις συνέπειες αυτών τόσο για τον ασθενή όσο και για το σύστημα υγείας. Τα σφάλματα αυτά, δύνανται να περιοριστούν σημαντικά με τη χρήση κατάλληλων εφαρμογών. Στο Κεφάλαιο 4, πραγματοποιείται επισκόπηση του πεδίου αναφορικά με τις σημαντικότερες εφαρμογές έξυπνων κινητών συσκευών για το φάρμακο, οι οποίες συγκρίνονται και αξιολογούνται οδηγώντας σε μια σειρά από χρήσιμα συμπεράσματα. Στη συνέχεια και στο Κεφάλαιο 5, πραγματοποιείται η ανάλυση και ο σχεδιασμός της προτεινόμενης εφαρμογής, με βάση τη μεθοδολογία ανάπτυξης λογισμικού ICONIX. Στο Κεφάλαιο 6 που ακολουθεί, παρουσιάζεται η δομή της Βάσης Δεδομένων με τη βοήθεια των κατάλληλων διαγραμμάτων (Οντοτήτων Συσχετίσεων, Σχεσιακό Μοντέλο) και ο τρόπος υλοποίησής της σε MySQL. Επιπρόσθετα, παρατίθενται τα σημαντικότερα SQL ερωτήματα ενώ 12

13 περιγράφεται και ο τρόπος εξαγωγής της γνώσης που ενσωματώνει. Στο Κεφάλαιο 7, παρουσιάζεται η εφαρμογή που αναπτύχθηκε, όπου μεταξύ άλλων καταγράφονται οι σημαντικότερες τεχνολογίες που χρησιμοποιήθηκαν για την ανάπτυξή της και δίνονται και παραδείγματα χρήσης της. Τέλος, στο Κεφάλαιο 8, καταγράφονται τα σημαντικότερα συμπεράσματα και η μελλοντική εργασία. 13

14 14

15 2. MOBILE HEALTH & SMARTPHONES 2.1. ΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ M-HEALTH Όπως γίνεται αντιληπτό από την εισαγωγή, παρουσιάζεται παγκοσμίως μεγάλο ενδιαφέρον αναφορικά με τον τρόπο που ο τομέας της υγείας μπορεί να επωφεληθεί από τις εξελίξεις στο χώρο των τηλεπικοινωνιών. Αρκετές χώρες χαμηλού ή μεσαίου εισοδήματος αντιμετωπίζουν με ενθουσιασμό το ενδεχόμενο αξιοποίησης τόσο της ραγδαίας εξάπλωσης των υποδομών στις τηλεπικοινωνίες όσο και της ταχείας υιοθέτησης κινητών τηλεφώνων και ευρυζωνικών υπηρεσιών για την υποστήριξη της επίτευξης παγκόσμιων, εθνικών και ατομικών προτεραιοτήτων στην υγεία. Η χρήση λοιπόν κινητών και ασύρματων τεχνολογιών για την επίτευξη των στόχων στην υγεία (mhealth) έχει τη δυνατότητα να αλλάξει το τοπίο της παροχής υπηρεσιών υγείας σε όλο τον κόσμο. To mhealth αποτελεί μια σημαντική συνιστώσα της ηλεκτρονικής υγείας (ehealth). Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (World Health Organization - WHO) ορίζει το mhealth ή mobile health ως «την άσκηση της ιατρικής και δημόσιας υγείας, που υποστηρίζεται από φορητές συσκευές, όπως κινητά τηλέφωνα, συσκευές παρακολούθησης ασθενή, προσωπικούς ψηφιακούς βοηθούς (PDAs) και άλλες ασύρματες συσκευές» [1]. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμός Υγείας υπάρχουν 14 κατηγορίες πρωτοβουλιών - υπηρεσιών mhealth, οι οποίες αντανακλούν τις πιο εδραιωμένες mhealth αλληλεπιδράσεις μεταξύ του συστήματος υγείας και του κοινού καθώς και μέσα στο ίδιο το σύστημα υγείας. Οι κατηγορίες αυτές είναι οι εξής: Τηλεφωνικά κέντρα υγείας, Δωρεάν τηλεφωνικές υπηρεσίες επειγόντων περιστατικών, Διαχείριση καταστάσεων έκτακτης ανάγκης και καταστροφών, Κινητή τηλεϊατρική, Υπενθυμίσεις ραντεβού, Κινητοποίηση της κοινότητας και προώθηση θεμάτων υγείας, Συμμόρφωση στη θεραπεία, Κινητός-φορητός φάκελος ασθενή, 15

16 Πρόσβαση σε πληροφορίες, Παρακολούθηση ασθενούς, Έρευνες για την υγεία και συλλογή δεδομένων, Επιτήρηση, Ευαισθητοποίηση σε θέματα υγείας, και Συστήματα υποστήριξης λήψης απόφασης 2.2. Η ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΤΟΥ M-HEALTH Παρά το γεγονός ότι το mhealth είναι ακόμα στα αρχικά του στάδια, υπάρχουν σαφείς ενδείξεις ότι αρχίζει να «μεταμορφώνει» τα συστήματα υγείας των ανεπτυγμένων και όχι μόνο χωρών. Κάτι τέτοιο επιτυγχάνεται τόσο μέσα από την στροφή σε μια πιο ασθενοκεντρική (patient-centered) προσέγγιση για την υγειονομική περίθαλψη υγεία όσο και μέσω της δυνατότητας που παρέχει το mhealth, για πρόσβαση των απομακρυσμένων πληθυσμών σε ζωτικές πληροφορίες και υπηρεσίες υγείας. Το mhealth λοιπόν, συμβάλλει στην έγκαιρη (on demand) παροχή υπηρεσιών υγείας, χωρίς γεωγραφικούς περιορισμούς και με επίκεντρο τον ασθενή πολίτη. Αναλυτικότερα, τα κυριότερα πλεονεκτήματα που απορρέουν από την υλοποίηση mhealth έργων ανά τον κόσμο σύμφωνα με όσα αναφέρονται στο [7] είναι τα εξής: Αυξημένη πρόσβαση σε πληροφορίες που σχετίζονται με την υγεία και την υγειονομική περίθαλψη, ιδιαίτερα για πληθυσμούς απομακρυσμένων περιοχών Αυξημένη αποδοτικότητα και μειωμένο κόστος της παροχής υπηρεσιών υγείας Βελτίωση της ικανότητας διάγνωσης, θεραπείας και παρακολούθησης ασθενειών Παροχή έγκαιρων πληροφοριών για τη δημόσια υγεία Διευρυμένη πρόσβαση στη δια βίου εκπαίδευση και κατάρτιση για τους εργαζόμενους στον χώρο της υγείας Ο Gartner, ένας από τους μεγαλύτερους οργανισμούς έρευνας και παροχής συμβουλών (consulting) στον τομέα της πληροφορικής (IT), συμπεριέλαβε το 16

17 mhealth στη λίστα με τις 10 κορυφαίες εφαρμογές για το έτος 2012 [8]. Το γεγονός αυτό είναι ενδεικτικό της δυναμικής που παρουσιάζει τη δεδομένη χρονική περίοδο το mhealth παγκοσμίως. Άλλωστε, σχετική έρευνα του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας έρχεται να ενισχύσει την παραπάνω παραδοχή. Σύμφωνα με τη εν λόγω έρευνα [1], το 83% από τα κράτη μέλη που συμμετείχαν σε αυτή ανέφεραν την ύπαρξη τουλάχιστον μίας mhealth πρωτοβουλίας (Βλέπε Εικόνα 2.1). Οι χώρες στην περιοχή της Αφρικής ήταν αυτές με τις λιγότερες πρωτοβουλίες ενώ εκείνες στη νοτιοανατολική Ασία αυτές με τις περισσότερες. Μόνο 19 από τα 112 κράτη μέλη δεν ανέφεραν την ύπαρξη mhealth πρωτοβουλιών. Ωστόσο, αυτό δε σημαίνει ότι δεν εκτελείται καμία τέτοια πρωτοβουλία σε αυτές τις χώρες, καθώς τοπικά έργα που υλοποιούνται από μικρούς, μη κυβερνητικούς οργανισμούς ενδέχεται να μην είναι γνωστά στο ευρύ κοινό. Εικόνα 2.1. mhealth πρωτοβουλίες ανά περιοχή του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας 17

18 2.3. ΕΞΥΠΝΑ ΚΙΝΗΤΑ ΤΗΛΕΦΩΝΑ (SMARTPHONES) Γενικά Ένας στους πέντε κατόχους κινητών τηλεφώνων σήμερα διαθέτει ένα έξυπνο κινητό τηλέφωνο (smartphone) [9], μια τάση που είναι σε άνοδο καθώς οι καταναλωτές χρησιμοποιούν ολοένα και περισσότερο αυτές τις συσκευές, σαν υπολογιστές τσέπης. Παράλληλα ο αριθμός των εφαρμογών (apps) που κατεβαίνουν από χρήστες smartphones αυξάνεται συνεχώς. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η διετία όπου από 300 εκατομμύρια το 2009, οι εφαρμογές αυξήθηκαν σε πέντε δισεκατομμύρια το 2010 [10]. Με τις κινητές συσκευές να υπερτερούν αριθμητικά των προσωπικών υπολογιστών [11] πλησιάζουμε το σημείο όπου αυτές οι συσκευές θα αποτελούν τον πιο συνηθισμένο τρόπο πρόσβασης σε δεδομένα. Τα smartphones είναι πλέον μέρος της καθημερινής μας ζωής και αποτελούν μια από τις ιστορίες επιτυχίας της τελευταίας δεκαετίας. Πρόκειται για κινητά τηλέφωνα τα οποία ενσωματώνουν τη συνδυασμένη λειτουργικότητα ενός απλού κινητού τηλεφώνου, ενός PDA και ενός βομβητή προσφέροντας, πέραν των βασικών λειτουργιών φωνητικής και γραπτής επικοινωνίας, προηγμένες υπολογιστικές δυνατότητες. Σε σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα, η έξυπνη κινητή τεχνολογία έχει διεισδύσει σημαντικά στην κοινωνία, κερδίζοντας ένα μεγάλο ηλικιακό φάσμα συνδρομητών, το οποίο περιλαμβάνει από παιδιά σχολείου έως ηλικιωμένους ανθρώπους. Τα έξυπνα κινητά τηλέφωνα, εξαιτίας κυρίως της αυξημένης υπολογιστικής ισχύος που διαθέτουν, δεν χρησιμοποιούνται πλέον αποκλειστικά και μόνο ως συσκευές επικοινωνίας. Επί της ουσίας δίνουν τη δυνατότητα στον σύγχρονο πολίτη να εκτελεί σύνθετες και απαιτητικές λειτουργίες και να έχει πρόσβαση σε μια ευρεία γκάμα υπηρεσιών της καθημερινότητάς του, ανεξάρτητα από γεωγραφικούς, χρονικούς ή άλλους περιορισμούς. Επιπλέον, πολλοί χρήστες έχουν υιοθετήσει τη συνήθεια να είναι «παντού και πάντοτε συνδεδεμένοι» με φίλους και κοινότητες του ενδιαφέροντός τους κάνοντας χρήση των κοινωνικών δικτύων (δηλ. Facebook, Twitter, Google Plus κλπ.) και της ηλεκτρονικής αλληλογραφίας ( ). Το κινητό 18

19 τηλέφωνο λοιπόν, αποτελεί μια ουσιαστική any time - any place πύλη στην πλούσια γνώση του παγκόσμιου ιστού, ενώ παρέχει ταυτοχρόνως τη δυνατότητα διαρκούς και διάχυτης συνδεσιμότητας στο χρήστη. Επομένως, ασκεί μεγάλη επιρροή στην κοινωνία δίνοντας παράλληλα πολλές υποσχέσεις για χρήση σε τομείς όπως η εκπαίδευση και η υγεία Στην υγεία Η γενικευμένη υιοθέτηση κινητών συσκευών με αυξημένες λειτουργικές και υπολογιστικές δυνατότητες από το ευρύ κοινό αναδεικνύει την ολοένα και αυξανόμενη ζήτηση για καλύτερες υπηρεσίες υγείας μέσω των smartphones. Η αυξημένη διείσδυση των δικτύων κινητής τηλεφωνίας και η πανταχού παρουσία (ubiquity) των κινητών τηλεφώνων, τα καθιστούν σήμερα μια πολλά υποσχόμενη τεχνολογία για τη βελτίωση των παρεχόμενων υπηρεσιών υγείας παγκοσμίως. Επιπρόσθετα, οι φορητές τεχνολογίες επικοινωνίας προσφέρουν ένα αποτελεσματικό τρόπο παροχής υπηρεσιών υγείας, οι οποίες έως τώρα ήταν αυτονόητες μόνο στις ανεπτυγμένες χώρες, στους πολίτες των αναπτυσσόμενων χωρών. Η Εικόνα 2.2 [7] δείχνει ότι οι πολίτες των αναπτυσσόμενων χωρών έχουν ικανοποιητική πρόσβαση σε κινητά τηλέφωνα ακόμα και όταν άλλες τεχνολογίες και υποδομές υγειονομικής περίθαλψης είναι απούσες. Παρατηρούμε ότι τα κινητά τηλέφωνα υπερτερούν σαφώς υποδομών όπως τα κρεβάτια και οι υπολογιστές. Δεκάδες εκατομμύρια πολίτες που μέχρι πρότινος δεν είχαν τακτική πρόσβαση σε υπηρεσίες σταθερής τηλεφωνίας ή υπολογιστή, χρησιμοποιούν πλέον χαμηλού κόστους κινητές συσκευές, ως καθημερινά εργαλεία για την επικοινωνία και τη μεταφορά δεδομένων. 19

20 Εικόνα 2.2. Στατιστικά και τεχνολογίες που σχετίζονται με την υγεία στις αναπτυσσόμενες χώρες (σε εκατομμύρια) Η έκρηξη της αγοράς των smartphones αποτελεί μια άνευ προηγουμένου ευκαιρία για τον τομέα της υγείας. Ο συνολικός αριθμός mhealth εφαρμογών αναμένεται να φτάσει τα 1,4 δισεκατομμύρια το 2015, εκ των οποίων το 15% θα είναι διαθέσιμες με χρέωση [12]. To 70% των ανθρώπων, παγκοσμίως, ενδιαφέρεται για την απόκτηση πρόσβασης σε τουλάχιστον μία mhealth εφαρμογή. Εκτιμάται μάλιστα ότι το 2015 περίπου 500 εκατομμύρια χρήστες smartphones σε όλο τον κόσμο, θα χρησιμοποιούν υπηρεσίες mhealth. Όλα τα παραπάνω κάθε άλλο παρά ανεπηρέαστο θα μπορούσαν να αφήσουν το mhealth κάτι που άλλωστε αποτυπώνεται και στην Εικόνα 2.3 που ακολουθεί. Το μοντέλο του mhealth αλλάζει σημαντικά, γίνεται πιο παγκόσμιο καθώς το φάσμα των χρηστών στο οποίο απευθύνεται μεγαλώνει και ενσωματώνει πλέον έννοιες όπως τα smartphones και τα app stores. Η αγορά του mhealth παρουσιάζει μεγάλη δυναμική, δείχνει να βγαίνει από τη δοκιμαστική περίοδο και να αναπτύσσεται με ταχείς ρυθμούς. Όπως γίνεται αντιληπτό το smartphone κατέχει κεντρική θέση στο νέο τοπίο που διαμορφώνεται για το mhealth παγκοσμίως. 20

21 Εικόνα 2.3. Ο μετασχηματισμός της αγοράς του mhealth [12] Δυνατότητες και χαρακτηριστικά των smartphones Ο λόγος που καθιστά τα έξυπνα κινητά τηλέφωνα τόσο δημοφιλή δεν είναι άλλος από τα πλούσια εγγενή χαρακτηριστικά τους και τις πολλαπλές δυνατότητες που παρέχουν στους χρήστες τους. Αν και τα κινητά τηλέφωνα χρησιμοποιούνται ευρέως εδώ και δεκαετίες τα smartphones αποτελούν την πιο πρόσφατη εξέλιξή τους. Προσφέρουν προηγμένες υπολογιστικές δυνατότητες και δυνατότητες επικοινωνίας, όπως πρόσβαση στο διαδίκτυο και συστήματα GPS (Geo-Positioning Systems). Τα τελευταίας γενιάς έξυπνα κινητά τηλέφωνα αντιμετωπίζονται όλο και περισσότερο ως υπολογιστές τσέπης και όχι ως κινητά τηλέφωνα. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι διαθέτουν ισχυρούς επεξεργαστές, μεγάλη εσωτερική μνήμη, μεγάλες οθόνες υψηλής ανάλυσης και ανοικτά λειτουργικά συστήματα τα οποία ενθαρρύνουν την ανάπτυξη εφαρμογών. Σε επίπεδο λογισμικού όλες οι πλατφόρμες smartphone (π.χ. ios, Android, Windows Phone κλπ.) παρέχουν βασικές εφαρμογές όπως λίστες επαφών, , προγράμματα περιήγησης στο διαδίκτυο (web browsers), συλλογή φωτογραφιών κ.α. Στον πίνακα 2.1 παρουσιάζονται ορισμένα από τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά των smartphones, συνοδευόμενα από μια μικρή περιγραφή. 21

22 Πίνακας 2.1. Χαρακτηριστικά Λειτουργικών Συστημάτων Smartphones ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΟ Multitasking Επιλογή Κειμένου Μπάρα Ειδοποιήσεων Συστήματος ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ Επιτρέπει την ταυτόχρονη εκτέλεση πολλαπλών εφαρμογών Παρέχει δυνατότητες επιλογής, αντιγραφής και επικόλλησης κειμένου Εμφανίζει την κατάσταση συστήματος (π.χ. μπαταρία, δίκτυο) και ειδοποιήσεις όπως εισερχόμενα μηνύματα, αναβαθμίσεις εφαρμογών, λήψεις κ.α. Γραμμή Εργαλείων Περιλαμβάνει τα πλήκτρα ελέγχου (π.χ. μεγιστοποίηση, κλείσιμο) για τις εφαρμογές Φάκελος Εφαρμογών Αναζήτηση Υποστήριξη Adobe Flash Προσαρμοζόμενη Αρχική Οθόνη Live Streaming Ασφάλεια Wi-Fi Φάκελος συστήματος στον οποίο αποθηκεύονται οι εφαρμογές Το πεδίο αναζήτησης υποστηρίζει την αναζήτηση τόσο στο διαδίκτυο όσο και εσωτερικά στην εφαρμογή Επιτρέπει την εκτέλεση flash εφαρμογών όπως παιχνίδια και βίντεο Ο χρήστης έχει τη δυνατότητα προσθαφαίρεσης συντομεύσεων εφαρμογών από την αρχική οθόνη Δυνατότητα αναπαραγωγής βίντεο και ήχου συνεχούς ροής σε πραγματικό χρόνο Παρέχει ασφάλεια κατά την ασύρματη μεταφορά δεδομένων Ορισμένα τώρα από τα χαρακτηριστικά που υποστηρίζονται από το υλικό (hardware) των smartphones είναι τα εξής: οθόνες αφής, κάμερες για λήψη φωτογραφιών και βίντεο, εικονικά και εξωτερικά πληκτρολόγια, φωνητική αναγνώριση, φωνητική κλήση, υποστήριξη πολυ-πύρηνων επεξεργαστών, κοινή χρήση πρόσβασης στο διαδίκτυο με άλλες συσκευές μέσω καλωδίου ή ασύρματων συνδέσεων, συνδέσεις USB (Universal Serial Bus), ασύρματες συνδέσεις (Wi-Fi, Bluetooth, 3G/4G), σάρωση barcode, επικοινωνία κοντινού πεδίου (near field communication, NFC), προσανατολιζόμενη οθόνη, γυροσκόπιο, ανίχνευση κίνησης με χρήση επιταχυνσιόμετρου και σύστημα εντοπισμού θέσης (GPS). 22

23 2.4. ΕΜΠΟΔΙΑ ΚΑΙ ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟΙ ΣΤΗ ΧΡΗΣΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΓΙΑ SMARTPHONE ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ Τα οφέλη και τα πλεονεκτήματα από τη χρήση κινητών τηλεφώνων στην υγεία και την κλινική πρακτική, συνοδεύονται και από ορισμένα προβλήματα και περιορισμούς που πρέπει να ληφθούν υπόψη. Συγκεκριμένα, υπάρχουν αρκετά άλυτα τεχνικά θέματα καθώς και ορισμένα ζητήματα πολιτικής, τα οποία δύνανται να επηρεάσουν σημαντικά το πόσο γρήγορα και αποδοτικά θα υιοθετηθούν τα smartphones για χρήση σε εφαρμογές στον ευρύτερο τομέα της υγείας. Ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα και σίγουρα ένας από τους λόγους που μπορούν να αποτρέψουν τους επαγγελματίες υγείας (δηλ. γιατροί, φαρμακοποιοί κλπ.) και τους ασθενείς από τη χρήση smartphone εφαρμογών για την υγεία είναι η έλλειψη ελέγχου και επικύρωσης αυτών των εφαρμογών από την επιστημονική κοινότητα ή από αναγνωρισμένους φορείς στο χώρο της υγείας. Οι εφαρμογές που διατίθενται διαδικτυακά μέσω των διάφορων app stores μπορεί να έχουν δημιουργηθεί από τον οποιοδήποτε, οπότε είναι πολύ σημαντικό για τους ενδιαφερόμενους χρήστες να ελέγξουν την αξιοπιστία του δημιουργού πριν κατεβάσουν και χρησιμοποιήσουν την εφαρμογή. Ακόμα πιο προσεκτικοί θα πρέπει να είναι οι ασθενείς οι οποίοι λόγω της έλλειψης ιατρικών γνώσεων υπάρχει το ενδεχόμενο να παρερμηνεύσουν ή να μην καταλάβουν τις ιατρικές πληροφορίες που τους παρέχει η εκάστοτε εφαρμογή. Ένας άλλος σημαντικός περιορισμός όσον αφορά στις εφαρμογές για smartphones δημιουργείται από το γεγονός ότι τα smartphones συγκριτικά με τους φορητούς υπολογιστές έχουν μικρότερη εσωτερική μνήμη και μέγεθος οθόνης, ενώ διαθέτουν και περιορισμένη επεξεργαστική ισχύ. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να μην είναι πάντοτε εφικτή η απρόσκοπτη εκτέλεση και λειτουργία ορισμένων εφαρμογών ή να απαιτείται η χρήση τους με περιορισμένα χαρακτηριστικά. Παρ' όλα αυτά, τα κινητά τηλέφωνα είναι μικρότερα και πιο φορητά από ότι οι φορητοί υπολογιστές επομένως θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι αυτό είναι ένα λογικό trade off. Επίσης ένα άλλο μειονέκτημα είναι η αδυναμία πολλών συστημάτων που είναι ήδη εγκατεστημένα σε νοσοκομεία, ιατρεία, φαρμακεία κλπ., όπως είναι ο Ηλεκτρονικός Φάκελος Υγείας (ΗΦΥ) ή το σύστημα ηλεκτρονικής 23

24 συνταγογράφησης, να ενσωματώσουν δεδομένα που προέρχονται από smartphone. Αυτό συνιστά ένα πρόβλημα διαλειτουργικότητας (interoperability) το οποίο σε περιπτώσεις όπως η παρακολούθηση του ασθενούς δεν επιτρέπει στους ειδικούς τη χρήση των smartphones. Η ασφάλεια των απόρρητων και ευαίσθητων ιατρικών δεδομένων που αποθηκεύονται σε κινητά τηλέφωνα είναι επίσης ένα ζήτημα που πρέπει να λαμβάνεται πολύ σοβαρά υπόψη κατά την ανάπτυξη εφαρμογών που χρησιμοποιούν τέτοια δεδομένα. Ένα χαρακτηριστικό σενάριο χρήσης smartphone στην υγειονομική περίθαλψη περιλαμβάνει μεταξύ άλλων τη λήψη ιατρικών δεδομένων από ένα ασθενή μέσω του smartphone, τη σύνδεση με ένα διακομιστή, τη μεταφορά των δεδομένων σε έναν διαδικτυακό ή άλλου τύπου ΗΦΥ, τη χρήση των δεδομένων από τον ειδικό προκειμένου να φτάσει σε διάγνωση και την αποστολή της απάντησης στον ασθενή μέσω γραπτού μηνύματος (SMS). Όπως γίνεται αντιληπτό η παραπάνω αλυσίδα ενεργειών είναι ιδιαίτερα ευάλωτη και εμπεριέχει υψηλό ρίσκο σε ότι αφορά την ασφάλεια των δεδομένων που μεταφέρονται. Επομένως, η διασφάλιση των καναλιών επικοινωνίας ιατρικών δεδομένων είναι προαπαιτούμενο. Τέλος, άλλοι παράγοντες όπως η κλοπή ή η απώλεια συσκευών μπορεί να έχουν επιπτώσεις στην ασφάλεια των δεδομένων που τηρούνται σε κινητά τηλέφωνα. Τελευταίο αλλά εξίσου σημαντικό, είναι ο βαθμός στον οποίο οι επαγγελματίες υγείας θα υιοθετήσουν τα smartphones στην καθημερινότητά τους. Ο βαθμός αποδοχής και χρήσης smartphone εφαρμογών για την υγεία από ομάδες χρηστών, όπως οι επαγγελματίες υγείας και οι ασθενείς θα παίξει καθοριστικό ρόλο στην επιτυχία του σκοπού τους ή μη. Για να επιτευχθεί ωστόσο μια τέτοια ευρεία αποδοχή απαιτείται τόσο η σωστή προσέγγιση των ειδικών από τους δημιουργούς των εφαρμογών όσο και η αλλαγή κουλτούρας από τους ίδιους τους ειδικούς αναφορικά με τη χρήση των smartphones για την εκτέλεση λειτουργιών που μέχρι πρότινος υλοποιούσαν με άλλους τρόπους. 24

25 3. Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΦΑΡΜΑΚΟΥ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ 3.1. ΣΦΑΛΜΑΤΑ ΣΤΗ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ (MEDICATION ERRORS) Η φαρμακευτική θεραπεία αποτελεί ένα από τα πιο σημαντικά τμήματα της θεραπευτικής αγωγής που δέχεται ένας ασθενής. Επομένως, η βελτίωσή της έχει σαν άμεσο αποτέλεσμα την προαγωγή της ποιότητας των παρεχόμενων υπηρεσιών υγείας και την καλύτερη αντιμετώπιση των διαφόρων περιστατικών. Η διαδικασία συνταγογράφησης και χορήγησης φαρμάκων στους ασθενείς είναι ιδιαίτερα πολύπλοκη. Το πρόβλημα, αφενός, έγκειται στο γεγονός ότι ο όγκος της πληροφορίας που καλείται να ανακτήσει, να επεξεργαστεί και να διαχειριστεί ο επαγγελματίας υγείας στα πλαίσια της συνταγογράφησης φαρμάκων, είναι τεράστιος. Αφετέρου, για την επιλογή της καταλληλότερης αγωγής πρέπει να ληφθούν υπόψη μία πληθώρα παραγόντων, όπως τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της ασθένειας, το στάδιο της εξέλιξής της, το ιατρικό ιστορικό του ασθενή, τυχόν αλλεργίες του ασθενή, η φαρμακευτική αγωγή που έχει ακολουθηθεί μέχρι την δεδομένη στιγμή, οι τυχόν ανεπιθύμητες ενέργειες που μπορεί να προκληθούν, οι αλληλεπιδράσεις του συγκεκριμένου φαρμάκου με άλλα φάρμακα ή τροφές, η φαρμακοκινητική, η φαρμακοδυναμική και η δοσολογία του φαρμάκου. Επιπλέον λαμβάνονται υπόψη η διαθεσιμότητα του φαρμάκου, η ανάγκη για άμεση χορήγηση, και φυσικά το κόστος του. Τα σφάλματα στην φαρμακευτική αγωγή είναι από τα πιο συνηθισμένα ιατρικά λάθη, που στην Αμερική βλάπτουν τουλάχιστον 1,5 εκατομμύρια ανθρώπους κάθε χρόνο. Το επιπλέον ιατρικό κόστος εξαιτίας της φαρμακευτικής θεραπείας στα νοσοκομεία και μόνο είναι τουλάχιστον 3,5 δισεκατομμύρια δολάρια το χρόνο στην Αμερική, και αυτή η εκτίμηση δεν λαμβάνει υπόψη το πρόσθετο κόστος της υγειονομικής περίθαλψης, όπως μισθοί και παραγωγικότητα [13]. Επιπρόσθετα, το παραγόμενο κόστος εξαιτίας ασθενειών και θνησιμότητας που προκαλούνται από σφάλματα κατά την φαρμακευτική αγωγή εκτιμάται ότι ανέρχεται σε $ εκατομμύρια δολάρια ετησίως στην Αμερική [14]. 25

26 Το Εθνικό Συντονιστικό Συμβούλιο για τη λανθασμένη φαρμακευτική αγωγή και την πρόληψη (NCCMERP) έχει εγκρίνει τον εξής ορισμό για την λανθασμένη φαρμακευτική αγωγή: «... κάθε αποτρέψιμο γεγονός που μπορεί να προκαλέσει ή να οδηγήσει σε ακατάλληλη χρήση φαρμάκων ή βλάβη των ασθενών, κατά την διάρκεια που η φαρμακευτική αγωγή είναι στον έλεγχο του επαγγελματία υγείας, του ασθενή ή των καταναλωτών. Τέτοια γεγονότα μπορεί να σχετίζονται με την επαγγελματική πρακτική, τα προϊόντα, τις διαδικασίες και τα συστήματα φροντίδας υγείας, περιλαμβανομένων: τη συνταγογράφηση, την μεταφορά-επικοινωνία και παραγγελία της συνταγής, την σήμανση των προϊόντων, τη συσκευασία και την ονοματολογία, τη σύνθεση, τη χορήγηση, τη διανομή, τη διαχείριση, την παρακολούθηση, την εκπαίδευση και την χρήση» [15] ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΙΤΙΕΣ ΣΦΑΛΜΑΤΩΝ ΣΤΗΝ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ Τα θέματα που σχετίζονται με την διάθεση των φαρμάκων και την επιτυχία της φαρμακευτικής αγωγής μεγεθύνονται ακόμα περισσότερο αν λάβει υπόψη κανείς ότι σε αυτή την διαδικασία εμπλέκονται παραπάνω του ενός επαγγελματίες υγείας και σαφώς ο ασθενής. Δεν αρκεί η σωστή διανομή και συντήρηση - αποθήκευση φαρμάκων ή η παροχή εξελιγμένων φαρμακευτικών υπηρεσιών. Τα σφάλματα προκαλούνται από διάφορες αιτίες όπως οι δυσανάγνωστες χειρόγραφες συνταγές των ιατρών, η ύπαρξη φαρμάκων με παρόμοια ονομασία ή η έλλειψη ακριβών πληροφοριών για τον ασθενή, η οποία μπορεί να οδηγήσει στην επιλογή της ακατάλληλης φαρμακευτικής αγωγής σχετικά με την δόση, την οδό και τη συχνότητα. Μία από τις πιο κοινές αιτίες σφαλμάτων στη φαρμακευτική αγωγή είναι η αδυναμία του συστήματος να παρέχει στον ιατρό όλες τις απαραίτητες πληροφορίες που απαιτούνται για να καταλήξει σε μία σωστή και συχνά γρήγορη απόφαση. Πιο συγκεκριμένα ανεπαρκείς πληροφορίες σχετικά με τα φάρμακα, όπως ξεπερασμένες ή περιορισμένες αναφορές αποτελούν τροχοπέδη στην πρόληψη ανεπιθύμητων ενεργειών ή ασυμβασιών φαρμάκων. Επιπλέον, σημαντικός παράγοντας πρόκλησης σφαλμάτων είναι η έλλειψη γνώσης του ασθενή 26

27 σχετικά με τα φάρμακα που του χορηγούνται, ειδικά στην περίπτωση που τα λαμβάνει χωρίς να νοσηλεύεται ή να παρακολουθείται από επαγγελματία υγείας Σφάλματα που προκύπτουν στην συνταγογράφηση Η συνταγογράφηση, ως μία ιδιαίτερα συχνή ιατρική πράξη, αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις της υλοποίησης και εφαρμογής ολοκληρωμένων πληροφοριακών συστημάτων για την υγειονομική περίθαλψη. Τα λάθη κατά την συνταγογράφηση είναι συχνό φαινόμενο και από τα πιο βασικά ιατρικά σφάλματα εκ των οποίων μπορεί να προκύψει λανθασμένη φαρμακευτική αγωγή. Πιο συγκεκριμένα σε έρευνα στην Αμερική το 2010 διαφαίνεται ότι 80 από τις 100 συνταγές ήταν εσφαλμένες [16] και σε άλλη έρευνα στην Αγγλία το 2007 αναφέρεται ότι τα σφάλματα κατά την συνταγογράφηση σε νοσοκομεία ανέρχονται στο 9% [17]. Τα λάθη κατά την συνταγογράφηση οδηγούν σε αρνητικές επιπτώσεις που αφορούν: Στις δαπάνες στον τομέα της υγείας (έμμεσα από παρατεταμένη νοσηλεία του ασθενούς, άμεσα από το κόστος χρήσης μη κατάλληλου φαρμάκου, δοσολογίας, χρόνου φαρμακευτικής θεραπείας, κ.α.) Στην ασφάλεια του ασθενούς Μελέτες που έχουν διεξαχθεί παγκοσμίως από το 1984 έως σήμερα έχουν αναδείξει ότι τα πιο κοινά ιατρικά σφάλματα κατά την διαδικασία της συνταγογράφησης αφορούν ανεπιθύμητα συμβάντα (Adverse Drug Events ADE), με πιο συχνές τις ανεπιθύμητες ενέργειες (Adverse Drug Reactions - ADR) και ιδιαίτερα τις αλληλεπιδράσεις φαρμάκων (Drug Drug Interactions - DDI). Ένα μεγάλο ποσοστό εισαγωγής ασθενών σε νοσοκομεία, εκτεταμένης παραμονή τους σε αυτά, αποτυχίας της θεραπευτικής αγωγής και θνησιμότητας ασθενών οφείλεται σε αυτού του είδους τα ιατρικά σφάλματα [18] [19] Αλληλεπιδράσεις φαρμάκων Υπάρχει ένας μεγάλος αριθμός παραγόντων που διαφοροποιεί τη φαρμακολογική δράση ως προς τη γενικά αναμενόμενη. Βασικός στόχος της 27

28 φαρμακολογικής δράσης είναι η εξουδετέρωση της αιτίας της νόσου. Οι παράγοντες που επηρεάζουν κατ οποιοδήποτε τρόπο τη δράση ενός φαρμάκου θα μπορούσαν να καταταχθούν ως εξής: Φυσιολογικοί: φυλή, γενότυπος, ηλικία, φύλο, σωματικό βάρος, θρεπτική κατάσταση, ιδιοσυγκρασία κλπ. Φαρμακολογικοί: μορφή φαρμάκου, βιοϊσοδυναμία μεταξύ διαφορετικών ιδιοσκευασμάτων που περιέχουν τα ίδια δραστικά, δόση, ρυθμός και τρόπος χορήγησης, αλληλεπιδράσεις φαρμάκου με συγχορηγούμενα φάρμακα ή φαρμάκου με συστατικά της τροφής Παθολογικοί: παθολογικές καταστάσεις, όπως τοξαιμία, πυρεξία, ηπατίτιδα, νεφρίτιδα, καρδιακή ανεπάρκεια κλπ. που επηρεάζουν σημαντικά τις διάφορες φαρμακοκινητικές φάσεις του φαρμάκου στον οργανισμό Από αυτούς τους παράγοντες οι αλληλεπιδράσεις, που μπορεί να παρατηρηθούν μεταξύ ταυτόχρονα χορηγούμενων δραστικών ουσιών ή μεταξύ δραστικών ουσιών και συστατικών της τροφής, έχουν χαρακτηριστεί ως πηγή μεγάλου ποσοστού ιατρικών λαθών στην διαδικασία χορήγησης φαρμάκων. Η ανάγκη φαρμακολογικής αντιμετώπισης δύο ή περισσότερων παθολογικών καταστάσεων που συνυπάρχουν σε ένα ασθενή, καθώς επίσης και η ανάγκη ενίσχυσης της φαρμακολογικής ενέργειας ενός φαρμάκου οδηγεί συχνά στην ταυτόχρονη χορήγηση δύο ή περισσοτέρων φαρμάκων. Στην περίπτωση αυτή, είναι απαραίτητη η γνώση των πιθανών αλληλεπιδράσεων που προκύπτουν από το συνδυασμό των χορηγούμενων φαρμάκων. Γενικά ο όρος αλληλεπιδράσεις αναφέρεται στην περίπτωση κατά την οποία παρατηρείται οποιαδήποτε μεταβολή των βασικών ιδιοτήτων (φυσικοχημικών, φαρμακοδυναμικών, φαρμακοκινητικών) μιας δραστικής ουσίας, εξαιτίας της αλληλεπίδρασής της με χημικά συστατικά της τροφής ή με μια άλλη ταυτόχρονα χορηγούμενη δραστική ουσία [20]. Το αποτέλεσμα που προκύπτει από την αλληλεπίδραση αυτή μπορεί να είναι: Επιθυμητό, όταν η αλληλεπίδραση προκαλεί ενίσχυση της φαρμακολογικής ενέργειας ή μείωση των ανεπιθύμητων ενεργειών. 28

29 Ανεπιθύμητο, όταν η αλληλεπίδραση προκαλεί μείωση ή αναστολή της φαρμακολογικής ενέργειας ή αύξηση των ανεπιθύμητων ενεργειών. Τα διάφορα είδη αλληλεπιδράσεων των δραστικών ουσιών ταξινομούνται σε τρεις κατηγορίες σύμφωνα με την Εικόνα 3.1. Αλληλεπιδράσεις Δραστικών Ουσιών Εκτός Οργανισμού Εντός Οργανισμού Φαρμακευτική Φαρμακοκινητική αλληλεπιδράσεις κατά τις οποίες επηρεάζεται η παροχή του φαρμάκου στη θέση δράσεως του Φαρμακοδυναμική αλληλεπιδράσεις κατά τις οποίες αλλάζει η απάντηση του οργάνου ή συστήματος-στόχου Μεταξύ δραστικών ουσιών Μεταξύ δραστικών ουσιών και εκδόχων Μεταξύ δραστικών ουσιών και συστατικών της τροφή Στη φάση της: απορρόφησης κατανομής βιομετατροπής απέκκρισης Συνεργατική Ανταγωνιστική Εικόνα 3.1. Ταξινόμηση αλληλεπιδράσεων δραστικών ουσιών Αναλυτικότερα, σε μία έρευνα ορόσημο σχετικά με την ασφάλεια των ασθενών, To Err is Human, του Ινστιτούτου Ιατρικής στην Αμερική, εκτιμάται ότι τα ιατρικά σφάλματα μπορεί να είναι υπεύθυνα για έως και θανάτους στις ΗΠΑ κάθε χρόνο και ότι μπορεί να προκαλέσουν έως 29 δισεκατομμύρια δολάρια κόστος στο σύστημα υγειονομικής περίθαλψης [21]. Ένας σημαντικός αριθμός αυτών των λαθών οφείλεται στην εσφαλμένη φαρμακευτική αγωγή. Οι αλληλεπιδράσεις μεταξύ φαρμάκων (DDIs) αποτελούν κοινές αιτίες πρόκλησης ανεπιθύμητων συμβάντων (ADEs), τα οποία σε ποσοστό 20% έως 30% οφείλονται στις αλληλεπιδράσεις [22]. Στην περίπτωση της συνταγογράφησης, η ακατάλληλη χορήγηση δραστικών ουσιών, ειδικά όταν δεν λαμβάνονται υπόψη οι μεταξύ τους αλληλεπιδράσεις, θέτει σε κίνδυνο την ασφάλεια των ασθενών προκαλώντας σοβαρές ασθένειες και μπορεί 29

30 να αποβεί θανατηφόρα. Επιπλέον, η τυχόν ύπαρξη DDΙs προκαλεί σημαντική οικονομική επιβάρυνση στην υγειονομική περίθαλψη εξαιτίας της αύξησης παραμονής των ασθενών στο χώρο νοσηλείας και του κόστους των φαρμάκων. Καθίσταται λοιπόν σαφές, ότι η γνώση των σοβαρών αλληλεπιδράσεων των φαρμάκων είναι ιδιαίτερα σημαντική στη θεραπευτική. Κατά τη συνταγογράφηση φαρμάκων απαιτείται προσοχή και είναι απαραίτητο οι επαγγελματίες υγείας να γνωρίζουν τι φάρμακα λαμβάνουν οι ασθενείς προτού χορηγήσουν άλλα, καθώς η σοβαρότητα των αλληλεπιδράσεων ποικίλει από ασθενή σε ασθενή. Ιδιαίτερη προσοχή, βάσει του ΕΟΦ [23], απαιτείται στη χορήγηση φαρμάκων κατά τις ακόλουθες περιπτώσεις : Ασθενείς με χρόνιες παθήσεις όπως υπέρταση, διαβήτη, καρδιοπάθειες κ.α. Ασθενείς που λαμβάνουν αντιβιοτικά, αντιμυκητικά Ασθενείς που λαμβάνουν θεραπεία για καρκινοπάθειες Ηλικιωμένοι και ασθενείς με ηπατική και νεφρική δυσλειτουργία Ασθενείς που λαμβάνουν ψυχιατρικά φάρμακα και κατασταλτικά του ΚΝΣ Ασθενείς που λαμβάνουν αντιαλλεργικά φάρμακα Ασθενείς που λαμβάνουν αντιπηκτικά Ασθενείς σε ορμονική θεραπεία 3.3. ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΜΕΙΩΣΗ ΣΦΑΛΜΑΤΩΝ ΣΤΗΝ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ Τις τελευταίες δεκαετίες έχουν μελετηθεί και αναπτυχθεί διάφορες ehealth και mhealth εφαρμογές που στοχεύουν στη βελτίωση της φαρμακευτικής περίθαλψης ακολουθώντας την ευρύτερη τάση χρήσης της τεχνολογίας των υπολογιστών για την βελτίωση της ποιότητας και τη μείωση του κόστους των παρεχόμενων υπηρεσιών υγείας. Οι εφαρμογές αυτές καλύπτουν διάφορα στάδια της διάθεσης του φαρμάκου, από την συνταγογράφηση από τον υπεύθυνο ιατρό, την παραγγελία, μέχρι την χορήγηση του φαρμάκου από τον νοσηλευτή στον ασθενή. Όλες αυτές οι εφαρμογές μπορούν να διασυνδεθούν με άλλα πληροφοριακά συστήματα για την υγειονομική περίθαλψη με στόχο να παρέχεται στον ασθενή ολοκληρωμένη 30

31 περίθαλψη και φροντίδα, έχοντας ως κέντρο τον ασθενή σε κάθε λειτουργία της παροχής υπηρεσιών υγείας. Ταυτόχρονα, σε πολλές μελέτες των τελευταίων χρόνων αναδεικνύεται ότι σε συστήματα ηλεκτρονικής συνταγογράφησης είναι απαραίτητη η ταυτόχρονη χρήση εφαρμογών υποστήριξης λήψης απόφασης (Clinical Decision Support Systems CDSSs), ώστε να υπάρξει ουσιαστική μείωση βασικών ιατρικών σφαλμάτων που προκύπτουν κατά τη διαδικασία χορήγησης φαρμάκων, όπως λάθη που οφείλονται στις αλληλεπιδράσεις και στις ανεπιθύμητες ενέργειες φαρμάκων, τα οποία μπορούν να αυξήσουν την θνησιμότητα ασθενών και την παραμονή τους στον χώρο παροχής υγείας. Ειδικότερα τονίζεται η χρήση συστημάτων υποστήριξης λήψης κλινικών αποφάσεων σε περιπτώσεις χορήγησης φαρμάκων για χρόνιες νόσους ή καρκινοπάθειες [24] [25] [26]. Ποια θα μπορούσε να είναι λοιπόν, η μορφή ενός ολοκληρωμένου πληροφοριακού ηλεκτρονικού συστήματος για την υγεία τον 21ο αιώνα; Βάσει αρκετών πρόσφατων, αλλά και παλαιότερων ερευνών [27] [28] [29], ένα τέτοιο σύστημα θα διαθέτει πολλά σημαντικά στοιχεία συμπεριλαμβανομένων ενός ΗΦΥ και ενός Ηλεκτρονικού Φακέλου Ασθενή (ΗΦΑ), ενός συστήματος ηλεκτρονικής καταχώρησης παραγγελιών από τoν ιατρό (Computerized Physician Order Entry System - CPOE) και υψηλής τεχνολογίας συστήματα υποστήριξης λήψης αποφάσεων (Decision Support Systems - DSSs), όπως η πιλοτική εφαρμογή που υλοποιείται στα πλαίσια της συγκεκριμένης διπλωματικής εργασίας. Κάθε ένα από αυτά τα συστήματα θα πρέπει να υποστηρίζεται από την πρόσβαση σε ένα έγκυρο, τυποποιημένο και επικυρωμένο αποθετήριο πληροφοριών για συνταγογραφούμενα φάρμακα (δοσολογία, ενδείξεις, αντενδείξεις, ανεπιθύμητες ενέργειες, αλληλεπιδράσεις φαρμάκων κ.ο.κ.), το οποίο να είναι δομημένο βάσει των σχετικών ισχυόντων προτύπων και να ενημερώνεται τακτικά βάσει των πληροφοριών και δεδομένων από τις βάσεις δεδομένων του FDA (Food and Drug Administration) για το εξωτερικό ή του ΕΟΦ (Εθνικός Οργανισμός Φαρμάκων) Εθνικό Συνταγολόγιο για την Ελλάδα. Παρά το γεγονός ότι πολλά μέρη του οράματος της ηλεκτρονικής συνταγογράφησης είναι ήδη σε ισχύ σε αρκετές χώρες της Ευρώπης, την Αμερική και τα τελευταία χρόνια και στην Ελλάδα, εξακολουθεί να υπάρχει η έλλειψη 31

32 τυποποιημένων ηλεκτρονικών πληροφοριών για τα φάρμακα (Electronic Drug Information - EDI) που μπορεί να ενσωματωθούν εύκολα και να είναι διαλειτουργικές με συστήματα υποστήριξης λήψης αποφάσεων (Decision Support Systems - DSSs), ΗΦΥ και ΗΦΑ. Η ανάγκη για τυποποιημένες και βάσει προτύπων μορφές της δομής, της αποθήκευσης, της οπτικοποίησης και της επικοινωνίας των πληροφοριών των φαρμάκων έχει επισημανθεί σε διάφορες μελέτες [30] [31]. Στην πιλοτική εφαρμογή της παρούσας διπλωματικής, η δομή και ο τρόπος αποθήκευσης των δεδομένων που περιλαμβάνει ακολουθεί την τυποποίηση και τα πρότυπα του Εθνικού Συνταγολογίου από τον ΕΟΦ Πλεονεκτήματα χρήσης εφαρμογών για την εύρεση αλληλεπιδράσεων μεταξύ φαρμάκων Εφαρμογές αναζήτησης και εξαγωγής ειδοποιήσεων σχετικά με την ύπαρξη ή μη DDIs, ως μια μορφή κλινικής υποστήριξης λήψης αποφάσεων και προειδοποίησης των επαγγελματιών υγείας σχετικά με δυνητικά επιβλαβείς συνδυασμούς δραστικών ουσιών, βοηθούν στο να αποφευχθούν ή να μετριαστούν επιβλαβείς αστοχίες για τους ασθενείς. Σε μια συστηματική ανασκόπηση της βιβλιογραφίας [32], διαπιστώθηκε ότι διάφορες συνιστώσες της τεχνολογίας πληροφοριών για την υγεία, συμπεριλαμβανομένων ehealth και mhealth εφαρμογών συνδέονται άμεσα με την βελτίωση της φροντίδας, της παροχής υγειονομικής περίθαλψης, τη θετική έκβαση της πορείας της κατάστασης υγείας των ασθενών και τη μείωση του κόστους που οφείλεται σε ιατρικά λάθη και στη χρήση φαρμάκων. Επιπλέον, τέτοιες τεχνολογίες συμβάλλουν στη βελτίωση των πρακτικών συνταγογράφησης των φαρμάκων και στη μείωση - αποφυγή λαθών κατά τη χορήγηση φαρμακευτικής αγωγής, ενώ προάγουν την παροχή προληπτικών υπηρεσιών υγείας. Τέλος, διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στην μείωση παραμονής στο χώρο νοσηλείας, στην ταχύτερη και καταλληλότερη διάγνωση και στη συμμόρφωση με τις συνιστώμενες ιατρικές οδηγίες. Συμπερασματικά, η χρήση εφαρμογών για την εύρεση ασυμβασιών φαρμάκων διαθέτει αρκετά πλεονεκτήματα, όπως: 32

33 μειώνει την πιθανότητα ύπαρξης ανεπιθύμητων ενεργειών κατά την διαδικασία χορήγησης φαρμάκων και κατ επέκταση μπορεί να αποφευχθεί ένα μεγάλο ποσοστό ιατρικών λαθών που μπορούν να προκύψουν στην συνταγογράφηση, ενισχύει την παροχή υγειονομικής περίθαλψης και φροντίδας με ανθρωποκεντρικό χαρακτήρα, βοηθά στην λήψη πιο γρήγορων και ταυτοχρόνως ασφαλών και έγκυρων αποφάσεων σχετικά με την φαρμακευτική αγωγή του ασθενή, συμβάλλει ουσιαστικά στην αποφυγή ασθενειών ή θανάτων που οφείλονται σε μη παρατήρηση αλληλεπιδράσεων μεταξύ φαρμάκων κατά την συνταγογράφηση και χορήγηση αυτών, ειδικά σε περιπτώσεις ασθενών που πάσχουν από χρόνιες ασθένειες, καρκινοπάθειες ή έχουν αλλεργίες και είναι ηλικιωμένοι, βοηθά στην μείωση του κόστους παραμονής του ασθενή στον χώρο περίθαλψης και στην μείωση του κόστους χορήγησης και κατανάλωσης φαρμάκων χωρίς λόγο, συμβάλλει στην εφαρμογή προληπτικής φροντίδας και υγειονομικής περίθαλψης, και βοηθά στην ενημέρωση του ασθενή και την αποτροπή του από αυθαίρετη και αλόγιστη κατανάλωση φαρμάκων, όπως αντιβιοτικών, που μπορούν να αγοραστούν από τον ίδιο χωρίς συνταγή ιατρού. 33

34 34

35 4. ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΚΙΝΗΤΩΝ ΣΥΣΚΕΥΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΦΑΡΜΑΚΟ Μέσα από την ανάλυση που επιχειρείται στα κεφάλαια 2 και 3 της παρούσας εργασίας διαφαίνεται η αναγκαιότητα ύπαρξης μιας mhealth εφαρμογής για τον έλεγχο και τον εντοπισμό ασυμβασιών μεταξύ φαρμάκων, στο σημείο παροχής της υγειονομικής περίθαλψης (point of care). Η ανάγκη αυτή προκύπτει αφενός από την αύξηση της χρήσης έξυπνων κινητών συσκευών παγκοσμίως και ειδικότερα σε ότι αφορά θέματα και υπηρεσίες υγείας και αφετέρου στις αρνητικές συνέπειες (οικονομικές, για την υγεία του ασθενούς) που προκαλούν τα λάθη κατά τη χορήγηση φαρμάκων, τα οποία στις περισσότερες περιπτώσεις δύναται να προληφθούν. Η ιατρική βιβλιογραφία παρέχει ένα τεράστιο όγκο πληροφορίας σχετικά με τις αλληλεπιδράσεις φαρμάκων που μπορεί να ωφελήσει την καθημερινή ιατρική εργασία. Επομένως, μια τέτοια εφαρμογή μπορεί να αποδειχθεί ιδιαίτερα χρήσιμη στους επαγγελματίες υγείας αλλά και τους ασθενείς, παρέχοντας τους την ογκώδη και ταχέως μεταβαλλόμενη πληροφορία που αφορά τα φάρμακα σε συσκευασία «τσέπης», όπως είναι ένα smartphone. Σε αυτό το κεφάλαιο πραγματοποιείται επισκόπηση του πεδίου σχετικά με αντίστοιχες εφαρμογές που έχουν ήδη αναπτυχθεί και χρησιμοποιούνται για το φάρμακο. Οι εφαρμογές εξετάζονται με σκοπό την αξιολόγησή τους και την εξαγωγή χρήσιμων συμπερασμάτων αναφορικά με τα κυριότερα χαρακτηριστικά που περιλαμβάνουν. Προτού όμως προχωρήσουμε στην παρουσίαση των εν λόγω εφαρμογών, κρίνεται σκόπιμο να αναφερθούμε στις κυριότερες κινητές τεχνολογίες οι οποίες χρησιμοποιούνται στις υπηρεσίες mhealth ΒΑΣΙΚΕΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΕΣ M-HEALTH ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ Υπάρχουν τρία βασικά στοιχεία που σχετίζονται με τις mhealth υπηρεσίες. Σε αντιστοιχία με το πεδίο των κινητών υπολογισμών (mobile computing) το οποίο περιλαμβάνει φορητούς υπολογιστές, ασύρματα δίκτυα και λογισμικό, μια υπηρεσία mhealth προϋποθέτει τα εξής στοιχεία: 1. Πλατφόρμα λογισμικού η οποία παρέχει τις βασικές υπηρεσίες δικτύωσης και βάσεων δεδομένων, 35

36 2. Κινητές συσκευές, και 3. Εφαρμογές mhealth Σήμερα, υπάρχουν έξι κύριοι πάροχοι λειτουργικών συστημάτων για κινητές συσκευές. Πρόκειται για τη Nokia με το λειτουργικό Symbian, την Google με το Android, την Apple με το ios, την Research In Motion (RIM) με το λειτουργικό Blackberry, τη Windows με το πιο πρόσφατο Windows Phone 7 και τους παρόχους λειτουργικών συστημάτων που βασίζονται στο Linux όπως τα Tizen, Sailfish και Ubuntu OS. Κάθε πλατφόρμα λογισμικού ή λειτουργικό σύστημα συνοδεύεται από τα απαραίτητα εργαλεία ανάπτυξης εφαρμογών. Εδώ θα πρέπει να σημειωθεί ότι, αρχικά και μέχρι το 2010 με 2011, το μεγαλύτερο μερίδιο αγοράς ανήκε στην πλατφόρμα Symbian. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια το τοπίο έχει αλλάξει και τη θέση της έχουν πάρει οι πλατφόρμες Android και ios που σήμερα είναι οι πλέον δημοφιλείς. Στις κινητές συσκευές περιλαμβάνονται οι ψηφιακοί προσωπικοί βοηθοί (PDAs), τα έξυπνα κινητά τηλέφωνα (smartphones) και οι υπολογιστές ταμπλέτες (tablet PCs). Τα PDAs χρησιμοποιούνταν ευρέως μέχρι τις αρχές της προηγούμενης δεκαετίας οπότε και εμφανίστηκαν τα smartphones. Τα smartphones, διαθέτοντας αυξημένη υπολογιστική ισχύ, ενσωμάτωσαν σταδιακά όλες τις λειτουργίες και τα χαρακτηριστικά των PDAs, πράγμα το οποίο είχε ως άμεση συνέπεια τον σημαντικό περιορισμό χρήσης των τελευταίων και την αντικατάστασή τους εν τέλει από τα smartphones. Η χρήση εξάλλου μιας και όχι δύο ή περισσότερων κινητών συσκευών για την υποστήριξη των mhealth υπηρεσιών είναι σαφέστατα πιο αποδοτική και πιο οικονομική. Ανάμεσα στους πιο γνωστούς κατασκευαστές κινητών συσκευών (smartphones, tablets) συγκαταλέγονται εταιρείες κολοσσοί όπως η Samsung, η Apple, η HTC, η LG, η Nokia κ.α. Λαμβάνοντας υπόψη τα παραπάνω, η έρευνα του πεδίου που πραγματοποιείται στο παρόν κεφάλαιο, επικεντρώθηκε κατά κύριο λόγο σε εφαρμογές για smartphones οι οποίες ωστόσο μπορούν να χρησιμοποιηθούν και από tablet PCs. Το τελευταίο συστατικό στοιχείο των mhealth υπηρεσιών είναι οι εφαρμογές (apps). Οι εφαρμογές διατίθενται στην πλειοψηφία τους μέσα από τα αναγνωρισμένα επίσημα καταστήματα (app stores) των παρόχων λειτουργικών συστημάτων. Το κατάστημα της Apple έχει τις περισσότερες διαθέσιμες εφαρμογές 36

37 σε όλες τις κατηγορίες κάτι το οποίο αντικατοπτρίζεται και στον αριθμό των mhealth εφαρμογών για ios, ο οποίος είναι αισθητά μεγαλύτερος σε σύγκριση με τον αριθμό αντίστοιχων εφαρμογών για άλλες πλατφόρμες. Ωστόσο, το τελευταίο διάστημα έχει εισέλθει δυναμικά στην κατηγορία των εφαρμογών για την υγεία και το Android της Google ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ ΤΟΥ ΠΕΔΙΟΥ Η έρευνα για τον εντοπισμό εφαρμογών που αφορούν το φάρμακο και τον έλεγχο ασυμβασιών φαρμάκων ειδικότερα, πραγματοποιήθηκε τόσο μέσα από τη μελέτη της σχετικής βιβλιογραφίας (άρθρα που αφορούσαν το σχεδιασμό, την ανάπτυξη και την αξιολόγηση mhealth εφαρμογών) [33] [34] όσο και μέσα από την αναζήτηση εφαρμογών στα επίσημα καταστήματα (app stores) των κύριων παρόχων λειτουργικών συστημάτων. Κατά τη διεξαγωγή της έρευνας διαπιστώθηκε η ύπαρξη πληθώρας εφαρμογών υγείας για smartphones και ιδιαίτερα για τις πλατφόρμες Android και ios. Πιο αναλυτικά, οι εν λόγω εφαρμογές απευθύνονται τόσο σε επαγγελματίες υγείας όσο και σε ασθενείς και μπορούν να κατηγοριοποιηθούν με βάση τη συνάφεια των λειτουργιών που επιτελούν καθώς και του ιατρικού θέματος που πραγματεύονται. Ορισμένες από τις κατηγορίες mhealth εφαρμογών είναι οι εξής: ιατρική εκπαίδευση, διάγνωση ασθενειών, βάσεις φαρμάκων, κλινική επικοινωνία, αναζήτηση ιατρικής βιβλιογραφίας, κινητή τηλεϊατρική, διαχείριση χρόνιων παθήσεων, καταγραφή ζωτικών σημείων και δεδομένων κ.α. Οι smartphone εφαρμογές για το φάρμακο χρησιμοποιούνται ευρέως από επαγγελματίες υγείας και ασθενείς. Τέτοιου είδους εφαρμογές αποτελούν το πιο συχνά προσπελάσιμο ιατρικό λογισμικό σε ένα smartphone [33], κάτι το οποίο αποδεικνύει τη χρησιμότητά τους. Συνήθως περιλαμβάνουν τα ονόματα των φαρμάκων μαζί με πληροφορίες συνταγολογίου για αυτά όπως δοσολογία, ενδείξεις, αντενδείξεις, ανεπιθύμητες ενέργειες, αλληλεπιδράσεις κλπ. αλλά και επιπλέον λειτουργίες όπως η αναγνώριση χαπιού (pill identification) και ο έλεγχος αλληλεπιδράσεων (interactions checker). Στις ενότητες που ακολουθούν 37

38 παρουσιάζονται οι κυριότερες και πιο δημοφιλείς εφαρμογές που διερευνήθηκαν σε αυτή την κατηγορία Epocrates Rx 1 Το Epocrates Rx αποτελεί την πιο ευρέως χρησιμοποιούμενη εφαρμογή για το φάρμακο [33]. Πρόκειται για μια δωρεάν εφαρμογή που είναι διαθέσιμη για τις πλατφόρμες Android (απαιτεί Android 1.6 ή νεότερο) και ios (απαιτεί ios 4.3 ή νεότερο) ενώ η τρέχουσα έκδοσή της για τις δύο πλατφόρμες είναι η Ανάμεσα στις λειτουργίες που παρέχει περιλαμβάνονται η προβολή πληροφοριών συνταγολογίου για τα φάρμακα (Drug Information), ο έλεγχος αλληλεπιδράσεων μεταξύ δύο ή περισσότερων φαρμάκων (Drug Interactions), η αναγνώριση χαπιών (Pill ID) μέσω φυσικών χαρακτηριστικών (π.χ. χρώμα, σχήμα) ή/και το αποτύπωμα του χαπιού κ.α. Στην Εικόνα 4.1 που ακολουθεί παρουσιάζονται ορισμένες ενδεικτικές οθόνες της εφαρμογής. Εικόνα 4.1. Ενδεικτικές οθόνες της εφαρμογής Epocrates Rx 1 Δικτυακός τόπος EPOCRATES: 38

39 RxDrugs 2 Το RxDrugs της εταιρείας Skyscape είναι μια εφαρμογή με οδηγίες δοσολογίας για χιλιάδες φάρμακα που απευθύνεται σε φαρμακοποιούς αλλά και γιατρούς που χορηγούν φαρμακευτικές αγωγές. Πρόκειται για μια δωρεάν εφαρμογή που είναι διαθέσιμη για τις πλατφόρμες Android (τρέχουσα έκδοση 3.0.0/απαιτεί Android 1.5 ή νεότερο), ios 3 (τρέχουσα έκδοση /απαιτεί ios 5.1 ή νεότερο) και Blackberry (τρέχουσα έκδοση 2.0.1). Ανάμεσα στις λειτουργίες που παρέχει περιλαμβάνονται οδηγίες δοσολογίας για χιλιάδες εμπορικές ονομασίες φαρμάκων και εμπειρικές ονομασίες δραστικών ουσιών, ο έλεγχος αλληλεπιδράσεων μεταξύ πολλών φαρμάκων, αναζήτηση και προβολή φαρμάκων με βάση τις ενδείξεις, τη φαρμακολογική κατηγορία και την εμπορική ή εμπειρική ονομασία, ενσωματωμένοι υπολογιστές δοσολογίας (dosing calculators) με βάση το βάρος κ.α. Στην Εικόνα 4.2 που ακολουθεί παρουσιάζονται ορισμένες ενδεικτικές οθόνες της εφαρμογής. Εικόνα 4.2. Ενδεικτικές οθόνες της εφαρμογής RxDrugs 2 Δικτυακός τόπος RxDrugs: 3 Δύναται να χρησιμοποιηθεί μόνο ως μέρος της εφαρμογής Skyscape Medical Resources 39

40 Medscape 4 Η εφαρμογή Medscape αποτελεί μια χρήσιμη πηγή κλινικών πληροφοριών που απευθύνεται σε γιατρούς, φοιτητές ιατρικής, νοσοκόμους και γενικότερα στους επαγγελματίες υγείας. Σύμφωνα με την εταιρεία διαθέτει πάνω από 2 εκατομμύρια εγγεγραμμένους χρήστες. Πρόκειται για μια δωρεάν εφαρμογή που είναι διαθέσιμη για τις πλατφόρμες Android (τρέχουσα έκδοση 2.2.1/απαιτεί Android 2.0 ή νεότερο) και ios (τρέχουσα έκδοση 4.3.1/απαιτεί ios 5.0 ή νεότερο). Ανάμεσα στις λειτουργίες που παρέχει περιλαμβάνονται εκτενής κατάλογος φαρμάκων, καθημερινά ιατρικά νέα και ειδοποιήσεις, κατάλογοι με ιατρούς, φαρμακεία και νοσοκομεία, εργαλείο ελέγχου αλληλεπιδράσεων φαρμάκων, κατάλογος ασθενειών και οδηγίες θεραπείας κ.α. Στην Εικόνα 4.3 που ακολουθεί παρουσιάζονται ορισμένες ενδεικτικές οθόνες της εφαρμογής ipharmacy 5 Εικόνα 4.3. Ενδεικτικές οθόνες της εφαρμογής Medscape Η εφαρμογή ipharmacy αποτελεί ένα πλήρη φαρμακευτικό οδηγό που απευθύνεται τόσο σε ασθενείς καταναλωτές όσο και σε επαγγελματίες υγείας. 4 Δικτυακός τόπος Medscape: 5 Δικτυακός τόπος ipharmacy: 40

41 Περιλαμβάνει πάνω από φάρμακα, τα οποία είναι εγκεκριμένα από τον FDA (Food and Drug Administration), και διατίθεται δωρεάν. Η εφαρμογή είναι διαθέσιμη για τις πλατφόρμες Android (τρέχουσα έκδοση 5.6.8/απαιτεί Android 2.2 ή νεότερο) και ios (τρέχουσα έκδοση 6.8/απαιτεί ios 6.0 ή νεότερο). Ανάμεσα στις λειτουργίες που παρέχει περιλαμβάνονται φαρμακευτική βάση δεδομένων με δυνατότητα αναζήτησης βάσει εμπορικής (brand name) και εμπειρικής ονομασίας (generic name), αναγνώριση χαπιού, εντοπισμός και προβολή σε χάρτη των πλησιέστερων φαρμακείων, εργαλείο υπενθύμισης φαρμακευτικής αγωγής (medication reminder), εμφάνιση ειδοποιήσεων και ανακλήσεων φαρμάκων του FDA κ.α. Στην Εικόνα 4.4 που ακολουθεί παρουσιάζονται ορισμένες ενδεικτικές οθόνες της εφαρμογής. Εικόνα 4.4. Ενδεικτικές οθόνες της εφαρμογής ipharmacy Lexi-COMPLETE 6 Το Lexi-COMPLETE είναι ένα ολοκληρωμένο πακέτο λογισμικού το οποίο παρέχει πρόσβαση σε πάνω από 20 αξιόπιστες βάσεις δεδομένων της εταιρείας Lexicomp. H Lexicomp, μια εταιρεία με εμπειρία 30 χρόνων στην παροχή ιατρικών πληροφοριών, δίνει τη δυνατότητα δωρεάν δοκιμαστικής χρήσης της εφαρμογής για 30 ημέρες. 6 Δικτυακός τόπος Lexi-Comp: 41

42 Ωστόσο, μετά τη λήξη της δοκιμαστικής περιόδου ο χρήστης καλείται να καταβάλει το ποσό των 285$/έτος προκειμένου να συνεχίσει να χρησιμοποιεί το Lexi- COMPLETE. Η εφαρμογή είναι διαθέσιμη για τις πλατφόρμες Android (τρέχουσα έκδοση 2.4.1/απαιτεί Android 2.1 ή νεότερο), ios (τρέχουσα έκδοση /απαιτεί ios 5.0 ή νεότερο) και BlackBerry (τρέχουσα έκδοση /απαιτεί BlackBerry ή νεότερο). Ορισμένες από τις σημαντικότερες βάσεις δεδομένων της εφαρμογής είναι η Lexi-Drugs, μια ενημερωμένη βάση φαρμάκων με όλες τις απαραίτητες πληροφορίες για τα φάρμακα, η Lexi-Interact για τον έλεγχο ασυμβασιών μεταξύ φαρμάκων, η Lexi-Infectious Diseases για τη διάγνωση και θεραπεία λοιμωδών νοσημάτων και η Lexi-Pregnancy and Lactation με πληροφορίες για τη χρήση φαρμάκων κατά τη διάρκεια της κύησης. Αξίζει να σημειωθεί ότι όλες οι βάσεις δεδομένων που περιλαμβάνονται στο πακέτο λογισμικού ενημερώνονται δωρεάν καθ όλη τη διάρκεια της συνδρομής, ενώ διατίθενται και μεμονωμένα με μέση τιμή τα 75$. Η Εικόνα 4.5 που ακολουθεί παρουσιάζει ορισμένες ενδεικτικές οθόνες της εφαρμογής. Εικόνα 4.5. Ενδεικτικές οθόνες της εφαρμογής Lexi-COMPLETE 4.3. ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ Η μελέτη των εφαρμογών έξυπνων κινητών συσκευών για το φάρμακο, οδήγησε στην εξαγωγή χρήσιμων συμπερασμάτων όσον αφορά τα χαρακτηριστικά που αυτές 42

43 ενσωματώνουν και τις λειτουργίες που επιτελούν. Ο πίνακας 4.1 που ακολουθεί συνοψίζει τις κύριες λειτουργίες και χαρακτηριστικά του συνόλου των εφαρμογών που διερευνήθηκαν, παρέχοντας μια γενική άποψη. Πίνακας 4.1. Χαρακτηριστικά και Λειτουργίες Εφαρμογών για το Φάρμακο Εφαρμογή Epocrates Rx RxDrugs Medscape ipharmacy Lexi-COMPLETE Έλεγχος Αλληλεπιδράσεων Πληροφορίες Συνταγολογίου Αναγνώριση Χαπιού (Pill Identification) Υπολογισμός Δοσολογίας (Dosing Calculator) Υπενθύμιση Φαρμακευτικής Αγωγής (Medication Reminder) Αναζήτηση με Εμπορική/Εμπειρική Ονομασία Κατάλογος Ιατρών Κατάλογος Φαρμακείων Ιατρικά Νέα Αναζήτηση Ιατρικής Βιβλιογραφίας Υποστήριξη Διάγνωσης/Θεραπείας Λοιμωδών Ασθενειών Χρήση Φαρμάκων στην Εγκυμοσύνη Φάρμακα του ΕΟΦ Λειτουργία Offline Πολυγλωσσική Πιστοποίηση από Επίσημο Φορέα Δεν Αναφέρεται Δεν Αναφέρεται Δεν Αναφέρεται Δεν Αναφέρεται Δεν Αναφέρεται Κόστος Δωρεάν Δωρεάν Δωρεάν Δωρεάν 285$/έτος ios Android BlackBerry Windows Phone Όπως γίνεται αντιληπτό οι εφαρμογές για το φάρμακο παρέχουν στην πλειοψηφία τους λειτουργίες όπως: κατάλογος φαρμάκων με πληροφορίες 43

44 συνταγολογίου για τα φάρμακα, εργαλείο ελέγχου ασυμβασιών μεταξύ φαρμάκων και δυνατότητα αναζήτησης φαρμάκων τόσο με εμπορική όσο και με εμπειρική ονομασία. Το σύνολο των εφαρμογών είναι διαθέσιμες για τις πλατφόρμες ios και Android, ενώ καμία από αυτές δεν είναι διαθέσιμη για Windows Phone. Επιπρόσθετα, όλες οι εφαρμογές δύνανται να χρησιμοποιηθούν χωρίς να απαιτείται πρόσβαση στο διαδίκτυο. Ένα από τα σημαντικότερα μειονεκτήματα των παραπάνω εφαρμογών είναι η έλλειψη πιστοποίησης του περιεχομένου τους, από αναγνωρισμένο φορέα στο χώρο της υγείας, όπως ο FDA. Για κάποιες ωστόσο από αυτές, επισημαίνεται ότι η συγγραφή και η αξιολόγηση του περιεχομένου τους πραγματοποιείται από ειδικούς του πεδίου (δηλ. ιατρούς, φαρμακοποιούς). Χαρακτηριστική είναι επίσης, η απουσία εφαρμογής για τα φάρμακα που είναι εγκεκριμένα από τον ΕΟΦ και κυκλοφορούν στην ελληνική αγορά, ενώ σε καμία από τις εφαρμογές δεν υποστηρίζεται η ελληνική γλώσσα. Μάλιστα, η Lexi-COMPLETE αποτελεί τη μόνη πολυγλωσσική εφαρμογή παρέχοντας τη δυνατότητα επιλογής μεταξύ 8 διαφορετικών γλωσσών. Οι εφαρμογές Medscape, ipharmacy και Lexi-COMPLETE περιλαμβάνουν μεγάλο όγκο πληροφορίας επιτελώντας πληθώρα λειτουργιών όπως η προβολή των πλησιέστερων φαρμακείων και η αναζήτηση ιατρικής βιβλιογραφίας. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να καθίστανται δύσκολες στη χρήση τους, ιδιαίτερα από άτομα που δεν είναι εξοικειωμένα με τις νέες τεχνολογίες, και να απαιτούν συσκευές με αυξημένη υπολογιστική ισχύ για τη βέλτιστη εμπειρία χρήσης τους. Επιπλέον, με εξαίρεση την εφαρμογή ipharmacy, οι εφαρμογές που αναλύθηκαν απευθύνονται κυρίως σε επαγγελματίες υγείας. Τέλος, η εφαρμογή Lexi-COMPLETE, είναι η μοναδική με χρέωση και μάλιστα υψηλή κάτι το οποίο επί της ουσίας την βγάζει εκτός ανταγωνισμού. Δεδομένης λοιπόν της παραπάνω ανάλυσης και των ελλείψεων προβλημάτων που εντοπίστηκαν, προχωρήσαμε στο σχεδιασμό και την ανάπτυξη εφαρμογής η κύρια λειτουργία της οποίας αφορά στον έλεγχο ασυμβασιών μεταξύ φαρμάκων που είναι εγκεκριμένα από τον ΕΟΦ. Επιπλέον, η εφαρμογή περιλαμβάνει κατάλογο φαρμάκων με πληροφορίες από το εθνικό συνταγολόγιο του ΕΟΦ, ενώ παρέχει και τη δυνατότητα προβολής ανεπιθύμητων ενεργειών φαρμάκου με το πάτημα ενός 44

45 κουμπιού. Η τελευταία λειτουργία μάλιστα, απευθύνεται κυρίως σε καταναλωτές ασθενείς δίνοντας έτσι μια πιο ασθενοκεντρική διάσταση στην προτεινόμενη εφαρμογή. Ο σχεδιασμός της εφαρμογής πραγματοποιήθηκε λαμβάνοντας υπόψη βέλτιστες πρακτικές για το σχεδιασμό mhealth εφαρμογών όπως απλότητα, μοναδικότητα, ευκολία στη χρήση, λειτουργικότητα κ.α. [35]. Τέλος, πραγματοποιήθηκε αποδοτικός σχεδιασμός της βάσης δεδομένων, στην οποία είναι αποθηκευμένη όλη η γνώση σχετικά με τις αλληλεπιδράσεις φαρμάκων, με στόχο την ικανότητα «γρήγορης» απόκρισης της εφαρμογής, ακόμα και στα πιο σύνθετα απαιτητικά αιτήματα του χρήστη. 45

46 46

47 5. ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΠΑΙΤΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΤΗΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ 5.1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Στο συγκεκριμένο κεφάλαιο περιγράφεται η διαδικασία σχεδιασμού και ανάπτυξης της πρότυπης εφαρμογής για τον έλεγχο ασυμβασιών φαρμάκων, που υλοποιείται στα πλαίσια της παρούσας διπλωματικής εργασίας. Η παρουσίαση των σταδίων ανάπτυξης και σχεδίασης της εφαρμογής γίνεται σύμφωνα με τη μεθοδολογία ανάλυσης και σχεδίασης ICONIX. Το αντικειμενοστραφές υπόδειγμα προγραμματισμού είναι ευρέως αποδεκτό ότι προσφέρει πολλά πλεονεκτήματα έναντι άλλων υποδειγμάτων (π.χ. διαδικαστικός προγραμματισμός). Αυτά σχετίζονται κυρίως με την ευκολία κατανόησης, συντήρησης, ελέγχου και επαναχρησιμοποίησης του λογισμικού. Η ICONIX είναι μια μεθοδολογία ανάπτυξης λογισμικού που υποστηρίζει την αντικειμενοστρεφή προσέγγιση ανάλυσης και σχεδίασης και επιτρέπει τη συστηματική μετάβαση από τις αρχικές απαιτήσεις όπως αυτές διατυπώνονται από τον πελάτη, στον κώδικα που τελικά υλοποιεί τις απαιτήσεις αυτές. Για να είναι επιτυχές ένα πληροφοριακό σύστημα, θα πρέπει να είναι προσαρμοσμένο στις ανάγκες, απαιτήσεις, αλλά και προσδοκίες του τελικού χρήστη. Αυτό σημαίνει ότι το ζητούμενο είναι, τι πραγματικά επιθυμεί ο χρήστης, τι ακριβώς περιμένει από το σύστημα και πόσο φιλικό είναι αυτό σ αυτόν και κατά πόσο ικανοποιεί τους σκοπούς για τους οποίους υλοποιήθηκε. Ο σχεδιασμός της παρούσας εφαρμογής πραγματοποιήθηκε με γνώμονα την προσέγγιση μιας λύσης που έχει σαν σκοπό να διευκολύνει ανθρώπους χωρίς ιδιαίτερες γνώσεις διαχείρισης ή χρήσης εφαρμογών, έτσι ώστε να επωφεληθούν από όλη την προσφερόμενη λειτουργικότητα. Μία τέτοιου είδους εφαρμογή θα πρέπει να υποστηρίζεται από την πρόσβαση σε ένα έγκυρο, τυποποιημένο, επικυρωμένο αποθετήριο πληροφοριών για συνταγογραφούμενα φάρμακα (δοσολογία, ενδείξεις, αντενδείξεις, ανεπιθύμητες ενέργειες, αλληλεπιδράσεις φαρμάκων κ.ο.κ.) το οποίο να είναι δομημένο βάσει των σχετικών ισχυόντων προτύπων. Επιπλέον είναι σημαντικό τα αποτελέσματα που εξάγονται να έχουν τέτοια μορφή που να τα καθιστά εύχρηστα και κατανοητά στον εκάστοτε χρήστη. 47

48 Για την επίτευξη των παραπάνω στόχων η καταγραφή των απαιτήσεων, η ανάλυση, η σχεδίαση αλλά και η υλοποίηση του συστήματος, δηλαδή η μετάβαση στον κώδικα πραγματοποιήθηκαν σε συνεργασία με επαγγελματίες υγείας, όπως φαρμακοποιούς, ιατρούς καθώς και με ασθενείς, οι οποίοι θα αποτελέσουν και τους μελλοντικούς χρήστες της εφαρμογής ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ ΥΨΗΛΟΥ ΕΠΙΠΕΔΟΥ Το λογισμικό που πρόκειται να αναπτυχθεί αφορά σε ένα σύστημα υποστήριξης λήψης κλινικών αποφάσεων (CDSS) για την ανάκληση πληροφοριών των δραστικών ουσιών φαρμάκων εστιάζοντας στην εύρεση και ειδοποίηση στην περίπτωση ύπαρξης αλληλεπιδράσεων μεταξύ δύο ή περισσότερων δραστικών ουσιών. Η παρούσα εφαρμογή απευθύνεται κυρίως σε επαγγελματίες υγείας, όπως ιατρούς, φαρμακοποιούς, νοσοκόμους, αλλά και στους ασθενής. Σκοπός είναι με την χρήση της να βελτιωθεί η ποιότητα χορήγησης και συνταγογράφησης φαρμάκων, μέσω της αποφυγής σφαλμάτων που προκαλούν ανεπιθύμητα συμβάντα. Αυτό επιτυγχάνεται με την παροχή αναγκαίων πληροφοριών σχετικά με τα φάρμακα, όπως ανεπιθύμητες ενέργειες ή δοσολογία δραστικής ουσίας και άλλα, και με την αναζήτηση και εύρεση ασυμβασιών μεταξύ φαρμάκων. Επίσης η εφαρμογή προορίζεται για χρήση και από μη ειδικούς σε θέματα υγείας, όπως οι ασθενείς, παρέχοντας λειτουργίες ασθενοκεντρικού χαρακτήρα. Η εφαρμογή αυτή θα πληροί τις απαιτήσεις της διαλειτουργικότητας (interoperability), παρέχοντας τη δυνατότητα επικοινωνίας και ολοκλήρωσης με υφιστάμενα πληροφοριακά συστήματα ηλεκτρονικής υγείας, και της εγκυρότητας των ιατρικών δεδομένων υιοθετώντας πρότυπα και πρωτόκολλα διεθνώς αναγνωρισμένα. Επιπλέον, η πληροφορία που ενσωματώνει και οι ενέργειες που επιτελεί αφορούν τα φάρμακα του Εθνικού Συνταγολογίου Φαρμάκων που εκδίδεται από τον ΕΟΦ. Η αναζήτηση στο σύστημα γίνεται πάντα βάσει της δραστικής ουσίας του φαρμάκου. Είναι απαραίτητο ο χρήστης της πιλοτικής εφαρμογής να διαθέτει μία συσκευή με Android λειτουργικό σύστημα, εφόσον η εφαρμογή που περιγράφεται 48

49 θα είναι μία mhealth εφαρμογή για Android κινητές και ασύρματες συσκευές (smartphones, tablet PCs, PDAs κλπ). Ο επαγγελματίας υγείας εισάγει την εμπορική ονομασία ή τη δραστική ουσία (ελληνική ή αγγλική ονομασία αυτής) στο σύστημα χειροκίνητα. Το σύστημα, σε κάθε περίπτωση, επιστρέφει ως αποτέλεσμα τις σχετικές πληροφορίες για το μεμονωμένο φάρμακο, πάντα βάσει του εθνικού συνταγολογίου του ΕΟΦ, όπως την ευρύτερη κατηγορία φαρμάκων στην οποία ανήκει η συγκεκριμένη δραστική ουσία, ενδείξεις, αντενδείξεις, ανεπιθύμητες ενέργειες, αλληλεπιδράσεις, προσοχή στην χορήγηση, δοσολογία και εμπορικά σκευάσματα του φαρμάκου. Αντίστοιχα, ο εκάστοτε ασθενής ή επαγγελματίας υγείας μπορεί να μάθει ανά πάσα στιγμή ποιες είναι οι ανεπιθύμητες ενέργειες ενός φαρμάκου. Ο χρήστης (ασθενής, ιατρός, φαρμακοποιός, νοσοκόμος κλπ), έχοντας μία συσκευή Android που διαθέτει την συγκεκριμένη εφαρμογή, μπορεί εισάγοντας, όπως περιγράφηκε παραπάνω, την εμπορική ονομασία ενός φαρμάκου ή την ονομασία της δραστικής ουσίας στο σύστημα να ανακτήσει την μεμονωμένη πληροφορία για τις ανεπιθύμητες ενέργειες αυτού του φαρμάκου βάσει της δραστικής ουσίας αυτού. Επιπλέον παρέχεται στον χρήστη του συστήματος η δυνατότητα αναζήτησης φαρμάκων ανά κατηγορία. Αναλυτικότερα, αφού ο χρήστης επιλέξει μία πρώτου βαθμού κατηγορία, δηλαδή κατηγορία που δεν αποτελεί υποκατηγορία κάποιας άλλης, από την λίστα κατηγοριών που θα εμφανίζεται στην οθόνη, το σύστημα θα επιστρέφει τα φάρμακα που ανήκουν σε αυτή την κατηγορία και στις υποκατηγορίες της. Έτσι ο χρήστης, και ειδικότερα ο επαγγελματίας υγείας, διευκολύνεται στην επιλογή φαρμάκου σε περίπτωση για παράδειγμα που δεν θυμάται ακριβώς την ονομασία του φαρμάκου που θέλει να χορηγήσει ή που θέλει να βρει για οποιονδήποτε λόγο επιπλέον εναλλακτικά φάρμακα εκτός αυτού που είχε υπόψη του. Αυτός είναι, λοιπόν, ένας επιπλέον τρόπος διευκόλυνσης της αναζήτησης φαρμάκων από τον χρήστη και της αποφυγής σφαλμάτων που οφείλονται σε χορήγηση δραστικών ουσιών που έχει σταματήσει για κάποιο λόγο να επιτρέπεται η χορήγηση τους από τον ΕΟΦ ή αποφυγής σφαλμάτων λόγω της ύπαρξης δραστικών ουσιών με παρόμοια ονομασία. Ακόμη βάσει των παραπάνω αυτή η λειτουργία θα είναι αρκετά χρήσιμη σε επαγγελματίες υγείας που δεν διαθέτουν αρκετή εμπειρία, όπως αγροτικοί και ειδικευόμενοι ιατροί. 49

50 Η βασικότερη λειτουργία που θα υποστηρίζει η πιλοτική εφαρμογή θα είναι ο έλεγχος ασυμβασιών μεταξύ δύο ή περισσότερων φαρμάκων, ο οποίος θα πραγματοποιείται βάσει δραστικής ουσίας. Σε περίπτωση ύπαρξης ασυμβασίας θα εξάγεται η αντίστοιχη ειδοποίηση (alarm) και το μήνυμα της ασυμβασίας. Η αναζήτηση από τον επαγγελματία υγείας, για εύρεση αλληλεπιδράσεων μεταξύ δραστικών ουσιών, μπορεί να γίνεται εισάγοντας χειροκίνητα δύο ή περισσότερες εμπορικές ονομασίες φαρμάκων ή ονομασίες δραστικών ουσιών (ελληνική ή αγγλική ονομασία), τις οποίες θέλει να συνταγογραφήσει σε κάποιον ασθενή. Στην περίπτωση ύπαρξης ασυμβασίας ή ασυμβασιών μεταξύ των δραστικών ουσιών των εμπορικών σκευασμάτων θα εξάγεται το αντίστοιχο μήνυμα περιγραφής αυτών ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΑΠΑΙΤΗΣΕΩΝ Το πρώτο στάδιο ανάπτυξης ενός συστήματος λογισμικού για το οποίο έχουν δοθεί οι προδιαγραφές από τον πελάτη είναι, σύμφωνα με την ICONIX, η κατασκευή του μοντέλου του πεδίου προβλήματος (domain model). Το μοντέλο αυτό είναι μια γραφική απεικόνιση των οντοτήτων/εννοιών (κλάσεις πεδίου) που χρησιμοποιούνται για την περιγραφή των απαιτήσεων του συστήματος καθώς και των σχέσεων μεταξύ τους Μοντέλο Πεδίου Προβλήματος (Domain Modeling) Εξαγωγή αρχικής λίστας υποψήφιων κλάσεων Από την περιγραφή απαιτήσεων υψηλού επιπέδου που δόθηκε, προκύπτει η ακόλουθη αρχική λίστα ουσιαστικών και πιθανών κλάσεων πεδίου προβλήματος: Πίνακας 5.1. Αρχική λίστα ουσιαστικών και πιθανών κλάσεων πεδίου προβλήματος Λίστα Ουσιαστικών Σύστημα υποστήριξης κλινικών αποφάσεων Αλληλεπίδραση μεταξύ φαρμάκων Επαγγελματίας Υγείας Ασθενής Φάρμακο Αλληλεπίδραση μεταξύ φαρμάκου και κατηγορίας φαρμάκου Δοσολογία φαρμάκου Ενδείξεις φαρμάκου 50

51 Εμπορική Ονομασία φαρμάκου Δραστική Ουσία (ελληνική ονομασία) Δραστική Ουσία (αγγλική ονομασία) Πληροφορία φαρμάκου Κατηγορία φαρμάκου Ανεπιθύμητες Ενέργειες φαρμάκου Αντενδείξεις φαρμάκου Προσοχή στην χορήγηση Εμπορικό Σκεύασμα (Φαρμακευτικό προϊόν) Φάρμακο ανήκει σε κατηγορία φαρμάκων Υπο-κατηγορία φαρμάκων ανήκει σε κατηγορία Φάρμακο έχει εμπορικό σκεύασμα Περιορισμός υποψήφιων κλάσεων Η ανωτέρω μπορεί να περιοριστεί σημαντικά απαλείφοντας κλάσεις που αναφέρονται στο ίδιο το σύστημα, σε χειριστές του συστήματος και σε οντότητες που βρίσκονται εκτός του πεδίου προβλήματος καθώς και ουσιαστικά που μπορεί να αποτελέσουν ιδιότητες άλλων κλάσεων. Πίνακας 5.2. Υποψήφιες κλάσεις πεδίου προβλήματος Φάρμακο Υποψήφιες Κλάσεις Κατηγορία φαρμάκων Εμπορικό Σκεύασμα (Φαρμακευτικό Προϊόν) Αλληλεπίδραση Φαρμάκου με Φάρμακο Αλληλεπίδραση Φαρμάκου με Κατηγορία φαρμάκων Καθορισμός σχέσεων μεταξύ κλάσεων Πρωταρχικός στόχος κατά την κατασκευή του μοντέλου του πεδίου προβλήματος είναι ο εντοπισμός σχέσεων μεταξύ των υποψηφίων κλάσεων. Από το κείμενο των απαιτήσεων υψηλού επιπέδου προκύπτει ότι: Ένα Φάρμακο (δραστική ουσία) μπορεί να έχει ένα ή περισσότερα Εμπορικά Σκευάσματα (Φαρμακευτικό Προϊόντα). Ένα Φάρμακο (δραστική ουσία) ανήκει σε Κατηγορία φαρμάκων. Ένα Φάρμακο (δραστική ουσία) μπορεί να έχει αλληλεπίδραση με ένα ή περισσότερα άλλα φάρμακα. 51

52 Ένα Φάρμακο (δραστική ουσία) μπορεί να έχει αλληλεπίδραση με μία ή περισσότερες κατηγορίες φαρμάκων. Εικόνα 5.1. Διάγραμμα Πεδίου Προβλήματος (αρχικό) 52

53 Εικόνα 5.2. Διάγραμμα Κλάσεων Συστήματος Μοντέλο Περιπτώσεων Χρήσης (Use Case Model) Εικόνα 5.3. Διάγραμμα Περιπτώσεων Χρήσης Συστήματος 53

54 Ενδεικτικές οθόνες εφαρμογής Στην αναλυτικότερη λεκτική περιγραφή των περιπτώσεων χρήσης της εφαρμογής γίνεται αναφορά σε οθόνες του συστήματος που θα αναπτυχθεί. Έτσι τμήμα της ανάλυσης των απαιτήσεων, αφορά στην πρόχειρη σχεδίαση διεπαφών (οθονών), όπου επιχειρείται η δημιουργία υποδείγματος της αναμενόμενης συμπεριφοράς του υπό ανάπτυξη συστήματος λογισμικού, ώστε ο μελλοντικός χρήστης να έχει μία πιο ολοκληρωμένη εικόνα αυτού. Οι ενδεικτικές οθόνες που παρουσιάζονται σε αυτή την φάση δεν αποτελούν μια λεπτομερή και ακριβή αποτύπωση της γραφικής διασύνδεσης χρήστη που θα έχει τελικά το λογισμικό που θα αναπτυχθεί, καθώς κάτι τέτοιο θα ήταν δεσμευτικό για την υλοποίηση. Συνεπώς απλά θεωρείται ότι αποτελούν μέσο για την καλύτερη δυνατή συνεννόηση μεταξύ του τελικού χρήστη και του αναλυτή με σκοπό τη αποσαφήνιση της λειτουργικότητας και την διευκρίνιση τυχόν ασαφειών στις απαιτήσεις. Επίσης, οι οθόνες αυτές δεν καλύπτουν το σύνολο των διεπαφών μεταξύ χρήστη και συστήματος αλλά τις διεπαφές εκείνες που κρίνεται σκόπιμο να διερευνηθούν. Για την εξαγωγή των ενδεικτικών οθονών χρησιμοποιήθηκε το εργαλείο Fluid UI 7. Οι ενδεικτικές οθόνες που παρουσιάζονται στην συνέχεια είναι: η Κύρια οθόνη, που παρουσιάζει στο χρήστη όλες τις δυνατές επιλογές του, η οθόνη για την αναζήτηση του συνόλου πληροφοριών μίας δραστικής ουσίας ή ενός εμπορικού σκευάσματος στην βιβλιοθήκη φαρμάκων (με παρόμοιο τρόπο θα υλοποιηθούν και οι οθόνες εύρεσης της μεμονωμένης πληροφορίας των ανεπιθύμητων ενεργειών ενός φαρμάκου, οπότε και δεν κρίνεται απαραίτητη η δημιουργία ενδεικτικής οθόνης για αυτή την περίπτωση), η τελική οθόνη της αναζήτησης του συνόλου πληροφοριών μίας δραστικής ουσίας ή ενός εμπορικού σκευάσματος στην βιβλιοθήκη φαρμάκων, όπου φαίνεται το πώς θα παρουσιάζονται τα αποτελέσματα στο χρήστη, 7 54

55 η αρχική οθόνη εισαγωγής φαρμάκου στην περίπτωση εύρεσης αλληλεπιδράσεων μεταξύ φαρμάκων, όπου φαίνεται η χρήση της τεχνολογίας αυτόματης συμπλήρωσης, η οθόνη συμπλήρωσης της λίστας των φαρμάκων για τα οποία θα επιθυμεί ο εκάστοτε χρήστης να ελέγξει αν αλληλεπιδρούν μεταξύ τους, η οθόνη όπου θα φαίνεται το αποτέλεσμα της αναζήτησης ασυμβασιών μεταξύ φαρμάκων. Εικόνα 5.4. (α) Κύρια Οθόνη Εφαρμογής, (β) Αρχική Οθόνη Εύρεσης Πληροφοριών Φαρμάκου Προβολής Ανεπιθύμητων Ενεργειών Φαρμάκου, (γ) Οθόνη με το Αποτέλεσμα Αναζήτησης Πληροφοριών Φαρμάκου 55

56 Εικόνα 5.5. (α) Οθόνη με το αποτέλεσμα της αναζήτησης Ανεπιθύμητων Ενεργειών φαρμάκου, (β) Αρχική οθόνη αναζήτησης ανά κατηγορία δραστικών ουσιών, (γ) Οθόνη με το αποτέλεσμα της αναζήτησης ανά κατηγορία φαρμάκων και επιλογή φαρμάκου για αναζήτηση πληροφοριών για αυτό Εικόνα 5.6. Οθόνη Εύρεσης Ασυμβασιών Μεταξύ Φαρμάκων (α) Αρχική οθόνη χρήση τεχνολογίας αυτόματης συμπλήρωσης (auto-complete) κατά την εισαγωγή φαρμάκου, (β) Οθόνη εισαγωγής δεύτερης ή περισσότερων δραστικών ουσιών, (γ) Οθόνη με το αποτέλεσμα της αναζήτησης 56

57 Τεκμηρίωση περιπτώσεων χρήσης Περίπτωση Χρήσης 1: Έλεγχος αλληλεπιδράσεων μεταξύ φαρμάκων Χρήστης: Επαγγελματίας υγείας, ασθενής, βάση δεδομένων Προϋποθέσεις: Ο χρήστης έχει ανοίξει την εφαρμογή Ο χρήστης έχει επιλέξει τo Κουμπί «Drug Interactions» στην Κύρια Οθόνη της εφαρμογής (Εικόνα 5.4.α.). Μετασυνθήκες: Εμφανίζεται το αποτέλεσμα του ελέγχου αλληλεπιδράσεων μεταξύ δύο ή περισσότερων φαρμάκων Βασική Ροή 1. Το σύστημα εμφανίζει την οθόνη «Αναζήτηση Αλληλεπιδράσεων μεταξύ δύο ή περισσότερων Φαρμάκων» (Εικόνα 5.6.β). 2. Ο χρήστης πατά στο πεδίο Tap to add Drug. 3. Το σύστημα εμφανίζει το πληκτρολόγιο της συσκευής μέσω του οποίου ο χρήστης μπορεί να εισάγει τα φάρμακα. 4. Ο χρήστης πληκτρολογεί στο πεδίο Tap to add Drug την ονομασία του φαρμάκου που θέλει να προσθέσει στη λίστα προς έλεγχο. 5. Το σύστημα εμφανίζει μια dropdown λίστα (Εικόνα 5.6.α) με φάρμακα των οποίων η ονομασία (δραστική ουσία, εμπορική ονομασία) ταιριάζει με το λεκτικό αναζήτησης που έχει συμπληρώσει στο πεδίο ο χρήστης (η συγκεκριμένη λειτουργία απαιτεί επικοινωνία με την βάση δεδομένων) 6. Ο χρήστης επιλέγει μια ουσία από την dropdown λίστα. 7. Το σύστημα προσθέτει στη λίστα με τα φάρμακα που πρόκειται να ελεγχθούν ως προς τις αλληλεπιδράσεις τους, το φάρμακο που επέλεξε ο χρήστης. 8. Ο χρήστης πατάει το κουμπί επιστροφής της συσκευής και το πληκτρολόγιο κρύβεται από την οθόνη. 9. Ο χρήστης πατάει το κουμπί Check. 10. Το σύστημα εμφανίζει στην οθόνη τα αποτελέσματα του ελέγχου αλληλεπιδράσεων μεταξύ των φαρμάκων (Εικόνα 5.6.γ) 57

58 Εναλλακτική Ροή 1 2.α.1 Ο χρήστης πατά το κουμπί επιστροφής του κινητού. 2.α.2 Το σύστημα θα επιστρέψει στην αρχική οθόνη της εφαρμογής (Εικόνα 5.4.α.). Εναλλακτική Ροή 2 5.α.1 Το σύστημα δεν εντοπίζει φάρμακα των οποίων η ονομασία (δραστική ουσία, εμπορική ονομασία) να ταιριάζει με το λεκτικό αναζήτησης που έχει συμπληρώσει στο πεδίο ο χρήστης. 5.α.2 Ο χρήστης διαγράφει από το πεδίο Tap to add Drug το λεκτικό που είχε πληκτρολογήσει. 5.α.3 Η περίπτωση χρήσης συνεχίζεται από το βήμα 4 της βασικής ροής. Εναλλακτική Ροή 3 6.α.1 Ο χρήστης πατάει το κουμπί επιστροφής της συσκευής και η dropdown λίστα κρύβεται από την οθόνη. 6.α.2 Ο χρήστης πατάει το κουμπί δίπλα από την ονομασία του φαρμάκου που θέλει να αφαιρέσει από τη λίστα έλεγχου αλληλεπιδράσεων. 6.α.3 Το φάρμακο που επέλεξε διαγράφεται από την λίστα ελέγχου αλληλεπιδράσεων. 6.β.1 Ο χρήστης πατάει το κουμπί επιστροφής της συσκευής και η dropdown λίστα κρύβεται από την οθόνη. 6.β.2 Ο χρήστης πατάει το κουμπί επιστροφής της συσκευής και το πληκτρολόγιο κρύβεται από την οθόνη. 6.β.3 Ο χρήστης πατάει το κουμπί Clear. 6.β.4 Όλα τα φάρματα που υπάρχουν στη λίστα ελέγχου αλληλεπιδράσεων διαγράφονται. 6.β.5 Η περίπτωση χρήσης συνεχίζεται από το βήμα 2 της βασικής ροής. 6.γ.1 Ο χρήστης πατάει το κουμπί επιστροφής της συσκευής και η dropdown λίστα κρύβεται από την οθόνη. 58

59 6.γ.2 Ο χρήστης πατάει το κουμπί επιστροφής της συσκευής και το πληκτρολόγιο κρύβεται από την οθόνη. 6.γ.3 Ο χρήστης πατάει το κουμπί Check. 6.γ.4 Η περίπτωση χρήσης συνεχίζεται από το βήμα 10 της βασικής ροής. Εναλλακτική Ροή 4 8.α.1 Ο χρήστης πληκτρολογεί στο πεδίο Tap to add Drug την ονομασία ενός άλλου φαρμάκου που θέλει να προσθέσει στη λίστα έλεγχου αλληλεπιδράσεων. 8.α.2 Η περίπτωση χρήσης συνεχίζεται από το βήμα 5 της βασικής ροής. 8.β.1 Ο χρήστης πατάει το κουμπί δίπλα από την ονομασία του φαρμάκου που θέλει να αφαιρέσει από τη λίστα έλεγχου αλληλεπιδράσεων. 8.β.2 Το φάρμακο που επέλεξε διαγράφεται από την λίστα ελέγχου αλληλεπιδράσεων. 8.β.3 Η περίπτωση χρήσης συνεχίζεται από το βήμα 4 της βασικής ροής. Εναλλακτική Ροή 5 9.α.1 Ο χρήστης πατάει το κουμπί Clear. 9.α.2 Όλα τα φάρματα που υπάρχουν στη λίστα ελέγχου αλληλεπιδράσεων διαγράφονται. 9.α.3 Η περίπτωση χρήσης συνεχίζεται από το βήμα 2 της βασικής ροής. 9.β.1 Ο χρήστης πατάει το κουμπί δίπλα από την ονομασία του φαρμάκου που θέλει να αφαιρέσει από τη λίστα έλεγχου αλληλεπιδράσεων. 9.β.2 Το φάρμακο που επέλεξε διαγράφεται από την λίστα ελέγχου αλληλεπιδράσεων. 9.β.3 Η περίπτωση χρήσης συνεχίζεται από το βήμα 2 της βασικής ροής. 9.γ.1 Ο χρήστης πατάει στο πεδίο Tap to add Drug. 9.γ.2 Η περίπτωση χρήσης συνεχίζεται από το βήμα 3 της βασικής ροής. 59

60 Σχόλια: Το κουμπί Check ενεργοποιείται μόνο εφόσον έχουν προστεθεί δύο ή περισσότερα φάρμακα στην λίστα ελέγχου αλληλεπιδράσεων. Το κουμπί Clear ενεργοποιείται μόνο εφόσον έχουν προστεθεί ένα ή περισσότερα φάρμακα στην λίστα ελέγχου αλληλεπιδράσεων Περίπτωση χρήσης 2: Προβολή Πληροφοριών Συνταγολογίου Φαρμάκου Χρήστης: Επαγγελματίας υγείας, ασθενής, βάση δεδομένων Προϋποθέσεις: Ο χρήστης έχει ανοίξει την εφαρμογή Ο χρήστης έχει επιλέξει τo Κουμπί «Drug Reference» στην Κύρια Οθόνη της εφαρμογής (Εικόνα 5.4.α.). Μετασυνθήκες: Εμφανίζονται στην οθόνη οι πληροφορίες συνταγολογίου του φαρμάκου που επέλεξε ο χρήστης Βασική Ροή 1. Το σύστημα εμφανίζει την οθόνη «Αναζήτηση Πληροφοριών Συνταγολογίου Φαρμάκου» (Εικόνα 5.5.β.). 2. Ο χρήστης πατά στο πεδίο Tap to search for Drug. 3. Το σύστημα εμφανίζει το πληκτρολόγιο της συσκευής μέσω του οποίου ο χρήστης μπορεί να εισάγει τα φάρμακα. 4. Ο χρήστης πληκτρολογεί στο πεδίο Tap to search for Drug την ονομασία του φαρμάκου για το οποίο θέλει να προβάλλει τις πληροφορίες συνταγολογίου. 5. Το σύστημα εμφανίζει μια dropdown λίστα (Εικόνα 5.4.β) με φάρμακα των οποίων η ονομασία (δραστική ουσία, εμπορική ονομασία) ταιριάζει με το λεκτικό αναζήτησης που έχει συμπληρώσει στο πεδίο ο χρήστης (η συγκεκριμένη λειτουργία απαιτεί επικοινωνία με την βάση δεδομένων). 6. Ο χρήστης επιλέγει μια ουσία από την dropdown λίστα. 7. Το σύστημα ανακτά από την βάση δεδομένων τις πληροφορίες συνταγολογίου του φάρμακου που επέλεξε ο χρήστης και τις εμφανίζει στην οθόνη (Εικόνα 5.4.γ). 60

61 Εναλλακτική Ροή 1 2.α.1 Ο χρήστης πατά το κουμπί επιστροφής του κινητού. 2.α.2 Το σύστημα επιστρέφει στην αρχική οθόνη της εφαρμογής (Εικόνα 5.4.α.). 2.β.1 Ο χρήστης επιλέγει μία πρώτου βαθμού κατηγορία από την λίστα Κατηγορίες Φαρμάκων (Εικόνα 5.5.β) 2.β.2 Το σύστημα επιστρέφει τα φάρμακα που ανήκουν στην κατηγορία που επέλεξε ο χρήστης και στις υποκατηγορίες αυτής (Εικόνα 5.5.γ.). 2.β.3 Ο χρήστης επιλέγει κάποιο από τα φάρμακα της λίστας. 2.β.4 Το σύστημα επιστρέφει τις πληροφορίες συνταγολογίου για το φάρμακο που επέλεξε ο χρήστης (Εικόνα 5.4.γ). Εναλλακτική Ροή 2 5.α.1 Το σύστημα δεν εντοπίζει φάρμακα των οποίων η ονομασία (δραστική ουσία, εμπορική ονομασία) να ταιριάζει με το λεκτικό αναζήτησης που έχει συμπληρώσει στο πεδίο ο χρήστης. 5.α.2 Ο χρήστης διαγράφει από το πεδίο Tap to search for Drug το λεκτικό που είχε πληκτρολογήσει. 5.α.3 Η περίπτωση χρήσης συνεχίζεται από το βήμα 4 της βασικής ροής. Εναλλακτική Ροή 3 6.α.1 Ο χρήστης πατάει το κουμπί επιστροφής της συσκευής και η dropdown λίστα κρύβεται από την οθόνη. 6.α.2 Η περίπτωση χρήσης συνεχίζεται από το βήμα 4 της βασικής ροής. 6.β.1 Ο χρήστης πατάει το κουμπί επιστροφής της συσκευής και η dropdown λίστα κρύβεται από την οθόνη. 6.β.2 Ο χρήστης επιλέγει μία πρώτου βαθμού κατηγορία από την λίστα Κατηγορίες Φαρμάκων (Εικόνα 5.5.β) 6.β.3 Το σύστημα επιστρέφει τα φάρμακα που ανήκουν στην κατηγορία που επέλεξε ο χρήστης και στις υποκατηγορίες αυτής (Εικόνα 5.5.γ.). 61

62 6.β.4 Ο χρήστης επιλέγει κάποιο από τα φάρμακα της λίστας. 6.β.5 Το σύστημα επιστρέφει τις πληροφορίες συνταγολογίου για το φάρμακο που επέλεξε ο χρήστης (Εικόνα 5.4.γ) Περίπτωση Χρήσης 3: Προβολή Ανεπιθύμητων Ενεργειών Φαρμάκου Χρήστης: Επαγγελματίας υγείας, ασθενής, βάση δεδομένων Προϋποθέσεις: Ο χρήστης έχει ανοίξει την εφαρμογή Ο χρήστης έχει επιλέξει τo Κουμπί «Adverse Reactions» στην Κύρια Οθόνη της εφαρμογής (Εικόνα 5.4.α.). Μετασυνθήκες: Εμφανίζονται στην οθόνη οι ανεπιθύμητες ενέργειες του φαρμάκου που επέλεξε ο χρήστης Βασική Ροή 1. Το σύστημα εμφανίζει την οθόνη «Αναζήτηση Ανεπιθύμητων Ενεργειών Φαρμάκου» (Εικόνα 5.5.β.). 2. Ο χρήστης πατά στο πεδίο Tap to search for Drug. 3. Το σύστημα εμφανίζει το πληκτρολόγιο της συσκευής μέσω του οποίου ο χρήστης μπορεί να εισάγει τα φάρμακα. 4. Ο χρήστης πληκτρολογεί στο πεδίο Tap to search for Drug την ονομασία του φαρμάκου του οποίου θέλει να προβάλλει τις ανεπιθύμητες ενέργειες. 5. Το σύστημα εμφανίζει μια dropdown λίστα (Εικόνα 5.4.β) με φάρμακα των οποίων η ονομασία (δραστική ουσία, εμπορική ονομασία) ταιριάζει με το λεκτικό αναζήτησης που έχει συμπληρώσει στο πεδίο ο χρήστης (η συγκεκριμένη λειτουργία απαιτεί επικοινωνία με την βάση δεδομένων). 6. Ο χρήστης επιλέγει μια ουσία από την dropdown λίστα. 7. Το σύστημα ανακτά από την βάση δεδομένων την πληροφορία για τις ανεπιθύμητες ενέργειες του φάρμακου που επέλεξε ο χρήστης και τις εμφανίζει στην οθόνη (Εικόνα 5.5.α). Εναλλακτική Ροή 1 2.α.1 Ο χρήστης πατά το κουμπί επιστροφής του κινητού. 62

63 2.α.2 Το σύστημα επιστρέφει στην αρχική οθόνη της εφαρμογής (Εικόνα 5.4.α.). 2.β.1 Ο χρήστης επιλέγει μία πρώτου βαθμού κατηγορία από την λίστα Κατηγορίες Φαρμάκων (Εικόνα 5.5.β) 2.β.2 Το σύστημα επιστρέφει τα φάρμακα που ανήκουν στην κατηγορία που επέλεξε ο χρήστης και στις υποκατηγορίες αυτής (Εικόνα 5.5.γ.). 2.β.3 Ο χρήστης επιλέγει κάποιο από τα φάρμακα της λίστας. 2.β.4 Το σύστημα επιστρέφει τις ανεπιθύμητες ενέργειες του φαρμάκου που επέλεξε ο χρήστης (Εικόνα 5.5.α). Εναλλακτική Ροή 2 5.α.1 Το σύστημα δεν εντοπίζει φάρμακα των οποίων η ονομασία (δραστική ουσία, εμπορική ονομασία) να ταιριάζει με το λεκτικό αναζήτησης που έχει συμπληρώσει στο πεδίο ο χρήστης. 5.α.2 Ο χρήστης διαγράφει από το πεδίο Tap to search for Drug το λεκτικό που είχε πληκτρολογήσει. 5.α.3 Η περίπτωση χρήσης συνεχίζεται από το βήμα 4 της βασικής ροής. Εναλλακτική Ροή 3 6.α.1 Ο χρήστης πατάει το κουμπί επιστροφής της συσκευής και η dropdown λίστα κρύβεται από την οθόνη. 6.α.2 Η περίπτωση χρήσης συνεχίζεται από το βήμα 4 της βασικής ροής. 6.β.1 Ο χρήστης πατάει το κουμπί επιστροφής της συσκευής και η dropdown λίστα κρύβεται από την οθόνη. 6.β.2 Ο χρήστης επιλέγει μία πρώτου βαθμού κατηγορία από την λίστα Κατηγορίες Φαρμάκων (Εικόνα 5.5.β) 6.β.3 Το σύστημα επιστρέφει τα φάρμακα που ανήκουν στην κατηγορία που επέλεξε ο χρήστης και στις υποκατηγορίες αυτής (Εικόνα 5.5.γ.). 6.β.4 Ο χρήστης επιλέγει κάποιο από τα φάρμακα της λίστας. 6.β.5 Το σύστημα επιστρέφει τις ανεπιθύμητες ενέργειες του φαρμάκου που επέλεξε ο χρήστης (Εικόνα 5.5.α). 63

64 64

65 6. ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗ ΒΑΣΗΣ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ 6.1. ΔΟΜΗ ΒΑΣΗΣ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ Ακρογωνιαίος λίθος της παραπάνω εφαρμογής είναι η βάση δεδομένων στην οποία και αποτυπώνεται όλη η πληροφορία που εξήχθηκε σχετικά με τα λήμματα των δραστικών ουσιών, όπως ενδείξεις, ανεπιθύμητες ενέργειες, δοσολογία και λοιπά, και ειδικότερα τις αλληλεπιδράσεις φαρμάκων. Ο σχεδιασμός της βάσης είναι ιδιαίτερα σημαντικός καθώς σε αυτόν θα βασιστεί και η δυνατότητα της εφαρμογής να απαντά σε συγκεκριμένα ερωτήματα. Η δομή της βάσης δεδομένων ακολουθεί την προτυποποίηση του Εθνικού συνταγολογίου του ΕΟΦ και ο σχεδιασμός και η υλοποίηση της είναι τέτοιοι, ώστε να είναι συμβατή με τα διεθνή πρότυπα και να μπορεί στο μέλλον να ενσωματωθεί σε άλλα ehealth συστήματα. Η κωδικοποίηση του συνόλου του περιεχομένου της βάσης δεδομένων της εφαρμογής είναι σε UTF-8, ώστε να μπορεί να υποστηριχτεί οποιαδήποτε γλώσσα. Επίσης γίνεται χρήση ευρετηρίων ώστε να βελτιώνεται ο χρόνος απόκρισης της αναζήτησης Διάγραμμα Οντοτήτων Συσχετίσεων - Σχεσιακό Μοντέλο Ακολουθεί ο εννοιολογικός σχεδιασμός της βάσης δεδομένων (conceptual database design). Το εννοιολογικό σχήμα (Εικόνες 6.1, 6.2) είναι μια περιεκτική περιγραφή των απαιτήσεων των χρηστών σχετικά με τα δεδομένα και περιλαμβάνει λεπτομερείς περιγραφές των τύπων δεδομένων, των συσχετίσεων και των περιορισμών. Το υψηλού επιπέδου εννοιολογικό σχήμα μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την επικοινωνία με τους μη τεχνικούς χρήστες καθώς και να αξιοποιηθεί ως αναφορά, προκειμένου να εξασφαλιστεί ότι όλες οι απαιτήσεις των χρηστών σχετικά με τα δεδομένα ικανοποιούνται και δεν περιέχουν αντιθέσεις. Η συγκεκριμένη προσέγγιση επιτρέπει στους σχεδιαστές βάσεων δεδομένων να επικεντρώνονται στον προσδιορισμό των ιδιοτήτων των δεδομένων, χωρίς να ενδιαφέρονται για λεπτομέρειες αποθήκευσης. Συνεπώς, διευκολύνεται η κατάληξη σε έναν άρτιο εννοιολογικό σχεδιασμό μιας βάσης δεδομένων. 65

66 Στην Εικόνα 6.1 που ακολουθεί, παρουσιάζεται το διάγραμμα Οντοτήτων Συσχετίσεων (ΟΣ) στο οποίο απεικονίζονται οι βασικές οντότητες και οι μεταξύ τους συσχετίσεις. Εικόνα 6.1. Το Διάγραμμα Οντοτήτων Συσχετίσεων Με βάση τη θεωρία μετάβασης από το μοντέλο ΟΣ στο σχεσιακό μοντέλο της βάσης, στο πρώτο στάδιο προκύπτουν οι παρακάτω πίνακες (τα πρωτεύοντα κλειδιά εμφανίζονται υπογραμμισμένα και ακολουθεί σε παρενθέσεις ο συμβολισμός PK (Primary Key), ενώ τα ξένα κλειδιά (indexes) εμφανίζονται με πλάγια γραφή και ακολουθεί σε παρενθέσεις ο συμβολισμός FK (Foreign Key): Πίνακες Οντοτήτων: Δραστική Ουσία (Δραστική_ID (PK), Ελληνική INN ονομασία (εμπειρική ονομασία), Αγγλική INN ονομασία (εμπειρική ονομασία), Ενδείξεις, Αντενδείξεις, Ανεπιθύμητες ενέργειες, Αλληλεπιδράσεις, Προσοχή στη χορήγηση, Δοσολογία, Εμπορικά Σκευάσματα) Φαρμακευτικό Προϊόν (Φάρμακο_ID (PK), Εμπορική ονομασία, Barcode, Συγκέντρωση, Οδός χορήγησης, Φαρμακοτεχνική μορφή, Δραστική_ID (FK)) 66

67 Κατηγορία (Κατηγορία_ID (PK), Αριθμός Κεφαλαίου (όπως είναι στο εθνικό συνταγολόγιο του ΕΟΦ), Όνομα, Περιγραφή) Πίνακες Συσχετίσεων: Δραστική Ουσία Αλληλεπιδρά με Δραστική Ουσία (Δραστική_ID (FK), Δραστική_αλληλεπίδρασης_ID (FK), Μήνυμα Αλληλεπίδρασης) Δραστική Ουσία Αλληλεπιδρά με Κατηγορία (Κατηγορία_ID (FK), Δραστική_ID (FK), Μήνυμα Αλληλεπίδρασης) Δραστική Ουσία Ανήκει σε Κατηγορία (Κατηγορία_ID (FK), Δραστική_ID (FK)) Δραστική Ουσία Έχει Φαρμακευτικό Προϊόν (Εμπορική ονομασία (FK), Ελληνική INN ονομασία (εμπειρική ονομασία) (FK)) Ακολουθώντας την διαδικασία απορροφήσεων, οι πίνακες που αποτελούν συσχετίσεις με λόγο πληθικότητας 1:Ν πρέπει να απορροφηθούν. Στην προκειμένη περίπτωση ο πίνακας «Δραστική Ουσία Έχει Φαρμακευτικό Προϊόν» είναι πληθικότητας 1:Ν, αφού μία δραστική ουσία μπορεί να έχει ένα ή περισσότερα φαρμακευτικά προϊόντα, αλλά ένα φαρμακευτικό προϊόν περιλαμβάνει μόνο μία δραστική ουσία. Οπότε ο πίνακες συσχέτισης «Δραστική ουσία Έχει Φαρμακευτικό Προϊόν» πρέπει να απορροφηθεί, ενώ οι υπόλοιποι πίνακες συσχετίσεων, που είναι πληθικότητας Μ:Ν παραμένουν ως έχουν. Το σχεσιακό μοντέλο (E-R Entity Relationship Diagram) που προκύπτει βάσει της παραπάνω ανάλυσης φαίνεται στην Εικόνα 6.2 που ακολουθεί. 67

68 Εικόνα 6.2. Σχεσιακό μοντέλο της Βάσης Δεδομένων Συνεπώς, η βάση δεδομένων αποτελείται συνολικά από 6 πίνακες, εκ των οποίων οι 3 είναι βασικοί πίνακες που αντιπροσωπεύουν οντότητες και οι υπόλοιποι 3 είναι πίνακες που περιγράφουν συσχετίσεις μεταξύ των οντοτήτων με λόγο πληθικότητας M:N Υλοποίηση σε MySQL Για την ανάπτυξη και διαχείριση της βάσης δεδομένων χρησιμοποιήθηκε η τεχνολογία XAMPP και πιο συγκεκριμένα χρησιμοποιήθηκαν ο Apache http server 2.2.2, η MySQL και το εργαλείο phpmyadmin Η βάση δεδομένων MySQL έχει γίνει η πιο δημοφιλής βάση δεδομένων ανοικτού κώδικα εξαιτίας της σταθερά υψηλής απόδοσής της, της αξιοπιστίας της και της ευχρηστίας της. Χρησιμοποιείται παγκοσμίως τόσο από μεμονωμένους δημιουργούς διαδικτυακών τόπων όσο και από πολλούς από τους μεγαλύτερους και πιο ραγδαία αναπτυσσόμενους οργανισμούς για την εξοικονόμηση χρόνου και 68

69 χρήματος. Επίσης, χρησιμοποιείται για τη δημιουργία διαδικτυακών χώρων με μεγάλο όγκο δεδομένων, κρίσιμων συστημάτων για τη λειτουργία εταιρικών εφαρμογών και πακέτων λογισμικού μεγάλων εταιριών, όπως η Yahoo!, η Alcatel- Lucent, η Google, η Nokia, και η YouTube. Η MySQL δεν είναι μόνο η πιο δημοφιλής βάση δεδομένων ανοικτού κώδικα, αλλά συγχρόνως έχει γίνει και η επιλεγμένη βάση δεδομένων για τη νέα γενιά εφαρμογών που βασίζεται στο LAMP (Linux, Apache, MySQL, PHP/Perl/Python). Η MySQL τρέχει σε περισσότερες από 20 πλατφόρμες συμπεριλαμβανομένων του Linux, των Windows, του OS/X, του HP-UX, του AIX και του Netware, παρέχοντας στο χρήστη όλη την απαιτούμενη ευελιξία. Όπως προαναφέρθηκε οι πίνακες της βάσης δεδομένων είναι έξι συνολικά και είναι οι εξής: drug (Δραστική Ουσία) category (Κατηγορία) pharmaceutical_product (Φαρμακευτικό Προϊόν) belongs (Ανήκει Δραστική ουσία σε Κατηγορία) interacts_cat (Δραστική ουσία Αλληλεπιδρά με Κατηγορία) interacts_drug (Δραστική ουσία Αλληλεπιδρά με Δραστική) Ξεκινώντας με τον πίνακα drug, αποτελείται από δέκα (10) πεδία, που αφορούν το σύνολο των πληροφοριών μιας δραστικής ουσίας (Εικόνα 6.3). Εικόνα 6.3. Πίνακας drug 69

70 drug_id: Το πρωτεύον κλειδί (primary key PK) του πίνακα. Είναι ένας αυτόματα αυξανόμενος ακέραιος (int) αριθμός (auto-increment), που προσδιορίζει μοναδικά την κάθε εγγραφή δραστικής ουσίας στην βάση δεδομένων. generic_name: Η ελληνική ΙΝΝ (εμπειρική) ονομασία κάθε δραστικής ουσίας. Το πεδίο δεν μπορεί να είναι κενό και μπορεί να περιέχει έως 100 χαρακτήρες generic_name_en: Η αγγλική ΙΝΝ (εμπειρική) ονομασία κάθε δραστικής ουσίας. Το πεδίο δεν μπορεί να είναι κενό και μπορεί να περιέχει έως 100 χαρακτήρες indications: Οι ενδείξεις της δραστικής ουσίας contraindications: Οι αντενδείξεις της δραστικής ουσίας adverse_reactions: Οι ανεπιθύμητες ενέργειες μιας δραστικής ουσίας interactions: Οι αλληλεπιδράσεις της δραστικής ουσίας administration_attention: Το πεδίο περιέχει την πληροφορία «Προσοχή στην χορήγηση» της δραστικής ουσίας dosage: Η δοσολογία της δραστικής ουσίας pharmaceutical_products: Τα φαρμακευτικά προϊόντα της δραστικής ουσίας Ο πίνακας category αποτελείται από τέσσερα (4) πεδία, που αφορούν τις κατηγορίες των δραστικών ουσιών, βάσει Εθνικού Συνταγολογίου του ΕΟΦ (Εικόνα 6.4). Εικόνα 6.4. Πίνακας category category_id: Το πρωτεύον κλειδί (PK) του πίνακα. Είναι ένας αυτόματα αυξανόμενος ακέραιος αριθμός (auto-increment), που προσδιορίζει μοναδικά την κάθε εγγραφή δραστικής ουσίας στην βάση δεδομένων. 70

71 chapter_number: Ο αριθμός κεφαλαίου, όπως είναι καταχωρημένος στο Εθνικό Συνταγολόγιο του ΕΟΦ, για κάθε κατηγορία δραστικών ουσιών. Το συγκεκριμένο πεδίο είναι μοναδικό για κάθε κατηγορία και δεν μπορεί να είναι κενό. name: Η ονομασία κάθε κατηγορίας δραστικών ουσιών. Το εν λόγω πεδίο δεν μπορεί να είναι κενό description: Το κείμενο περιγραφής της κατηγορίας Ο πίνακας pharmaceutical product αποτελείται από επτά (7) πεδία, που αφορούν το σύνολο της πληροφορίας για το φαρμακευτικό προϊόν μίας δραστικής ουσίας (Εικόνα 6.5). Τα φαρμακευτικά προϊόντα είναι μόνο αυτά που επίσημα κυκλοφορούν και επιτρέπεται να συνταγογραφούνται, βάσει Εθνικού Συνταγολογίου του ΕΟΦ και όχι του Ι.Φ.Ε.Τ. Εικόνα 6.5. Πίνακας pharmaceutical product pp_id: Το πρωτεύον κλειδί (PK) του πίνακα. Είναι ένας αυτόματα αυξανόμενος ακέραιος αριθμός (auto-increment), που προσδιορίζει μοναδικά την κάθε εγγραφή δραστικής ουσίας στην βάση δεδομένων. brandname: Η εμπορική ονομασία του φαρμακευτικού προϊόντος η οποία είναι μοναδική για κάθε προϊόν. Το πεδίο δεν μπορεί να είναι κενό. barcode: Το barcode του εμπορικού σκευάσματος. Είναι μοναδικό για κάθε προϊόν και δεν μπορεί να είναι κενό concentration: Η συγκέντρωση δραστικής ουσίας στο φαρμακευτικό προϊόν. Το συγκεκριμένο πεδίο δεν μπορεί να είναι κενό. administration_route: Η οδός χορήγησης του εμπορικού σκευάσματος. Το συγκεκριμένο πεδίο δεν μπορεί να είναι κενό. 71

72 pharmaceutical_form: Η φαρμακοτεχνική μορφή του εμπορικού σκευάσματος. Το συγκεκριμένο πεδίο δεν μπορεί να είναι κενό. drug: Η ελληνική ΙΝΝ ονομασία της δραστικής ουσίας, στην οποία ανήκει το φαρμακευτικό προϊόν. Είναι ξένο κλειδί (Foreign Key FK) στον πίνακα drug και δεν μπορεί να είναι κενό. Ο πίνακας belongs αποτελείται από δύο (2) πεδία και περιέχει την πληροφορία σχετικά με την κατηγορία στην οποία ανήκει κάθε δραστική ουσία (Εικόνα 6.6). Εικόνα 6.6. Πίνακας belongs drug_name: Η ελληνική ΙΝΝ ονομασία της δραστικής ουσίας, που ανήκει στην κατηγορία με αριθμό κεφαλαίου «category_chapter». Είναι ξένο κλειδί (FK) στον πίνακα drug και δεν μπορεί να είναι κενό category_chapter: Ο αριθμός κεφαλαίου της κατηγορίας στην οποία ανήκει η δραστική ουσία με ελληνική ΙΝΝ ονομασία «drug_name». Είναι ξένο κλειδί (FK) στον πίνακα category και δεν μπορεί να είναι κενό Ο πίνακας interacts_cat αποτελείται από τρία (3) πεδία και περιέχει την πληροφορία σχετικά με την αλληλεπίδραση δραστικής ουσίας με μία κατηγορία φαρμάκων (Εικόνα 6.7). Εικόνα 6.7. Πίνακας interacts_cat drug_name: Η ελληνική ΙΝΝ ονομασία της δραστικής ουσίας, που αλληλεπιδρά με την κατηγορία με αριθμό κεφαλαίου «chapter_number». Είναι ξένο κλειδί στον πίνακα drug και δεν μπορεί να είναι κενό chapter_number: Ο αριθμός κεφαλαίου της κατηγορίας με την οποία αλληλεπιδρά η δραστική ουσία με ελληνική ΙΝΝ ονομασία «drug_name». Είναι ξένο κλειδί (FK) στον πίνακα category και δεν μπορεί να είναι κενό 72

73 interaction_message: Το μήνυμα που περιγράφει την αλληλεπίδραση μεταξύ της κατηγορίας και της δραστικής ουσίας. Το συγκεκριμένο πεδίο δεν μπορεί να είναι κενό. Τέλος, ο πίνακας interacts drug αποτελείται από τρία (3) πεδία και περιέχει την πληροφορία ύπαρξης ασυμβασίας μεταξύ δύο δραστικών ουσιών (Εικόνα 6.8). Εικόνα 6.8. Πίνακας interacts_drug drug_name: Η ελληνική ΙΝΝ ονομασία της δραστικής ουσίας, που αλληλεπιδρά με την δραστική ουσία, με ελληνική ΙΝΝ ονομασία, «drug_interaction_name». Είναι ξένο κλειδί (FK) στον πίνακα drug. Το εν λόγω πεδίο δεν μπορεί να είναι κενό drug_interaction_name: Η ελληνική ΙΝΝ ονομασία της δραστικής ουσίας, που αλληλεπιδρά με την δραστική ουσία, με ελληνική ΙΝΝ ονομασία, «drug_name». Είναι ξένο κλειδί (FK) στον πίνακα drug. Το εν λόγω πεδίο δεν μπορεί να είναι κενό interaction_message: Το μήνυμα που περιγράφει την αλληλεπίδραση μεταξύ των δύο δραστικών ουσιών. Το συγκεκριμένο πεδίο δεν μπορεί να είναι κενό Βασικά Ερωτήματα SQL Στη συνέχεια, παρουσιάζονται τα βασικά ερωτήματα της βάσης δεδομένων, ώστε να πραγματοποιηθούν οι τρείς κύριες λειτουργίες της εφαρμογής, όπως αυτές περιγράφηκαν στο Κεφάλαιο 5 της παρούσας εργασίας. Αρχικά Ερωτήματα Τα ερωτήματα που ακολουθούν είναι προπαρασκευαστικά, δεν επιστρέφεται δηλαδή κάποια απάντηση στο χρήστη από το σύστημα. Πραγματοποιείται κάθε φορά το ερώτημα 1 σε συνδυασμό είτε με το ερώτημα 2 είτε το 3, αναλόγως την 73

74 περίπτωση της εισόδου του χρήστη, πριν την υλοποίηση των ερωτημάτων που αφορούν την ανάκτηση του συνόλου των πληροφοριών ενός φαρμάκου από τη βιβλιοθήκη φαρμάκων (Drugs Reference), την ανάκτηση της μεμονωμένης πληροφορίας σχετικά με τις Ανεπιθύμητες Ενέργειες ενός φαρμάκου από τη βιβλιοθήκη φαρμάκων (Drugs Reference) και την αναζήτηση, εύρεση ασυμβασιών μεταξύ φαρμάκων και εξαγωγή κατάλληλου μηνύματος ειδοποίησης για την ύπαρξη ή μη αυτών (Drugs Interactions Checker). Ερώτημα 1 Αρχικά δημιουργούνται τρεις εικονικές (virtual) λίστες. Η 1η περιλαμβάνει τις ελληνικές και η 2 η τις αγγλικές ονομασίες των δραστικών ουσιών από τον πίνακα drug. Ακολουθεί το ερώτημα σε SQL: SELECT `generic_name` ή `generic_name_en` FROM `drug` Η 3 η λίστα, περιλαμβάνει τις ονομασίες των εμπορικών σκευασμάτων των δραστικών ουσιών από τον πίνακα των φαρμακευτικών προϊόντων pharmaceutical product. Ακολουθεί το ερώτημα σε SQL: SELECT `brandname` FROM `pharmaceutical_product` Αυτές οι λίστες χρησιμοποιούνται σε συνδυασμό με την τεχνολογία αυτόματης συμπλήρωσης (auto-complete) έτσι ώστε όταν ο χρήστης πληκτρολογεί την ονομασία μιας δραστικής ουσίας ή την ονομασία ενός εμπορικού σκευάσματος να του εμφανίζονται αντίστοιχες επιλογές ανάλογα με τους χαρακτήρες που έχει πληκτρολογήσει. Με αυτόν τον τρόπο διευκολύνεται η αναζήτηση είτε επειδή δεν θυμάται ο χρήστης σωστά το όνομα του φαρμάκου που θέλει να αναζητήσει ή επειδή πληκτρολογεί κάποια εμπορική ονομασία που το σκεύασμά της έχει σταματήσει να κυκλοφορεί βάσει ΕΟΦ οπότε μπορεί να ανατρέξει στην αντίστοιχη δραστική ουσία και να βρει και αντίστοιχα εμπορικά σκευάσματα. Γενικότερα, η διαδικασία που περιγράφεται παραπάνω είναι χρήσιμη στην αποφυγή σφαλμάτων εξαιτίας της ύπαρξης πολλών φαρμάκων με παρόμοιες ονομασίες. 74

75 Ερώτημα 2 Αν στην είσοδο ο χρήστης δώσει την εμπορική ονομασία, για παράδειγμα «ZERIT», εντοπίζεται πρώτα από όλα η ελληνική INN ονομασία της δραστικής ουσίας που αντιστοιχεί στην δοθείσα ονομασία του εμπορικού σκευάσματος (πάντα βάσει του Εθνικού Συνταγολογίου του ΕΟΦ). Στην περίπτωση του παραδείγματος που ακολουθεί επιστρέφεται η ελληνική ΙΝΝ ονομασία της δραστικής ουσίας (drug FK) μέσω του select ερωτήματος που υλοποιείται στον πίνακα pharmaceutical_product. SELECT `drug` FROM ` pharmaceutical_product ` WHERE ` brandname ` = "ZERIT" Ερώτημα 3 Αν στην είσοδο ο χρήστης δώσει την αγγλική INN ονομασία της δραστικής ουσίας του φαρμάκου (για παράδειγμα «Stavudine»), εντοπίζεται πρώτα από όλα η αντίστοιχη ελληνική INN ονομασία της δραστικής ουσίας (πάντα βάσει του Εθνικού Συνταγολογίου του ΕΟΦ) SELECT `generic_name` FROM `drug` WHERE `generic_name_en` = "Stavudine" Ερωτήματα για τη βιβλιοθήκη φαρμάκων (Drug Reference) Ερώτημα 1 Το συγκεκριμένο ερώτημα αφορά την ανάκτηση πληροφοριών ενός φαρμάκου. Η ανάκτηση του συνόλου των πληροφοριών ενός φαρμάκου υλοποιείται πάντα βάσει της ελληνικής INN ονομασίας της δραστικής ουσίας, όπως αυτή είναι επίσημα καταχωρημένη στο Εθνικό Συνταγολόγιο του ΕΟΦ. Έτσι στο παρακάτω παράδειγμα, έχοντας ο χρήστης εισάγει είτε την ονομασία κάποιου φαρμακευτικού προϊόντος της δραστικής ουσίας «Σταβουδίνη» ή την αγγλική ΙΝΝ ονομασία αυτής ή απευθείας την ελληνική ΙΝΝ ονομασία της, το σύστημα επιστρέφει στην οθόνη το 75

76 σύνολο των σχετικών πληροφοριών για αυτή την δραστική ουσία εκτελώντας ένα ερώτημα select στον πίνακα drug. SELECT `generic_name_en`, `indications`, `contraindications`, `adverse_reactions`, `interactions`, `administration_attention`, `dosage`, `pharmaceutical_products` FROM `drug` WHERE `generic_name` = "ΣΤΑΒΟΥΔΙΝΗ" Ερωτήματα για τον Εντοπισμό Αλληλεπιδράσεων Δραστικών Ουσιών (Drug Interactions Checker) Ερώτημα 1 Εντοπίζει την αλληλεπίδραση μεταξύ δύο ή περισσότερων δραστικών ουσιών, όταν αυτή είναι ρητά δηλωμένη στον πίνακα συσχέτισης «Αλληλεπιδρά_Δραστική» (`interacts_drug`). Επίσης ελέγχει και το ανάστροφο. Οι δραστικές ουσίες του παραδείγματος που ακολουθεί αντικαθίστανται με τις δραστικές που εισάγει ο χρήστης στην εφαρμογή. SELECT `interaction_message` FROM `interacts_drug` WHERE `drug_name` = "ΣΤΑΒΟΥΔΙΝΗ" AND `drug_interaction_name`="ριμπαβιρινη" OR `drug_name` = "ΡΙΜΠΑΒΙΡΙΝΗ" AND `drug_interaction_name`="σταβουδινη" Στην περίπτωση που δεν επιστρέψει κάτι το ερώτημα 1, σημαίνει ότι δεν υπάρχει ρητά δηλωμένη αλληλεπίδραση μεταξύ των φαρμάκων και αρχικά γίνεται έλεγχος για το αν υπάρχει αλληλεπίδραση δηλωμένη μεταξύ κάθε ενός από τα φάρμακα που συμμετέχουν στην αναζήτηση (ερώτημα 2) και κατηγορίας/ων, ενώ στη συνέχεια ελέγχεται αν κάποιο από αυτά τα φάρμακα ανήκει/ουν σε αυτήν/ες (ερώτημα 3). Αν δεν επιστραφεί κάτι και από τα ερωτήματα 2 και 3 τότε δεν υπάρχει αλληλεπίδραση και θα εμφανίζεται ένα default μήνυμα που δηλώνει την μη ύπαρξη αλληλεπίδρασης. Στην περίπτωση ύπαρξης αλληλεπίδρασης εμφανίζεται μήνυμα για το ποιες είναι οι δραστικές ουσίες που έχουν ασυμβασία μεταξύ τους καθώς και τα λεπτομερή στοιχεία της αλληλεπίδρασης. 76

77 Ερώτημα 2 Η ριμπαβιρίνη στο συγκεκριμένο ερώτημα έχει το ρόλο drug Α, το φάρμακο δηλαδή που επιλέγεις να συγκρίνεις με τα υπόλοιπα της λίστας φαρμάκων που έβαλε ο χρήστης στην εφαρμογή (π.χ. η λίστα θα μπορούσε να αποτελείται από 3 φάρμακα drug A, B, C). Το συγκεκριμένο ερώτημα εκτελείται μια φορά για κάθε ένα από τα φάρμακα της λίστας φαρμάκων για τα οποία γίνεται ο έλεγχος αλληλεπιδράσεων. Επιστρέφει το μήνυμα και τον αριθμό κεφαλαίου της κάθε κατηγορίας με την οποία το αντίστοιχο φάρμακο αλληλεπιδρά. SELECT `interaction_message`, `chapter_number` FROM `interacts_cat` WHERE `drug_name` = "Ριμπαβιρίνη" Ερώτημα 3 Το ερώτημα αυτό ακολουθεί την εκτέλεση του ερωτήματος 2. Ελέγχει την αλληλεπίδραση του drug A με τα drugs B, C στην περίπτωση που η αλληλεπίδραση δηλώνεται έμμεσα ως ασυμβασία του drug A με όλα τα φάρμακα που ανήκουν σε μία κατηγορία. Η κατηγορία (ή οι κατηγορίες) με την οποία αλληλεπιδρά η δραστική ουσία Α έχει βρεθεί στο ερώτημα 2. Στο ερώτημα 3 ελέγχεται αν τα υπόλοιπα φάρμακα που συμμετέχουν στο ερώτημα της αναζήτησης (έστω Β, C) ανήκουν στην κατηγορία αυτή (ή σε κάποια από αυτές τις κατηγορίες) ή σε υποκατηγορία της. Οπότε αυτό το ερώτημα εκτελείται τόσες φορές όσα είναι τα υπόλοιπα φάρμακα της λίστας (εκτός του φαρμάκου που μπαίνει στο ερώτημα 2). Στην ουσία συγκρίνει το/τα chapter_number που επιστράφηκε/αν από το ερώτημα 2 με τα category_chapter (βασική κατηγορία και υποκατηγορίες αυτής βάσει του αριθμού κεφαλαίου τους) στα οποία ανήκουν τα υπόλοιπα φάρμακα της λίστας για να δει αν συμπίπτουν. Αν το select επιστρέψει αποτέλεσμα διάφορο του κενού υπάρχει ασυμβασία και στον χρήστη εμφανίζονται οι αντίστοιχες ουσίες και το μήνυμα για την ασυμβασία (`interaction_message`), το οποίο είχε βρεθεί στο ερώτημα 2. Στην περίπτωση που το select επιστρέψει ένα άδειο σύνολο δεν υπάρχει ασυμβασία και το σύστημα επιστρέφει το αντίστοιχο μήνυμα στην οθόνη που υποδηλώνει την μη ύπαρξη αλληλεπίδρασης μεταξύ των φαρμάκων. 77

78 Στο συγκεκριμένο παράδειγμα το ερώτημα 2 έχει επιστρέψει ότι η δραστική ουσία Α, εδώ η «Ριμπαβιρίνη», αλληλεπιδρά με όλα τα φάρμακα που ανήκουν στην κατηγορία με αριθμό κεφαλαίου «1.1.1» και επομένως και με αυτά που ανήκουν στις υποκατηγορίες (παραδείγματος χάριν τα φάρμακα της κατηγορίας , ή κ.ο.κ.) αυτής της βασικής κατηγορίας. Στο παρόν ερώτημα ελέγχεται στον πίνακα belongs αν η δραστική ουσία Β (θα μπορούσε να υπάρχει και τρίτη ή και περισσότερες δραστικές, οπότε τότε θα γινόταν επανάληψη του ερωτήματος 3 για κάθε επιπλέον δραστική) που συμμετέχει στην αναζήτηση, εδώ το «ΑΡΓΙΛΙΟΥ ΥΔΡΟΞΕΙΔΙΟ» ανήκει στην κατηγορία ή σε υποκατηγορίες αυτής. Το «ΑΡΓΙΛΙΟΥ ΥΔΡΟΞΕΙΔΙΟ» ανήκει στην κατηγορία , οπότε το select επιστρέφει μη κενό αποτέλεσμα. Τελικά το σύστημα θα επιστρέψει στην οθόνη ότι τα δύο φάρμακα του παραδείγματος αλληλεπιδρούν μεταξύ τους μαζί με το μήνυμα αλληλεπίδρασης που βρέθηκε στο ερώτημα 2. SELECT `drug_name` FROM `belongs` WHERE `category_chapter` LIKE '1.1.1%' AND `drug_name` = "ΑΡΓΙΛΙΟΥ ΥΔΡΟΞΕΙΔΙΟ" Ερώτημα για την Προβολή Ανεπιθύμητων Ενεργειών Ερώτημα 1 Η ανάκτηση της μεμονωμένης πληροφορίας των ανεπιθύμητων ενεργειών ενός φαρμάκου υλοποιείται πάντα βάσει της ελληνικής INN ονομασίας της δραστικής ουσίας, όπως αυτή είναι επίσημα καταχωρημένη στο Εθνικό Συνταγολόγιο του ΕΟΦ. Έτσι, στο παρακάτω παράδειγμα, έχοντας ο χρήστης εισάγει είτε την ονομασία κάποιου φαρμακευτικού προϊόντος της δραστικής ουσίας «Σταβουδίνη» ή την αγγλική ΙΝΝ ονομασία αυτής ή απευθείας την ελληνική ΙΝΝ ονομασία της, το σύστημα επιστρέφει στην οθόνη το σύνολο των σχετικών πληροφοριών για αυτή την δραστική ουσία, εκτελώντας ένα ερώτημα select στον πίνακα οντότητας drug (Δραστική Ουσία). 78

79 SELECT `adverse_reactions` FROM `drug` WHERE `generic_name` = "ΣΤΑΒΟΥΔΙΝΗ" Ερωτήματα για την Αναζήτηση Φαρμάκων ανά Κατηγορία Στην προκειμένη περίπτωση δίνεται στον χρήστη η δυνατότητα επιλογής κάποιας πρώτου βαθμού κατηγορίας, δηλαδή κατηγορίας που δεν αποτελεί υποκατηγορία κάποιας άλλης και έπειτα αναζήτησης φαρμάκων σε αυτή ή στις υποκατηγορίες αυτής. Αφού ο χρήστης επιλέξει μία κατηγορία, από την λίστα κατηγοριών που εμφανίζεται στην οθόνη, το σύστημα επιστρέφει τα φάρμακα που ανήκουν σε αυτή την κατηγορία και στις υποκατηγορίες της. Αυτός είναι ένας τρόπος διευκόλυνσης της αναζήτησης του χρήστη. Για την υλοποίηση της λειτουργίας που ήδη περιγράφηκε εκτελούνται από το σύστημα τα παρακάτω τρία ερωτήματα με την σειρά που παρουσιάζονται. Ερώτημα 1 Ερώτημα που επιστρέφει τις πρώτου βαθμού κατηγορίες, δηλαδή όσες δεν αποτελούν υποκατηγορία κάποιας άλλης κατηγορίας. Αυτό το ερώτημα υλοποιείται πάντα από το σύστημα ώστε να εμφανίζεται η αρχική λίστα κατηγοριών στο χρήστη. SELECT `name` FROM `category` WHERE `chapter_number` LIKE "_" ORDER BY `chapter_number` Ερώτημα 2 Ερώτημα που επιστρέφει στο σύστημα χωρίς να εμφανίζεται κάτι στην οθόνη, τον αριθμό κεφαλαίου της κατηγορίας που επέλεξε ο χρήστης από την λίστα του ερωτήματος 1. SELECT chapter_number FROM category WHERE name ="+category+" 79

80 Ερώτημα 3 Ερώτημα που επιστρέφει στην οθόνη και συνεπώς στο χρήστη τις δραστικές ουσίες που ανήκουν στην πρώτου βαθμού κατηγορία που επέλεξε και στις υποκατηγορίες αυτής. Το ερώτημα αυτό λαμβάνει ως είσοδο το αποτέλεσμα του ερωτήματος 2, δηλαδή τον αριθμό κεφαλαίου της κατηγορίας που επέλεξε ο χρήστης. Στο παράδειγμα που ακολουθεί, ο χρήστης είχε επιλέξει αρχικά από την λίστα την πρώτου βαθμού κατηγορία «ΦΑΡΜΑΚΑ ΚΑΤΑ ΤΩΝ ΛΟΙΜΩΞΕΩΝ». Οπότε το ερώτημα 2 επιστρέφει σαν αποτέλεσμα στο σύστημα τον αριθμό κεφαλαίου «5». Έτσι το ερώτημα 3 εν τέλει επιστρέφει τις δραστικές ουσίες που ανήκουν στις κατηγορίες με αριθμό κεφαλαίου 5, 5.1, 5.1.2,, 5.2 κ.ο.κ. (WHERE `category_chapter` LIKE '5%') SELECT `drug_name` FROM `belongs` WHERE `category_chapter` LIKE '5%' 6.2. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ (ΔΕΔΟΜΕΝΑ) ΒΑΣΗΣ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΤΗΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ Κατηγορίες φαρμάκων που χρησιμοποιήθηκαν Στα πλαίσια ανάπτυξης της πιλοτικής εφαρμογής παροχής πληροφοριών φαρμάκων και εύρεσης ασυμβασιών μεταξύ δύο ή περισσότερων δραστικών ουσιών, δεν ήταν δυνατόν να καλυφθεί όλο το εύρος φαρμάκων του Εθνικού Συνταγολογίου του ΕΟΦ. Έτσι κρίθηκε ως καταλληλότερο να γίνει εστίαση σε τρείς κατηγορίες δραστικών ουσιών για το proof of concept της εφαρμογής. Βέβαια στην βάση δεδομένων περιέχονται δραστικές ουσίες και από άλλες κατηγορίες, ώστε να καλυφθούν όλες οι περιπτώσεις αλληλεπιδράσεων των φαρμάκων των τριών βασικών κατηγοριών, που έγινε εισαγωγή τους στην βάση δεδομένων. Παρακάτω παρουσιάζονται αυτές οι τρείς κατηγορίες, με βάση στοιχεία που έχουν ληφθεί από το Εθνικό Συνταγολόγιο του ΕΟΦ. 80

81 Αντινεοπλασματικά και ανοσοτροποποιητικά φάρμακα Αυτή η κατηγορία φαρμάκων καλύπτει δραστικές ουσίες που ανήκουν στο κεφάλαιο 8 του Εθνικού Συνταγολογίου του ΕΟΦ και η περιγραφή που ακολουθεί βασίζεται στις επίσημες γενικές πληροφορίες που αναγράφονται σε αυτό (http://www.eof.gr/web/guest/gnf). Ένας βασικός λόγος που επιλέχθηκε αυτή η κατηγορία φαρμάκων, όπως αναγράφεται και στο Εθνικό Συνταγολόγιο του ΕΟΦ είναι ότι ο αριθμός των αντινεοπλασματικών (ή αντικαρκινικών ή κυτταροστατικών) και των ανοσοτροποποιητικών φαρμάκων, που χρησιμοποιούνται στη θεραπεία των κακοήθων νεοπλασιών, έχει αυξηθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια. Τα φάρμακα αυτά χορηγούνται από το στόμα, ενδομυϊκώς ή ενδοφλεβίως, αλλά και σπανιότερα ενδορραχιαίως ή ενδαρτηριακώς ή με έγχυση σε ορογόνους κοιλότητες. Μερικά από αυτά χορηγούνται και τοπικώς σε κακοήθεις δερματικές παθήσεις. Γενικώς, τα αντινεοπλασματικά φάρμακα ταξινομούνται σε διάφορες υποκατηγορίες, όπως αλκυλιούντες παράγοντες, αντιμεταβολίτες, κυτταροτοξικά αντιβιοτικά, αλκαλοειδή της Vinca, αναστολείς της τοποϊσομεράσης Ι, ταξάνες ορμονικά και συναφή, ανοσοκατασταλτικά, κυτοκίνες και ανοσοτροποποιητικοί παράγοντες, ιντερφερόνες ιντερλευκίνες, αιμοποιητικοί αυξητικοί παράγοντες και φάρμακα επικουρικά της χημειοθεραπείας. Οι ανεπιθύμητες ενέργειές τους είναι πολλές, από όλα σχεδόν τα συστήματα και όργανα του σώματος. Ιδιαιτέρως αναφέρεται η μυελοτοξικότητα, που εκδηλώνεται με λευκοπενία, θρομβοπενία και αναιμία. Λόγω της μυελοτοξικότητας των περισσοτέρων χημειοθεραπευτικών αντινεοπλασματικών φαρμάκων επιβάλλεται πριν από τη θεραπεία, κατά τη διάρκειά της και πριν από την έναρξη του νέου σχήματος, να εκτελούνται αιματολογικές εξετάσεις. Λοιμώξεις και αιμορραγίες, αποτέλεσμα λευκοπενίας και θρομβοπενίας αντίστοιχα, από τη μυελοτοξική δράση του φαρμάκου, είναι αιτίες νοσηρότητας και σπάνια θανάτου. Τα αντινεοπλασματικά φάρμακα σήμερα χορηγούνται κυρίως σε συνδυασμούς μεταξύ τους, με αποτέλεσμα να αυξάνεται ο κίνδυνος ύπαρξης αλληλεπιδράσεων. Με τους τελευταίους καταβάλλεται προσπάθεια να καθυστερήσει η ανάπτυξη αντοχής από τα νεοπλασματικά κύτταρα ή να επιτευχθεί αθροιστική ή συνεργική δράση χωρίς υπέρμετρη αύξηση της τοξικότητας. Μερικά από τα 81

82 αντινεοπλασματικά φάρμακα χρησιμοποιούνται ως ανοσοκατασταλτικά σε μη κακοήθεις νόσους. H αντινεοπλασματική θεραπεία απαιτεί ειδική εμπειρία. Τέτοια θεραπεία από ιατρούς που αντιμετωπίζουν μεμονωμένα μόνο περιστατικά, στερούνται εμπειρίας και ειδικής εκπαίδευσης αποτελεί σφάλμα και επικίνδυνη πρακτική. Έχει ως συνέπεια πτωχότερα αποτελέσματα και σοβαρότερες ανεπιθύμητες ενέργειες. Κατά την διάρκεια της θεραπείας είναι, όπως αναφέρθηκε παραπάνω, απαραίτητες οι συχνές αιματολογικές εξετάσεις. Πρέπει να συνιστάται στον ασθενή να προσφεύγει στον θεράποντα ιατρό σε περίπτωση εμφάνισης πυρετού, κυνάγχης ή μικροαιμορραγιών Φάρμακα κατά των λοιμώξεων Αυτή η κατηγορία φαρμάκων καλύπτει δραστικές ουσίες που ανήκουν στο κεφάλαιο 5 του Εθνικού Συνταγολογίου του ΕΟΦ και η περιγραφή που ακολουθεί βασίζεται στις επίσημες γενικές πληροφορίες που αναγράφονται σε αυτό (http://www.eof.gr/web/guest/gnf). Ένας βασικός λόγος που επιλέχθηκε αυτή η κατηγορία φαρμάκων είναι ότι οι δραστικές ουσίες που ανήκουν σε αυτή αποτελούν από τα πιο κοινώς χρησιμοποιούμενα φάρμακα και αρκετά φαρμακευτικά προϊόντα αυτής της κατηγορίας μπορούν να χρησιμοποιηθούν χωρίς ιατρική συνταγή. Γενικώς, τα φάρμακα κατά των λοιμώξεων ταξινομούνται σε διάφορες υποκατηγορίες, με κύριες τα αντιμικροβιακά, τα αντιμυκητιασικά, τα αντι-ιικά, τα φάρμακα που χορηγούνται για θεραπεία από λοιμώξεις από πρωτόζωα, τα ανθελμινθικά και τα εξωπαρασιτοκτόνα, συμπεριλαμβανομένων των φθειροκτόνων. Παρακάτω παρουσιάζονται κάποιες υποκατηγορίες δίνοντας έμφαση στους λόγους που κρίθηκε κατάλληλη η επιλογή της κατηγορίας φαρμάκων κατά των λοιμώξεων για το proof of concept της εφαρμογής. H αλόγιστη χρήση των αντιμικροβιακών ως «πανάκειας» για κάθε εμπύρετο νόσημα ή για την «κάλυψη» του ασθενή από ενδεχόμενο κίνδυνο μικροβιακής λοίμωξης και χωρίς προσπάθεια λογικής αιτιολογικής προσέγγισης του προβλήματος, αποτελούν τον κυριότερο λόγο του «παράδοξου» που 82

83 αντιμετωπίζουμε: παρά την αφθονία των αντιμικροβιακών οι λοιμώξεις να αποτελούν και σήμερα θανάσιμο κίνδυνο σε ευρεία κλίμακα και, το χειρότερο, μικροοργανισμοί που πριν μερικά χρόνια ήσαν ευαίσθητοι ακόμη και στην πενικιλίνη, όπως οι σταφυλόκοκκοι, να παρουσιάζονται σήμερα ανθεκτικοί και στα πιο ειδικά αντιμικροβιακά. Το πρόβλημα της αντοχής όμως δεν σταματά δυστυχώς στους σταφυλόκοκκους. Ιδιαίτερα η Ελλάδα κατέχει το θλιβερό προνόμιο να είναι από τις πρώτες μεταξύ των ανεπτυγμένων χωρών σε ποσοστά αντοχής των Gram αρνητικών μικροοργανισμών σε πληθώρα αντιμικροβιακών, ακόμη και των πιο νέων. H σημασία του γεγονότος αυτού καθίσταται ακόμη μεγαλύτερη εάν σκεφθεί κανείς ότι για μία τουλάχιστον 20ετία δεν πρόκειται να κυκλοφορήσουν νέες αντιμικροβιακές ουσίες δραστικές στους μικροοργανισμούς που έχουν αναπτύξει αντοχή. Πού οφείλονται όμως τα θλιβερά αυτά πρωτεία; Φαίνεται ότι η αύξηση της αντοχής είναι παράλληλη με την αύξηση της κατανάλωσης των αντιμικροβιακών. Μέτρηση της κατανάλωσης αυτής έδειξε ότι η χώρα μας, τουλάχιστον για τις κεφαλοσπορίνες, έχει πολλαπλάσια κατανάλωση συγκρινόμενη με πολλές άλλες ευρωπαϊκές χώρες, ενώ η συνταγογράφηση των αντιμικροβιακών στα ελληνικά νοσοκομεία αφορά στο πλείστον των νοσηλευομένων ασθενών, όταν τα διεθνώς παραδεκτά όρια είναι πολύ μικρότερα. Είναι επόμενο λοιπόν η «πίεση επιλογής» που ασκείται από την υπερκατανάλωση των αντιμικροβιακών στις φυσιολογικές χλωρίδες των ασθενών να οδηγούν στη θανάτωση του ευαίσθητου πληθυσμού στα αντιμικροβιακά και στη βαθμιαία και τελική επικράτηση του ανθεκτικού. Οι λόγοι της «κατάχρησης» είναι η ριζωμένη πίστη στον ασθενή ότι ακόμη και για το κοινό κρυολόγημα χρειάζεται «αντιβίωση» (που πολύ συχνά παίρνει μόνος του), η τάση του ιατρού να «καλύψει» τον ασθενή για την περίπτωση που μπορεί να αναπτυχθεί μικροβιακή λοίμωξη και η εντατική διαφήμιση των φαρμακευτικών εταιρειών. Εκτός από την ανησυχητική ανάπτυξη ανθεκτικών μικροβιακών στελεχών, η χρήση των αντιμικροβιακών είναι συνυφασμένη και με ποικίλες ανεπιθύμητες ενέργειες σε ποσοστό 5-20%. Ενδεικτικά, αναφέρεται ότι η πενικιλίνη που θεωρείται από τα ασφαλέστερα και λιγότερο τοξικά αντιμικροβιακά υπολογίζεται 83

84 ότι έχει ποσοστό ανεπιθύμητων ενεργειών μέχρι 10% και είναι υπεύθυνη για θανάτους κατ έτος στις HΠA. Αποτελεί λοιπόν χρέος του κάθε ιατρού να συνειδητοποιήσει το πόσο «φειδωλός» θα πρέπει να είναι τόσο στην ποσοτική όσο και στην ποιοτική συνταγογράφηση των αντιμικροβιακών. Επιπρόσθετα, εφαρμογές σαν την παρούσα εκτός από την υποστήριξη λήψης απόφασης του εκάστοτε επαγγελματία σχετικά με την φαρμακευτική αγωγή, μπορεί να συμβάλλει στην συμμόρφωση των ασθενών με τις οδηγίες του ιατρού και να παρέχει τις αναγκαίες πληροφορίες στον φαρμακοποιό ώστε να δώσει τις κατάλληλες συμβουλές ή να αποτρέψει την λήψη κάποιου συνταγογραφούμενου φαρμάκου, όταν αυτή δεν είναι απαραίτητη. Τα αντιμυκητιασικά φάρμακα είναι αναγκαία στην καθημερινή ιατρική πράξη τόσο για την αντιμετώπιση επιφανειακών λοιμώξεων του δέρματος και των βλεννογόνων όσο και για τη θεραπεία συστηματικών, εν τω βάθει μυκητιάσεων. Οι επιφανειακές μυκητιάσεις είναι αρκετά συχνές και συνήθως υποχωρούν με τοπική θεραπεία. Σε ορισμένες όμως περιπτώσεις (εκτεταμένες βλάβες, υποτροπιάζουσες επίμονες λοιμώξεις), η συστηματική χορήγηση από του στόματος ευαπορρόφητων αντιμυκητιασικών τριαζολών δίνει καλύτερα αποτελέσματα. Οι εν τω βάθει συστηματικές μυκητιάσεις είναι σπανιότερες και κατά κανόνα παρατηρούνται σε άτομα με ανοσοκαταστολή. H πρόοδος και οι νέες τεχνολογικές δυνατότητες της ιατρικής τα τελευταία χρόνια συνέβαλαν στην αύξηση του αριθμού των ασθενών με ανοσοκαταστολή και ως εκ τούτου των συστηματικών μυκητιάσεων. Από τα αντι-ιικά αξίζει να σταθεί κανείς στα αντιρετροϊκά, που χρησιμοποιούνται κυρίως για την αντιμετώπιση του συνδρόμου της επίκτητης ανοσολογικής ανεπάρκειας που προκαλείται από τον ιό HIV. Η συνδυασμένη αντιρετροϊκή θεραπεία συνοδεύεται συχνά από ένα σύνολο μεταβολικών διαταραχών, οι οποίες είναι: Λιποδυστροφία: Ανακατανομή του λίπους του σώματος με απώλεια του υποδορίου λίπους και εναπόθεσή του στην κοιλιά, τον αυχένα και τους μαστούς. Η δημιουργία της έχει συσχετισθεί με τη μεγάλη ηλικία, το είδος της αντιρετροϊκής αγωγής (κυρίως με αναστολείς της πρωτεάσης και της ανάστροφης μεταγραφάσης) και τη μεγάλη διάρκεια θεραπείας Δυσλιπιδαιμία: Υπερτριγλυκεριδαιμία, υπερχοληστερολαιμία και 84

85 Υπεργλυκαιμία και αντίσταση στην ινσουλίνη που αποδίδονται κυρίως στους αναστολείς της πρωτεάσης και τους νουκλεοσιδικούς αναστολείς. Με τη χρήση των τελευταίων έχουν συσχετισθεί περιπτώσεις γαλακτικής οξέωσης Φάρμακα παθήσεων κυκλοφορικού συστήματος Αυτή η κατηγορία φαρμάκων καλύπτει δραστικές ουσίες που ανήκουν στο κεφάλαιο 2 του Εθνικού Συνταγολογίου του ΕΟΦ και η περιγραφή που ακολουθεί βασίζεται στις επίσημες γενικές πληροφορίες που αναγράφονται σε αυτό (http://www.eof.gr/web/guest/gnf). Ένας βασικός λόγος που επιλέχθηκε αυτή η κατηγορία φαρμάκων είναι ότι οι δραστικές ουσίες, που ανήκουν σε αυτή, αποτελούν από τα πιο συχνά χορηγούμενα φάρμακα και ειδικά σε μεγαλύτερες ηλικίες ασθενών. Σε αυτές τις ηλικίες έχει παρατηρηθεί μεγάλο ποσοστό σφαλμάτων κατά την φαρμακευτική αγωγή, που οφείλονται επί το πλείστο στις αλληλεπιδράσεις μεταξύ των χορηγούμενων φαρμάκων. Επιπλέον τα περισσότερα από τα φάρμακα της συγκεκριμένης κατηγορίας συμμετέχουν σε πολλές ασυμβασίες μεταξύ φαρμάκων. Οι κύριες υποκατηγορίες των φαρμάκων παθήσεων του κυκλοφορικού συστήματος είναι τα φάρμακα με θετική ινότροπο δράση, τα διουρητικά, τα αντιαρρυθμικά φάρμακα, οι β-αδρενεργικοί αποκλειστές, τα αντιυπερτασικά, τα νιτρώδη ή αποκλειστές διαύλων ασβεστίου και άλλα αντιστηθαγχικά φάρμακα, τα συμπαθομιμητικά (αδρενεργικοί διεγέρτες) τα αντιπηκτικά και πρωταμίνη, τα αντιαιμοπεταλιακά, τα ινωδολυτικά θρομβολυτικά, τα αντιινωδολυτικά αιμοστατικά, τα προϊόντα αίματος, οι υπολιπιδαιμικοί παράγοντες, οι προσταγλανδίνες και τα περιφερικά αγγειοδιασταλτικά - "αγγειοπροστατευτικά" Εξαγωγή της γνώσης με βάση το εθνικό συνταγολόγιο του ΕΟΦ Στη σχεσιακή βάση δεδομένων, που υλοποιήθηκε για την αποθήκευση και ανάκτηση του περιεχομένου σχετικά με τις πληροφορίες των δραστικών ουσιών και των ασυμβασιών μεταξύ αυτών, οδηγός και πηγή των δεδομένων ήταν 85

86 αποκλειστικά η πληροφορία της βάσης δεδομένων του Εθνικού Συνταγολογίου του ΕΟΦ. Επομένως αρχικά έγινε εξαγωγή γνώσης από την πληροφορία του Εθνικού Συνταγολογίου, πάντα σε συνεργασία με ειδικούς του πεδίου (ιατρούς, φαρμακοποιούς και καθηγητές), ώστε να είναι δυνατή η πλήρης κατανόηση των ιατροφαρμακευτικών όρων και το αποτέλεσμα της εξόρυξης των δεδομένων να είναι άρτιο και αξιόπιστο. Για την εξαγωγή της γνώσης έπρεπε να γίνει ανάκτηση δεδομένων και πληροφορίας από το Διαδίκτυο, και συγκεκριμένα από τον δικτυακό χώρο του Εθνικού Συνταγολογίου του ΕΟΦ, που αποτελεί και την πιο ενημερωμένη έκδοσή του. Βασικό μηχανισμό για την ανάκτηση της πληροφορίας από την επίσημη σελίδα του Εθνικού συνταγολογίου αποτέλεσε η μηχανή αναζήτησης που διαθέτει. Ιδιαίτερη προσοχή για την εγκυρότητα των εξαγόμενων προτύπων δόθηκε στην εξαγωγή γνώσης σχετικά με τις ασυμβασίες μεταξύ φαρμάκων από τα αντίστοιχα κείμενα των αλληλεπιδράσεων κάθε δραστικής ουσίας του Εθνικού Συνταγολογίου. Σημαντικό ήταν να αποφευχθούν η διπλοεγγραφές, οι ασάφειες και τα άστοχα συμπεράσματα σχετικά με την ύπαρξη ή μη αλληλεπίδρασης. Στην διαδικασία αυτή ήταν απαραίτητη η συμβουλή και η γνώση των ειδικών του πεδίου ώστε να είναι συνεπές κάθε αποτέλεσμά της Εισαγωγή δεδομένων στη βάση Η εισαγωγή των δεδομένων στην βάση έγινε με αμέριστη προσοχή και ακολούθησαν πολλοί έλεγχοι για την επαλήθευση της εγκυρότητάς τους. Η αξιολόγηση του αποτελέσματος της εισαγωγής του συνόλου των δεδομένων σχετικά με τις δραστικές ουσίες έγινε σε συνεργασία με επαγγελματίες υγείας που θα αποτελέσουν και το βασικό πυρήνα της εφαρμογής μελλοντικά. Πιο συγκεκριμένα κορμό των εισαχθέντων δεδομένων αποτελούν δραστικές ουσίες των κατηγοριών που παρουσιάστηκαν στην παράγραφο «Κατηγορίες Φαρμάκων που χρησιμοποιήθηκαν για το proof of concept» του κεφαλαίου. Για την κάλυψη όμως όλων των αλληλεπιδράσεων αυτών των ουσιών καταχωρήθηκαν δραστικές ουσίες σχεδόν από όλες της βασικές κατηγορίες των δραστικών ουσιών του Εθνικού Συνταγολογίου του ΕΟΦ. Αναλυτικότερα το σύνολο των δραστικών 86

87 ουσιών, που έχουν καταχωρηθεί στην βάση δεδομένων και για τις οποίες ο εκάστοτε χρήστης μπορεί να ανακτήσει το σύνολο των σχετικών πληροφοριών ή τη μεμονωμένη πληροφορία σχετικά με τις ανεπιθύμητες ενέργειες αυτών, είναι 140. Από αυτές τις δραστικές ουσίες 24 ανήκουν στην κατηγορία «Αντινεοπλασματικά και Ανοσοτροποποιητικά Φάρμακα», 32 ανήκουν στην κατηγορία «Φάρμακα κατά των Λοιμώξεων» και 29 ανήκουν στην κατηγορία «Φάρμακα παθήσεων κυκλοφορικού συστήματος». Έγινε εισαγωγή όλων των αντίστοιχων φαρμακευτικών προϊόντων, που κυκλοφορούν επίσημα βάσει του Εθνικού Συνταγολογίου του ΕΟΦ, για όσες δραστικές ουσίες καταχωρήθηκαν. Το πλήθος των εισαχθέντων φαρμακευτικών προϊόντων στη βάση δεδομένων της εφαρμογής είναι 338. Στην βάση δεδομένων έχουν καταχωρηθεί, εκτός από τις τρεις βασικές κατηγορίες φαρμάκων, και όλων των υποκατηγοριών αυτών, που κυρίως μελετούνται στα πλαίσια του proof of concept της πιλοτικής εφαρμογής, συνολικά 232 κατηγορίες μαζί με την αντίστοιχη περιγραφή τους. Οι αποθηκευμένες αλληλεπιδράσεις μεταξύ δραστικών ουσιών και κατηγορίας φαρμάκων είναι 180, ενώ οι αποθηκευμένες αλληλεπιδράσεις μεταξύ δύο δραστικών ουσιών είναι 250. Στην Εικόνα 6.9 που ακολουθεί παρατίθεται το σύνολο των ποσοτικών στοιχείων για τα δεδομένα της σχεσιακής βάσης δεδομένων της εφαρμογής. Εικόνα 6.9. Ποσοτικά στοιχεία της Βάσης Δεδομένων 87

88 88

89 7. ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΗΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ 7.1. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΕΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ Εισαγωγή στη πλατφόρμα Android Η πλατφόρμα Android της Google, είναι μια στοίβα λογισμικού ανοικτού κώδικα για κινητές συσκευές που περιλαμβάνει ένα λειτουργικό σύστημα, το ενδιάμεσο λογισμικό και τις βασικές εφαρμογές (βιβλιοθήκες, APIs γραμμένα σε C/C++) για χρήση σε φορητές συσκευές. Βασίζεται στον πυρήνα του Linux (Linux Kernel) για κύριες λειτουργίες όπως είναι η διαχείριση των drivers της συσκευής, της μνήμης, των διαφόρων διεργασιών καθώς και της δικτύωσης, που συνεπάγεται την διαχείριση των διεπαφών δικτύου που διαθέτει κάθε φορητή συσκευή 8. Επιτρέπει στους κατασκευαστές λογισμικού μια ενοποιημένη προσέγγιση για την ανάπτυξη εφαρμογών για κινητές συσκευές, όπου μπορούν να συνθέτουν κώδικα με την χρήση της γλώσσας προγραμματισμού Java, ελέγχοντας την συσκευή μέσω βιβλιοθηκών λογισμικού ανεπτυγμένων από την Google. Οι βιβλιοθήκες (native libraries) του Android είναι γραμμένες στις γλώσσες προγραμματισμού C και C++ και μπορούν να χρησιμοποιηθούν μέσω κατάλληλου interface της Java. Μερικές από τις κυριότερες είναι η Surface Manager για την δημιουργία παραθύρων καθώς και δισδιάστατων και τρισδιάστατων γραφικών, η Media Framework που περιέχει αποκωδικοποιητές (codecs) για αναπαραγωγή αρχείων πολυμέσων, η SQLite για την υποστήριξη της βάσης δεδομένων και η WebKit για την υποστήριξη των φυλλομετρητών (browsers). 8 «tutorialspoint». Available: 89

90 Εικόνα 7.1. Αρχιτεκτονική πλατφόρμας Android 9 10 Η υλοποίηση των διεπαφών (stylization of layout) τέτοιων εφαρμογών γίνεται με τη χρήση της XML και των αντίστοιχων βιβλιοθηκών πακέτων του Android SDK. Το Android SDK περιλαμβάνει δείγματα έργων, με παρεχόμενο τον πηγαίο κώδικα τους, τα εργαλεία ανάπτυξης, έναν εξομοιωτή, καθώς και τις απαιτούμενες βιβλιοθήκες για την ανάπτυξη εφαρμογών Android. Μια από της βασικότερες συνιστώσες του Android είναι αυτή του Android Runtime (Εικόνα 7.1), που αποτελείται από τις βασικές βιβλιοθήκες για την διεπαφή των εφαρμογών Java με το περιβάλλον της συσκευής στην οποία εκτελούνται και την Davlik Virtual Machine, η οποία είναι υπεύθυνη για την δημιουργία των εκτελέσιμων αρχείων (*.dex Davlik Executable) των εφαρμογών, προκειμένου να τα «τρέξει» το λειτουργικό σύστημα Πλεονεκτήματα και δυναμική του Android Στην παρούσα ενότητα, αναλύονται ορισμένα από τα πλεονεκτήματα καθώς και στατιστικά στοιχεία του Android στα οποία στηρίχθηκε η επιλογή της εν λόγω πλατφόρμας για την υλοποίηση της πιλοτικής εφαρμογής. Πριν το Android υπήρχαν και εξακολουθούν να υπάρχουν πολλές άλλες πλατφόρμες κινητών συσκευών, οι οποίες είναι σε μεγάλο βαθμό κλειστού κώδικα, 9 «tutorialspoint,». Available: 10 «Developers Android,». Available: 90

91 κατασκευασμένες σε κατακερματισμένα, ιδιόκτητα λειτουργικά συστήματα που απαιτούν επίσης ιδιόκτητα προγραμματιστικά εργαλεία ανάπτυξης λογισμικού. Οι κινητές συσκευές που τρέχουν αυτά τα λειτουργικά συστήματα κλειστού λογισμικού, συχνά παρέχουν προτεραιότητα σε εφαρμογές που συνεργάζονται με τον εκάστοτε ιδιώτη, αντί σε εφαρμογές που γράφτηκαν από τρίτους (third parties). Στον αντίποδα, το Android επιτρέπει σε τρίτους να αναπτύξουν τις εφαρμογές τους με ίδια APIs και αφήνει αυτές τις εφαρμογές να εκτελεστούν με προνόμια αντίστοιχα με αυτά των native εφαρμογών. Επιπλέον, το Android έχει μια εξαιρετική ποικιλία εγχειριδίων, μια ακμάζουσα κοινότητα προγραμματιστών, και μηδαμινό κόστος ανάπτυξης ή διανομής, που σημαίνει ότι ο οποιοσδήποτε με έναν υπολογιστή, γνώσεις προγραμματισμού και αφοσίωση μπορεί να αρχίσει να αναπτύσσει τις δικές του εφαρμογές. Προσφέρει επίσης ένα απλό αλλά αρκετά δυνατό και ευέλικτο SDK (Software Development Kit), το οποίο μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την ανάπτυξη εφαρμογών σε multi-platform περιβάλλοντα. Πρακτικά αυτό σημαίνει ότι χρήστες διαφορετικών λειτουργικών συστημάτων όπως Linux, Windows ή Mac OS έχουν τη δυνατότητα ανάπτυξης εφαρμογών Android σε οποιαδήποτε από αυτά. Επιπλέον, τα τελευταία χρόνια διαφαίνεται ότι στην αγορά των φορητών συσκευών και των εφαρμογών τους, έχουν κυριαρχήσει δύο λειτουργικά συστήματα, που αποδεδειγμένα υπερτερούν έναντι των υπολοίπων, το Android και το αντίπαλο δέος του το ios. Αν και στην παρούσα φάση οι υπάρχουσες εφαρμογές σε ios είναι περισσότερες από αυτές σε Android, έχει αποδειχθεί σε πρόσφατες μελέτες, ότι ο ρυθμός ανάπτυξης (growth rate) εφαρμογών Android είναι αρκετά ταχύτερος από τον αντίστοιχο ρυθμό για εφαρμογές ios και υποστηρίζεται ότι σύντομα οι εφαρμογές Android θα ξεπεράσουν αυτές σε ios και σε πλήθος. Το παραπάνω φαίνεται και σχηματικά στην Εικόνα 7.2 όπου παρουσιάζεται ο ρυθμός ανάπτυξης των δύο μεγάλων καταστημάτων smartphone εφαρμογών (Apple s App Store και Google Android Market). Η Apple φαίνεται ότι υπερισχύει όσον αφορά το πλήθος των smartphone εφαρμογών, ωστόσο ο ρυθμός ανάπτυξης του App Store είναι αισθητά πιο αργός από αυτόν του Android Market. 91

92 Εικόνα 7.2. Αριθμός εφαρμογών των καταστημάτων Apple και Android Ειδικότερα, βάσει έρευνας που δημοσιεύθηκε το 2010 από τη MobiHealthNews, συμπεραίνεται ότι, σε παγκόσμιο επίπεδο, είναι συγκριτικά μεγαλύτερη η αύξηση των διαθέσιμων σχετικών με την υγεία Android εφαρμογών (Google s Android smartphone 156.6% αύξηση) έναντι αντίστοιχων άλλων λειτουργικών συστημάτων (Black-Berry s App World 141.4% αύξηση - Apple s health-related apps 66.6% αύξηση) [36]. Εικόνα 7.3. Ιστόγραμμα πρόβλεψης μεριδίου αγοράς των smartphones για το 2015 [37] 92

93 Επιπρόσθετα, όπως παρουσιάζεται στις Εικόνες 7.3 και 7.4, το Android αναμένεται να είναι ο παγκόσμιος ηγέτης της αγοράς έξυπνων κινητών τηλεφώνων (smartphones), αποκτώντας περίπου το ήμισυ του μεριδίου της αγοράς το Είναι προφανές λοιπόν, ότι οι περισσότεροι χρήστες smartphones παγκοσμίως διαθέτουν συσκευές με Android λειτουργικό σύστημα. Εικόνα 7.4. Πρόβλεψη της Gartner για τα μερίδια αγοράς smartphones, [38] Η χρήση της πλατφόρμας Android στην εφαρμογή Όλα τα απαραίτητα εργαλεία για να είναι εφικτή η ανάπτυξη μίας εφαρμογής στην πλατφόρμα του Android είναι ανοικτού κώδικα και παρέχονται δωρεάν. Τα εργαλεία που χρησιμοποιήθηκαν ώστε να υλοποιηθεί η παρούσα πιλοτική εφαρμογή στην πλατφόρμα του Android είναι: Java JDK6 Android SDK Eclipse IDE for Java Developers Android Development Tools (ADT) και Eclipse Plugin Η κύρια γλώσσα προγραμματισμού που χρησιμοποιείται για την ανάπτυξη εφαρμογών Android είναι η Java, ενώ τους τελευταίους μήνες γίνονται προσπάθειες για να συμπεριληφθούν και άλλες γλώσσες όπως η C και η C++. Οπότε βασική προϋπόθεση για την χρήση της πλατφόρμας Android στην ανάπτυξη της εφαρμογής 93

94 είναι τα αντίστοιχα εργαλεία της γλώσσας προγραμματισμού Java και συγκεκριμένα το Java Development Kit (JDK). Επιπλέον, για τη συγγραφή και μεταγλώττιση του κώδικα της εφαρμογής χρησιμοποιήθηκε το ολοκληρωμένο περιβάλλον ανάπτυξης Eclipse. Το βασικότερο εργαλείο αποτέλεσε το Android SDK (Software Development Kit) το οποίο ουσιαστικά παρείχε τα επιπλέον εργαλεία, ώστε να γραφτεί ο κώδικας για την κατασκευή της εφαρμογής Android. Η σύνδεση του Android SDK με το γραφικό περιβάλλον (Eclipse) έγινε μέσω μιας επέκτασης, του Android Development Tools (ή ADT Plug-in) που εγκαταστάθηκε στο Eclipse, επεκτείνοντας τις δυνατότητες του, ώστε να μπορούν να δημιουργηθούν Android Projects, να μπορεί να γίνει η μεταγλώττιση και η εκτέλεση του κώδικα της εφαρμογής και να είναι εφικτή η εξαγωγή της τελικής εφαρμογής ώστε να μπορεί να εγκατασταθεί στην φορητή συσκευή. Επιπρόσθετα, διαμέσου του ADT Plug-in (version v ) εγκαταστάθηκαν όλα τα απαραίτητα εργαλεία καθώς και η τεκμηρίωση (documentation) αλλά και διάφορα παραδείγματα για την υλοποίηση της εφαρμογής σε οποιαδήποτε έκδοση. Τέλος για να γίνουν οι αναγκαίες δοκιμές μιας Android εφαρμογής και να παρακολουθήσει κάποιος τα αποτελέσματά της, χρειάζεται κάποιον προσομοιωτή κινητού τηλεφώνου, όπως η εικονική συσκευή Android (Android Virtual Device - AVD). Έτσι, πριν την έναρξη συγγραφής του κώδικα, δημιουργήθηκε μια εικονική συσκευή Android μέσω του Android AVD Manager χρησιμοποιώντας το Eclipse. Σαφώς δοκιμές μπορούν να γίνουν και στις αντίστοιχες Android φορητές συσκευές, μετά την εγκατάσταση της εφαρμογής σε αυτές SQLite Στην κορυφή του Linux kernel, της ανοικτής πλατφόρμας ανάπτυξης εφαρμογών που προσφέρει το Android, υπάρχει ένα σύνολο open-source βιβλιοθηκών, συμπεριλαμβανομένης της βιβλιοθήκης βάσεων δεδομένων SQLite, η οποία είναι χρήσιμη για την αποθήκευση, τον διαμοιρασμό και την ανταλλαγή των δεδομένων της εφαρμογής. 94

95 Η προεπιλεγμένη μηχανή βάσεων δεδομένων για την πλατφόρμα Android είναι η Lite. Η SQLite είναι ένας ελαφρύς μηχανισμός συναλλαγής και διαχείρισης βάσεων δεδομένων που καταλαμβάνει ένα μικρό ποσοστό του χώρου αποθήκευσης στο δίσκο και καταναλώνει ελάχιστη μνήμη κατά το χρόνο εκτέλεσης (runtime memory), περίπου 250 Kbytes. Ακόμη υποστηρίζει το πρότυπο των σχεσιακών βάσεων δεδομένων, όπως η MySQL. Χρησιμοποιώντας μια βάση δεδομένων SQLite στην εφαρμογή Android δεν απαιτείται κάποια επιπλέον διαδικασία ρύθμισης, εγκατάστασης ή διαχείρισης της βάσης δεδομένων, εφόσον η SQLite είναι ενσωματωμένη σε κάθε συσκευή Android. Το μόνο που χρειάζεται είναι να καθοριστούν οι δηλώσεις στην SQL ή στην MySQL για τη δημιουργία και την ενημέρωση της βάσης δεδομένων. Στη συνέχεια η βάση δεδομένων διαχειρίζεται αυτόματα από την πλατφόρμα Android. Αρχικά λοιπόν, έγινε η μετατροπή της MySQL βάσης δεδομένων της εφαρμογής, που περιγράφηκε αναλυτικά στο κεφάλαιο 6, σε SQLite. Η μετατροπή πραγματοποιήθηκε με χρήση του εργαλείου SQLiteConverter 11. Ακολούθως, με την χρήση του εργαλείου SQLite Database Browser, πραγματοποιήθηκε η διασύνδεση της SQLite βάσης με τα εργαλεία της πλατφόρμας Android. Για την διαχείριση της SQLite βάσης δεδομένων στην πλατφόρμα Android είναι απαραίτητη η χρήση των κλάσεων των ενσωματωμένων βιβλιοθηκών πακέτων android.database και android.database.sqlite. Οι βασικότερες κλάσεις είναι η SQLiteOpenHelper, που παρέχει τις απαραίτητες μεθόδους για τη δημιουργία και την ανανέωση της βάσης δεδομένων, και η SQLiteDatabase, που παρέχει τις απαραίτητες μεθόδους για το άνοιγμα, την δημιουργία και εκτέλεση ερωτημάτων, την ανανέωση και το κλείσιμο της βάσης δεδομένων. Κάθε φορά που τρέχει η εφαρμογή ελέγχεται αν η έκδοση της βάσης δεδομένων που είναι εγκατεστημένη στο σύστημα είναι παλιότερη από τη βάση δεδομένων που βρίσκεται προσωρινά στο φάκελο assets (φάκελος του συστήματος). Αν το αρχείο βάσης δεδομένων που βρίσκεται στο φάκελο assets (φάκελος συστήματος) είναι νεότερης έκδοσης από τη βάση δεδομένων της εφαρμογής, τότε η τελευταία αντικαθίσταται από την βάση του φακέλου assets

96 Στην παρούσα εφαρμογή η βάση δεδομένων είναι εγκατεστημένη στο κινητό, γεγονός που παρέχει πλεονεκτήματα, όπως την γρηγορότερη απόκριση στα ερωτήματα που θέτει ο χρήστης στην εφαρμογή και την έλλειψη εξάρτησης από την δυνατότητα πρόσβασης στο διαδίκτυο (internet) ώστε να λειτουργήσει η εφαρμογή ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ Η πιλοτική εφαρμογή για τον έλεγχο ασυμβασιών μεταξύ φαρμάκων και την παροχή πληροφοριών συνταγολογίου έχει υλοποιηθεί στην πλατφόρμα Android και μπορεί να εγκατασταθεί και να χρησιμοποιηθεί σε οποιαδήποτε φορητή συσκευή με OS Android, υποστηρίζοντας όλες τις έως τώρα εκδόσεις Android OS (από την 1.1 έως την 4.2.x). Η βασική αρχιτεκτονική τέτοιων εφαρμογών παρουσιάζεται στην Εικόνα 7.5. Όπως προαναφέρθηκε, για την χρήση της εφαρμογής δεν χρειάζεται η ύπαρξη σύνδεσης στο διαδίκτυο. Παρ όλα αυτά για την ανανέωση της εφαρμογής ή της βάσης δεδομένων με επόμενες εκδόσεις, είναι αναγκαία η δυνατότητα σύνδεσης στο internet μέσω της Google Cloud Messaging υπηρεσίας για το Android. Αναλυτικότερα, η Google Cloud Messaging (GCM) είναι μια δωρεάν υπηρεσία που βοηθά τους προγραμματιστές να αποστέλλουν τα στοιχεία από τους διακομιστές στις εφαρμογές που είναι εγκατεστημένες στις συσκευές Android καθώς και να αποστέλλουν upstream μηνύματα από τη συσκευή του χρήστη πίσω στο cloud. Αυτό θα μπορούσε να είναι ένα «ελαφρύ» μήνυμα που να δηλώνει στην εφαρμογή Android ότι υπάρχουν νέα στοιχεία που πρέπει να ληφθούν από το διακομιστή (για παράδειγμα, ένα «νέο » ειδοποίησης ενημερώνοντας την εφαρμογή που είναι εκτός συγχρονισμού ή ότι χρειάζεται να ληφθεί μια νέα έκδοση), ή θα μπορούσε να είναι ένα μήνυμα που περιέχει μέχρι 4kb ωφέλιμου φορτίου στοιχείων (έτσι εφαρμογές όπως το instant messaging μπορούν να λάβουν το μήνυμα άμεσα). 96

97 Εικόνα 7.5. Αρχιτεκτονική Εφαρμογής 7.3. ΣΕΝΑΡΙΑ ΧΡΗΣΗΣ Αρχικά ο εκάστοτε χρήστης θα πρέπει να εγκαταστήσει την εφαρμογή στην φορητή Android συσκευή που διαθέτει. Μετά την εγκατάστασή της, η εφαρμογή εμφανίζεται στο βασικό μενού εφαρμογών του Android, με το αντίστοιχο εικονίδιο και την ονομασία And(ro)idrasi, όπως φαίνεται στην Εικόνα 7.6 (α). Πατώντας στο εικονίδιο της εφαρμογής And(ro)idrasi ο χρήστης μεταβαίνει στην αρχική οθόνη της, όπου εμφανίζονται οι παρεχόμενες λειτουργίες της εφαρμογής (Εικόνα 7.6 (β)). Εικόνα 7.6. (α) Βασικό μενού εφαρμογών Android συσκευής με εγκατεστημένη την εφαρμογή And(ro)idrasi, (β) Αρχική οθόνη εφαρμογής 97

Εφαρμογή διαχείρισης παιδικού άσθματος

Εφαρμογή διαχείρισης παιδικού άσθματος Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας Εφαρμογή διαχείρισης παιδικού άσθματος Μενεσίδης Μιχάλης ΑΕΜ: 228 Επιβλέποντες : Αγγελίδης Παντελής, Αναπληρωτής Καθηγητής

Διαβάστε περισσότερα

Προσωπικός Ηλεκτρονικός Φάκελος Υγείας: Ασθενοκεντρική Προσέγγιση, Βελτίωση της. Επικ. Καθηγήτρια Φλώρα Μαλαματένιου

Προσωπικός Ηλεκτρονικός Φάκελος Υγείας: Ασθενοκεντρική Προσέγγιση, Βελτίωση της. Επικ. Καθηγήτρια Φλώρα Μαλαματένιου Προσωπικός Ηλεκτρονικός Φάκελος Υγείας: Ασθενοκεντρική Προσέγγιση, Βελτίωση της Ποιότητας και Περιστολή της Δαπάνης Επικ. Καθηγήτρια Φλώρα Μαλαματένιου Ηλεκτρονικός Φάκελος Υγείας Χειρόγραφος Ιατρικός

Διαβάστε περισσότερα

Το φαρμακείο στην εποχή του internet. Παπαδόπουλος Γιάννης Φαρμακοποιός Οικονομολόγος Υγείας

Το φαρμακείο στην εποχή του internet. Παπαδόπουλος Γιάννης Φαρμακοποιός Οικονομολόγος Υγείας Το φαρμακείο στην εποχή του internet Παπαδόπουλος Γιάννης Φαρμακοποιός Οικονομολόγος Υγείας Χαρακτηριστικά της εποχής μας Χαρακτηριστικά της εποχής μας είναι: η ραγδαία ανάπτυξη της τεχνολογίας η ευρεία

Διαβάστε περισσότερα

Kλινικές ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΕ ΒΑΣΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ

Kλινικές ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΕ ΒΑΣΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ Kλινικές Mελέτες ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΕ ΒΑΣΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ 1Τι είναι οι κλινικές μελέτες είναι σημαντικές; > Μη διστάσετε να ρωτήσετε το γιατρό σας για οποιαδήποτε και άλλη γιατί πληροφορία ή διευκρίνηση χρειάζεστε

Διαβάστε περισσότερα

ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΗ ΙΑΤΡΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΑΡΧΕΙΟΘΕΤΗΣΗΣ

ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΗ ΙΑΤΡΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΑΡΧΕΙΟΘΕΤΗΣΗΣ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΗ ΙΑΤΡΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΑΡΧΕΙΟΘΕΤΗΣΗΣ Το Medicon Pro είναι ένα σύγχρονο εύχρηστο πρόγραμμα Ηλεκτρονικών Υπολογιστών για τη δημιουργία Ιατρικού Φακέλου. Παρέχει τη δυνατότητα αρχειοθέτησης ασθενών,

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών. Ηλεκτρονική Υγεία. Ενότητα: Ηλεκτρονική υγεία & τηλεϊατρική

Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών. Ηλεκτρονική Υγεία. Ενότητα: Ηλεκτρονική υγεία & τηλεϊατρική Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών Ηλεκτρονική Υγεία Ενότητα: Ηλεκτρονική υγεία & τηλεϊατρική Αν. καθηγητής Αγγελίδης Παντελής e-mail: paggelidis@uowm.gr Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής και Τηλεπικοινωνιών

Διαβάστε περισσότερα

Καινοτομία και Ηλεκτρονική Υγεία:Προτάσεις για το όχι τόσο μακρινό μέλλον. ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΟΥΤΣΟΥΡΗΣ Καθηγητής ΕΜΠ Εργαστήριο Βιοϊατρικής Τεχνολογίας

Καινοτομία και Ηλεκτρονική Υγεία:Προτάσεις για το όχι τόσο μακρινό μέλλον. ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΟΥΤΣΟΥΡΗΣ Καθηγητής ΕΜΠ Εργαστήριο Βιοϊατρικής Τεχνολογίας Καινοτομία και Ηλεκτρονική Υγεία:Προτάσεις για το όχι τόσο μακρινό μέλλον ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΟΥΤΣΟΥΡΗΣ Καθηγητής ΕΜΠ Εργαστήριο Βιοϊατρικής Τεχνολογίας Ηλεκτρονική Υγεία Τι είναι; Η πληροφορική Υγείας (healthcare

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΗΛΕΜΑΤΙΚΗΣ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ

ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΗΛΕΜΑΤΙΚΗΣ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΗΛΕΜΑΤΙΚΗΣ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ Δημήτρης Κουτσούρης Καθηγητής Ε.Μ.Π. Εργαστήριο Βιοϊατρικής Τεχνολογίας Παρεμφερείς Όροι Τηλε-Ιατρική (Tele-Medicine) Αφορά κυρίως ασθενείς Τηλε-Υγεία (Tele-Health) Αφορά

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών. Ηλεκτρονική Υγεία. Ενότητα: Χρήση έξυπνων καρτών στην υγεία

Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών. Ηλεκτρονική Υγεία. Ενότητα: Χρήση έξυπνων καρτών στην υγεία Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών Ηλεκτρονική Υγεία Ενότητα: Χρήση έξυπνων καρτών στην υγεία Αν. καθηγητής Αγγελίδης Παντελής e-mail: paggelidis@uowm.gr Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής και Τηλεπικοινωνιών

Διαβάστε περισσότερα

υπηρεσιες προστιθέμενης αξίας Υπηρεσίες προστιθέμενης αξίας

υπηρεσιες προστιθέμενης αξίας Υπηρεσίες προστιθέμενης αξίας υπηρεσιες προστιθέμενης αξίας Η σημασία των υπηρεσιών προστιθέμενης αξίας η ανταγωνιστικότητα της οικονομίας, εφευρετική, να καινοτομεί περισσότερο και να αντιδρά καλύτερα στις ανάγκες και τις προτιμήσεις

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών. Ηλεκτρονική Υγεία

Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών. Ηλεκτρονική Υγεία Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών Ηλεκτρονική Υγεία Ενότητα: Διαχείριση χρόνιων πασχόντων με συστήματα τηλεματικής Αν. καθηγητής Αγγελίδης Παντελής e-mail: paggelidis@uowm.gr Τμήμα Μηχανικών

Διαβάστε περισσότερα

Συστήματα πανταχού παρόντος υπολογιστή σε περιβάλλοντα υβριδικών βιβλιοθηκών

Συστήματα πανταχού παρόντος υπολογιστή σε περιβάλλοντα υβριδικών βιβλιοθηκών Συστήματα πανταχού παρόντος υπολογιστή σε περιβάλλοντα υβριδικών βιβλιοθηκών Βερονίκης Σπύρος Τμήμα Αρχειονομίας- Βιβλιοθηκονομίας, Ιόνιο Πανεπιστήμιο spver@ionio.gr Stoica Adrian Τμήμα Ηλεκτρολόγων Μηχανικών

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ

ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ Η νοσηλευτική διεργασία : Αποτελεί συστηματική μέθοδο που κατευθύνει τον νοσηλευτή και τον ασθενή στον αμοιβαίο: Προσδιορισμό των αναγκών για νοσηλευτική φροντίδα σχεδιασμό και εφαρμογή

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών. Ηλεκτρονική Υγεία. Ενότητα: Τηλεματική

Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών. Ηλεκτρονική Υγεία. Ενότητα: Τηλεματική Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών Ηλεκτρονική Υγεία Ενότητα: Τηλεματική Αν. καθηγητής Αγγελίδης Παντελής e-mail: paggelidis@uowm.gr Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής και Τηλεπικοινωνιών Άδειες

Διαβάστε περισσότερα

Κατασκευή δικτυακής εφαρμογής στην αρχιτεκτονική ios iphone που υλοποιεί ένα παιχνίδι ερωτοαπαντήσεων

Κατασκευή δικτυακής εφαρμογής στην αρχιτεκτονική ios iphone που υλοποιεί ένα παιχνίδι ερωτοαπαντήσεων Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής και Τηλεπικοινωνιών Κατασκευή δικτυακής εφαρμογής στην αρχιτεκτονική ios iphone που υλοποιεί ένα παιχνίδι Παρτώνας Αλέξανδρος Επιβλέπων: Δρ.

Διαβάστε περισσότερα

Mobile Health. Mobile Health είναι ένας γενικός όρος για τη χρήση των κινητών τηλεφώνων και άλλων ασύρµατων τεχνολογιών στην ιατρική περίθαλψη.

Mobile Health. Mobile Health είναι ένας γενικός όρος για τη χρήση των κινητών τηλεφώνων και άλλων ασύρµατων τεχνολογιών στην ιατρική περίθαλψη. Mobile Health Mobile Health είναι ένας γενικός όρος για τη χρήση των κινητών τηλεφώνων και άλλων ασύρµατων τεχνολογιών στην ιατρική περίθαλψη. Η πιο κοινή εφαρµογή του Mobile Health είναι η χρήση των κινητών

Διαβάστε περισσότερα

Θεσσαλονίκη Alert - Αναλυτική παρουσίαση εφαρμογής

Θεσσαλονίκη Alert - Αναλυτική παρουσίαση εφαρμογής Θεσσαλονίκη Alert - Αναλυτική παρουσίαση εφαρμογής Δεληγιαννίδης Θεόδωρος Περίληψη Η "Θεσσαλονίκη Alert" είναι μια εφαρμογή του τύπου crowdsourcing που αφορά το Δήμο Θεσσαλονίκης και τους πολίτες του.

Διαβάστε περισσότερα

Case study. Συνεργασία της Ergobyte Πληροφορική Α.Ε. με το Ινστιτούτο Πληροφορικής και Τηλεματικής / ΕΚΕΤΑ

Case study. Συνεργασία της Ergobyte Πληροφορική Α.Ε. με το Ινστιτούτο Πληροφορικής και Τηλεματικής / ΕΚΕΤΑ Case study Συνεργασία της Ergobyte Πληροφορική Α.Ε. με το Ινστιτούτο Πληροφορικής και Τηλεματικής / ΕΚΕΤΑ Σχετικά με την Ergobyte Ανάπτυξη λογισμικού και εφαρμογών Internet Προσήλωση στο e-health Σημαντική

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑΚΕΣ ΛΟΙΜΩΞΕΙΣ ΣΑΝ ΔΕΙΚΤΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ Παναγιώτου Χρυσούλα Ανώτερη Νοσηλευτικός Λειτουργός Νοσηλεύτρια Ελέγχου Λοιμώξεων ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΠΑΦΟΥ

ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑΚΕΣ ΛΟΙΜΩΞΕΙΣ ΣΑΝ ΔΕΙΚΤΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ Παναγιώτου Χρυσούλα Ανώτερη Νοσηλευτικός Λειτουργός Νοσηλεύτρια Ελέγχου Λοιμώξεων ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΠΑΦΟΥ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑΚΕΣ ΛΟΙΜΩΞΕΙΣ ΣΑΝ ΔΕΙΚΤΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ Παναγιώτου Χρυσούλα Ανώτερη Νοσηλευτικός Λειτουργός Νοσηλεύτρια Ελέγχου Λοιμώξεων ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΠΑΦΟΥ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑΚΕΣ ΛΟΙΜΩΞΕΙΣ ΣΑΝ ΔΕΙΚΤΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ Φτάνοντας

Διαβάστε περισσότερα

Η Ευρωπαϊκή Διακήρυξη για τη Νοσοκομειακή Φαρμακευτική

Η Ευρωπαϊκή Διακήρυξη για τη Νοσοκομειακή Φαρμακευτική Η Ευρωπαϊκή Διακήρυξη για τη Νοσοκομειακή Φαρμακευτική Οι επόμενες σελίδες αποτελούν την Ευρωπαϊκή Διακήρυξη για τη Νοσοκομειακή Φαρμακευτική. Τα άρθρα της Διακήρυξης είναι τα κοινώς συμφωνηθέντα σε ευρωπαϊκό

Διαβάστε περισσότερα

01 SOLUTIONS HELLAS Ε.Π.Ε. Χελμού 20, 151 25 Μαρούσι Αττικής Τηλ 215 55 00 880 FAX 215 55 00 883. Ηλεκτρονικό Πρωτόκολλο & Διακίνηση Εγγράφων

01 SOLUTIONS HELLAS Ε.Π.Ε. Χελμού 20, 151 25 Μαρούσι Αττικής Τηλ 215 55 00 880 FAX 215 55 00 883. Ηλεκτρονικό Πρωτόκολλο & Διακίνηση Εγγράφων 01 SOLUTIONS HELLAS Ε.Π.Ε. Χελμού 20, 151 25 Μαρούσι Αττικής Τηλ 215 55 00 880 FAX 215 55 00 883 e Prtcl-01 Ηλεκτρονικό Πρωτόκολλο & Διακίνηση Εγγράφων Συνοπτική Παρουσίαση Το σύστημα e Prtcl-01 Το σύστημα

Διαβάστε περισσότερα

εργαλείο αξιολόγησης για τη μέτρηση της επιβάρυνσης των μυοσκελετικών παθήσεων πρότυπα περίθαλψης που θα πρέπει να αναμένουν οι πολίτες

εργαλείο αξιολόγησης για τη μέτρηση της επιβάρυνσης των μυοσκελετικών παθήσεων πρότυπα περίθαλψης που θα πρέπει να αναμένουν οι πολίτες Πώς μπορεί να διασφαλιστεί ότι οι άνθρωποι με οστεοαρθρίτιδα και ρευματοειδή αρθρίτιδα λαμβάνουν τη βέλτιστη δυνατή περίθαλψη σε ολόκληρη την Ευρώπη: συστάσεις του EUMUSC.NET Σε συνεργασία με τον EULAR

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνική Αλληλεπίδραση

Κοινωνική Αλληλεπίδραση Κοινωνική Αλληλεπίδραση Τεχνολογία Σύγχρονης Επικοινωνίας Dirk Sommermeyer, IAQ e.v. Θέματα Τύποι Επικοινωνίας Προδιαγραφές σε μηχανήματα Υπολογιστών (hardware) Προδιαγραφές σε λογισμικό (software) Διαδικασίες

Διαβάστε περισσότερα

Διημερίδα για την Ποιότητα στις Υπηρεσίες Υγείας Eυαισθητοποίηση των Λειτουργών Υγείας στην Ασφάλεια των Ασθενών

Διημερίδα για την Ποιότητα στις Υπηρεσίες Υγείας Eυαισθητοποίηση των Λειτουργών Υγείας στην Ασφάλεια των Ασθενών Διημερίδα για την Ποιότητα στις Υπηρεσίες Υγείας Eυαισθητοποίηση των Λειτουργών Υγείας στην Ασφάλεια των Ασθενών 1. Εισαγωγή Οι εξελίξεις και οι δεσμεύσεις στο θέμα της Ασφάλειας των Ασθενών έχουν αυξηθεί

Διαβάστε περισσότερα

Mobility Καθιστώντας τις επιχειρήσεις στην Ελλάδα Ready Business

Mobility Καθιστώντας τις επιχειρήσεις στην Ελλάδα Ready Business Mobility Καθιστώντας τις επιχειρήσεις στην Ελλάδα Ready Business Κάτια Σταθάκη Enterprise Segment Senior Manager Vodafone Ελλάδας Σε έναν κόσμο ραγδαίων και απρόβλεπτων αλλαγών, η ευελιξία και η κινητικότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ ΤΩΝ ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ ΤΩΝ ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ ΤΩΝ ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Ως κλάδος τηλεπικοινωνιών ορίζεται η παραγωγή τηλεπικοινωνιακού υλικού και η χρήση των παραγόμενων τηλεπικοινωνιακών προϊόντων και

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών. Ηλεκτρονική Υγεία. Ενότητα: Μηχανοργάνωση Νοσοκομείου

Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών. Ηλεκτρονική Υγεία. Ενότητα: Μηχανοργάνωση Νοσοκομείου Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών Ηλεκτρονική Υγεία Ενότητα: Μηχανοργάνωση Νοσοκομείου Αν. καθηγητής Αγγελίδης Παντελής e-mail: paggelidis@uowm.gr Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής και Τηλεπικοινωνιών

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Μονάδα 8.1: Επαγγελματικοί ρόλοι και προφίλ για την παρακολούθηση και την εποπτεία.

Εκπαιδευτική Μονάδα 8.1: Επαγγελματικοί ρόλοι και προφίλ για την παρακολούθηση και την εποπτεία. Εκπαιδευτική Μονάδα 8.1: Επαγγελματικοί ρόλοι και προφίλ για την παρακολούθηση και την εποπτεία. Η παρακολούθηση ενός project κινητικότητας. Η διαδικασία παρακολούθησης ενός διακρατικού project κινητικότητας

Διαβάστε περισσότερα

Δημιουργία Συνεργατικών Δικτύων Ανοιχτής Καινοτομίας Coopetitive Open Innovation Networks - COINs

Δημιουργία Συνεργατικών Δικτύων Ανοιχτής Καινοτομίας Coopetitive Open Innovation Networks - COINs Δημιουργία Συνεργατικών Δικτύων Ανοιχτής Καινοτομίας Coopetitive Open Innovation Networks - COINs «Στρατηγικές Ανάπτυξης Συνεργατικών Σχηματισμών στις Ελληνικές Περιφέρειες» Κωνσταντίνος Μπουρλετίδης Οικονομολόγος

Διαβάστε περισσότερα

Από τις ρυθμίσεις στις διαρθρωτικές αλλαγές: η αναγκαία παρέμβαση στην πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας

Από τις ρυθμίσεις στις διαρθρωτικές αλλαγές: η αναγκαία παρέμβαση στην πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας ΕΝΟΤΗΤΑ IV: ΙΑΣΦΑΛΙΣΗ ΤΗΣ ΚΑΤΑΛΛΗΛΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΥΓΕΙΟΝΟΜΙΚΗΣ ΠΕΡΙΘΑΛΨΗΣ Από τις ρυθμίσεις στις διαρθρωτικές αλλαγές: η αναγκαία παρέμβαση στην πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας Κυριάκος Σουλιώτης

Διαβάστε περισσότερα

Τηλεμετρία και τηλεφροντίδα σε ασθενείς με αναπνευστικά νοσήματα

Τηλεμετρία και τηλεφροντίδα σε ασθενείς με αναπνευστικά νοσήματα Ανασκόπηση Τηλεμετρία και τηλεφροντίδα σε ασθενείς με αναπνευστικά νοσήματα Αγορίτσα Κουλούρη 1, RN, RMN, MSc Ζωή Ρούπα 2, MD, RN, PhD Κωνσταντίνος Γουργουλιάνης 3, MD 1 Κέντρο Υγείας Σαλαμίνας 2 Πανεπιστήμιο

Διαβάστε περισσότερα

Είσοδος στην εφαρμογή

Είσοδος στην εφαρμογή Είσοδος στην εφαρμογή Για να πραγματοποιηθεί είσοδος στο σύστημα, ο/η ιατρός πρέπει να έχει πραγματοποιήσει αρχικά συναλλαγή με το σύστημα πιστοποίησης των στοιχείων του/της και να έχει παραλάβει μοναδικό

Διαβάστε περισσότερα

Η ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΣΤΑ ΔΗΜΟΣΙΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑ

Η ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΣΤΑ ΔΗΜΟΣΙΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑ Η ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΣΤΑ ΔΗΜΟΣΙΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑ ΔΕΣΠΟΙΝΑ ΜΑΚΡΙΔΑΚΗ ΚΛΙΝΙΚΟΣ ΦΑΡΜΑΚΟΠΟΙΟΣ MSc ΔΙΕΥΘΥΝΤΡΙΑ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΣΙΣΜΑΝΟΓΛΕΙΟ Γ.Ν.Α. Ε.Δ.Ν.Υ.Π.Υ. 15 Η ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΗΜΕΡΙΔΑ- «Νοσοκομειακό

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑΡΤΙΣΗ ΑΝΕΡΓΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΣΕ ΘΕΜΑΤΑ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗΣ ΤΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

ΚΑΤΑΡΤΙΣΗ ΑΝΕΡΓΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΣΕ ΘΕΜΑΤΑ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗΣ ΤΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗ ΑΝΕΡΓΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΣΕ ΘΕΜΑΤΑ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗΣ ΤΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Στοιχεία προγράμματος ΤΙΤΛΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ Πρωτόκολλα και διαδικασίες (διοικητικές, ιατρικές, νοσηλευτικές) στις Δημόσιες Μονάδες

Διαβάστε περισσότερα

Πίνακας Περιεχομένων. Αντί προλόγου... 17 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΔΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗ... 23

Πίνακας Περιεχομένων. Αντί προλόγου... 17 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΔΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗ... 23 Πίνακας Περιεχομένων Αντί προλόγου... 17 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΔΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗ... 23 Σκοπός... 23 Προσδοκώμενα αποτελέσματα... 24 1.1 Η κυβέρνηση στην εποχή της πληροφορίας... 25 1.1.1 Εισαγωγή... 25 1.1.2

Διαβάστε περισσότερα

Μυτιλήνη, 24 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2011. http://www.e-syntagografisi.gr

Μυτιλήνη, 24 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2011. http://www.e-syntagografisi.gr Μυτιλήνη, 24 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2011 http://www.e-syntagografisi.gr Η διασφάλιση της υγείας των ασθενών και η βελτίωση των παρεχόμενων υπηρεσιών υγείας στους Πολίτες Η επίτευξη σημαντικών οικονομιών στον τομέα

Διαβάστε περισσότερα

The energy market in Europe-«The role of the Greek DSO- HEDNO» Nikolaos Chatziargyriou, President and CEO of HEDNO

The energy market in Europe-«The role of the Greek DSO- HEDNO» Nikolaos Chatziargyriou, President and CEO of HEDNO The energy market in Europe-«The role of the Greek DSO- HEDNO» Nikolaos Chatziargyriou, President and CEO of HEDNO 19thRoundtable with the Government of Greece-The Economist Kυρίες και Κύριοι Πριν ξεκινήσω

Διαβάστε περισσότερα

Βελτιωμένη Εφαρμογή. Νέες δυνατότητες. Νέα Ιστοσελίδα

Βελτιωμένη Εφαρμογή. Νέες δυνατότητες. Νέα Ιστοσελίδα Βελτιωμένη Εφαρμογή Νέες δυνατότητες Νέα Ιστοσελίδα ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ WWW.ASEP.GR 1 ΦΟΡΕΙΣ Α.Σ.Ε.Π. ΥΠΟΨΗΦΙΟΙ ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ WWW.ASEP.GR 2 Φάση Α: Α: Μελέτη Εφαρμογής

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνολογίες Πληροφορικής και Επικοινωνιών (ΤΠΕ) στις Μικρομεσαίες Επιχειρήσεις (ΜΜΕ)

Τεχνολογίες Πληροφορικής και Επικοινωνιών (ΤΠΕ) στις Μικρομεσαίες Επιχειρήσεις (ΜΜΕ) Τεχνολογίες Πληροφορικής και Επικοινωνιών (ΤΠΕ) στις Μικρομεσαίες Επιχειρήσεις (ΜΜΕ) Γιώργος Μανής Επίκουρος Καθηγητής Τμήμα Μηχανικών Η/Υ και Πληροφορικής Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων Τι είναι οι Τεχνολογίες

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΜΠΕΙΡIΑ ΤΩΝ ΓΤΚ ΣΤΗΝ ΠΑΡΟXH ΙΑΤΡΟΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΦΡΟΝΤΙΔΑΣ ΣΕ ΕΥΑΛΩΤΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΟΜΑΔΕΣ

Η ΕΜΠΕΙΡIΑ ΤΩΝ ΓΤΚ ΣΤΗΝ ΠΑΡΟXH ΙΑΤΡΟΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΦΡΟΝΤΙΔΑΣ ΣΕ ΕΥΑΛΩΤΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΟΜΑΔΕΣ Η ΕΜΠΕΙΡIΑ ΤΩΝ ΓΤΚ ΣΤΗΝ ΠΑΡΟXH ΙΑΤΡΟΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΦΡΟΝΤΙΔΑΣ ΣΕ ΕΥΑΛΩΤΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΟΜΑΔΕΣ Ελένη Χρονοπούλου, Κοινωνική Λειτουργός Συντονίστρια Πολυιατρείου Περάματος socialperama@mdmgreece.gr

Διαβάστε περισσότερα

Υπηρεσίες τεχνικής υποστήριξης (υποστήριξης παραγωγικής λειτουργίας) πληροφοριακών συστημάτων

Υπηρεσίες τεχνικής υποστήριξης (υποστήριξης παραγωγικής λειτουργίας) πληροφοριακών συστημάτων Απαντήσεις στο πλαίσιο του διευκρινίσεων που υποβλήθηκαν για το έργο: Απομακρυσμένη βοήθεια ηλικιωμένων και ανάπτυξη ενιαίου ολοκληρωμένου πληροφοριακού συστήματος υγείας και κοινωνικής αλληλεγγύης, MIS

Διαβάστε περισσότερα

Σύστημα Διαχείρισης Παραστατικών Executive Summary

Σύστημα Διαχείρισης Παραστατικών Executive Summary Σύστημα Διαχείρισης Παραστατικών Executive Summary Ολοκληρωμένο Σύστημα Διαχείρισης Παραστατικών To λογισμικό Διαχείρισης & Επεξεργασίας Εγγράφων DocuClass παρέχει σε οργανισμούς και επιχειρήσεις την δυνατότητα

Διαβάστε περισσότερα

Παράθυρο στη γνώση. Ευρυζωνικότητα για όλους. Συνδέσου ασύρματα και δωρεάν στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών Βασ. Κωνσταντίνου 48, Αθήνα www.broadbandcity.

Παράθυρο στη γνώση. Ευρυζωνικότητα για όλους. Συνδέσου ασύρματα και δωρεάν στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών Βασ. Κωνσταντίνου 48, Αθήνα www.broadbandcity. Παράθυρο στη γνώση Ευρυζωνικότητα για όλους Συνδέσου ασύρματα και δωρεάν στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών Βασ. Κωνσταντίνου 48, Αθήνα www.broadbandcity.gr 0101011011101010000000010101010101 010000101010000101010101010101011111111111010101010101010000001010101010101011111111111110101010101010

Διαβάστε περισσότερα

Συµµόρφωση στη φαρµακευτική αγωγή. Ευαγγελία Χαρέλα Νοσηλεύτρια MSc Β ΚΚ Ιπποκράτειο Θεσ/νικης

Συµµόρφωση στη φαρµακευτική αγωγή. Ευαγγελία Χαρέλα Νοσηλεύτρια MSc Β ΚΚ Ιπποκράτειο Θεσ/νικης Συµµόρφωση στη φαρµακευτική αγωγή Ευαγγελία Χαρέλα Νοσηλεύτρια MSc Β ΚΚ Ιπποκράτειο Θεσ/νικης Η καρδιακή ανεπάρκεια αποτελεί ένα σύνδροµο µε ζοφερή πρόγνωση :! ΝΥΗΑ Ι-ΙΙ: 2-5% θνητότητα ανά έτος! ΝΥΗΑ

Διαβάστε περισσότερα

Επικοινωνείτε; ΣΑΣ ΘΥΜΟΥΝΤΑΙ;

Επικοινωνείτε; ΣΑΣ ΘΥΜΟΥΝΤΑΙ; Οι πελάτες σας γνωρίζουν τα νέα σας; Μαθαίνουν τις Προσφορές σας; Έρχονται ξανά; Επικοινωνείτε; ΣΑΣ ΘΥΜΟΥΝΤΑΙ; Εκμεταλλεύεστε τις νέες τεχνολογίες; Δώστε την δυνατότητα στους πελάτες σας να έχουν το ξενοδοχείο

Διαβάστε περισσότερα

ΤΗΛΕ-ΙΑΤΡΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ

ΤΗΛΕ-ΙΑΤΡΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Τ.Ε.Ι Ηπείρου Τμήμα Τηλεπληροφορικής και Διοίκησης Σχολή Διοίκησης και Οικονομίας ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΗΛΕ-ΙΑΤΡΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Μανωλούδης Ιωσήφ Ροΐδης Χρήστος 1.Τι είναι η Τηλεϊατρική Η Χρήση Η/Υ και των δικτύων

Διαβάστε περισσότερα

Διημερίδα για την Ποιότητα στις Υπηρεσίες Υγείας Eυαισθητοποίηση των Λειτουργών Υγείας στην Ασφάλεια των Ασθενών

Διημερίδα για την Ποιότητα στις Υπηρεσίες Υγείας Eυαισθητοποίηση των Λειτουργών Υγείας στην Ασφάλεια των Ασθενών Διημερίδα για την Ποιότητα στις Υπηρεσίες Υγείας Eυαισθητοποίηση των Λειτουργών Υγείας στην Ασφάλεια των Ασθενών Η Δ/νση Ποιότητας & Αποδοτικότητας του Υπουργείου Υγείας, στο πλαίσιο υλοποίησης της πράξης

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνολογίες Πληροφορικής και Επικοινωνιών (ΤΠΕ) για την υποστήριξη ιατρικών πράξεων σε νησιωτικές περιοχές στο Αιγαίο

Τεχνολογίες Πληροφορικής και Επικοινωνιών (ΤΠΕ) για την υποστήριξη ιατρικών πράξεων σε νησιωτικές περιοχές στο Αιγαίο Τεχνολογίες Πληροφορικής και Επικοινωνιών (ΤΠΕ) για την υποστήριξη ιατρικών πράξεων σε νησιωτικές περιοχές στο Αιγαίο Δρ. Η. Μαγκλογιάννης Πανεπιστήμιο Αιγαίου Τμήμα Μηχανικών Πληροφοριακών και Επικοινωνιακών

Διαβάστε περισσότερα

Το Διαδίκτυο των Αντικειμένων και η Δύναμη του Πλήθους (Internet of Things and Crowdsourcing)

Το Διαδίκτυο των Αντικειμένων και η Δύναμη του Πλήθους (Internet of Things and Crowdsourcing) Το Διαδίκτυο των Αντικειμένων και η Δύναμη του Πλήθους (Internet of Things and Crowdsourcing) Καθ. Σωτήρης Νικολετσέας 1,2 1 Τμήμα Μηχανικών Η/Υ και Πληροφορικής, Πανεπιστήμιο Πατρών 2 Ινστιτούτο Τεχνολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Έρευνα για την εντόπιση Προβλημάτων που Σχετίζονται με τα Φάρμακα όπως αυτά ανιχνεύονται από την πλευρά του Φαρμακοποιού

Έρευνα για την εντόπιση Προβλημάτων που Σχετίζονται με τα Φάρμακα όπως αυτά ανιχνεύονται από την πλευρά του Φαρμακοποιού Thesis Presentation Έρευνα για την εντόπιση Προβλημάτων που Σχετίζονται με τα Φάρμακα όπως αυτά ανιχνεύονται από την πλευρά του Φαρμακοποιού 30/9/2010 Διπλωματική εργασία του φαρμακοποιού Τερζή Αναστάσιου

Διαβάστε περισσότερα

Συνολικό οικονομικό κόστος της καρδιαγγειακής νόσου

Συνολικό οικονομικό κόστος της καρδιαγγειακής νόσου Εκτίμηση της οικονομικής επιβάρυνσης που συνδέεται με την καρδιαγγειακή νόσο στο παρόν και στο μέλλον Η καρδιαγγειακή νόσος (ΚΑΝ) αποτελεί ένα σημαντικό παγκόσμιο πρόβλημα υγείας. Στην Ευρώπη, ευθύνεται

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνολογίες Πληροφορικής και Επικοινωνιών (ΤΠΕ) για την υποστήριξη ιατρικών πράξεων σε νησιωτικές περιοχές στο Αιγαίο

Τεχνολογίες Πληροφορικής και Επικοινωνιών (ΤΠΕ) για την υποστήριξη ιατρικών πράξεων σε νησιωτικές περιοχές στο Αιγαίο Τεχνολογίες Πληροφορικής και Επικοινωνιών (ΤΠΕ) για την υποστήριξη ιατρικών πράξεων σε νησιωτικές περιοχές στο Αιγαίο ρ. Η. Μαγκλογιάννης Πανεπιστήµιο Αιγαίου Τµήµα Μηχανικών Πληροφοριακών και Επικοινωνιακών

Διαβάστε περισσότερα

economy Δρ. Πάνος Φιτσιλής, Καθηγητής ΤΕΙ Θεσσαλίας fitsilis@teilar.gr Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών Διοίκηση και Διαχείριση Έργων

economy Δρ. Πάνος Φιτσιλής, Καθηγητής ΤΕΙ Θεσσαλίας fitsilis@teilar.gr Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών Διοίκηση και Διαχείριση Έργων economy Δρ. Πάνος Φιτσιλής, Καθηγητής ΤΕΙ Θεσσαλίας fitsilis@teilar.gr 1 Διοίκηση και Διαχείριση Έργων Τι είναι τα apps H λέξη app είναι μια λέξη που έχει μπει στο λεξικό όλων μας Λογισμικό εφαρμογή Λειτουργεί

Διαβάστε περισσότερα

Ραγδαία τεχνολογική εξέλιξη

Ραγδαία τεχνολογική εξέλιξη ΣΦΑΙΡΕΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ Αχιλλέας Καμέας Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο & Ινστιτούτο Τεχνολογίας Υπολογιστών Ραγδαία τεχνολογική εξέλιξη 2 1 Mobile devices / tablets 3 Μικρές, φορητές συσκευές

Διαβάστε περισσότερα

Chania a place to visit

Chania a place to visit ΤΕΧΝΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ Εφαρμογή Δήμου Χανίων για Android και ios Chania a place to visit Η εφαρμογή για κινητά τηλέφωνα του Δήμου Χανίων θα αποτελεί μία ολοκληρωμένη υπηρεσία που θα παρέχει τη δυνατότητα στον

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΠΕΙΡΑΙΑ ΣΧΟΛΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΠΕΙΡΑΙΑ ΣΧΟΛΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΠΕΙΡΑΙΑ ΣΧΟΛΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ «Εφαρμογές του Office 365 στην ενδοεπιχειρησιακή εκπαίδευση» Ονοματεπώνυμο Σπουδαστή:

Διαβάστε περισσότερα

Ζητήματα συμμόρφωσης στη θεραπευτικη αγωγη

Ζητήματα συμμόρφωσης στη θεραπευτικη αγωγη Ζητήματα συμμόρφωσης στη θεραπευτικη αγωγη 3 η Πανελλήνια Συνάντηση Συλλόγων Ατόμων και Γονέων Παιδιών με Ρευματικές παθήσεις Αθήνα 3-4 Οκτωβρίου 2014 Κατερίνα Κουτσογιάννη Πρόεδρος Σ Ρ Κ Ορισμός Ως "συμμόρφωση

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΤΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΠΕΛΑΤΟΛΟΓΙΟ ΤΟΜΕΙΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ ΠΡΟΙΟΝΤΑ /ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΤΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΠΕΛΑΤΟΛΟΓΙΟ ΤΟΜΕΙΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ ΠΡΟΙΟΝΤΑ /ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΤΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΠΕΛΑΤΟΛΟΓΙΟ ΤΟΜΕΙΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ ΠΡΟΙΟΝΤΑ /ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΕΥΡΩΠΑΙΚΑ ΠΡΟΓΓΡΑΜΜΑΤΑ ΔΙΑΚΡΙΣΕΙΣ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ (Apps) ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ & ΕΞΟΠΛΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΤΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ Η Powersoft Computer Solutions

Διαβάστε περισσότερα

Ηλεκτρονικός Φάκελος Υγείας Διασφάλιση ποιότητας Εργαλεία πιστοποίησης

Ηλεκτρονικός Φάκελος Υγείας Διασφάλιση ποιότητας Εργαλεία πιστοποίησης Αθήνα, 17 Μαΐου 2012 Ηλεκτρονικός Φάκελος Υγείας Διασφάλιση ποιότητας Εργαλεία πιστοποίησης Αγγελίνα Κουρούμπαλη Διδάκτωρ Πανεπιστημίου του Cambridge Συνεργαζόμενη Ερευνήτρια ΙΤΕ-ΙΠ Πρόγραμμα Προοπτικές

Διαβάστε περισσότερα

E-Health. Βενιζέλειο Νοσοκομείο Ηρακλείου

E-Health. Βενιζέλειο Νοσοκομείο Ηρακλείου E-Health Βενιζέλειο Νοσοκομείο Ηρακλείου 2 ΜΕΧΡΙ ΣΗΜΕΡΑ Παροχή υπηρεσιών υγείας υποβοηθούμενη από ηλεκτρονικά μέσα Οι περισσότερες λύσεις και στρατηγικές εστιάζουν σε: υποδομές επικοινωνιών και δικτύων

Διαβάστε περισσότερα

Αρμοδιότητες διεπιστημονικής ομάδας Χρόνιας Αποφρακτικής Πνευμονοπάθειας

Αρμοδιότητες διεπιστημονικής ομάδας Χρόνιας Αποφρακτικής Πνευμονοπάθειας Επαγγελματίες υγείας και υπηρεσίες υγείας Αρμοδιότητες διεπιστημονικής ομάδας Χρόνιας Αποφρακτικής Πνευμονοπάθειας Σύσταση 40: Συστήνεται να γίνεται εκτίμηση των αναγκών του ασθενή, συμβουλευτική σε προγράμματα

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 2: Έννοιες και Ορισμοί

Κεφάλαιο 2: Έννοιες και Ορισμοί ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΟΛΙΚΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ Ε.ΜΙΧΑΗΛΙΔΟΥ - 1 Κεφάλαιο 2: Έννοιες και Ορισμοί Η επιτυχία των επιχειρήσεων βασίζεται στην ικανοποίηση των απαιτήσεων των πελατών για: - Ποιοτικά και αξιόπιστα προϊόντα - Ποιοτικές

Διαβάστε περισσότερα

Φαρμακευτ μακε ική Φροντίδα : όταν ο ασθενή ασθε ς βρίσκετ ίσκε αι στ αι ο κέντ κέ ρο της επ ε ιχειρ ιχε ηματικότητας

Φαρμακευτ μακε ική Φροντίδα : όταν ο ασθενή ασθε ς βρίσκετ ίσκε αι στ αι ο κέντ κέ ρο της επ ε ιχειρ ιχε ηματικότητας Φαρμακευτική Φροντίδα : όταν ο ασθενής βρίσκεται στο κέντρο της επιχειρηματικότητας 22/1/2012 Dr. Ίνα Πιπεράκη 1 Επιχειρηματικότητα εν μέσω κρίσης Τον κυρίαρχο ρόλο του Φαρμακοποιού Διευκολύνει στη μείωση

Διαβάστε περισσότερα

Μια πρωτοποριακή υπηρεσία για τον φαρμακοποιό ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΧΡΗΣΗΣ

Μια πρωτοποριακή υπηρεσία για τον φαρμακοποιό ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΧΡΗΣΗΣ Μια πρωτοποριακή υπηρεσία για τον φαρμακοποιό ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΧΡΗΣΗΣ Η φ-αναζήτηση είναι μια ηλεκτρονική βάση δεδομένων για το φάρμακο και γενικότερα για την πρωτοβάθμια περίθαλψη (www.f-anazitisi.gr). Η εφαρμογή

Διαβάστε περισσότερα

Symantec Backup Exec System Recovery 7.0 Server Edition. Πλήρης Επαναφορά Συστημάτων Windows Μέσα σε Λίγα Λεπτά και όχι σε Ώρες ή Ημέρες

Symantec Backup Exec System Recovery 7.0 Server Edition. Πλήρης Επαναφορά Συστημάτων Windows Μέσα σε Λίγα Λεπτά και όχι σε Ώρες ή Ημέρες ΒΑΣΙΚΑ ΠΛΕΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ Πλήρης Επαναφορά Συστημάτων Windows Μέσα σε Λίγα Λεπτά και όχι σε Ώρες ή Ημέρες Η Symantec έχει επανειλημμένα καταδείξει δημόσια ότι το Backup Exec System Recovery μπορεί να εκτελέσει

Διαβάστε περισσότερα

www.tuvaustriahellas.gr 1

www.tuvaustriahellas.gr 1 1 ΕΝ 15224 & ΟΙ 8 ΑΡΧΕΣ ΤΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΙΔΙΕΣ ΑΡΧΕΣ ΟΠΩΣ ΚΑΙ ΣΤΟ ISO 9001:2008 ΑΡΧΗ 1: Εστίαση στον πελάτη ΑΡΧΗ 2: Ισχυρή διοίκηση - ηγεσία ΑΡΧΗ 3: Ενεργής συμμετοχή εργαζομένων ΑΡΧΗ 4: «Διεργασιακή»

Διαβάστε περισσότερα

Panel II: «Πλεονεκτήματα και οφέλη για τα νοσοκομεία από την ανάπτυξη της κλινικής έρευνας»

Panel II: «Πλεονεκτήματα και οφέλη για τα νοσοκομεία από την ανάπτυξη της κλινικής έρευνας» 1 Panel II: «Πλεονεκτήματα και οφέλη για τα νοσοκομεία από την ανάπτυξη της κλινικής έρευνας» Συντονιστής: κ. Αιμίλιος Νεγκής, δημοσιογράφος, Pharma & Health Business,Virus.com.gr Ομιλητές: Δρ. Μιλτιάδης

Διαβάστε περισσότερα

Ανάλυση και Σχεδιασμός Πληροφοριακών Συστημάτων Ακ Έτος 2012-2013

Ανάλυση και Σχεδιασμός Πληροφοριακών Συστημάτων Ακ Έτος 2012-2013 Α Ν Α Π Τ Υ Ξ Η Σ Υ Σ Τ Η Μ Α Τ Ο Σ Η Λ Ε Κ Τ Ρ Ο Ν Ι Κ Η Σ Σ Υ Ν Τ Α Γ Ο Γ Ρ Α Φ Η Σ Η Σ & Π Α Ρ Ο Χ Η Σ Σ Χ Ε Τ Ι Κ Ω Ν Υ Π Ο Σ Τ Η Ρ Ι Κ Τ Ι Κ Ω Ν Υ Π Η Ρ Ε Σ Ι Ω Ν 1 Εισαγωγή Με βάση το αναλυτικό κείμενο

Διαβάστε περισσότερα

Την αρωγή του κλάδου Τεχνολογιών

Την αρωγή του κλάδου Τεχνολογιών ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΛΟΝ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ & ΤΕΧΟΝΟΛΟΓΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Προστασία του Περιβάλλοντος με τη χρήση Την αρωγή του κλάδου Τεχνολογιών Πληροφορικής

Διαβάστε περισσότερα

Τ.Ε.Ι. Δυτικής Ελλάδας Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Μεσολόγγι. 7 η Διάλεξη. Μάθημα: Τεχνολογίες Διαδικτύου

Τ.Ε.Ι. Δυτικής Ελλάδας Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Μεσολόγγι. 7 η Διάλεξη. Μάθημα: Τεχνολογίες Διαδικτύου Τ.Ε.Ι. Δυτικής Ελλάδας Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Μεσολόγγι 7 η Διάλεξη Μάθημα: Τεχνολογίες Διαδικτύου Περιεχόμενα 7 η διάλεξη Δικτυακή ουδετερότητα (net neutrality) Κινητός παγκόσμιος ιστός (mobile

Διαβάστε περισσότερα

Επιβλέπων: Καθ. Ι. Ψαρομηλινγκος - Φοιτήτρια: Ελένη Στάμου Α.Μ.2119

Επιβλέπων: Καθ. Ι. Ψαρομηλινγκος - Φοιτήτρια: Ελένη Στάμου Α.Μ.2119 Επιβλέπων: Καθ. Ι. Ψαρομηλινγκος - Φοιτήτρια: Ελένη Στάμου Α.Μ.2119 Εισαγωγή στα MOOCs, ορισμός, πως ξεκίνησαν Λόγος ύπαρξης τους, ΗΠΑ, Ευρώπη Διαφοροποιήσεις, xmoocs vs cmoocs και σύγκριση με τα παραδοσιακά

Διαβάστε περισσότερα

Το πληρέστερο πρόγραμμα για μαιευτήρες - γυναικολόγους. data design web site : www.datadesign.gr e-mail : info@datadesign.gr computer applications

Το πληρέστερο πρόγραμμα για μαιευτήρες - γυναικολόγους. data design web site : www.datadesign.gr e-mail : info@datadesign.gr computer applications Λ. Μεσογείων 249, 154 51 Ν. Ψυχικό, Τηλ. 210 6537422 Fax 210 6542785 data design web site : www.datadesign.gr e-mail : info@datadesign.gr Το πληρέστερο πρόγραμμα για μαιευτήρες - γυναικολόγους Καρτέλα

Διαβάστε περισσότερα

Η συμμετοχή των νοσούντων στη λήψη αποφάσεων για τη θεραπευτική αντιμετώπιση της νόσου τους (Shared Decision Making SDM).

Η συμμετοχή των νοσούντων στη λήψη αποφάσεων για τη θεραπευτική αντιμετώπιση της νόσου τους (Shared Decision Making SDM). Η συμμετοχή των νοσούντων στη λήψη αποφάσεων για τη θεραπευτική αντιμετώπιση της νόσου τους (Shared Decision Making SDM). Η συμμετοχή στη θεραπεία είναι πράξη θάρρους Οι πρώτες καταγραφές συμμετοχής νοσούντων

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ & ΔΙΕΘΝΗΣ ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ & ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ & ΔΙΕΘΝΗΣ ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ & ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ 1 ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ & ΔΙΕΘΝΗΣ ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ & ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ 1. ΠΑΡΟΥΣΑ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ & ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ 2. ΚΡΙΣΙΜΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΟ ΣΥΣΤΗΜΑ 3. ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ ΥΠΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟ

Διαβάστε περισσότερα

Ομάδα Οργανωτικής Πρωτοβουλίας

Ομάδα Οργανωτικής Πρωτοβουλίας Ομάδα Οργανωτικής Πρωτοβουλίας Θεόδωρος Βοντετσιάνος Πνευμονολόγος, Διευθυντής ehealth Unit Νοσοκομείου Σωτηρία, Συντονιστής Ελληνικού Δικτύου EIP on AHA Λευτέρης Θηραίος Γενικός Ιατρός, Γενικός Γραμματέας

Διαβάστε περισσότερα

Η Ηλεκτρονική Συνταγογράφηση ως Αφετηρία του ehealth στη χώρα. M.G.Koutras,MD.

Η Ηλεκτρονική Συνταγογράφηση ως Αφετηρία του ehealth στη χώρα. M.G.Koutras,MD. Η Ηλεκτρονική Συνταγογράφηση ως Αφετηρία του ehealth στη χώρα M.G.Koutras,MD. Τι είναι το ehealth? What Is ehealth (3): A Systematic Review of Published Definitions. Hans Oh et al, J Med Internet Res 2005;7(1).

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟΜΕΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ / ICT

ΤΟΜΕΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ / ICT ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ / ICT Η στροφή προς τις υψηλές τεχνολογίες, κυρίως στο πλαίσιο της Ψηφιακής Στρατηγικής (2006-2013) έχει οδηγήσει στην βελτίωση των περισσότερων δεικτών Τεχνολογίας Πληροφορικής και Επικοινωνιών

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΑΚ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΜΙΑ ΣΥΝΤΟΜΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ

ΕΛΛΑΚ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΜΙΑ ΣΥΝΤΟΜΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ www.ellak.gr ΕΛΛΑΚ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΜΙΑ ΣΥΝΤΟΜΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Εισηγητής: Ιωάννης Σταμέλος, Αναπληρωτής Καθηγητής ΑΠΘ, Μέλος ΔΣ ΕΕΛ/ΛΑΚ Θεσσαλονίκη, 5 Ιουνίου 2014 5η Συνεδρία 1ου Σεμιναρίου Μονάδας Αριστείας ΕΛΛΑΚ

Διαβάστε περισσότερα

Καλωσορίσατε στο πρώτο Ολοκληρωμένο Διαβητολογικό Κέντρο!

Καλωσορίσατε στο πρώτο Ολοκληρωμένο Διαβητολογικό Κέντρο! Καλωσορίσατε στο πρώτο Ολοκληρωμένο Διαβητολογικό Κέντρο! Η αλματώδης αύξηση της συχνότητας του Σακχαρώδη Διαβήτη δημιούργησε την ανάγκη ίδρυσης οργανωμένων Κέντρων, τα οποία διαθέτουν όλα τα σύγχρονα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΗΧΑΝΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΛΥΣΕΙΣ ΜΕ ΦΟΡΗΤΕΣ ΣΥΣΚΕΥΕΣ

ΜΗΧΑΝΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΛΥΣΕΙΣ ΜΕ ΦΟΡΗΤΕΣ ΣΥΣΚΕΥΕΣ ΜΗΧΑΝΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΛΥΣΕΙΣ ΜΕ ΦΟΡΗΤΕΣ ΣΥΣΚΕΥΕΣ ΜΑΙΟΣ 2010 2 Περιεχόμενα Απογραφή Ειδών 3 Πωλήσεις- Αγορές 5 Παρακολούθηση Προγράμματος Εργασιών Αντιπροσώπων 6 Διαχείριση Αποθήκης 7 Έλεγχος Υπολοίπων 8 Μεταφέρετε

Διαβάστε περισσότερα

Αλληλεπίδραση Ανθρώπου- Υπολογιστή & Ευχρηστία

Αλληλεπίδραση Ανθρώπου- Υπολογιστή & Ευχρηστία Αλληλεπίδραση Ανθρώπου- Υπολογιστή & Ευχρηστία Ενότητα 1: Εισαγωγικές Έννοιες Σαπρίκης Ευάγγελος Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων (Γρεβενά) Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

Δ. ΚΛΙΝΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΓΕΝΙΚΗ ΙΑΤΡΙΚΗ (ΙΑΟ 409)

Δ. ΚΛΙΝΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΓΕΝΙΚΗ ΙΑΤΡΙΚΗ (ΙΑΟ 409) Δ. ΚΛΙΝΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΓΕΝΙΚΗ ΙΑΤΡΙΚΗ (ΙΑΟ 409) Συντονιστής μαθήματος: Αλέξιος Μπένος, Καθηγητής Κοινωνικής Ιατρικής. Τηλ. 2310999137, e-mail: benos@med.auth.gr Σκοπός

Διαβάστε περισσότερα

Το κινητό τηλέφωνο. Θάνος Ψαρράς. Μαθητής Β4 Γυμνασίου, Ελληνικό Κολλέγιο Θεσσαλονίκης. Επιβλέπων Καθηγητής: Κωνσταντίνος Παρασκευόπουλος

Το κινητό τηλέφωνο. Θάνος Ψαρράς. Μαθητής Β4 Γυμνασίου, Ελληνικό Κολλέγιο Θεσσαλονίκης. Επιβλέπων Καθηγητής: Κωνσταντίνος Παρασκευόπουλος Το κινητό τηλέφωνο Θάνος Ψαρράς Μαθητής Β4 Γυμνασίου, Ελληνικό Κολλέγιο Θεσσαλονίκης Επιβλέπων Καθηγητής: Κωνσταντίνος Παρασκευόπουλος Καθηγητής Πληροφορικής Ελληνικού Κολλεγίου Θεσσαλονίκης Η παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΥΓΕΙΑΣ ΕΙΔΙΚΟΣ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟΣ ΚΟΝΔΥΛΙΩΝ ΕΡΕΥΝΑΣ

ΕΘΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΥΓΕΙΑΣ ΕΙΔΙΚΟΣ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟΣ ΚΟΝΔΥΛΙΩΝ ΕΡΕΥΝΑΣ ΕΘΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΥΓΕΙΑΣ ΕΙΔΙΚΟΣ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟΣ ΚΟΝΔΥΛΙΩΝ ΕΡΕΥΝΑΣ Λ. Αλεξάνδρας 196, Αθήνα ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ Ο Ειδικός Λογαριασμός Κονδυλίων Έρευνας της Εθνικής Σχολής Δημόσιας Υγείας,

Διαβάστε περισσότερα

GMP είναι συντόμευση της αγγλικής ονομασίας Good Manufacture Practice, που σημαίνει Κανόνες Ορθής Βιομηχανικής Πρακτικής

GMP είναι συντόμευση της αγγλικής ονομασίας Good Manufacture Practice, που σημαίνει Κανόνες Ορθής Βιομηχανικής Πρακτικής GMP και HACCP Με προσεκτικά επιλεγμένους παραγωγούς/προμηθευτές, οι ίδιοι με πολύχρονη εμπειρία στον τομέα των φαρμακευτικών προϊόντων και των καλλυντικών, εμείς η ESSENS μπορούμε να περηφανευτούμε για

Διαβάστε περισσότερα

Λειτουργικά. Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Δυτικής Μακεδονίας Σιώζιος Κων/νος - Πληροφορική Ι

Λειτουργικά. Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Δυτικής Μακεδονίας Σιώζιος Κων/νος - Πληροφορική Ι Λειτουργικά Συστήματα 1 Λογισμικό του Υπολογιστή Για να λειτουργήσει ένας Η/Υ εκτός από το υλικό του, είναι απαραίτητο και το λογισμικό Το σύνολο των προγραμμάτων που συντονίζουν τις λειτουργίες του υλικού

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΑΣΦΑΛΙΣΜΕΝΟΥΣ (25-01-2012)

ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΑΣΦΑΛΙΣΜΕΝΟΥΣ (25-01-2012) ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΓΑΣΙΑΣ & ΚΟΙΝ. ΑΣΦΑΛΙΣΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΥΓΕΙΑΣ & ΚΟΙΝ. ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΗΣ Εθνικός Οργανισμός Ε.Ο.Π.Υ.Υ. Παροχής Υπηρεσιών Υγείας www.eopyy.gov.gr ΑΘΗΝΑ, 25/01/2012 ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΑΣΦΑΛΙΣΜΕΝΟΥΣ

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνική υποστήριξη λογισμικού HP

Τεχνική υποστήριξη λογισμικού HP Τεχνική υποστήριξη λογισμικού HP Τεχνολογικές υπηρεσίες HP βάσει συμβολαίου Τεχνικά δεδομένα Η τεχνική υποστήριξη λογισμικού HP παρέχει ολοκληρωμένες υπηρεσίες απομακρυσμένης υποστήριξης για προϊόντα λογισμικού

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητική Καινοτομία και Δημιουργικότητα

Ερευνητική Καινοτομία και Δημιουργικότητα Ερευνητική Καινοτομία και Δημιουργικότητα Ε Φ Α Ρ Μ Ο Γ Η E - E M P L O Y ER S Ο Μ Α Δ Α 9 M I D N I G H T _ E X P R E S S Σ Κ Ο Υ Λ Η Κ Α Ρ Η Α Ρ Ι Α Δ Ν Η Π Ο Λ Υ Μ Ε Ρ Ο Π Ο Υ Λ Ο Υ Κ Ω Ν Σ Τ Α Ν Τ

Διαβάστε περισσότερα

SGA Διαχείριση Πρωτόκολλου

SGA Διαχείριση Πρωτόκολλου SGA Διαχείριση Πρωτόκολλου SGA Διαχείριση Πρωτόκολλου 1. SGA Διαχείριση Πρωτοκόλλου... 2 1.1. Καινοτομία του προσφερόμενου προϊόντος... 2 1.2. Γενικές αρχές του προσφερόμενου συστήματος... 2 1.3. Ευκολία

Διαβάστε περισσότερα

Προσφερόμενα Διπλώματα (Προσφερόμενοι Τίτλοι)

Προσφερόμενα Διπλώματα (Προσφερόμενοι Τίτλοι) Εισαγωγή Το Τμήμα Ηλεκτρολόγων Μηχανικών και Μηχανικών Υπολογιστών του Πανεπιστημίου Κύπρου προσφέρει ολοκληρωμένα προπτυχιακά και μεταπτυχιακά προγράμματα σπουδών στους κλάδους του Ηλεκτρολόγου Μηχανικού

Διαβάστε περισσότερα

Η πληροφορία έχει τα. Εμείς είμαστε δίπλα σας σε κάθε βήμα

Η πληροφορία έχει τα. Εμείς είμαστε δίπλα σας σε κάθε βήμα Η πληροφορία έχει τα δικά της στάδια εξέλιξης 444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444 Εμείς είμαστε δίπλα σας σε κάθε βήμα Η διαχείριση των πληροφοριών

Διαβάστε περισσότερα

INFO. Copyright ECDL Ελλάς, Σεπτέµβριος 2004 ΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΑΥΤΟΥ ΤΟΥ ΕΝΤΥΠΟΥ ΑΦΟΡΑ ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΑ ΤΑ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΑ ΚΕΝΤΡΑ ECDL

INFO. Copyright ECDL Ελλάς, Σεπτέµβριος 2004 ΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΑΥΤΟΥ ΤΟΥ ΕΝΤΥΠΟΥ ΑΦΟΡΑ ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΑ ΤΑ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΑ ΚΕΝΤΡΑ ECDL INFO ECDL Expert Ένα ολοκληρωµένο Πρόγραµµα Πιστοποίησης γνώσεων πληροφορικής και δεξιοτήτων χρήσης Η/Υ ΠΡΟΧΩΡΗΜΕΝΟΥ ΕΠΙΠΕ ΟΥ Copyright ECDL Ελλάς, Σεπτέµβριος 2004 ΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΑΥΤΟΥ ΤΟΥ ΕΝΤΥΠΟΥ ΑΦΟΡΑ

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα Διπλωματικής Εργασίας: Διοικητική ενδυνάμωση στους αθλητικούς οργανισμούς των δήμων

Θέμα Διπλωματικής Εργασίας: Διοικητική ενδυνάμωση στους αθλητικούς οργανισμούς των δήμων Θέμα Διπλωματικής Εργασίας: Διοικητική ενδυνάμωση στους αθλητικούς οργανισμούς των δήμων Του φοιτητή: Πασχαλίδη Ζήση (Α.Μ. 10117) MSM 8 Επιβλέπων Καθηγητής: Κριεμάδης Θάνος Αθήνα, Δεκέμβριος 2011 Δομή

Διαβάστε περισσότερα

Αποτελέσματα έρευνας αγοράς σε Γιατρούς, Φαρμακοποιούς & Κοινό σχετικά με την. Επικοινωνία. των ΦΕ. the value of experience

Αποτελέσματα έρευνας αγοράς σε Γιατρούς, Φαρμακοποιούς & Κοινό σχετικά με την. Επικοινωνία. των ΦΕ. the value of experience Αποτελέσματα έρευνας αγοράς σε Γιατρούς, Φαρμακοποιούς & Κοινό σχετικά με την Επικοινωνία των ΦΕ Στόχος της έρευνας Αξιολόγηση της επικοινωνίας των Φαρμακευτικών Εταιριών με: Γιατρούς Φαρμακοποιούς Κοινό

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: «Διαδικτιακές Εφαρμογές Μελέτης Ευχρηστίας»

Θέμα: «Διαδικτιακές Εφαρμογές Μελέτης Ευχρηστίας» Θέμα: «Διαδικτιακές Εφαρμογές Μελέτης Ευχρηστίας» Επιβλέπων: Συρμακέσης Σπύρος e-mail: syrma@teimes.gr τηλ: 26310-XXXXX Στόχος είναι η εκμάθηση εργαλείων ελέγχου ευχρηστίας στο διαδίκτυο. Βιβλιογραφική

Διαβάστε περισσότερα

Έρευνα για την προσβασιμότητα των τυφλών και των ατόμων με περιορισμένη όραση στους Δικτυακούς Τόπους των Ελληνικών Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών

Έρευνα για την προσβασιμότητα των τυφλών και των ατόμων με περιορισμένη όραση στους Δικτυακούς Τόπους των Ελληνικών Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών Έρευνα για την προσβασιμότητα των τυφλών και των ατόμων με περιορισμένη όραση στους Δικτυακούς Τόπους των Ελληνικών Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών Γαρουφάλλου Εμμανουήλ Κολοβού Ευαγγελία Τμήμα Βιβλιοθηκονομίας

Διαβάστε περισσότερα