ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΚΕΣ ΘΕΣΕΙΣ ΤΗΣ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΚΕΣ ΘΕΣΕΙΣ ΤΗΣ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ"

Transcript

1 ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΚΕΣ ΘΕΣΕΙΣ ΤΗΣ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ Ευαγγελία ΤΣΟΥΚΑΛΑ Η Μακεδονία, πέρα από την πλούσια και πολύ σημαντική διαχρονική ιστορία της, παρουσιάζει επίσης πολύ ενδιαφέρουσα προϊστορία. Μάρτυρες αυτής της φυσικής ιστορίας είναι τα απολιθώματα που αποτελούν αποδείξεις της παρουσίας προϊστορικών ζώων στην περιοχή κατά τη διάρκεια των τελευταίων δέκα περίπου εκατομμυρίων ετών, όπως προκύπτει από τις συστηματικές έρευνες και ανασκαφές του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου σε θέσεις που αναλύονται παρακάτω, καθώς και από άλλες θέσεις της κοιλάδας του Αξιού, της Μυγδονίας λεκάνης, της Νικήτης κ.α., με υπεύθυνους τον καθηγητή Γ. Κουφό και τον επίκουρο καθηγητή Δ. Κωστόπουλο. Γρεβενά Η χώρα των γιγάντων Ένας θαυμαστός προϊστορικός κόσμος έχει έδρα την περιοχή των Γρεβενών. Το ταξίδι στο παρελθόν ξεκινάει από τα Αμπέλια, στις παρυφές της πόλης των Γρεβενών, όπου εμφανίζεται ο πρώτος γίγαντας της περιοχής: πρόκειται για τον δασόβιο ελέφαντα με τους ευθείς χαυλιόδοντες Elephas antiquus Falconer & Cautley, 1847 που έζησε στην περιοχή στο Μέσο Πλειστόκαινο, δηλαδή πριν 200 χιλιάδες χρόνια, είχε ύψος 4,2 μέτρα και βάρος πάνω από 6 τόνους (Εικ. 1). Λίγο πιο πέρα, ο γίγαντας της Μηλιάς: πρόκειται για προγονική μορφή προβοσκιδωτών, ο μαστόδοντας (ζυγόδοντας) Mammut borsoni Hays, 1834 (Εικ. 2). Έζησε στην περιοχή κατά το Άνω Πλειόκαινο, δηλαδή πριν 3 εκατομμύρια χρόνια περίπου. Είχε ύψος 3,5-4 μέτρα, τεράστιους χαυλιόδοντες (οι επιμηκέστεροι στον κόσμο, μήκους 4,39 και 5,02 μέτρων) (Εικ. 3), βάρος 6-8 τόνους και κατανάλωνε κάθε μέρα πάνω από 250 κιλά φυτικής τροφής και πάνω από 300 λίτρα νερό. Το τεράστιο μέγεθος των χαυλιοδόντων δείχνει και το φύλο του ζώου, δηλαδή αρσενικό, αφού τα θηλυκά έχουν πολύ μικρότερους και λεπτούς χαυλιόδοντες. Ο γιγαντιαίος ρινόκερος Dicerorhinus jeanvireti Guérin, 1972, είχε δύο κέρατα, τα οποία δεν απολιθώνονται (δεν έχουν οστέινο πυρήνα όπως τα ελαφοειδή και τα βοοειδή, αλλά αποτελούνται από ένα είδος κερατίνης ουσίας, η οποία μετά το θάνατο του ζώου δε διατηρείται). Είχε χαρακτηριστικό οστεοποιημένο ρινικό τοίχωμα, καλά αναπτυγμένο στο ρινόκερο της Μηλιάς, το οποίο αποτελεί εξελικτικό στοιχείο, αφού στις πιο αρχαϊκές μορφές των ρινόκερων αυτό ήταν μικρότερης εκτάσεως ή εξέλειπε. Ο ρινόκερος της Μηλιάς είναι ένα είδος που προσδιορίστηκε πρώτη φορά στην Ελλάδα με γεωγραφική εξάπλωση, εκτός από τη Γαλλία, την Ιταλία, Βόρεια Θάλασσα, Ρουμανία, Τσεχία, Σλοβακία. Γιγαντιαία μορφή που έφθανε τον 1,5 τόννο και μαρτυράει, όπως και ο μαστόδοντας, το παλαιοπεριβάλλον της περιοχής των Γρεβενών πριν 3 εκατομμύρια χρόνια: ευνοϊκό, με πολύ πλούσια βλάστηση, δηλαδή 1

2 πυκνά δάση και πλούσιοι θάμνοι που ήταν και η τροφή αυτών των γιγάντων. Υπήρχε άφθονο νερό στην περιοχή, αφού και ο ρινόκερος ζει σε περιοχές πλούσιες σε νερό (ποτάμια, λίμνες) και κατανάλωνε πάνω από 100 λίτρα νερού την ημέρα. Το κλίμα την εποχή εκείνη ήταν περισσότερο θερμό από το σημερινό. Στην τάξη των Περισσοδακτύλων (με περιττό δηλαδή αριθμό δακτύλων στα πόδια τους, σε αντίθεση με τα Αρτιοδάκτυλα: βοοειδή ελαφοειδή, χοίροι κ.λπ.) με τους ρινόκερους και τα ιππάρια (Hipparion crassum: μικρόσωμα άλογα με τρία δάκτυλα στα πόδια τους), εντοπίζεται για πρώτη φορά στην Ελλάδα ο τάπιρος της Μηλιάς (Tapirus arvernensis arvernensis Croizet & Jobert, 1828). Το απολιθωμένο σαγόνι που βρέθηκε δείχνει ένα νεαρό τάπιρο, αφού επάνω φέρει νεογιλά δόντια στη διαδικασία αντικατάστασής τους από αυτά της μόνιμης οδοντοστοιχίας. Οι τάπιροι σήμερα αντιπροσωπεύονται από τον ινδικό και τον αμερικανικό τάπιρο. Έχουν κοντόχοντρα πόδια, κολοβή προβοσκίδα που βοηθάει στο τράβηγμα μικρών κλαδιών των δέντρων. Ζουν σήμερα κυρίως σε ελώδεις εκτάσεις και τροπικά δάση της Λατινικής Αμερικής και της Μαλαισίας. Το μήκος μπορεί να φθάσει τα δύο μέτρα, το ύψος το 1,2 μέτρα και το βάρος τα 300 κιλά. Αγαπούν το νερό και κολυμπούν πολύ καλά, όπως τα προβοσκιδωτά και οι ρινόκεροι. Την πανίδα της Μηλιάς συνθέτουν και άλλα φυτοφάγα ζώα: ο αγριόχοιρος Sus arvernensis arvernensis Croizet & Jobert, 1828, τουλάχιστον τέσσερα είδη βοοειδών (Bovidae) μεταξύ των οποίων βίσονες και γαζέλες- Gazella borbonica Deperet, 1884 και τέσσερα είδη ελαφοειδών (Cervidae), μεταξύ των οποίων ο Croizetoceros ramosus (Croizet & Jobert, 1828). Φανατικοί εχθροί όλων αυτών των ζώων ήταν το τρομακτικό αιλουροειδές, ο μαχαιρόδοντας (Homotherium sp.), με τους πολύ επιμήκεις, λεπτούς, πριονωτούς κυνόδοντες, η αρκούδα (Ursus sp.) και το Αγριοθήριο (Agriotherium sp.), το οποίο ήταν μια μορφή γιγαντιαίας αρκούδας, που επίσης για πρώτη φορά βρέθηκε στην Ελλάδα. Τέλος, αξιοσημείωτη είναι η παρουσία τριών ειδών προϊστορικών χερσαίων και λιμναίων χελωνών. Με βάση παραπάνω, κατανοούμε τη σημασία και την αξία των απολιθωμάτων που μας βοηθούν για να μάθουμε για το μακρύ παρελθόν των Γρεβενών, να κατανοήσουμε το παρόν και να εκτιμήσουμε το μέλλον. Είναι ευτυχές το γεγονός που διατηρήθηκαν σε ιδανικές συνθήκες απολίθωσης, μιας και τα περισσότερα λείψανα των φυτών και των ζώων εξαφανίζονται με την πάροδο του χρόνου. Συνεπώς αποτελούν φυσική κληρονομιά του τόπου, επιβάλλουν δε την προστασία, προβολή, αξιοποίηση και ανάδειξη του μοναδικού φυσικού πλούτου της περιοχής μέσω μιας άρτια οργανωμένης υποδομής, όπως το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας στη Μηλιά, που αποτελεί τον πυρήνα διάδοσης της γνώσης και ανάπτυξης του τόπου και προγραμματίζεται να εξελιχθεί σε Κέντρο Παλαιοντολογίας. (Τsoukala & Lister, 1998; Τsoukala, 2000; Tsoukala et al., 2011) 2

3 Σιάτιστα Η δημιουργία της Ιστορικής Παλαιοντολογικής Συλλογής της Σιάτιστας ξεκίνησε στις αρχές του περασμένου αιώνα. Το πρώτο κομμάτι της συλλογής ήταν ένας χαυλιόδοντας προβοσκιδωτού που βρέθηκε το 1902, στην κοιλάδα του Αλιάκμονα. Από το 1906 ακολούθησε συλλογή από εκπαιδευτικούς του Τραμπαντζείου Γυμνασίου, με τη συνδρομή της τοπικής κοινωνίας, με αποτέλεσμα πλήθος παλαιοντολογικών ευρημάτων που εμπλούτιζαν τη συλλογή επί 15 χρόνια. Περιλαμβάνει απολιθώματα που βρέθηκαν στην ευρύτερη περιοχή, που δίνουν στοιχεία κυρίως για την εξέλιξη των προβοσκιδωτών, τη φυσική ιστορία και την προϊστορική κληρονομιά του τόπου. Τα ζώα που προσδιορίζονται κυρίως είναι ελέφαντες, μαμούθ, στεγόδοντες, μαστόδοντες, ρινόκεροι, ελάφια και άλογα. Από τα μαμούθ, το κυριότερο είναι το Μαμούθ του Νότου Mammuthus meridionalis (Nesti, 1825) (Εικ. 4), το μεγαλύτερο και αρχαιότερο από τη σειρά των μαμούθ (της στέπας και το τριχωτό που ακολουθούν), το οποίο είναι δείκτης θερμού κλίματος. Τα είδη αυτά δεν έζησαν ταυτόχρονα στην ευρύτερη περιοχή της Σιάτιστας, φανερώνοντας τη διαχρονική παρουσία των προβοσκιδωτών στη Δυτική Μακεδονία. Τα πιο σημαντικά όμως ευρήματα της Σιάτιστας είναι τμήματα δοντιών Στεγόδοντα (Stegodon sp.), ένα εξαιρετικά σπάνιο προβοσκιδωτό ζώο 3,5 εκατομμυρίων ετών περίπου, που πρώτη φορά εντοπίζεται στην Ευρώπη (Εικ. 5). Η ανακαινισμένη, από το 2011, παλαιοντολογική έκθεση στο Τραμπάντζειο περιλαμβάνει ακριβείς επιστημονικές αναπαραστάσεις των προβοσκιδωτών υπό κλίμακα 1:10 που βασίζονται στα απολιθωμένα λείψανα των ζώων και δημιουργήθηκαν από τον Ολλανδό καλλιτέχνη Remie Bakker υπό την επιστημονική επίβλεψη του ειδικού Dick Mol. Ένα μεγαλύτερο υπό κλίμακα μοντέλο (1:3) έχει ένα μέτρο σε ύψος στον ώμο και αναπαριστά τον πιο διαδεδομένο στη Δυτική Μακεδονία (Πτολεμαΐδα, Περδίκα, Αμύνταιο κ.α.) ελέφαντα με τους ίσιους χαυλιόδοντες (Elephas antiquus Falconer & Cautley, 1847), ο οποίος ζούσε σε θερμή περίοδο κατά τη διάρκεια του Μέσου Πλειστόκαινου. Η αναπαράσταση αυτή βασίστηκε στα ευρήματα του Ελέφαντα του Καλονερίου, ενός μοναδικού τμήματος κρανίου με τους δύο χαυλιόδοντες in situ. Ο δεξιός χαυλιόδοντας είναι πολύ μικρότερος από τον αριστερό, καθώς είχε σπάσει κατά τη διάρκεια της ζωής του ελέφαντα. (Mol, Tsoukala & Batsi, 2010; Tsoukala et al., 2011) Καλαμωτό (Καλίνδοια) H έρευνα στην περιοχή Καλαμωτού της Μυγδονίας λεκάνης ξεκίνησε το 1999, ενώ από το 2000 πραγματοποιήθηκαν ανασκαφές σε δύο θέσεις: Η μία θέση εντοπίζεται περίπου 2 km ΝΑ από το Καλαμωτό, στο ρέμα Βασμούρας απέναντι από την αρχαιολογική θέση Τούμπες, ενώ η άλλη θέση εντοπίζεται 1 km από το Καλαμωτό, στην περιοχή «Χιλιόδενδρα». Μέχρι το 2008 οι συστηματικές παλαιοντολογικές ανασκαφές έφεραν στο φως πάνω από 1500 απολιθωμένα οστά ζώων που έζησαν στην περιοχή πριν από 1 εκατομμύριο χρόνια. 3

4 Προσδιορίστηκε η παρουσία του μαμούθ του νότου Mammuthus meridionalis (Nesti, 1825), ιπποπόταμου Hippopotamus amphibius antiquus Desmarest, 1822, ρινόκερου Stephanorhinus etruscus (Falconer, 1868), ορθογωνόκερου γιγαντιαίου ελαφιού Praemegaceros pliotarandoides (De Alessandri, 1903) (Εικ. 6), βίσονα Bison (Eobison) sp., αλόγου Equus stenonis Cocchi, 1867, λύκου Canis sp., γιγαντιαίας ύαινας Pachycrocuta brevirostris (Aymard, 1846), ελαφιών Cervus sp., Dama sp., καθώς και του τρωκτικού Mimomys savini Hinton, Τα ευρήματα παρουσιάζουν μεγάλο επιστημονικό ενδιαφέρον και δείχνουν ότι το παλαιοπεριβάλλον που ζούσαν τα ζώα ήταν ανοικτό με άφθονα νερά (όπως κυρίως μαρτυρά η παρουσία των ιπποπόταμων και των ρινόκερων) και θερμό κλίμα. Επιπλέον αποτέλεσαν τη βάση για την ίδρυση (2001), τη θεσμοθέτηση (2003) και κατόπιν τον εμπλουτισμό του Μουσείου Φυσικής Ιστορίας στο Καλαμωτό, ώστε οι επισκέπτες να γνωρίσουν την προϊστορία της περιοχής, αποτελώντας ένα πόλο έλξης για τον τουρισμό και την πολιτιστική ανάπτυξη της περιοχής. (Tsoukala & Chatzopoulou, 2005) Κρυοπηγή Η ανακάλυψη της παλαιοντολογικής θέσης έγινε τυχαία, το 1998, από ένα απολιθωμένο δόντι ιππαρίου (μικρόσωμου προϊστορικού αλόγου με χαρακτηριστικά 3 δάκτυλα στα πόδια τους, σε σύγκριση με τα σημερινά που έχουν μόνο ένα) που βρήκε εργάτης σε οικόπεδο, στο χωριό Κρυοπηγή Κασσάνδρας Χαλκιδικής. Αξιοποιώντας την πληροφορία αυτή, πραγματοποιούνται τα τελευταία 15 χρόνια συστηματικές παλαιοντολογικές ανασκαφές με αφθονία απολιθωμάτων. Η μελέτη περίπου δειγμάτων έδειξε ότι στην περιοχή ζούσαν πάνω από είκοσι διαφορετικά είδη ζώων: Περισσοδάκτυλα, όπως τα ιππάρια Hippotherium cf. brachypus, Cremohipparion matthewi/nikosi,?cremohipparion sp. cf. C. mediterraneum και ένα νέο είδος, το Ηipparion phlegrae. Αρτιοδάκτυλα, όπως το μεγάλου μεγέθους βοοειδές Tragoportax sp., τα λίγο μικρότερα Protragelaphus sp., Prostrepsiceros sp. και τα μικρού μεγέθους Nisidorcas planicornis (Pilgrim, 1939) και η γαζέλα Gazella sp. Άλλα αρτιοδάκτυλα είναι οι καμηλοπάρδαλεις Palaeotragus cf. rouenii και cf. Helladotherium duvernoyi, καθώς και ο αγριόχοιρος Propotamochoerus sp. Προβοσκιδωτά όπως ο μαστόδοντας Choerolophodon pentelici Gaudry & Lartet Σαρκοφάγα όπως το αιλουροειδές cf. Metailurus parvulus και οι ύαινες Adcrocuta eximia (Roth & Wagner, 1854), Plioviverops sp., Ictitherium sp. Τα τρωκτικά αντιπροσωπεύονται από την οικογένεια Muridae και τον ύστριχα Hystrix cf. primigenia. Επίσης εντοπίστηκαν λαγόμορφα, πτηνά και χερσαία γιγάντια χελώνα. Η αποκάλυψη πλήρους κρανίου με την κάτω γνάθο, από τα καλύτερα διατηρημένα στον κόσμο, πιθήκου 5-7 εκατομμυρίων ετών, του Μεσοπίθηκου του πεντελικού (Mesopithecus pentelicus Wagner, 1839) (Εικ. 7), προσέδωσε στη θέση της 4

5 Κρυοπηγής επιπλέον διεθνές ενδιαφέρον, μιας και τα πρωτεύοντα είναι πλησιέστερα προς την εξέλιξη του ανθρώπου. Το τοπίο φαίνεται να ήταν ανοικτό τύπου σαβάνας, ενώ το κλίμα ήταν γενικά θερμό και κυμαινόταν από υγρό έως ξηρό. Τα ζώα αυτά από κάποια αιτία (ίσως πλημμύρα), μετά τον ομαδικό θάνατό τους, με την ενέργεια του νερού συγκεντρώθηκαν σε μία θέση, όπου κάτω από κατάλληλες συνθήκες μετατράπηκαν σε απολιθώματα και έτσι διατηρήθηκαν. Η παρατήρηση ότι βρέθηκαν τμήματα σκελετού σε ανατομική θέση μπορεί να ερμηνευτεί ως μικρή μετατόπιση των οστών με τη δράση του νερού. (Tsoukala & Bartsiokas, 2008; Lazaridis & Tsoukala, in press ) Θερμοπηγή Το καλοκαίρι του 1997, κάτοικος του χωριού Θερμοπηγή Σιδηροκάστρου (Σιντική Σερρών) παρατήρησε απολιθωμένα οστά ζώων σε μονοπάτι, στη θέση Πεύκα, 2 περίπου χιλιόμετρα από το χωριό. Οι έρευνες με την πρώτη αυτοψία άρχισαν το 1998, ενώ το 1999 ξεκίνησαν οι συστηματικές ανασκαφές μέχρι σήμερα. Από το 2011 ξεκίνησε η συνεργασία του ΑΠΘ με το Ινστιτούτο Παλαιοντολογίας του Πανεπιστημίου της Βιέννης και με το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας της Σόφιας με αντικείμενο την απολιθωματοφόρα θέση της Θερμοπηγής, η οποία συνεχίζεται. Τα αποτελέσματα είναι ενδιαφέροντα και εντυπωσιακά, καθώς η αφθονία των απολιθωμάτων και η ποικιλία στη σύνθεση της πανίδας δίνει σημαντικά στοιχεία: Η μελέτη των περίπου δειγμάτων απέδειξε ότι στην περιοχή ζούσαν πάνω από είκοσι διαφορετικά είδη ζώων: Περισσοδάκτυλα, όπως τα ιππάρια Hipparion brachypus Hensel, 1862, Hipparion cf. dietrichi Wehrli, Hipparion mediterraneum Roth & Wagner, 1855, Hipparion cf. macedonicum και ο ρινόκερος Dicerorhinus pikermiensis (Toula, 1906). Αρτιοδάκτυλα, όπως τα βοοειδή Tragoportax cf. amalthea Gaudry, Palaeoreas lindermayeri (Wagner, 1848), Prostrepsiceros cf. axiosi Kostopoulos, 2004, Criotherium? sp., and Gazella sp. Άλλα αρτιοδάκτυλα όπως οι καμηλοπάρδαλεις Bohlinia cf. attica Gaudry & Lartet, 1856, cf. Palaeotragus rouenii Gaudry, Helladotherium duvernoyi Gaudry & Lartet, 1856, καθώς και οι αγριόχοιροι Microstonyx major (Gervais, 1848) και Propotamochoerus cf. hysudricus. Τα προβοσκιδωτά αντιπροσωπεύονται με ένα μεσαίου μεγέθους μαστόδοντα, ενώ τα σαρκοφάγα από τα αιλουροειδή Pristifelis attica (Wagner, 1857), Paramachairodus sp., Machairodus sp. και την ύαινα Adcrocuta eximia (Roth & Wagner, 1854). Το πιο σημαντικό εύρημα μέχρι τώρα είναι το καλύτερα παγκοσμίως διατηρημένο κρανίο του αγκυλοθήριου, ενός περισσοδάκτυλου φυτοφάγου ζώου, στην ίδια τάξη των αλόγων και ρινόκερων (Εικ. 8). Συγκεκριμένα, το αγκυλοθήριο το πεντελικό Ancylotherium pentelicum (Gaudry & Lartet, 1856) βρέθηκε πρώτη φορά στο Πικέρμι της Αττικής παρουσιάζοντας μία αξιοσημείωτη γεωγραφική εξάπλωση. Οι θέσεις που έχει βρεθεί χρονολογούνται στο Τουρόλιο ( εκατομμύρια χρόνια). Σαν ζώο είχε μεγάλο μέγεθος, φτάνοντας σχεδόν 500 κιλά βάρος και έφτανε τα περίπου δύο μέτρα ύψος στον ώμο, δικαιολογώντας και το συνθετικό «θηρίο» στην ονομασία του. Ιδιαίτερο 5

6 σκελετικό χαρακτηριστικό των ζώων αυτών αποτελούν οι χαρακτηριστικά γαμψές οπλές τους στα πολύ μακριά εμπρόσθια, σε σχέση με τα κοντά οπίσθια άκρα. Η διατροφή του ήταν καρποί, φύλλα, βλαστοί και κλαδιά. Από τη μελέτη του κρανίου της Θερμοπηγής παρατηρείται διόγκωση των μετωπιαίων κόλπων, η οποία θα πρέπει να συσχετίζονταν με μία «στρατηγική» ανάπτυξης πιο έντονου κρανιακού προφίλ (δηλ. να δείχνει μεγαλύτερο), δεδομένου ότι το κρανίο των ζώων αυτών είναι συγκριτικά μικρό για το σώμα τους, με σκοπό την πιο τρομακτική όψη και αποφυγή των θηρευτών του. Ακόμη θα μπορούσε να χρησιμεύει για τον εντυπωσιασμό των θηλυκών ζώων, όπως συμβαίνει και σε άλλα ζώα, που όμως είναι δύσκολο να επιβεβαιωθεί χωρίς να είναι γνωστό το φύλο των κρανίων που έχουν βρεθεί, τόσο από το αγκυλοθήριο το πεντελικό, όσο και από παρόμοια είδη. Το τοπίο, όπως και στην αντίστοιχη θέση της Κρυοπηγής, φαίνεται να ήταν ανοικτό τύπου σαβάνας, ενώ το κλίμα ήταν γενικά θερμό και κυμαινόταν από υγρό έως ξηρό. Ελάχιστα τμήματα σκελετού βρέθηκαν σε ανατομική θέση, ενώ σε αρκετά δείγματα παρατηρήθηκαν παραμορφώσεις, κυρίως από νεοτεκτονικά αίτια, δηλαδή θραύση με τη δράση ρηγμάτων και κατόπιν μετακίνηση, στρέψη κ.λπ. Τα απολιθώματα εκτίθενται στο Μουσείο Φυσικής Ιστορίας της Θερμοπηγής. (Geraads, Tsoukala & Spassov, 2007) ΣΠΗΛΑΙΑ Ο άνθρωπος και τα σπήλαια υπήρξαν, από τους προϊστορικούς ακόμα χρόνους, έννοιες στενά συνδεδεμένες μεταξύ τους εφόσον ο άνθρωπος κατέφυγε εκεί για να κατοικήσει και να προστατευθεί από τις αντίξοες καιρικές συνθήκες και τα άγρια ζώα. Αυτά βέβαια είχαν αναζητήσει νωρίτερα από αυτόν καταφύγιο στα σπήλαια για τη χειμερινή νάρκη τους, για να γεννήσουν και να προστατεύσουν τα μικρά τους. Οι τεταρτογενείς πανίδες είναι στενά συνδεδεμένες με τα σπήλαια αφού στο περιβάλλον τους υπάρχουν ιδανικές συνθήκες απολίθωσης με αποτέλεσμα να αποτελούν τα πληρέστερα αρχεία πληροφοριών για τους παλαιοντολόγους. Τρία είναι τα σημαντικότερα με παλαιοντολογικό ενδιαφέρον σπήλαια στη Μακεδονία: των Πετραλώνων, του Σπηλαιοπάρκου Αλμωπίας και του Αγίου Γεωργίου Κιλκίς. Γενικά, το ευρύτερα διαδεδομένο ζώο στις παλαιοπανίδες του Πλειστόκαινου είναι η Αρκούδα των Σπηλαίων, με αφθονία απολιθωμάτων που αποτελούν άριστο αρχείο πληροφοριών για όλη την Ευρώπη. Από τα υπόλοιπα εξαφανισμένα μεγάλα σαρκοφάγα, διαδεδομένα ήταν οι ύαινες που επίσης κατοικούσαν τα σπήλαια, καθώς και τα αιλουροειδή το Λιοντάρι των Σπηλαίων και η Λεοπάρδαλη. Ιδιαίτερα το σπήλαιο του Αγίου Γεωργίου ήταν το κυριότερο στην Ελλάδα αποκλειστικό άντρο υαινών, όπου δεν υπήρξε ποτέ παρουσία της αρκούδας. Τα υπολείμματα της τροφής των υαινών με τον ιδιαίτερο τρόπο θραυσμού οδήγησαν σε παρεξηγήσεις σχετικά με την ανθρώπινη παρουσία στα σπήλαια, καθώς ένας μη ειδικός και ανυποψίαστος μελετητής μπορεί να τα διαγνώσει λανθασμένα ως οστέινα εργαλεία, σκόπιμα διαμορφωμένα από τον προϊστορικό άνθρωπο (pseudo-outils, ψευδοεργαλεία). 6

7 Τα στοιχεία που συγκεντρώθηκαν από τα σπήλαια αυτά δείχνουν το έντονο ενδιαφέρον από την πλευρά της ταφονομίας, ηθολογίας ζώων, συνθηκών ιζηματογένεσης στα σπήλαια, παλαιο- και μικροκλίματος, παλαιοπεριβάλλοντος κ.λπ. Σπήλαιο Αγίου Γεωργίου Κιλκίς Το σπήλαιο ανακαλύφθηκε τυχαία, το 1925, από το λατόμο Γεώργιο Παυλίδη (Μπουλασίκη). Το 1960 έγινε η πρώτη χαρτογράφηση και αργότερα, το 1986, η αξιοποίησή του από τη σπηλαιολόγο Άννα Πετροχείλου, συμβάλλοντας στην πολιτιστική και τουριστική ανάπτυξη του Κιλκίς. Το 1967 βρέθηκαν τα πρώτα απολιθώματα και από το 1989 ξεκίνησε η συστηματική τους μελέτη. Το σπήλαιο, πέρα από τον πλούσιο διάκοσμο με μεγάλη ποικιλία στα «κοράλλια των σπηλαίων», έχει επίσης μεγάλο παλαιοντολογικό ενδιαφέρον, αφού αναγνωρίστηκαν πολλά απολιθωμένα οστά των ζώων. Αυτά ανήκουν: στη Στικτή Ύαινα των Σπηλαίων Crocuta crocuta spelaea (Goldfuss, 1823), αλεπού Vulpes vulpes (Linnaeus, 1758), γιγαντιαία νυφίτσα Mustela putorius robusta Newton, 1894, στα άλογα: Ευρωπαϊκός Άγριος Ημίονος Equus hydruntinus (Regalia, 1907) και Equus caballus Linnaeus, 1758, στο Πρωτόγονο Βόδι Bos primigenius Bojanus, 1827, Κόκκινο Ελάφι Cervus elaphus Linnaeus, 1758, Γιγαντιαίο Ελάφι Megaloceros giganteus (Blumenbach, 1799) καθώς και σε μικροθηλαστικά. Εντοπίστηκαν τρωκτικά (Rodentia Bowdisch, 1821) και συγκεκριμένα οι οικογένειες: Muridae, Cricetidae, Spalacidae, Sciuridae και Arvicolidae, σκαντζόχοιροι, μυγαλές, τυφλοπόντικες, εντομοφάγα (Insectivora Bowdisch, 1821) και χειρόπτερα (Chiroptera Blumenbach, 1779) - νυχτερίδες. Η κατοίκηση του σπηλαίου κατά το παρελθόν από τις ύαινες αποδεικνύεται από την παρουσία νεαρών ατόμων (νεογιλά δόντια, οστά χωρίς συνοστεωμένες επιφύσεις), των υπολειμμάτων της τροφής της με το χαρακτηριστικό θραυσμό, καθώς και από τους πολλούς κοπρόλιθους. Οι ύαινες τρέφονται με πτώματα και δε λαμβάνουν μόνο τους μαλακούς ιστούς, αλλά και τα σκληρά μέρη. Το χαρακτηριστικό που διακρίνει τα περιττώματά τους είναι η χημική και ορυκτολογική σύνθεση, λόγω της πολύ υψηλής περιεκτικότητας των οστών στη δίαιτα των υαινών, καθιστώντας τους κοπρόλιθους εξαιρετικά ανθεκτικούς και αναμφίβολα ένα παράγοντα στη διατήρησή τους σε απολιθωμένη μορφή. Ειδικά σε σπήλαια, αυτά τα περιττώματα είναι συχνά καλά διατηρημένα και πολύ χαρακτηριστικά ώστε να μπορούν εύκολα να διακριθούν από αυτά των άλλων μεγάλων σαρκοφάγων. Οι ύαινες τρέφονται επίσης με βλάστηση, όπως φυτά, σπόρους και φρούτα. Τα σκληρά αλλά μικροσκοπικά υπολείμματα των φυτών, όπως η γύρη, μπορούν εύκολα να διατηρηθούν στα περιττώματά τους. Η ανάλυση αυτών των απολιθωμένων περιττωμάτων παρέχει πολύτιμες πληροφορίες, που μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την ανασυγκρότηση του παλαιο - περιβάλλοντος μέσα στο οποίο ζούσαν κάποτε αυτά τα ζώα. Απόλυτες χρονολογήσεις, εκτός από την παλαιοντολογική προσέγγιση, έδωσαν απάντηση γύρω από την ηλικία των απολιθωμάτων του Κιλκίς. Έρευνες και αναλύσεις σε δόντια της ύαινας των σπηλαίων και του άγριου ημίονου έδωσαν 7

8 αποτελέσματα: και χρόνια για την πρώτη και χρόνια για το δεύτερο. Τα συμπεράσματα που προκύπτουν είναι σημαντικά, αφού αποδεικνύεται ότι η Ελλάδα αποτέλεσε καταφύγιο των υαινών για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα σε σχέση με την υπόλοιπη Ευρώπη. Το σπήλαιο Αγίου Γεωργίου παρουσιάζει τις εξής μοναδικότητες: α) αποτελεί το μόνο αποκλειστικό άντρο υαινών, αφού κατοικούσαν μόνο αυτές, β) προσδιορίστηκε για πρώτη φορά στην Ελλάδα υποείδος γιγαντιαίας νυφίτσας και γ) το πλούσιο και καλά διατηρημένο υλικό του άγριου ευρωπαϊκού ημίονου είναι από τα μοναδικά που αντιπροσωπεύουν το είδος αυτό στον κόσμο (Εικ. 9). Η παλαιοντολογική έκθεση, σε δημοτικό χώρο στο λόφο Αγίου Γεωργίου, έχει στόχο την προστασία και ανάδειξη του πολύτιμου θησαυρού των απολιθωμάτων που μας διηγούνται την εικόνα του Κιλκίς πριν χρόνια, το παλαιοπεριβάλλον, τις κλιματικές και περιβαλλοντικές αλλαγές που οδήγησαν τα προϊστορικά ζώα στην εξαφάνιση. (Tsoukala, 1992α, Bassiakos & Tsoukala, 1996) Σπήλαιο των Πετραλώνων Χαλκιδικής Αποτελεί ένα από τα σπουδαιότερα σε παλαιοντολογικό υλικό σπήλαια της Ευρώπης. Ανακαλύφθηκε το 1959 και ένα χρόνο αργότερα, το 1960, ανακαλύφθηκε το περίφημο κρανίο του προϊστορικού ανθρώπου. Η εξερεύνησή του έγινε το 1962, με εντολή της Ελληνικής Σπηλαιολογικής Εταιρίας, από την Α. Πετροχείλου και τον Ι. Ιωάννου. Ο Πετρόχειλος (1960, 1965) και οι καθηγητές Π. Κόκκορος και Α. Κανέλλης από το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης άρχισαν την έρευνα και κατόπιν οι καθηγητές Γ. Μαρίνος, Λ. Σωτηριάδης, Κ. Σολδάτος, Ε. Μανέ, Π. Ρεντζεπέρης, Ι. Μελέντης και ο Α. Τσαγκάρης πραγματοποίησαν παλαιοντολογικές ανασκαφές και συνέλεξαν υλικό από 13 σημεία του σπηλαίου. Ανασκαφές πραγματοποίησε αργότερα και ο Δρ. Α. Πουλιανός με τους συνεργάτες του, το δε υλικό εκτίθεται στο κτίριο των συλλογών του Σπηλαίου των Πετραλώνων. Πολύ πλούσια είναι η πλειστοκαινική πανίδα μεγάλων θηλαστικών που ζούσαν στην περιοχή της Χαλκιδικής και βρέθηκαν στο σπήλαιο των Πετραλώνων. Από την «παλιά συλλογή» χιλιάδων δειγμάτων που βρίσκονται στο Παλαιοντολογικό Μουσείο ΑΠΘ, 1500 από τα πιο καλοδιατηρημένα και χαρακτηριστικά απολιθώματα αποδόθηκαν σε 22 διαφορετικά είδη: Σαρκοφάγα - Κυνίδες- Canis lupus mosbachensis Soergel, 1925, Xenocyon cf. lycaonoides, Vulpes vulpes Linnaeus, 1758, Αρκτίδες- Ursus spelaeus Rosenmüller, 1794 (Εικ. 10), Ursus deningeri Von Reichenau, 1904, Ursus cf. arctos, Υαινίδες - Crocuta spelaea intermedia Serres, 1828, Crocuta sp., Pliohyaena perrieri (Croizet & Jobert, 1828), Αιλουροειδή- Panthera leo spelaea (Goldfuss, 1810), Felis silvestris Schreber, Φυτοφάγα - Ιππίδες- Equus petraloniensis Tsoukala, 1989, Equus caballus ssp., Ρινόκερος - Dicerorhinus hemitoechus (Falconer 1868), μεγάλα βοοειδή - Bos primigenius Bojanus, 1827, Bison priscus Bojanus, 1827, μικρά βοοειδή - Pliotragus macedonicus Cregut - Bonnoure & Tsoukala, 2005, Capra ibex 8

9 macedonica Sickenberg, 1971, Ελαφίδες- Praemegaceros sp., Cervus elaphus Linnaeus, 1758, Dama dama Linnaeus, 1758, Αγριόχοιρος- Sus scrofa Linnaeus, Η μελέτη των ειδών έδειξε ότι αυτά ανήκουν σε δύο διαφορετικές πανίδες: η μία θεωρείται αρχαϊκή και είναι του κατώτερου Μέσου Πλειστόκαινου, αλλά νεότερη των ετών και n άλλη φθάνει μέχρι το Ανώτερο Πλειστόκαινο ( χρόνια), συμπεριλαμβανομένων και των μεταβατικών μορφών. Η απουσία σύγχρονης πανίδας δηλώνει ότι η σπηλιά έκλεισε κατά τη διάρκεια του Ανώτερου Πλειστόκαινου. Οι πανίδες έχουν ενδημικό, κυρίως, χαρακτήρα και βρέθηκαν ανακατωμένες μεταξύ τους και αυτό πιστεύεται ότι οφείλεται στη δράση του νερού που έρεε επιφανειακά μέσα στη σπηλιά. Αυτό αποδεικνύεται από τις αλλοιώσεις που παρατηρούνται επάνω στα οστά, από το στρογγύλεμα αυτών από τη μεταφορά, από τα άφθονα μεμονωμένα δόντια και τους διασκορπισμένους σκελετούς. Η πλειονότητα των δειγμάτων πού μελετώνται ανήκει σε φυτοφάγα ζώα, που αποτελούσαν την κύρια πηγή τροφής των σαρκοφάγων. Τα σαρκοφάγα χρησιμοποιούσαν κατά διαστήματα τη σπηλιά ως κατοικία τους και αυτό αποδεικνύεται από τη συχνή παρουσία πολύ νεαρών ατόμων, τα υπολείμματα της τροφής τους, καθώς και την παρουσία κοπρόλιθων. Το κλίμα γενικά ήταν θερμό και έτσι φαίνεται ότι η δράση των Παγετώνων του Πλειστοκαίνου είχε πιο ήπιο χαρακτήρα για το νότιο τμήμα της Ευρώπης, όπου βρίσκεται και η Ελλάδα. Το παλαιοπεριβάλλον ήταν μικτό (ανοικτό με πετρώδη εδάφη) που διακόπτονταν από δάση ή θάμνους. (Τσουκαλά, 1989; Tsoukala, 1991; Tsoukala, 1992β; Cregut-Bonnoure & Tsoukala, 2005; Baryshnikov & Tsoukala, 2010) Το σπήλαιο των Λουτρών Αλμωπίας Το Σπήλαιο Α ή Αρκουδοσπηλιά ανήκει στο «Σπηλαιοπάρκο Αλμωπίας», όπως ορίστηκε το 1990 από τον σπηλαιολόγο I. Ιωάννου, με βάση το σύνολο των σπηλαιολογικών και των επιστημονικών ενδιαφερόντων που εντοπίστηκε στην περιοχή του φαραγγιού, με τη σπάνια φυσική ομορφιά, στους πρόποδες του Βόρα. Το 1990 οργανώθηκε η πρώτη Πανελλήνια Σπηλαιολογική Έρευνα, ενώ η πρώτη ανασκαφή ξεκίνησε το 1992, μετά από πληροφορίες για την παρουσία απολιθωμάτων που φανερώθηκαν από τις εκτεταμένες λαθρανασκαφές μέσα στα σπήλαια. Η συστηματική ανασκαφική έρευνα συνεχίστηκε κατά τα έτη 1993, 1994, 1996 και από το 1999 μέχρι σήμερα, σε συνεργασία με την Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας και Σπηλαιολογίας του ΥΠΠΟ (μέχρι το 2000) και το Πανεπιστήμιο της Βιέννης (1996 μέχρι σήμερα). Η μελέτη έδειξε την παρουσία τόσο μεγάλων, όσο και μικρών θηλαστικών. Βρέθηκαν άφθονα απολιθωμένα δείγματα της αρκούδας των σπηλαίων Ursus ingressus Rabeder, Hoffreiter, Nagel, Withalm, 2004) (Εικ. 11) και χιλιάδες νεογιλά δόντια και οστά νεαρών αρκούδων. Άλλα μεγάλα σαρκοφάγα ήταν: στικτή ύαινα των σπηλαίων Crocuta crocuta spelaea (Goldfuss, 1823), λεοπάρδαλη Panthera pardus (Linnaeus, 1758), λιοντάρι Panthera leo spelaea Goldfuss, 1810, αλεπού Vulpes vulpes (Linnaeus, 1758), Meles meles Linnaeus, Από τα 9

10 φυτοφάγα προσδιορίστηκαν αρτιοδάκτυλα: άγριο βόδι Bos primigenius Bojanus, 1827, άγριο κατσίκι Capra ibex Linnaeus, 1758, αγριόγιδο Rupicapra rupicapra Linnaeus, 1758, ελάφι Cervus elaphus Linnaeus, 1758, δαμαλίς ή πλατώνι Dama dama Linnaeus, Προσδιορίστηκαν επίσης μικρά θηλαστικά (νυχτερίδες, εντομοφάγα, τρωκτικά και λαγόμορφα) που έχουν σήμερα εξαφανιστεί και που βοηθούν (όπως και τα μεγάλα) στη γνώση της βιομετρίας, της γεωγραφικής εξάπλωσής τους, καθώς και του παλαιοπεριβάλλοντος όπου αυτά ζούσαν κατά την ανώτερη πλειστοκαινική περίοδο. Αυτά είναι: Chiroptera (Χειρόπτερα, Νυχτερίδες): Rhinolophus sp., Miniopterus sp., Myotis sp., Insecticora (Εντομοφάγα: σκαντζόχοιροι κ.α.): Erinaceus cf. europaeus, Sorex sp. (cf. araneus), Sorex cf. minutus, Crocidura sp. Rodentia (Τρωκτικά: σκίουροι, ποντικοί κ.α.): Spermophilus sp., Arvicola terrestris, Microtus arvalis & agrestis, Microtus nivalis, Microtus (Pitymys) cf. multiplex, Clethrionomys sp., Apodemus aff. mystacinus, Apodemus sylvaticus & flavicollis, Cricetulus migratorius, Mesocricetus newtoni, Dryomys nitedula, Glis glis, Muscardinus cf. avellanarius, Sicista subtilis, Spalax leucodon και Lagomorpha (Λαγόμορφα): Lepus cf. europaeus. Οι έρευνες στο σπήλαιο Λουτρών Αλμωπίας δίνουν επιπλέον πολλά σημαντικά ταφονομικά στοιχεία όπως τα ίχνη κυνοδόντων πάνω στα οστά της αρκούδας μαρτυρώντας την παρουσία νεκροφάγου, η αφθονία και η ποικιλία μοναδικά αντιπροσωπευτική για τα ελληνικά σπήλαια- των γαλακτικών δοντιών, η διάκριση οντογενετικών σταδίων ηλικίας και θνησιμότητας του πληθυσμού των αρκούδων, ο φυλετικός διμορφισμός, η παλαιοπαθολογία κ.α. Η μελέτη των μορφότυπων των δοντιών δείχνει ένα σύνθετο εξελιγμένο στάδιο της αρκούδας των σπηλαίων. Οι απόλυτες χρονολογήσεις από το Πανεπιστήμιο της Βιέννης έδωσαν ηλικίες χρόνια για την αρκούδα, από οστό που βρέθηκε στα ιζήματα του δαπέδου της σπηλιάς και χρόνια για τα μικροθηλαστικά στις νεότερες αποθέσεις του θαλάμου LAC Ia του σπηλαίου, που ήταν κυρίως το αποτέλεσμα των στρατηγικών διατροφής ενός μεγάλου αρπακτικού, ίσως του Μπούφου Bubo bubo (Linnaeus, 1758). Αξιοσημείωτη είναι και η μεγάλη ποικιλία της παλαιοπανίδας πουλιών και ερπετών. Η παρουσία ανθρώπινης δραστηριότητας κατά το Άνω Πλειστόκαινο θεωρείται μηδαμινή, αφού μόνο ένα λίθινο εργαλείο βρέθηκε τυχαία ανάμεσα στα χιλιάδες ευρήματα του σπηλαίου. Τα σπήλαια της Αλμωπίας ήταν ο φυσικός χώρος που κατέφυγε η αρκούδα για τη χειμερινή της νάρκη, για να προστατευθεί από το κρύο της τελευταίας παγετώδους περιόδου και να γεννήσει τα μικρά της. Τα ιζήματα της σπηλιάς αποτέλεσαν ιδανικό περιβάλλον απολίθωσης, ώστε σήμερα να είναι τα πολυτιμότερα αρχεία πληροφοριών. Τέλος, η μελέτη της αρκούδας των σπηλαίων, του πιο γνωστού γνήσιου ενδημικού ζώου της Ευρώπης, συμβάλλει στη γνώση της Προϊστορίας στην περιοχή της Αλμωπίας, του παλαιοπεριβάλλοντος, όπου αυτή έζησε πριν χρόνια περίπου και επιπλέον συμβάλλει στη γνώση της εξέλιξης. Τα απολιθώματά της, καθώς και άλλα ευρήματα εκτίθενται στο Φυσιογραφικό Μουσείο Αλμωπίας στα Λουτρά και στην Αριδαία. (Tsoukala et al., 2006) 10

11 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ BARYSHNIKOV, G.F. & TSOUKALA, E., New analysis of the Pleistocene carnivores from Petralona Cave (Macedonia, Greece) based on the Collection of the Thessaloniki Aristotle University. Geobios, 43: , +15p. tables. BASSIAKOS, Y. & TSOUKALA, E ESR dating suitability of Quaternary fossil remains; a hyaenid tooth example and new data on the fauna from Agios Georgios cave (Kilkis, Macedonia). Proceedings of the 2nd Symposium of the Hellenic Archaeometrical Society (26-28 March 1993): 59-76, Thessaloniki. CRÉGUT-BONNOURE E. & TSOUKALA E., The Pleistocene Bovids from the Petralona cave (Macedonia, Greece): New interpretations and biogeographical implications. Quaternaire Supplement. Hors-serie 2: , Paris. GERAADS D., TSOUKALA E. & SPASSOV N., A skull of Ancylotherium (Chalicotheriidae, Mammalia) from the Late Miocene of Thermopigi (Serres, N. Greece), and the relationships of the genus. Journal of Vertebrate Palaeontology, 27(2): LAZARIDIS G. & TSOUKALA, E. (in press). Hipparion phlegrae sp. nov. (Mammalia, Perissodactyla): A new species from the Turolian locality of Kryopigi (Kassandra, Chalkidiki, Greece). Journal of Vertebrate Palaeontology. MOL, D., TSOUKALA, E. & BATSI A., A Stegodon from the area of Siatista (Kozani, Macedonia, Greece), the first evidence of the presence of Stegodon in Europe. Quaternaire, Hors série (3): ΤΣΟΥΚΑΛΑ Ε., Συμβολή στη μελέτη της παλαιοπανίδας των μεγάλων Σπονδυλωτών (Carnivora, Perissodactyla, Artiodactyla) του σπηλαίου των Πετραλώνων της Χαλκιδικής. Διδακτορική Διατριβή, Τμήμα Γεωλογίας, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο, Επιστημονική Επετηρίδα παραρτ. 8, σελ. (124 σχ., 64 πίν.) και 62 πίν. φωτ., Θεσσαλονίκη, TSOUKALA E., Contribution to the study of the Pleistocene fauna of large mammals (Carnivora, Perissodactyla, Artiodactyla) from Petralona cave (Chalkidiki, N. Greece). Preliminary report. Compte Rendus à l Academie des Sciences de Paris, 312: TSOUKALA E., 1992α. The Pleistocene large mammals from the Agios Georgios Cave, Kilkis (Macedonia, N. Greece). Geobios, 25 (3): TSOUKALA E., 1992β. Quaternary faunas of Greece. Courier Forsch.-Inst. Seckenberg, 153: 79-92, Frankfurt a. M. ΤSOUKALA E., Remains of a Pliocene Mammut borsoni (Hays 1834) from Milia (Grevena, W. Macedonia, Greece). Annales de Paleontologie, 86(3): TSOUKALA, E. & BARTSIOKAS Α New Mesopithecus pentelicus specimens from Kryopigi, Macedonia, Greece. Journal of Human Evolution, 54: , N. Y. TSOUKALA E. & CHATZOPOULOU K., A new Early Pleistocene (Latest Villafranchian) site of large mammals in Kalamotο of the Mygdonia basin (Maced., Greece). Preliminary report. Mitt. Komm. Quartärforsch. Österr. Akad. Wiss. 14: , Wien. ΤSOUKALA E. & LISTER Α., Remains of straight-tusked elephant, Elephas (Palaeoloxodon) antiquus Falc. & Caut. (1847), ESR-dated to Oxygen Isotope Stage 6 from Grevena (W. Macedonia, Greece). Bolletino della Societa Paleontologica Italiana, 37(1): , 4pls., Modena. TSOUKALA E., CHATZOPOULOU K., RABEDER G., PAPPA S., NAGEL D. & WITHALM G Paleontological and stratigraphical research in Loutra Arideas Bear Cave (Almopia Speleopark, Pella, Macedonia, Greece).Proceedings of the 12 th International Cave Bear Symposium, Thessaloniki/ Aridea, 2-5 November Scientific Annals, School of Geology, Aristotle University, special volume 98: 41-67, Thessaloniki. TSOUKALA, E., MOL, D., PAPPA, S., VLACHOS, E., LOGCHEM, W. v., VAXEVANOPOULOS, M. & REUMER J., Elephas antiquus in Greece: New finds and a reappraisal of older material (Mammalia, Proboscidea, Elephantidae). Quaternary International, 245: Eυαγγελία ΤΣΟΥΚΑΛΑ-Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Γεωλόγος-Βιολόγος- Δρ. Παλαιοντολογίας Τμήμα Γεωλογίας, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο, «Προ-ιστορήματα» (ΙSSN ) Paleontological sites of Prehistoric Macedonia - Evangelia TSOUKALA,

1... 9. Action & Partners Business Development Advisors

1... 9. Action & Partners Business Development Advisors μ μ... 1... 9 1.... 9... 10... 21 1. μ... 23 2. «μ»... 24 3.... 24 4.... 24 5.... 24 6.... 24 7. -... 24 2. :...27 2.1. :... 29 2.2. μ... 33 μ... 34 2.3. μ μ... 36 2.4. μ... 36 μ μ -... 37 )... 37 ) O

Διαβάστε περισσότερα

Τα θηλαστικά της Ελλάδας (Προαπαιτούμενο για το μάθημα θεωρείται η καλή γνώση του αντίστοιχου μέρους του μαθήματος Ζωολογία ΙΙ.)

Τα θηλαστικά της Ελλάδας (Προαπαιτούμενο για το μάθημα θεωρείται η καλή γνώση του αντίστοιχου μέρους του μαθήματος Ζωολογία ΙΙ.) Τα θηλαστικά της Ελλάδας (Προαπαιτούμενο για το μάθημα θεωρείται η καλή γνώση του αντίστοιχου μέρους του μαθήματος Ζωολογία ΙΙ.) 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Τα θηλαστικά είναι η πιο διαφοροποιημένη ομάδα σπονδυλωτών με

Διαβάστε περισσότερα

Ξενάγηση στο χώρο των απολιθωμάτων της Αττικής

Ξενάγηση στο χώρο των απολιθωμάτων της Αττικής Νικόλαος Συμεωνίδης Δρ Γεωλογίας και Παλαιοντολογίας Πανεπιστημίου Αθηνών και μέλος της Αυστριακής Ακαδημίας Επιστημών Ξενάγηση στο χώρο των απολιθωμάτων της Αττικής ΚΟΙΤΑΖΟΝΤΑΣ ΚΑΝΕΙΣ σήμερα το Αττικό

Διαβάστε περισσότερα

Ο αρχαιολογικός χώρος του Καλαμωτού βρίσκεται 2 χλμ. νότια του χωριού και είναι γνωστός στους κατοίκους του με την ονομασία Τούμπες ή Καστέλλια.

Ο αρχαιολογικός χώρος του Καλαμωτού βρίσκεται 2 χλμ. νότια του χωριού και είναι γνωστός στους κατοίκους του με την ονομασία Τούμπες ή Καστέλλια. ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΛΙΝΔΟΙΑ ΣΥΝΟΨΗ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΕΥΡΗΜΑΤΩΝ ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ ΑΡΧΑΙΑΣ ΠΟΛΗΣ: Ο αρχαιολογικός χώρος του Καλαμωτού βρίσκεται 2 χλμ. νότια του χωριού και είναι γνωστός στους κατοίκους του με την ονομασία Τούμπες

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντική Εκπαίδευση Εκπαίδευση για την Αειφορία στο Νηπιαγωγείο με τη χρήση των Τ.Π.Ε.: μια εφαρμογή στην πράξη

Περιβαλλοντική Εκπαίδευση Εκπαίδευση για την Αειφορία στο Νηπιαγωγείο με τη χρήση των Τ.Π.Ε.: μια εφαρμογή στην πράξη Περιβαλλοντική Εκπαίδευση Εκπαίδευση για την Αειφορία στο Νηπιαγωγείο με τη χρήση των Τ.Π.Ε.: μια εφαρμογή στην πράξη Μαρία Ν. Παπαδοπούλου 1, Μαρία Ιωαννίδου 2 1. ΠΕ60, Σχολική Σύμβουλος 38 ης Περιφέρειας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΑΛΑΙΟΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑΣ-ΣΠΗΛΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΝΟΤΙΑΣ ΕΛΛΑΔΟΣ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΑΛΑΙΟΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑΣ-ΣΠΗΛΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΝΟΤΙΑΣ ΕΛΛΑΔΟΣ ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΑΛΑΙΟΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑΣ-ΣΠΗΛΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΝΟΤΙΑΣ ΕΛΛΑΔΟΣ Κατά τη δεκαετία 2000-2010 η ΕΠΣΝΕ, παράλληλα προς τις σωστικές ανασκαφές και αυτοψίες της σε σπήλαια και θέσεις παλαιοανθρωπολογικού ενδιαφέροντος,

Διαβάστε περισσότερα

Εξέλιξη των πρωτευόντων

Εξέλιξη των πρωτευόντων Π. Πάσχου Εξέλιξη των πρωτευόντων Η ιστορία των σπονδυλωτών στη γη διαιρείται σε τρεις εποχές (αιώνες) -Παλαιοζωικό η εποχή της αρχαίας ζωής µε ψάρια, αµφίβια και πρωτόγονα ερπετά -Μεσοζωικό ενδιάµεση

Διαβάστε περισσότερα

Ερπετά & Θηλαστικά Ακάμα. Ζώτος Σάββας 2014 Ερπετολογικός Σύνδεσμος Κύπρου

Ερπετά & Θηλαστικά Ακάμα. Ζώτος Σάββας 2014 Ερπετολογικός Σύνδεσμος Κύπρου Ερπετά & Θηλαστικά Ακάμα Ζώτος Σάββας 2014 Ερπετολογικός Σύνδεσμος Κύπρου Κατηγορία Κύπρος Ακάμας Χελώνες 3 3 Σαύρες 11 11 Φίδια 8 6 22 20 Ενδημικά είδη 2 Hierophis cypriensis / Phoenicolacerta troodica

Διαβάστε περισσότερα

WWW.KINDYKIDS.GR. Όταν η ζωή στο νηπιαγωγείο γίνεται παιχνίδι! Το Site για γονείς και νηπιαγωγούς

WWW.KINDYKIDS.GR. Όταν η ζωή στο νηπιαγωγείο γίνεται παιχνίδι! Το Site για γονείς και νηπιαγωγούς WWW.KINDYKIDS.GR Όταν η ζωή στο νηπιαγωγείο γίνεται παιχνίδι! Το Site για γονείς και νηπιαγωγούς Το υλικό αυτό αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του KindyKids.gr και διανέμεται δωρεάν. ΖΩΑ ΠΟΥ ΚΙΝΔΥΝΕΥΟΥΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΟΌλυµπος υψώνεται στην Β.Α. Θεσσαλία και στην Ν.. Μακεδονία. Ο Μύτικας ή αλλιώς το Πάνθεον είναι η Ψηλότερη κορυφή του Ολύµπου.

ΟΌλυµπος υψώνεται στην Β.Α. Θεσσαλία και στην Ν.. Μακεδονία. Ο Μύτικας ή αλλιώς το Πάνθεον είναι η Ψηλότερη κορυφή του Ολύµπου. ΟΌλυµπος υψώνεται στην Β.Α. Θεσσαλία και στην Ν.. Μακεδονία. Ο Μύτικας ή αλλιώς το Πάνθεον είναι η Ψηλότερη κορυφή του Ολύµπου. Ο Όλυµπος Πιθανώς σχηµατίστηκε κατά την διάρκεια της Ηωκαίνου εποχής πριν

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΗΣΥΧΙΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΙΟ ΤΟΥ ΔΥΤΙΚΟΥ ΝΕΙΛΟΥ ΑΝΙΧΝΕΥΘΗΚΕ ΚΑΙ ΣΕ ΜΗ ΑΠΟΔΗΜΗΤΙΚΑ ΠΤΗΝΑ

ΑΝΗΣΥΧΙΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΙΟ ΤΟΥ ΔΥΤΙΚΟΥ ΝΕΙΛΟΥ ΑΝΙΧΝΕΥΘΗΚΕ ΚΑΙ ΣΕ ΜΗ ΑΠΟΔΗΜΗΤΙΚΑ ΠΤΗΝΑ 1 ΑΝΗΣΥΧΙΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΙΟ ΤΟΥ ΔΥΤΙΚΟΥ ΝΕΙΛΟΥ ΑΝΙΧΝΕΥΘΗΚΕ ΚΑΙ ΣΕ ΜΗ ΑΠΟΔΗΜΗΤΙΚΑ ΠΤΗΝΑ Θεσσαλονίκη 18 Μαρτίου 2011 Δ Ε Λ Τ Ι Ο Τ Υ Π ΟΥ Ανησυχητικά είναι τα επιστημονικά ευρήματα για τη διασπορά του ιού του

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΘΕΣΗ ΕΞΕΡΕΥΝΗΣΗΣ ΤΟΥ ΣΠΗΛΑΙΟΥ ΣΤΟ ΚΑΣΤΑΝΟΦΥΤΟ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΟΡΕΣΤΙΔΟΣ ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ

ΕΚΘΕΣΗ ΕΞΕΡΕΥΝΗΣΗΣ ΤΟΥ ΣΠΗΛΑΙΟΥ ΣΤΟ ΚΑΣΤΑΝΟΦΥΤΟ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΟΡΕΣΤΙΔΟΣ ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ ΕΚΘΕΣΗ ΕΞΕΡΕΥΝΗΣΗΣ ΤΟΥ ΣΠΗΛΑΙΙΟΥ ΣΤΟ ΚΑΣΤΑΝΟΦΥΤΟ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΟΡΕΣΤΙΙΔΟΣ ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2005 Μετά από πρόσκληση του Δημάρχου κ. Τοτονίδη Νίκο προς το Τοπικό Τμήμα Βόρειας Ελλάδας (ΤΟ.Τ.Β.Ε.) της Ελληνικής Σπηλαιολογικής

Διαβάστε περισσότερα

Η παρακολούθηση της άγριας ζωής στον Εθνικό Δρυμό Σαμαριάς Λευκά Όρη

Η παρακολούθηση της άγριας ζωής στον Εθνικό Δρυμό Σαμαριάς Λευκά Όρη Η παρακολούθηση της άγριας ζωής στον Εθνικό Δρυμό Σαμαριάς Λευκά Όρη Ε. Περουλάκη, Μηχανικός Περιβάλλοντος MSc Α. Μπαρνιάς, Δασολόγος MSc Δρ. Π. Λυμπεράκης, Πρόεδρος ΔΣ ΦΔΕΔΣ Λευκά Όρη Τα Λευκά Όρη καταλαμβάνουν

Διαβάστε περισσότερα

Η ΒΡΑΧΟΣΚΕΠΗ ΣΤΗ ΘΕΣΗ ΚΕΦΑΛΑ ΠΕΤΡΑ ΣΗΤΕΙΑΣ

Η ΒΡΑΧΟΣΚΕΠΗ ΣΤΗ ΘΕΣΗ ΚΕΦΑΛΑ ΠΕΤΡΑ ΣΗΤΕΙΑΣ Η ΒΡΑΧΟΣΚΕΠΗ ΣΤΗ ΘΕΣΗ ΚΕΦΑΛΑ ΠΕΤΡΑ ΣΗΤΕΙΑΣ ΤΑ ΑΝΘΡΩΠΙΝΑ ΟΣΤΑ Καθαρισμός και τακτοποίηση των οστών Την άνοιξη του 2008 (Μάρτιο-Απρίλιο), η κ. Ελευθερία Τσιχλή, μεταπτυχιακή φοιτήτρια του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

Λ. Θρακομακεδόνων 131, 136 79 Αχαρνές - Τηλ. 210 2445226 & 210 2435333 - Fax: 210 2445226 e-mail:info@parnitha.net - www.parnitha.

Λ. Θρακομακεδόνων 131, 136 79 Αχαρνές - Τηλ. 210 2445226 & 210 2435333 - Fax: 210 2445226 e-mail:info@parnitha.net - www.parnitha. 1 2 Φύλλο εργασίας 1 Σ Λ Σ Λ 3. Σ Λ 4. Σ Λ 5. Σ Λ Βιοτικοί Οργανισμοί: Αλεπού, Βελανιδιά, Δέντρο, Έλατο, Θάμνος, Πεύκο, Πλάτανος, Χελώνα, Σκίουρος Αβιοτικοί Οργανισμοί: Έδαφος, Θερμοκρασία, Κλίμα, Υγρασία,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΚΑΙ Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΩΣ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΥ ΕΥΦΥΟΥΣ ΖΩΗΣ ΣΤΗ ΓΗ ΚΑΙ ΤΟ ΕΥΛΟΓΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΤΗΣ ΜΟΝΑΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΜΑΣ Ή ΟΧΙ ΣΤΟ ΣΥΜΠΑΝ

Η ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΚΑΙ Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΩΣ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΥ ΕΥΦΥΟΥΣ ΖΩΗΣ ΣΤΗ ΓΗ ΚΑΙ ΤΟ ΕΥΛΟΓΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΤΗΣ ΜΟΝΑΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΜΑΣ Ή ΟΧΙ ΣΤΟ ΣΥΜΠΑΝ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ Η ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΚΑΙ Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΩΣ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΥ ΕΥΦΥΟΥΣ ΖΩΗΣ ΣΤΗ ΓΗ ΚΑΙ ΤΟ ΕΥΛΟΓΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΤΗΣ ΜΟΝΑΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΜΑΣ Ή ΟΧΙ ΣΤΟ ΣΥΜΠΑΝ Δρ. ΚΩΝ/ΝΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014

ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014 ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014 Η ΚΘ Εφορεία Προϊστορικών & Κλασικών Αρχαιοτήτων και η Επιστημονική Ομάδα των Ανασκαφών Αυγής οργανώνουν για πέμπτη χρονιά εκπαιδευτικές δράσεις με αφορμή

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΛΟΤΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΠΡΟΓΑΜΜΑΤΟΣ «ΚΑΘΑΡΑ ΠΟΤΑΜΙΑ ΖΩΝΤΑΝΕΣ ΠΟΛΕΙΣ» ΣΤΟ ΔΗΜΟ ΔΕΛΤΑ. Εθελοντικός Οργανισμός για τη Προστασία Αστικού Περιβάλλοντος

ΠΙΛΟΤΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΠΡΟΓΑΜΜΑΤΟΣ «ΚΑΘΑΡΑ ΠΟΤΑΜΙΑ ΖΩΝΤΑΝΕΣ ΠΟΛΕΙΣ» ΣΤΟ ΔΗΜΟ ΔΕΛΤΑ. Εθελοντικός Οργανισμός για τη Προστασία Αστικού Περιβάλλοντος ΠΙΛΟΤΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΠΡΟΓΑΜΜΑΤΟΣ «ΚΑΘΑΡΑ ΠΟΤΑΜΙΑ ΖΩΝΤΑΝΕΣ ΠΟΛΕΙΣ» ΣΤΟ ΔΗΜΟ ΔΕΛΤΑ Εθελοντικός Οργανισμός για τη Προστασία Αστικού Περιβάλλοντος ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ Η περιοχή εφαρμογής του πιλοτικού προγράμματος αφορά

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΗ ΦΩΚΙΑ. (Monachus monachus)

ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΗ ΦΩΚΙΑ. (Monachus monachus) ΑΠΕΙΛΟΥΜΕΝΑ ΕΙ Η ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΗ ΦΩΚΙΑ (Monachus monachus) Η Μεσογειακή Φώκια είναι το µόνο είδος φώκιας που συναντάται στη Μεσόγειο και αποτελεί ένα από τα πλέον απειλούµενα είδη θαλάσσιων θηλαστικών στον

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ. του Μουσείου Φυσικής Ιστορίας. Έξι μήνες από την έναρξη λειτουργίας του Μουσείου. ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ (Ά εξάμηνο 2013)

ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ. του Μουσείου Φυσικής Ιστορίας. Έξι μήνες από την έναρξη λειτουργίας του Μουσείου. ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ (Ά εξάμηνο 2013) Βρείτε στο Ενημερωτικό Δελτίο: Τα νέα Εκπαιδευτικά Προγράμματα του Μουσείου για ενήλικες και παιδιά. ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ Μουσείου Φυσικής Ιστορίας Ιανουάριος 2013 Τεύχος 1 Έξι μήνες από την έναρξη λειτουργίας

Διαβάστε περισσότερα

Αφιερωµένο στην πιο όµορφη Κυριακή της ζωής µου

Αφιερωµένο στην πιο όµορφη Κυριακή της ζωής µου Αφιερωµένο στην πιο όµορφη Κυριακή της ζωής µου Ας έµενε η Πεντέλη ανέγγιχτη από τους ανθρώπους, κι ας µην είχαµε ποτέ τον Παρθενώνα. ΟΡΕΣΙΒΙΟΣ Π Ε Ν Τ Ε Λ Η ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑ ΥΣΗ ΤΗΣ ΑΙΓΑΙΑΣ ΓΗΣ ΕΩΣ ΤΟΥΣ ΡΩΜΑΪΚΟΥΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΣΜΈΝΩΝ ΤΕΧΝΏΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ. Μάθημα: Τεχνολογία Υλικών. Όνομα: Νικόλαος Καρναμπατίδης ΑΕΜ:438

ΤΜΗΜΑ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΣΜΈΝΩΝ ΤΕΧΝΏΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ. Μάθημα: Τεχνολογία Υλικών. Όνομα: Νικόλαος Καρναμπατίδης ΑΕΜ:438 ΤΜΗΜΑ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΣΜΈΝΩΝ ΤΕΧΝΏΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ Μάθημα: Τεχνολογία Υλικών Όνομα: Νικόλαος Καρναμπατίδης ΑΕΜ:438 Εξάμηνο: 8 ο (εικ.1) Νίκη της ΣαμοθράκηςParis, Musée du Louvre Φθορά:

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑΞΕΙΣ CHIROPTERA (ΧΕΙΡΟΠΤΕΡΑ), SCANDENTIA (ΔΕΝΔΡΟΜΥΓΑΛΕΣ), DERMOPTERA (ΔΕΡΜΟΠΤΕΡΑ), PRIMATES (ΠΡΩΤΕΥΟΝΤΑ)

ΤΑΞΕΙΣ CHIROPTERA (ΧΕΙΡΟΠΤΕΡΑ), SCANDENTIA (ΔΕΝΔΡΟΜΥΓΑΛΕΣ), DERMOPTERA (ΔΕΡΜΟΠΤΕΡΑ), PRIMATES (ΠΡΩΤΕΥΟΝΤΑ) ΤΑΞΕΙΣ CHIROPTERA (ΧΕΙΡΟΠΤΕΡΑ), SCANDENTIA (ΔΕΝΔΡΟΜΥΓΑΛΕΣ), DERMOPTERA (ΔΕΡΜΟΠΤΕΡΑ), PRIMATES (ΠΡΩΤΕΥΟΝΤΑ) Οι τάξεις Chiroptera (χειρόπτερα), Scandentia (δενδρομυγαλές), Dermoptera (δερμόπτερα) και Primates

Διαβάστε περισσότερα

F ΣΥΜΠΛΗΡΩΝΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΑ ή ΕΠΙΣΚΕΠΤΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΣΗΜΕΙΩΣΤΕ ΣΤΑ ΤΕΤΡΑΓΩΝΑΚΙΑ þ:

F ΣΥΜΠΛΗΡΩΝΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΑ ή ΕΠΙΣΚΕΠΤΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΣΗΜΕΙΩΣΤΕ ΣΤΑ ΤΕΤΡΑΓΩΝΑΚΙΑ þ: ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ F ΣΥΜΠΛΗΡΩΝΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΑ ή ΕΠΙΣΚΕΠΤΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΣΗΜΕΙΩΣΤΕ ΣΤΑ ΤΕΤΡΑΓΩΝΑΚΙΑ þ: ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΠΙΣΚΕΠΤΗ ΠΟΥ ΡΩΤΕΙΤΑΙ: -ΦΥΛΟ: ΑΡΣΕΝΙΚΟq, ΘΗΛΥΚΟ q -

Διαβάστε περισσότερα

Παρέα με έναν ελέφαντα που έζησε κάποτε στην Κρήτη

Παρέα με έναν ελέφαντα που έζησε κάποτε στην Κρήτη 5ο Νηπιαγωγείο Ρεθύμνου Παλαιοντολογικό Μουσείο Ρεθύμνου Παρέα με έναν ελέφαντα που έζησε κάποτε στην Κρήτη 1 Συμμετέχοντες Σχολείο: 2 ο Νηπιαγωγείο Ρεθύμνου Τμήμα: Ολοήμερο Αριθμός νηπίων : 15 Αριθμός

Διαβάστε περισσότερα

Βελτίωση της κατάστασης διατήρησης των οικοτόπων προτεραιότητας *1520 και *5220 στο Εθνικό Δασικό Πάρκο Ριζοελιάς

Βελτίωση της κατάστασης διατήρησης των οικοτόπων προτεραιότητας *1520 και *5220 στο Εθνικό Δασικό Πάρκο Ριζοελιάς Τεύχος 1 Σεπτέμβριος 2014 Βελτίωση της κατάστασης διατήρησης των οικοτόπων προτεραιότητας *1520 και *5220 στο Εθνικό Δασικό Πάρκο Ριζοελιάς LIFE12NAT/CY/000758 Περιεχόµενα Περισσότερες πληροφορίες www.life-rizoelia.eu

Διαβάστε περισσότερα

Ινστιτούτο ασικών Ερευνών. πολύτιµες ιδιότητες»

Ινστιτούτο ασικών Ερευνών. πολύτιµες ιδιότητες» ΓΕΝΙΚΗ ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Ινστιτούτο ασικών Ερευνών (Βασιλικά, Λουτρά Θέρµης) ρ. Ιωάννης Σπανός Τακτικός Ερευνητής «Κρανιά: Μία νέα καλλιέργεια µε πολύτιµες ιδιότητες» Λαµία, 16Μαϊου 2012 Τοποθέτηση

Διαβάστε περισσότερα

Αναδεικνύω τον τόπο μου μέσα από την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση

Αναδεικνύω τον τόπο μου μέσα από την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση Αναδεικνύω τον τόπο μου μέσα από την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση Σοφία Τσιροπούλου Υπεύθυνη Σχολικών Δραστηριοτήτων Διεύθυνση Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Ν. Έβρου softsi@sch.gr ΠΕΡΙΛΗΨΗ Στην παρούσα εργασία

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΥΔΡΙΤΕΣ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΩΣ ΚΑΥΣΙΜΗ ΥΛΗ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ. ΤΟ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ANAXIMANDER. Από Δρ. Κωνσταντίνο Περισοράτη

ΟΙ ΥΔΡΙΤΕΣ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΩΣ ΚΑΥΣΙΜΗ ΥΛΗ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ. ΤΟ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ANAXIMANDER. Από Δρ. Κωνσταντίνο Περισοράτη ΟΙ ΥΔΡΙΤΕΣ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΩΣ ΚΑΥΣΙΜΗ ΥΛΗ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ. ΤΟ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ANAXIMANDER Από Δρ. Κωνσταντίνο Περισοράτη Οι υδρίτες (εικ. 1) είναι χημικές ενώσεις που ανήκουν στους κλειθρίτες, δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΑΛΑΣΣΙΑΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΓΕΩΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΣΤΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕ ΘΕΜΑ

ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΑΛΑΣΣΙΑΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΓΕΩΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΣΤΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕ ΘΕΜΑ ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΑΛΑΣΣΙΑΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΓΕΩΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΣΤΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕ ΘΕΜΑ ΜΕΛΕΤΗ ΔΕΙΓΜΑΤΩΝ ΠΥΓΜΑΙΩΝ ΙΠΠΟΠΟΤΑΜΩΝ ΚΥΠΡΟΥ ΚΑΙ ΣΥΓΚΡΙΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

41o Γυμνάσιο Αθήνας Σχ. Έτος 2013-2014 Τμήμα Β1

41o Γυμνάσιο Αθήνας Σχ. Έτος 2013-2014 Τμήμα Β1 41o Γυμνάσιο Αθήνας Σχ. Έτος 2013-2014 Τμήμα Β1 Φώκια Μονάχους- Μονάχους Η μεσογειακή φώκια Monachus monachus πήρε το όνομά της είτε εξαιτίας του σχήματος του πάνω μέρους του κεφαλιού της που μοιάζει σαν

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ. ΔΡΑΣΗ 4: Εκπαίδευση και υποστήριξη προς τις τοπικές κοινωνίες

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ. ΔΡΑΣΗ 4: Εκπαίδευση και υποστήριξη προς τις τοπικές κοινωνίες ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ "ΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΒΑΣΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΠΕΛΑΓΙΤΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ" «Στήριξη και Ανάδειξη Πολυνησιωτικών ΑΕΙ» ΔΡΑΣΗ 4: Εκπαίδευση και

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΑΚΤΙΝΙΔΙΩΝ

ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΑΚΤΙΝΙΔΙΩΝ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΑΚΤΙΝΙΔΙΩΝ Το ακτινίδιο είναι θάμνος με άνθη χρώματος λευκού. Τα φύλλα του έχουν ωοειδές σχήμα και στο κάτω μέρος τους έχουν χνούδι. Ο καρπός του είναι εδώδιμος, με γλυκόξινη γεύση. Το εξωτερικό

Διαβάστε περισσότερα

Πες μου για τα ζώα που κάνουν αυγά μεγάλα και μικρά

Πες μου για τα ζώα που κάνουν αυγά μεγάλα και μικρά Πες μου για τα ζώα που κάνουν αυγά μεγάλα και μικρά Όλα τα πουλιά γεννούν αυγά. Δεν είναι όμως μόνο αυτά! Και άλλα από τα ζώα κάνουνε αυγά. Θα σου πω για μερικά Η κότα Κάθε μέρα η κότα γεννάει ένα με δύο

Διαβάστε περισσότερα

Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή;

Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή; Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή; Στις αρχές της δεκαετίας του 1950 ξεκίνησε μία μεγάλη έρευνα, γνωστή ως η μελέτη των 7 χωρών, όπου μελετήθηκαν οι διατροφικές συνήθειες ανθρώπων από τις εξής

Διαβάστε περισσότερα

ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας

ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας Τί είναι ένα Οικοσύστημα; Ένα οικοσύστημα είναι μια αυτο-συντηρούμενη και αυτορυθμιζόμενη κοινότητα ζώντων

Διαβάστε περισσότερα

Δ Ε Λ Τ Ι Ο Τ Υ Π Ο Υ

Δ Ε Λ Τ Ι Ο Τ Υ Π Ο Υ ΕΘΝΙΚΟ ΠΑΡΚΟ ΛΙΜΝΗΣ ΚΕΡΚΙΝΗΣ ΦΟΡΕΑΣ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΛΙΜΝΗΣ ΚΕΡΚΙΝΗΣ Κερκίνη 620 55 Κάτω Πορόια Τηλέφωνο. 23270 28004 Τηλεομ/πο: 23270 28005 Ηλ.Ταχ/μείο: info@kerkini.gr www.kerkini.gr Κερκίνη, 28 Νοεμβρίου

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΑΝΙΔΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ

Η ΠΑΝΙΔΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Δ ΜΕΡΟΣ Η ΠΑΝΙΔΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Α. Λεγάκις, Ρ.-Μ. Τζαννετάτου-Πολυμένη & Κ. Σωτηρόπουλος (Από το: Α. Λεγάκις, Ρ.-Μ. Τζαννετάτου-Πολυμένη, Σ. Γκιώκας, Κ. Σωτηρόπουλος. 2010. Ζωική Ποικιλότητα. Τομ. Ζωολογίας-Θαλ.

Διαβάστε περισσότερα

13 ης ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑΣ ΣΠΗΛΑΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗΣ

13 ης ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑΣ ΣΠΗΛΑΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗΣ 13 η Πανελλήνια Σπηλαιολογική Συνάντηση Σιδηρόκαστρο, 9-12 Σεπτεμβρίου 2010 3 η Εγκύκλιος της 13 ης ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑΣ ΣΠΗΛΑΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗΣ ΜΕΤΑΚΙΝΗΣΗ Με ΙΧ. T Σιδηρόκαστρο βρίσκεται 20 χλμ πριν από την

Διαβάστε περισσότερα

Χατζηνικολάκη Ελένη Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Κρήτης. 250579 Natural Europe CIP-ICT PSP-2009-3

Χατζηνικολάκη Ελένη Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Κρήτης. 250579 Natural Europe CIP-ICT PSP-2009-3 Χατζηνικολάκη Ελένη Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Κρήτης 250579 Natural Europe CIP-ICT PSP-2009-3 Πώς προσαρμόζονται οι οργανισμοί στις αλλαγές του περιβάλλοντος (τροφή, κλίμα κ. ά.); Κληρονομώντας ευνοϊκά

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗΤΕΣ ΛΙΜΝΕΣ ΤΗΣ ΔΕΗ

ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗΤΕΣ ΛΙΜΝΕΣ ΤΗΣ ΔΕΗ ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗΤΕΣ ΛΙΜΝΕΣ ΤΗΣ ΔΕΗ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Από τα μέσα της δεκαετίας του 50 μέχρι σήμερα, έχουν κατασκευαστεί από τη ΔΕΗ Α.Ε. και βρίσκονται σε λειτουργία, 15 μεγάλα και 9 μικρά Υδροηλεκτρικά

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΕΝΟΤΗΤΑ ΤΡΟΦΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ. Βιβλίο Δραστηριοτήτων για τους/τις μαθητές/τριες ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΕΝΟΤΗΤΑ ΤΡΟΦΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ. Βιβλίο Δραστηριοτήτων για τους/τις μαθητές/τριες ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΕΝΟΤΗΤΑ ΤΡΟΦΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ Βιβλίο Δραστηριοτήτων για τους/τις μαθητές/τριες ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ Επιθεώρηση Φυσιογνωστικών / Βιολογίας / Γεωγραφίας Συγγραφή

Διαβάστε περισσότερα

Φωλιές η φύση κατοικίες οι άνθρωποι!

Φωλιές η φύση κατοικίες οι άνθρωποι! Αν ρίξουμε μια προσεκτική ματιά γύρω μας, θα δούμε με πόση σοφία, χάρη και ομορφιά είναι όλα φτιαγμένα. Το κάθε έμψυχο και άψυχο δημιούργημα της φύσης αποτελεί ένα έργο τέχνης. Όλα γύρω θυμίζουν πίνακες,

Διαβάστε περισσότερα

Δ/νση: Αγ. Αλεξίου 35, 250 01 Καλάβρυτα Τηλ. Επικοινωνίας: 26920 29140, Φαξ: 26920 29141 e-mail: fdxb@otenet.gr Web site: http://www.fdchelmos.

Δ/νση: Αγ. Αλεξίου 35, 250 01 Καλάβρυτα Τηλ. Επικοινωνίας: 26920 29140, Φαξ: 26920 29141 e-mail: fdxb@otenet.gr Web site: http://www.fdchelmos. Το έργο και οι δράσεις του Φ.Δ. Χελμού- Βουραϊκού για την προστασία και διαχείριση του Εθνικού Πάρκου Κουμούτσου Ελένη, Περιβαλλοντολόγος MSc, Συντονίστρια Έργου Δ/νση: Αγ. Αλεξίου 35, 250 01 Καλάβρυτα

Διαβάστε περισσότερα

Χελιδορέα(ς) Σεπτέμβριος 2013. Έκθεση αποστολής. Χ. Νικολαΐδου

Χελιδορέα(ς) Σεπτέμβριος 2013. Έκθεση αποστολής. Χ. Νικολαΐδου Χελιδορέα(ς) Σεπτέμβριος 2013 Έκθεση αποστολής Χ. Νικολαΐδου 1 Περιεχόμενα Ιστορικό... 3 Χελιδορέα Σεπτέμβριος 2013... 3 Συνοπτικό ημερολόγιο αποστολής... 3 Ευρήματα αποστολής... 4 Υλικά... 4 Οι συντελεστές...

Διαβάστε περισσότερα

LIFE10 NAT/CY/000717. Βελτίωση της κατάστασης διατήρησης του οικότοπου προτεραιότητας 9560* στην Κύπρο

LIFE10 NAT/CY/000717. Βελτίωση της κατάστασης διατήρησης του οικότοπου προτεραιότητας 9560* στην Κύπρο JUNIPERCY LIFE10 NAT/CY/000717 Βελτίωση της κατάστασης διατήρησης του οικότοπου προτεραιότητας 9560* στην Κύπρο 3ο ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΕΛΤΙΟ Ιούνιος 2014 2 JUNIPERCY ΤΟ ΕΡΓΟ JUNIPERCY Το έργο «Βελτίωση της κατάστασης

Διαβάστε περισσότερα

Η ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΑΞΙΑ ΤΗΣ ΛΙΜΝΗΣ ΠΑΡΑΛΙΜΝΙΟΥ ΑΝΘΡΑΚΑΣ Ή ΘΗΣΑΥΡΟΣ; ΙΑΚΩΒΟΣ ΤΖΙΩΡΤΖΙΗΣ, ΒΙΟΛΟΓΟΣ ENALIA PHYSIS ENVIRONMENTAL RECEARCH CENTER

Η ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΑΞΙΑ ΤΗΣ ΛΙΜΝΗΣ ΠΑΡΑΛΙΜΝΙΟΥ ΑΝΘΡΑΚΑΣ Ή ΘΗΣΑΥΡΟΣ; ΙΑΚΩΒΟΣ ΤΖΙΩΡΤΖΙΗΣ, ΒΙΟΛΟΓΟΣ ENALIA PHYSIS ENVIRONMENTAL RECEARCH CENTER Η ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΑΞΙΑ ΤΗΣ ΛΙΜΝΗΣ ΠΑΡΑΛΙΜΝΙΟΥ ΑΝΘΡΑΚΑΣ Ή ΘΗΣΑΥΡΟΣ; ΙΑΚΩΒΟΣ ΤΖΙΩΡΤΖΙΗΣ, ΒΙΟΛΟΓΟΣ ENALIA PHYSIS ENVIRONMENTAL RECEARCH CENTER ΣΥΝΟΨΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ 1. Εισαγωγή στο δίκτυο NATURA 2000 2. Βασικά υδρολογικά

Διαβάστε περισσότερα

Λάμπρου Ειρήνη Μακρίδου Βαρβάρα Στούππα Κάλια

Λάμπρου Ειρήνη Μακρίδου Βαρβάρα Στούππα Κάλια Λάμπρου Ειρήνη Μακρίδου Βαρβάρα Στούππα Κάλια Περιεχόμενο ενότητας Κριτήρια ομαδοποίησης των ζώων Θεωρητικό υπόβαθρο Αξιολόγηση και αναδόμηση υφιστάμενου σχεδίου μαθήματος Βιβλιογραφία Τάξη: Δ Δημοτικού

Διαβάστε περισσότερα

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης;

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Μέρος της οχύρωσης Οι αρχαιολογικές ανασκαφές που διενεργούνται στην περιοχή της La Bastida (Totana, Murcia στην Ισπανία) έχουν αποκαλύψει ένα επιβλητικό οχυρωματικό

Διαβάστε περισσότερα

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ' ΛΥΚΕΙΟΥ

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ' ΛΥΚΕΙΟΥ 3η εξεταστική περίοδος από 29/03/15 έως 19/04/15 γραπτή εξέταση στo μάθημα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ' ΛΥΚΕΙΟΥ Τάξη: Γ Λυκείου Τμήμα: Βαθμός: Ονοματεπώνυμο: Καθηγητής: Θ Ε Μ Α A 1. Να επιλέξετε τη σωστή

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΜΗ ΤΥΠΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΒΙΩΣΙΜΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ

ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΜΗ ΤΥΠΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΒΙΩΣΙΜΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΜΗ ΤΥΠΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΒΙΩΣΙΜΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ Ταξίδι στο κέντρο της γης Ο κόσµος των εντόµων Είµαι ο σπόρος Το παιχνίδι της χαµένης Θη-Σάυρας Υπεύθυνοι Εκπαιδευτικών Προγραµµάτων:

Διαβάστε περισσότερα

22. ΛΙΜΝΗ ΑΓΙΑΣ ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ: Νοτιοδυτικά της πόλης των Χανίων στον δρόµο προς τον Οµαλό φαράγγι Σαµαριάς. Κατάλληλος χώρος στάθµευσης κοντά στην

22. ΛΙΜΝΗ ΑΓΙΑΣ ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ: Νοτιοδυτικά της πόλης των Χανίων στον δρόµο προς τον Οµαλό φαράγγι Σαµαριάς. Κατάλληλος χώρος στάθµευσης κοντά στην 22. ΛΙΜΝΗ ΑΓΙΑΣ ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ: Νοτιοδυτικά της πόλης των Χανίων στον δρόµο προς τον Οµαλό φαράγγι Σαµαριάς. Κατάλληλος χώρος στάθµευσης κοντά στην εκκλησία πάνω στο δρόµο και εντός του οικισµού, στα νότια

Διαβάστε περισσότερα

http://enallaktikos-tourismos-messinia.weebly.com ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΟΥ 1 ου ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

http://enallaktikos-tourismos-messinia.weebly.com ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΟΥ 1 ου ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ http://enallaktikos-tourismos-messinia.weebly.com ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΟΥ 1 ου ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ Eναλλακτικός Τουρισμός - είναι μια καινούρια φιλοσοφία στον τομέα του τουρισμού και περιλαμβάνει

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΔΕΣΜΕΥΜΕΝΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΠΟ ΤΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ TIMSS 2007

ΑΠΟΔΕΣΜΕΥΜΕΝΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΠΟ ΤΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ TIMSS 2007 ΑΠΟΔΕΣΜΕΥΜΕΝΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΠΟ ΤΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ TIMSS 2007 Οι ερωτήσεις που ακολουθούν μπορούν να αξιοποιηθούν στις ενότητες του Αναλυτικού Προγράμματος κατά τάξη, σύμφωνα με τον

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΡΑΤΙΝΕΣ (ΕΝΔΙΑΜΕΣΑ ΙΝΙΔΙΑ) - ΜΑΛΛΙΩΝ, ΝΥΧΙΩΝ, ΟΠΛΩΝ (ΘΗΛΑΣΤΙΚΑ)

ΚΕΡΑΤΙΝΕΣ (ΕΝΔΙΑΜΕΣΑ ΙΝΙΔΙΑ) - ΜΑΛΛΙΩΝ, ΝΥΧΙΩΝ, ΟΠΛΩΝ (ΘΗΛΑΣΤΙΚΑ) ΚΕΡΑΤΙΝΕΣ (ΕΝΔΙΑΜΕΣΑ ΙΝΙΔΙΑ) ΣΥΣΤΑΤΙΚΑ ΥΛΙΚΑ: -ΚΥΤΤΑΡΟΣΚΕΛΕΤΟΥ - ΜΑΛΛΙΩΝ, ΝΥΧΙΩΝ, ΟΠΛΩΝ (ΘΗΛΑΣΤΙΚΑ) - ΦΤΕΡΩΝ (ΠΤΗΝΑ) - ΔΕΡΜΑΤΟΣ ΕΡΠΕΤΩΝ Οι ιστοί που περιέχουν κερατίνες Είναι συνήθως ισχυροί και αδιάλυτοι

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΟ "Αναγνώριση, περιγραφή και χαρτογραφική απεικόνιση των ειδών χλωρίδας και πανίδας σε περιοχές ενδιαφέροντος για την διατήρηση της φύσης"

ΕΡΓΟ Αναγνώριση, περιγραφή και χαρτογραφική απεικόνιση των ειδών χλωρίδας και πανίδας σε περιοχές ενδιαφέροντος για την διατήρηση της φύσης ΥΠΕΧΩΔΕ - ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΤΜΗΜΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΦΥΣΙΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΕΡΓΟ "Αναγνώριση, περιγραφή και χαρτογραφική απεικόνιση των ειδών χλωρίδας και πανίδας

Διαβάστε περισσότερα

14/11/2011. Οικογένεια Felidae Υποοικογένεια Acinonychidea Acinonyx jubatus

14/11/2011. Οικογένεια Felidae Υποοικογένεια Acinonychidea Acinonyx jubatus 4// Bιολογική ποικιλότητα ή Bιοποικιλότητα ποικιλότητα των διαφόρων μορφών ζωής Οικογένεια Felidae Υποοικογένεια Acinonychidea Acinonyx jubatus Επίπεδα βιοποικιλότητας Γενετική ποικιλότητα Ποικιλότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΡΤΙΟΥ 2012 ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΗΜΕΡΑ ΑΣΟΠΟΝΙΑΣ

ΜΑΡΤΙΟΥ 2012 ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΗΜΕΡΑ ΑΣΟΠΟΝΙΑΣ 21 ΜΑΡΤΙΟΥ 2012 Κυριακή 18 Μαρτίου 2012, ώρα 11:00 ενδροφύτευση - Τριάδι Θέρµης ΣΥΝΔΙΟΡΓΑΝΩΤΕΣ: Τετάρτη 21 Μαρτίου 2012, ώρα 18:00 ΚΤΙΡΙΟ ΠΑΛΑΙΑΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ Α.Π.Θ - Αίθουσα Τελετών Σχολή ασολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 02

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 02 Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν

Διαβάστε περισσότερα

3ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΘΕΜΑ: Ο ελαιώνας ως οικοσύστημα: φυτά, πτηνά, θηλαστικά

3ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΘΕΜΑ: Ο ελαιώνας ως οικοσύστημα: φυτά, πτηνά, θηλαστικά 3ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΘΕΜΑ: Ο ελαιώνας ως οικοσύστημα: φυτά, πτηνά, θηλαστικά Στάδια Προγράμματος Καθορισμός Θέματος Ομάδων εργασίας Συλλογή υλικού σχετικού με το

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΥΣΕΙΟ ΦΥΣΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΟΥ ΛΟΝΔΙΝΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΔΕΙΝΟΣΑΥΡΩΝ DINO JAWS

ΜΟΥΣΕΙΟ ΦΥΣΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΟΥ ΛΟΝΔΙΝΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΔΕΙΝΟΣΑΥΡΩΝ DINO JAWS ΜΟΥΣΕΙΟ ΦΥΣΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΟΥ ΛΟΝΔΙΝΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΔΕΙΝΟΣΑΥΡΩΝ DINO JAWS Τόπος διεξαγωγής: The Mall Athens - 4ος όροφος Χρονική διάρκεια: 1 Δεκεμβρίου 2011 1 Μαρτίου 2012 Τιμή εισιτηρίου 5 Φάνης

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ «ΓΚΡΙΖΕΣ ΖΩΝΕΣ» ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑΣ

ΟΙ «ΓΚΡΙΖΕΣ ΖΩΝΕΣ» ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑΣ ΟΙ «ΓΚΡΙΖΕΣ ΖΩΝΕΣ» ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑΣ Αναστάσιος Λεγάκις Ζωολογικό Μουσείο, ΤΜ. Βιολογίας, Πανεπ. Αθηνών Διημερίδα: Έτος βιοποικιλότητας, η επόμενη μέρα και η ελληνική πραγματικότητα, Δίκτυο

Διαβάστε περισσότερα

«ΑΙΧΜΑΛΩΤΑ ΑΓΡΙΑ ΖΩΑ ΖΩΟΛΟΓΙΚΟΙ ΚΗΠΟΙ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ» Άνθρωποι και Ζώα: Συγκάτοικοι στην ίδια πόλη

«ΑΙΧΜΑΛΩΤΑ ΑΓΡΙΑ ΖΩΑ ΖΩΟΛΟΓΙΚΟΙ ΚΗΠΟΙ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ» Άνθρωποι και Ζώα: Συγκάτοικοι στην ίδια πόλη «ΑΙΧΜΑΛΩΤΑ ΑΓΡΙΑ ΖΩΑ ΖΩΟΛΟΓΙΚΟΙ ΚΗΠΟΙ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ» Άνθρωποι και Ζώα: Συγκάτοικοι στην ίδια πόλη ΚΠΕ Κορδελιού Θεσσαλονίκη, 22-23 Νοεμβρίου 2013 Ο άνθρωπος αιχμαλωτίζει άγρια ζώα εδώ και χιλιάδες χρόνια

Διαβάστε περισσότερα

Η ανάπτυξη των ενεργειακών καλλιεργειών μέσα από το βιοντίζελ και οι προοπτικές τους

Η ανάπτυξη των ενεργειακών καλλιεργειών μέσα από το βιοντίζελ και οι προοπτικές τους Η ανάπτυξη των ενεργειακών καλλιεργειών μέσα από το βιοντίζελ και οι προοπτικές τους Δρ Έφη Αλεξοπούλου Υπεύθυνη Ενεργειακών Καλλιεργειών του Τμήματος Βιομάζας ΚΑΠΕ Ενεργειακές καλλιέργειες Ετήσιες για

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙ Η ΣΚΥΛΩΝ ΜΠΟΞΕΡ ΜΠΟΥΛΝΤΟΚ

ΕΙ Η ΣΚΥΛΩΝ ΜΠΟΞΕΡ ΜΠΟΥΛΝΤΟΚ Ο ΘΑΥΜΑΣΤΟΣ ΚΟΣΜΟΣ ΤΩΝ ΖΩΩΝ ΜΑΝΟΥΛΙ ΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2006 Ο ΣΚΥΛΟΣ Και ποιος δε θα συµφωνούσε ότι ο σκύλος ήταν πάντα ο πιστότερος φίλος του ανθρώπου. Από τους παλαιοντολόγους

Διαβάστε περισσότερα

Αποσάθρωση. Κεφάλαιο 2 ο. ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ

Αποσάθρωση. Κεφάλαιο 2 ο. ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ Κεφάλαιο 2 ο. ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ Αποσάθρωση Ονομάζουμε τις μεταβολές στο μέγεθος, σχήμα και την εσωτερική δομή και χημική σύσταση τις οποίες δέχεται η στερεά φάση του εδάφους με την επίδραση των παραγόντων

Διαβάστε περισσότερα

Θ Δημοτικό Σχολείο Πάφου. «Κουπάτειο» Τάξη : Δ

Θ Δημοτικό Σχολείο Πάφου. «Κουπάτειο» Τάξη : Δ Θ Δημοτικό Σχολείο Πάφου «Κουπάτειο» Τάξη : Δ Σχολική χρονιά 2013-2014 αγρινό: Είναι το μεγαλύτερο χερσαίο θηλαστικό και ενδημικό είδος στην Κύπρο. Χαρακτηρίζεται ως ο σημαντικότερος εκπρόσωπος της πανίδας

Διαβάστε περισσότερα

Προστατευόμενη Περιοχή Χελμού-Βουραϊκού: δικτύωση

Προστατευόμενη Περιοχή Χελμού-Βουραϊκού: δικτύωση : εκπαίδευση έρευνα δικτύωση Φορέας Διαχείρισης Χελμού Βουραϊκού Μαρία Καμηλάρη Βιολόγος, M.Sc. Φορέας Διαχείρισης Χελμού Βουραϊκού Ας συστηθούμε... 1992 Πρόταση Ορειβατικού Συλλόγου Καλαβρύτων σε συνεργασία

Διαβάστε περισσότερα

Οι οργανισμοί προσαρμόζονται στο περιβάλλον τους. Ηθολογικές Μορφολογικές Φυσιολογικές Αποκρίσεις. Προσαρμογές

Οι οργανισμοί προσαρμόζονται στο περιβάλλον τους. Ηθολογικές Μορφολογικές Φυσιολογικές Αποκρίσεις. Προσαρμογές Οι οργανισμοί προσαρμόζονται στο περιβάλλον τους Ηθολογικές Μορφολογικές Φυσιολογικές Αποκρίσεις Προσαρμογές Οι οργανισμοί διαφοροποιούν το περιβάλλον τους Παραδείγματα προσαρμογών Αποκρίσεις των τωνοργανισμών

Διαβάστε περισσότερα

Μάρτιος 2014. Λίγο μετά το αρχαιολογικό συνέδριο για την ανασκαφική δραστηριότητα στη Μακεδονία η επικεφαλής της ανασκαφής αποκαλύπτει:

Μάρτιος 2014. Λίγο μετά το αρχαιολογικό συνέδριο για την ανασκαφική δραστηριότητα στη Μακεδονία η επικεφαλής της ανασκαφής αποκαλύπτει: «Η αρχαιολογία είναι πάντα μαγεία και είναι πάντα το άγνωστο. Δεν ξέρουμε τι θα μας κρύψει και τι θα μας βγάλει η αυριανή μέρα. Ποτέ δεν πρέπει να απογοητευόμαστε, πάντα πρέπει να είμαστε αισιόδοξοι ότι

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Κ Kάνιγγος ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΟΛΛΙΝΤΖΑ 10, (5ος όροφ. Τηλ: 210-3300296-7. www.kollintzas.gr OΙΚΟΛΟΓΙΑ 1. Όσο το ποσό της ενέργειας: α) μειώνεται προς τα ανώτερα

Διαβάστε περισσότερα

Διοικητικό Συμβούλιο. Οργανωτική Επιτροπή

Διοικητικό Συμβούλιο. Οργανωτική Επιτροπή Διοικητικό Συμβούλιο Επίτιμος Πρόεδρος: Χ. Τούντας Πρόεδρος: Ε.Α. Σκληρός Γεν. Γραμματέας: Σ. Στεργιόπουλος Ταμίας: Α. Σωτηρόπουλος Μέλη: Π. Μερκούρης Ε. Χανιωτάκης Γ. Αθανασόπουλος Βάρδα Α. Βασιμπόσης

Διαβάστε περισσότερα

Τριμηνιαία ενημέρωση για την απασχόληση, την ανεργία, τους μισθούς και τις συντάξεις

Τριμηνιαία ενημέρωση για την απασχόληση, την ανεργία, τους μισθούς και τις συντάξεις ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΠΟΛΥΚΕΝΤΡΟ Διοσκούρων 4 & Πολυγνώτου ΑΘΗΝΑ 105 55 Τηλ. 2103310080, Fax: 2103310083 E-mail: info@kpolykentro.gr Τριμηνιαία ενημέρωση για την απασχόληση, την ανεργία, τους μισθούς και τις συντάξεις

Διαβάστε περισσότερα

Η Διημερίδα υλοποείται στο πλαίσιο της Πράξης «Δράσεις Δια Βίου Μάθησης για το Περιβάλλον και την Αειφορία», μέσω του Επιχειρησιακού Προγράμματος

Η Διημερίδα υλοποείται στο πλαίσιο της Πράξης «Δράσεις Δια Βίου Μάθησης για το Περιβάλλον και την Αειφορία», μέσω του Επιχειρησιακού Προγράμματος Η Διημερίδα υλοποείται στο πλαίσιο της Πράξης «Δράσεις Δια Βίου Μάθησης για το Περιβάλλον και την Αειφορία», μέσω του Επιχειρησιακού Προγράμματος «Εκπαίδευση και Δια Βίου Μάθηση», με τη συγχρηματοδότηση

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΕΚΔΡΟΜΗ

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΕΚΔΡΟΜΗ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΓΕΩΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΕΚΔΡΟΜΗ ΣΤΗ ΔΥΤΙΚΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ 1-4 Ιουνίου 2010 Πρόγραμμα - Δρομολόγιο Σύνταξη Επιμέλεια: Καθηγητής Μιχ. Σταματάκης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΟΜΕΝΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΛΙΜΝΗΣ ΚΑΡΛΑΣ

ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΟΜΕΝΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΛΙΜΝΗΣ ΚΑΡΛΑΣ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΟΜΕΝΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΛΙΜΝΗΣ ΚΑΡΛΑΣ Θ. Παπαδημητρίου, Π. Σιδηρόπουλος, Δ. Μιχαλάκης, Μ. Χαμόγλου, Ι. Κάγκαλου Φορέας Διαχείρισης Περιοχής Οικοανάπτυξης Κάρλας

Διαβάστε περισσότερα

ΓΥΜΝΑΣΙΟ Λ.Τ. ΚΟΥΦΟΝΗΣΙΟΥ

ΓΥΜΝΑΣΙΟ Λ.Τ. ΚΟΥΦΟΝΗΣΙΟΥ ΓΥΜΝΑΣΙΟ Λ.Τ. ΚΟΥΦΟΝΗΣΙΟΥ Τίτλος προγρ/τος : «Μελετώ και διερευνώ το χώρο του λιμανιού του Κουφονησίου» Σχ. χρονιά : 2005-06 Υπεύθυνοι εκπαιδευτικοί : Ντέμσια Γεωργία (συντονίστρια) Χριστοδούλου Τριανταφυλλιά

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΚΟΖΑΝΗΣ

ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΚΟΖΑΝΗΣ ΔΗΜΟΣ ΚΟΖΑΝΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ, ΕΡΕΥΝΑΣ &ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΚΟΖΑΝΗΣ ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΕΡΕΥΝΑΣ ΠΕΔΙΟΥ Οκτώβριος 2014 IV. ΠΟΣΟΤΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ: ΚΑΤΟΙΚΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

Πόσο μας απειλούν τα ΦΥΤΟΦΑΡΜΑΚΑ

Πόσο μας απειλούν τα ΦΥΤΟΦΑΡΜΑΚΑ Πόσο μας απειλούν τα ΦΥΤΟΦΑΡΜΑΚΑ Λίμνες και ποτάμια της Ελλάδας έχουν μετατραπεί σε κοκτέιλ φυτοφαρμάκων. Τοξικές ουσίες εισέρχονται στην τροφική αλυσίδα και δυστυχώς σε βαθμό που δεν μπορούμε να προσδιορίσουμε,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ

ΚΕΝΤΡΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΔΗΜΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ ΚΕΝΤΡΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ ΓΙΑ ΜΑΘΗΤΕΣ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Σχολική χρονιά 2012-13 ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΙΝΑΣ 3, 16451

Διαβάστε περισσότερα

Παπαστεργίου Σ. Κωνσταντινιά Δασολόγος Περιβαλλοντολόγος Α.Π.Θ. M.Sc. Περιβαλλοντική Εκπαίδευση

Παπαστεργίου Σ. Κωνσταντινιά Δασολόγος Περιβαλλοντολόγος Α.Π.Θ. M.Sc. Περιβαλλοντική Εκπαίδευση Παπαστεργίου Σ. Κωνσταντινιά Δασολόγος Περιβαλλοντολόγος Α.Π.Θ. M.Sc. Περιβαλλοντική Εκπαίδευση Οι αμμοθίνες ή θίνες, είναι μικροί λόφοι από άμμο που συνήθως βρίσκονται στις παράκτιες περιοχές. Αποτελούν

Διαβάστε περισσότερα

Ιστοσελίδα: www.enallaktiki-drasi.grτηλ-φαξ: (0030)2108958016

Ιστοσελίδα: www.enallaktiki-drasi.grτηλ-φαξ: (0030)2108958016 Ιστοσελίδα: www.enallaktiki-drasi.grτηλ-φαξ: (0030)2108958016 Ε-mail ena.drasi@gmail.com Facebook: enallaktiki drasi 10-13 ΑΠΡΙΛΙΟΥ ΠΑΣΧΑ ΣΤΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ Μ. ΠΑΡΑΣΚΕΥΉ-Μ. ΣΑΒΒΑΤΟ ΚΥΡΙΑΚΗ ΠΑΣΧΑ- ΔΕΥΤΕΡΑ ΠΑΣΧΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΒΔΟΜΑΔΙΑΙΑ ΕΚΘΕΣΗ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΠΙΤΗΡΗΣΗΣ 24 Οκτ. 2011 ΛΟΙΜΩΞΗ ΑΠΟ ΤΟΝ ΙΟ ΤΟΥ ΔΥΤΙΚΟΥ ΝΕΙΛΟΥ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

ΕΒΔΟΜΑΔΙΑΙΑ ΕΚΘΕΣΗ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΠΙΤΗΡΗΣΗΣ 24 Οκτ. 2011 ΛΟΙΜΩΞΗ ΑΠΟ ΤΟΝ ΙΟ ΤΟΥ ΔΥΤΙΚΟΥ ΝΕΙΛΟΥ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΚΕΝΤΡΟ ΕΛΕΓΧΟΥ & ΠΡΟΛΗΨΗΣ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ (ΚΕ.ΕΛ.Π.ΝΟ.) ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΥΓΕΙΑΣ & ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΗΣ ΕΒΔΟΜΑΔΙΑΙΑ ΕΚΘΕΣΗ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΠΙΤΗΡΗΣΗΣ 24 Οκτ. 2011 ΛΟΙΜΩΞΗ ΑΠΟ ΤΟΝ ΙΟ ΤΟΥ ΔΥΤΙΚΟΥ ΝΕΙΛΟΥ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΓΕΤΩΝΕΣ. πηγή:nasa - Visible Earth

ΠΑΓΕΤΩΝΕΣ. πηγή:nasa - Visible Earth ΠΑΓΕΤΩΝΕΣ πηγή:nasa - Visible Earth ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Παγετώδης δράση Οι παγετώνες καλύπτουν σήµερα το 1/10 περίπου της γήινης επιφάνειας. Η δράση των παγετώνων, αποτέλεσε ένα σηµαντικό µορφογενετικό

Διαβάστε περισσότερα

Η Πόλη έξω από τα Â Ë

Η Πόλη έξω από τα Â Ë Η Πόλη έξω από τα Â Ë Είναι τόσα πολλά αυτά που έχει να κάνει και να δει ο επισκέπτης της Πόλης της Ρόδου, τόσες πολλές οι επιλογές που σίγουρα δεν θα πλήξει. Μέρες ολόκληρες θα µπορούσε κανείς να περάσει

Διαβάστε περισσότερα

Μεταλλευτική δραστηριότητα

Μεταλλευτική δραστηριότητα Μεταλλευτική δραστηριότητα και μέλισσες A. Θρασυβούλου Εργαστήριο Μελισσοκομίας, ΑΠΘ H μεταλλευτική δραστηριότητα στη Χαλκιδική θα επηρεάσει σημαντικά το περιβάλλον της μέλισσας και συνεπώς την ίδια τη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ Μουσείου Φυσικής Ιστορίας Βόλου

ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ Μουσείου Φυσικής Ιστορίας Βόλου Βρείτε στο Ενημερωτικό Δελτίο: ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ Μουσείου Φυσικής Ιστορίας Βόλου Εκπαιδευτικά προγράμματα για σχολικές μονάδες για το σχολικό έτος 2013 2014. Τα νέα Εκπαιδευτικά Προγράμματα του Μουσείου

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ. Υπεύθυνη Έρευνας: Μαρίνα Αϊβαζίδη (σχολικό έτος 2003-2004) ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ. Υπεύθυνη Έρευνας: Μαρίνα Αϊβαζίδη (σχολικό έτος 2003-2004) ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 73 ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ Υπεύθυνη Έρευνας: Μαρίνα Αϊβαζίδη (σχολικό έτος 2003-2004) ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΓΝΩΣΕΩΝ ΚΑΙ ΣΤΑΣΕΩΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ Π.Ε. ΥΤ. ΑΤΤΙΚΗΣ ΣΧΕΤΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

Πολυσταδιακή δειγματοληψία με χρήση quota ως προς τη γεωγραφική κατανομή του πληθυσμού, το φύλο και την ηλικία.

Πολυσταδιακή δειγματοληψία με χρήση quota ως προς τη γεωγραφική κατανομή του πληθυσμού, το φύλο και την ηλικία. Επωνυμία Εταιρείας ΚΑΠΑ RESEARCH A.E. ΑΡ. ΜΗΤΡ : 5 Επωνυμία όνομα Εντολέα Σκοπός δημοσκόπησης Ιδιαίτερα χαρακτηριστικά δείγματος Μέγεθος δείγματος/ γεωγραφική κάλυψη ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟ ΠΑΝΟΡΑΜΑ Έρευνα κοινής γνώμης

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλήνια έρευνα για τη χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών στους μαθητές Έρευνα ESPAD 2011 Αποτελέσματα για το Ν. Γρεβενών

Πανελλήνια έρευνα για τη χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών στους μαθητές Έρευνα ESPAD 2011 Αποτελέσματα για το Ν. Γρεβενών Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγιεινής Πανελλήνια έρευνα για τη χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών στους μαθητές Έρευνα ESPAD 2011 Αποτελέσματα για το Ν. Γρεβενών Σε συνεργασία με το Κέντρο Πρόληψης

Διαβάστε περισσότερα

3. ΚΟΛΠΟΣ ΚΑΙ ΑΛΥΚΕΣ ΕΛΟΥΝΤΑΣ - ΧΕΡΣΟΝΗΣΟΣ ΣΠΙΝΑΛΟΓΚΑΣ ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ: Η Ελούντα βρίσκεται 10 χλµ βόρεια του Αγίου Νικολάου στη θέση της αρχαίας Ολούς.

3. ΚΟΛΠΟΣ ΚΑΙ ΑΛΥΚΕΣ ΕΛΟΥΝΤΑΣ - ΧΕΡΣΟΝΗΣΟΣ ΣΠΙΝΑΛΟΓΚΑΣ ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ: Η Ελούντα βρίσκεται 10 χλµ βόρεια του Αγίου Νικολάου στη θέση της αρχαίας Ολούς. 3. ΚΟΛΠΟΣ ΚΑΙ ΑΛΥΚΕΣ ΕΛΟΥΝΤΑΣ - ΧΕΡΣΟΝΗΣΟΣ ΣΠΙΝΑΛΟΓΚΑΣ ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ: Η Ελούντα βρίσκεται 10 χλµ βόρεια του Αγίου Νικολάου στη θέση της αρχαίας Ολούς. Πρόκειται για οικισµό στο µυχό ενός κλειστού κόλπου που

Διαβάστε περισσότερα

Έφη Πατσατζή, Αρχαιολόγος-Μουσειολόγος Διεύθυνση Εθνικού Αρχείου Μνημείων ΥΠ.ΠΟ.Τ. Ψηφιακός πολιτισμός και επιμέλεια

Έφη Πατσατζή, Αρχαιολόγος-Μουσειολόγος Διεύθυνση Εθνικού Αρχείου Μνημείων ΥΠ.ΠΟ.Τ. Ψηφιακός πολιτισμός και επιμέλεια Μουσειολογία και ψηφιακή επιμέλεια: το ευρωπαϊκό δίκτυο προβολής ATHENA-EUROPEANA στο πλαίσιο διεπιστημονικής συνεργασίας για την ανάδειξη του ψηφιακού πολιτισμού. Έφη Πατσατζή, Αρχαιολόγος-Μουσειολόγος

Διαβάστε περισσότερα

31.03 01.04 02.04 Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο

31.03 01.04 02.04 Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο 31.03 01.04 02.04 Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο 2η στάση 3 ΒΕΡΟΙΑ ΙΩΑΝΝΙΝΑ Άφιξη περίπου... Στο Epirus Palace 5* 7ο χλμ. Ιωαννίνων-Αθηνών Τηλέφωνο: 2651 093555 0 λεπτά ΜΟΥΣΘΕΝΗ 1η στάση 15 λεπτά ΞΑΝΘΗ Αναχώρηση 07.00

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 16 ΤΑ ΒΟΥΝΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΕΔΙΑΔΕΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ

ΜΑΘΗΜΑ 16 ΤΑ ΒΟΥΝΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΕΔΙΑΔΕΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ ΜΑΘΗΜΑ 16 ΤΑ ΒΟΥΝΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΕΔΙΑΔΕΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ Η Ευρώπη είναι ήπειρος κυρίως πεδινή, χωρίς έντονο ανάγλυφο. Τα 2/3 της ηπείρου είναι πεδινές εκτάσεις. Έχει το χαμηλότερο μέσο υψόμετρο από την επιφάνεια

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΓΡΙΑ ΠΑΝΙΔΑ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΦΩΚΙΔΑΣ

Η ΑΓΡΙΑ ΠΑΝΙΔΑ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΦΩΚΙΔΑΣ ΠΑΝΙΔΑ ΦΥΣΙΚΩΝ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΓΕΩΡΓΙΑ ΑΛΕΞΟΠΟΥΛΟΥ - Ε.Ζ.Π &Υ. Η ΑΓΡΙΑ ΠΑΝΙΔΑ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΦΩΚΙΔΑΣ ΙΔΙΑΙΤΕΡΗ ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΟΥΣ ΔΡΥΜΟΥΣ ΟΙΤΗΣ ΚΑΙ ΠΑΡΝΑΣΣΟΥ 2 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Περιγραφή του νομού Φωκίδας... σελ.:3 Εθνικός

Διαβάστε περισσότερα

Τριμηνιαία ενημέρωση για την απασχόληση, τις συνθήκες διαβίωσης και την οικονομία Βασικά μεγέθη & συγκριτικοί δείκτες

Τριμηνιαία ενημέρωση για την απασχόληση, τις συνθήκες διαβίωσης και την οικονομία Βασικά μεγέθη & συγκριτικοί δείκτες ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΠΟΛΥΚΕΝΤΡΟ Διοσκούρων 4 & Πολυγνώτου ΑΘΗΝΑ 105 55 Τηλ. 2103310080, Fax: 2103310083 E-mail: info@kpolykentro.gr Τριμηνιαία ενημέρωση για την απασχόληση, τις συνθήκες διαβίωσης και την οικονομία

Διαβάστε περισσότερα

Δραστηριότητα 1 η : Ζωγραφίζω το αγριοκάτσικο

Δραστηριότητα 1 η : Ζωγραφίζω το αγριοκάτσικο Δραστηριότητα 1 η : Ζωγραφίζω το αγριοκάτσικο Στόχοι: Να εκφραστεί ο μαθητής μέσω των χρωμάτων, να γνωρίσει ότι υπάρχουν αγριοκάτσικα και να ενεργοποιηθεί συναισθηματικά προς αυτά. Παράλληλα να αναπτύξει

Διαβάστε περισσότερα

Ορυκτά και πολύτιμοι λίθοι της Ελλάδας

Ορυκτά και πολύτιμοι λίθοι της Ελλάδας Ορυκτά και πολύτιμοι λίθοι της Ελλάδας Βασίλης Μέλφος Λέκτορας Κοιτασματολογίας-Γεωχημείας Τομέας Ορυκτολογίας, Πετρολογίας, Κοιτασματολογίας Τμήμα Γεωλογίας Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης melfosv@geo.auth.gr

Διαβάστε περισσότερα