ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΚΕΣ ΘΕΣΕΙΣ ΤΗΣ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΚΕΣ ΘΕΣΕΙΣ ΤΗΣ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ"

Transcript

1 ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΚΕΣ ΘΕΣΕΙΣ ΤΗΣ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ Ευαγγελία ΤΣΟΥΚΑΛΑ Η Μακεδονία, πέρα από την πλούσια και πολύ σημαντική διαχρονική ιστορία της, παρουσιάζει επίσης πολύ ενδιαφέρουσα προϊστορία. Μάρτυρες αυτής της φυσικής ιστορίας είναι τα απολιθώματα που αποτελούν αποδείξεις της παρουσίας προϊστορικών ζώων στην περιοχή κατά τη διάρκεια των τελευταίων δέκα περίπου εκατομμυρίων ετών, όπως προκύπτει από τις συστηματικές έρευνες και ανασκαφές του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου σε θέσεις που αναλύονται παρακάτω, καθώς και από άλλες θέσεις της κοιλάδας του Αξιού, της Μυγδονίας λεκάνης, της Νικήτης κ.α., με υπεύθυνους τον καθηγητή Γ. Κουφό και τον επίκουρο καθηγητή Δ. Κωστόπουλο. Γρεβενά Η χώρα των γιγάντων Ένας θαυμαστός προϊστορικός κόσμος έχει έδρα την περιοχή των Γρεβενών. Το ταξίδι στο παρελθόν ξεκινάει από τα Αμπέλια, στις παρυφές της πόλης των Γρεβενών, όπου εμφανίζεται ο πρώτος γίγαντας της περιοχής: πρόκειται για τον δασόβιο ελέφαντα με τους ευθείς χαυλιόδοντες Elephas antiquus Falconer & Cautley, 1847 που έζησε στην περιοχή στο Μέσο Πλειστόκαινο, δηλαδή πριν 200 χιλιάδες χρόνια, είχε ύψος 4,2 μέτρα και βάρος πάνω από 6 τόνους (Εικ. 1). Λίγο πιο πέρα, ο γίγαντας της Μηλιάς: πρόκειται για προγονική μορφή προβοσκιδωτών, ο μαστόδοντας (ζυγόδοντας) Mammut borsoni Hays, 1834 (Εικ. 2). Έζησε στην περιοχή κατά το Άνω Πλειόκαινο, δηλαδή πριν 3 εκατομμύρια χρόνια περίπου. Είχε ύψος 3,5-4 μέτρα, τεράστιους χαυλιόδοντες (οι επιμηκέστεροι στον κόσμο, μήκους 4,39 και 5,02 μέτρων) (Εικ. 3), βάρος 6-8 τόνους και κατανάλωνε κάθε μέρα πάνω από 250 κιλά φυτικής τροφής και πάνω από 300 λίτρα νερό. Το τεράστιο μέγεθος των χαυλιοδόντων δείχνει και το φύλο του ζώου, δηλαδή αρσενικό, αφού τα θηλυκά έχουν πολύ μικρότερους και λεπτούς χαυλιόδοντες. Ο γιγαντιαίος ρινόκερος Dicerorhinus jeanvireti Guérin, 1972, είχε δύο κέρατα, τα οποία δεν απολιθώνονται (δεν έχουν οστέινο πυρήνα όπως τα ελαφοειδή και τα βοοειδή, αλλά αποτελούνται από ένα είδος κερατίνης ουσίας, η οποία μετά το θάνατο του ζώου δε διατηρείται). Είχε χαρακτηριστικό οστεοποιημένο ρινικό τοίχωμα, καλά αναπτυγμένο στο ρινόκερο της Μηλιάς, το οποίο αποτελεί εξελικτικό στοιχείο, αφού στις πιο αρχαϊκές μορφές των ρινόκερων αυτό ήταν μικρότερης εκτάσεως ή εξέλειπε. Ο ρινόκερος της Μηλιάς είναι ένα είδος που προσδιορίστηκε πρώτη φορά στην Ελλάδα με γεωγραφική εξάπλωση, εκτός από τη Γαλλία, την Ιταλία, Βόρεια Θάλασσα, Ρουμανία, Τσεχία, Σλοβακία. Γιγαντιαία μορφή που έφθανε τον 1,5 τόννο και μαρτυράει, όπως και ο μαστόδοντας, το παλαιοπεριβάλλον της περιοχής των Γρεβενών πριν 3 εκατομμύρια χρόνια: ευνοϊκό, με πολύ πλούσια βλάστηση, δηλαδή 1

2 πυκνά δάση και πλούσιοι θάμνοι που ήταν και η τροφή αυτών των γιγάντων. Υπήρχε άφθονο νερό στην περιοχή, αφού και ο ρινόκερος ζει σε περιοχές πλούσιες σε νερό (ποτάμια, λίμνες) και κατανάλωνε πάνω από 100 λίτρα νερού την ημέρα. Το κλίμα την εποχή εκείνη ήταν περισσότερο θερμό από το σημερινό. Στην τάξη των Περισσοδακτύλων (με περιττό δηλαδή αριθμό δακτύλων στα πόδια τους, σε αντίθεση με τα Αρτιοδάκτυλα: βοοειδή ελαφοειδή, χοίροι κ.λπ.) με τους ρινόκερους και τα ιππάρια (Hipparion crassum: μικρόσωμα άλογα με τρία δάκτυλα στα πόδια τους), εντοπίζεται για πρώτη φορά στην Ελλάδα ο τάπιρος της Μηλιάς (Tapirus arvernensis arvernensis Croizet & Jobert, 1828). Το απολιθωμένο σαγόνι που βρέθηκε δείχνει ένα νεαρό τάπιρο, αφού επάνω φέρει νεογιλά δόντια στη διαδικασία αντικατάστασής τους από αυτά της μόνιμης οδοντοστοιχίας. Οι τάπιροι σήμερα αντιπροσωπεύονται από τον ινδικό και τον αμερικανικό τάπιρο. Έχουν κοντόχοντρα πόδια, κολοβή προβοσκίδα που βοηθάει στο τράβηγμα μικρών κλαδιών των δέντρων. Ζουν σήμερα κυρίως σε ελώδεις εκτάσεις και τροπικά δάση της Λατινικής Αμερικής και της Μαλαισίας. Το μήκος μπορεί να φθάσει τα δύο μέτρα, το ύψος το 1,2 μέτρα και το βάρος τα 300 κιλά. Αγαπούν το νερό και κολυμπούν πολύ καλά, όπως τα προβοσκιδωτά και οι ρινόκεροι. Την πανίδα της Μηλιάς συνθέτουν και άλλα φυτοφάγα ζώα: ο αγριόχοιρος Sus arvernensis arvernensis Croizet & Jobert, 1828, τουλάχιστον τέσσερα είδη βοοειδών (Bovidae) μεταξύ των οποίων βίσονες και γαζέλες- Gazella borbonica Deperet, 1884 και τέσσερα είδη ελαφοειδών (Cervidae), μεταξύ των οποίων ο Croizetoceros ramosus (Croizet & Jobert, 1828). Φανατικοί εχθροί όλων αυτών των ζώων ήταν το τρομακτικό αιλουροειδές, ο μαχαιρόδοντας (Homotherium sp.), με τους πολύ επιμήκεις, λεπτούς, πριονωτούς κυνόδοντες, η αρκούδα (Ursus sp.) και το Αγριοθήριο (Agriotherium sp.), το οποίο ήταν μια μορφή γιγαντιαίας αρκούδας, που επίσης για πρώτη φορά βρέθηκε στην Ελλάδα. Τέλος, αξιοσημείωτη είναι η παρουσία τριών ειδών προϊστορικών χερσαίων και λιμναίων χελωνών. Με βάση παραπάνω, κατανοούμε τη σημασία και την αξία των απολιθωμάτων που μας βοηθούν για να μάθουμε για το μακρύ παρελθόν των Γρεβενών, να κατανοήσουμε το παρόν και να εκτιμήσουμε το μέλλον. Είναι ευτυχές το γεγονός που διατηρήθηκαν σε ιδανικές συνθήκες απολίθωσης, μιας και τα περισσότερα λείψανα των φυτών και των ζώων εξαφανίζονται με την πάροδο του χρόνου. Συνεπώς αποτελούν φυσική κληρονομιά του τόπου, επιβάλλουν δε την προστασία, προβολή, αξιοποίηση και ανάδειξη του μοναδικού φυσικού πλούτου της περιοχής μέσω μιας άρτια οργανωμένης υποδομής, όπως το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας στη Μηλιά, που αποτελεί τον πυρήνα διάδοσης της γνώσης και ανάπτυξης του τόπου και προγραμματίζεται να εξελιχθεί σε Κέντρο Παλαιοντολογίας. (Τsoukala & Lister, 1998; Τsoukala, 2000; Tsoukala et al., 2011) 2

3 Σιάτιστα Η δημιουργία της Ιστορικής Παλαιοντολογικής Συλλογής της Σιάτιστας ξεκίνησε στις αρχές του περασμένου αιώνα. Το πρώτο κομμάτι της συλλογής ήταν ένας χαυλιόδοντας προβοσκιδωτού που βρέθηκε το 1902, στην κοιλάδα του Αλιάκμονα. Από το 1906 ακολούθησε συλλογή από εκπαιδευτικούς του Τραμπαντζείου Γυμνασίου, με τη συνδρομή της τοπικής κοινωνίας, με αποτέλεσμα πλήθος παλαιοντολογικών ευρημάτων που εμπλούτιζαν τη συλλογή επί 15 χρόνια. Περιλαμβάνει απολιθώματα που βρέθηκαν στην ευρύτερη περιοχή, που δίνουν στοιχεία κυρίως για την εξέλιξη των προβοσκιδωτών, τη φυσική ιστορία και την προϊστορική κληρονομιά του τόπου. Τα ζώα που προσδιορίζονται κυρίως είναι ελέφαντες, μαμούθ, στεγόδοντες, μαστόδοντες, ρινόκεροι, ελάφια και άλογα. Από τα μαμούθ, το κυριότερο είναι το Μαμούθ του Νότου Mammuthus meridionalis (Nesti, 1825) (Εικ. 4), το μεγαλύτερο και αρχαιότερο από τη σειρά των μαμούθ (της στέπας και το τριχωτό που ακολουθούν), το οποίο είναι δείκτης θερμού κλίματος. Τα είδη αυτά δεν έζησαν ταυτόχρονα στην ευρύτερη περιοχή της Σιάτιστας, φανερώνοντας τη διαχρονική παρουσία των προβοσκιδωτών στη Δυτική Μακεδονία. Τα πιο σημαντικά όμως ευρήματα της Σιάτιστας είναι τμήματα δοντιών Στεγόδοντα (Stegodon sp.), ένα εξαιρετικά σπάνιο προβοσκιδωτό ζώο 3,5 εκατομμυρίων ετών περίπου, που πρώτη φορά εντοπίζεται στην Ευρώπη (Εικ. 5). Η ανακαινισμένη, από το 2011, παλαιοντολογική έκθεση στο Τραμπάντζειο περιλαμβάνει ακριβείς επιστημονικές αναπαραστάσεις των προβοσκιδωτών υπό κλίμακα 1:10 που βασίζονται στα απολιθωμένα λείψανα των ζώων και δημιουργήθηκαν από τον Ολλανδό καλλιτέχνη Remie Bakker υπό την επιστημονική επίβλεψη του ειδικού Dick Mol. Ένα μεγαλύτερο υπό κλίμακα μοντέλο (1:3) έχει ένα μέτρο σε ύψος στον ώμο και αναπαριστά τον πιο διαδεδομένο στη Δυτική Μακεδονία (Πτολεμαΐδα, Περδίκα, Αμύνταιο κ.α.) ελέφαντα με τους ίσιους χαυλιόδοντες (Elephas antiquus Falconer & Cautley, 1847), ο οποίος ζούσε σε θερμή περίοδο κατά τη διάρκεια του Μέσου Πλειστόκαινου. Η αναπαράσταση αυτή βασίστηκε στα ευρήματα του Ελέφαντα του Καλονερίου, ενός μοναδικού τμήματος κρανίου με τους δύο χαυλιόδοντες in situ. Ο δεξιός χαυλιόδοντας είναι πολύ μικρότερος από τον αριστερό, καθώς είχε σπάσει κατά τη διάρκεια της ζωής του ελέφαντα. (Mol, Tsoukala & Batsi, 2010; Tsoukala et al., 2011) Καλαμωτό (Καλίνδοια) H έρευνα στην περιοχή Καλαμωτού της Μυγδονίας λεκάνης ξεκίνησε το 1999, ενώ από το 2000 πραγματοποιήθηκαν ανασκαφές σε δύο θέσεις: Η μία θέση εντοπίζεται περίπου 2 km ΝΑ από το Καλαμωτό, στο ρέμα Βασμούρας απέναντι από την αρχαιολογική θέση Τούμπες, ενώ η άλλη θέση εντοπίζεται 1 km από το Καλαμωτό, στην περιοχή «Χιλιόδενδρα». Μέχρι το 2008 οι συστηματικές παλαιοντολογικές ανασκαφές έφεραν στο φως πάνω από 1500 απολιθωμένα οστά ζώων που έζησαν στην περιοχή πριν από 1 εκατομμύριο χρόνια. 3

4 Προσδιορίστηκε η παρουσία του μαμούθ του νότου Mammuthus meridionalis (Nesti, 1825), ιπποπόταμου Hippopotamus amphibius antiquus Desmarest, 1822, ρινόκερου Stephanorhinus etruscus (Falconer, 1868), ορθογωνόκερου γιγαντιαίου ελαφιού Praemegaceros pliotarandoides (De Alessandri, 1903) (Εικ. 6), βίσονα Bison (Eobison) sp., αλόγου Equus stenonis Cocchi, 1867, λύκου Canis sp., γιγαντιαίας ύαινας Pachycrocuta brevirostris (Aymard, 1846), ελαφιών Cervus sp., Dama sp., καθώς και του τρωκτικού Mimomys savini Hinton, Τα ευρήματα παρουσιάζουν μεγάλο επιστημονικό ενδιαφέρον και δείχνουν ότι το παλαιοπεριβάλλον που ζούσαν τα ζώα ήταν ανοικτό με άφθονα νερά (όπως κυρίως μαρτυρά η παρουσία των ιπποπόταμων και των ρινόκερων) και θερμό κλίμα. Επιπλέον αποτέλεσαν τη βάση για την ίδρυση (2001), τη θεσμοθέτηση (2003) και κατόπιν τον εμπλουτισμό του Μουσείου Φυσικής Ιστορίας στο Καλαμωτό, ώστε οι επισκέπτες να γνωρίσουν την προϊστορία της περιοχής, αποτελώντας ένα πόλο έλξης για τον τουρισμό και την πολιτιστική ανάπτυξη της περιοχής. (Tsoukala & Chatzopoulou, 2005) Κρυοπηγή Η ανακάλυψη της παλαιοντολογικής θέσης έγινε τυχαία, το 1998, από ένα απολιθωμένο δόντι ιππαρίου (μικρόσωμου προϊστορικού αλόγου με χαρακτηριστικά 3 δάκτυλα στα πόδια τους, σε σύγκριση με τα σημερινά που έχουν μόνο ένα) που βρήκε εργάτης σε οικόπεδο, στο χωριό Κρυοπηγή Κασσάνδρας Χαλκιδικής. Αξιοποιώντας την πληροφορία αυτή, πραγματοποιούνται τα τελευταία 15 χρόνια συστηματικές παλαιοντολογικές ανασκαφές με αφθονία απολιθωμάτων. Η μελέτη περίπου δειγμάτων έδειξε ότι στην περιοχή ζούσαν πάνω από είκοσι διαφορετικά είδη ζώων: Περισσοδάκτυλα, όπως τα ιππάρια Hippotherium cf. brachypus, Cremohipparion matthewi/nikosi,?cremohipparion sp. cf. C. mediterraneum και ένα νέο είδος, το Ηipparion phlegrae. Αρτιοδάκτυλα, όπως το μεγάλου μεγέθους βοοειδές Tragoportax sp., τα λίγο μικρότερα Protragelaphus sp., Prostrepsiceros sp. και τα μικρού μεγέθους Nisidorcas planicornis (Pilgrim, 1939) και η γαζέλα Gazella sp. Άλλα αρτιοδάκτυλα είναι οι καμηλοπάρδαλεις Palaeotragus cf. rouenii και cf. Helladotherium duvernoyi, καθώς και ο αγριόχοιρος Propotamochoerus sp. Προβοσκιδωτά όπως ο μαστόδοντας Choerolophodon pentelici Gaudry & Lartet Σαρκοφάγα όπως το αιλουροειδές cf. Metailurus parvulus και οι ύαινες Adcrocuta eximia (Roth & Wagner, 1854), Plioviverops sp., Ictitherium sp. Τα τρωκτικά αντιπροσωπεύονται από την οικογένεια Muridae και τον ύστριχα Hystrix cf. primigenia. Επίσης εντοπίστηκαν λαγόμορφα, πτηνά και χερσαία γιγάντια χελώνα. Η αποκάλυψη πλήρους κρανίου με την κάτω γνάθο, από τα καλύτερα διατηρημένα στον κόσμο, πιθήκου 5-7 εκατομμυρίων ετών, του Μεσοπίθηκου του πεντελικού (Mesopithecus pentelicus Wagner, 1839) (Εικ. 7), προσέδωσε στη θέση της 4

5 Κρυοπηγής επιπλέον διεθνές ενδιαφέρον, μιας και τα πρωτεύοντα είναι πλησιέστερα προς την εξέλιξη του ανθρώπου. Το τοπίο φαίνεται να ήταν ανοικτό τύπου σαβάνας, ενώ το κλίμα ήταν γενικά θερμό και κυμαινόταν από υγρό έως ξηρό. Τα ζώα αυτά από κάποια αιτία (ίσως πλημμύρα), μετά τον ομαδικό θάνατό τους, με την ενέργεια του νερού συγκεντρώθηκαν σε μία θέση, όπου κάτω από κατάλληλες συνθήκες μετατράπηκαν σε απολιθώματα και έτσι διατηρήθηκαν. Η παρατήρηση ότι βρέθηκαν τμήματα σκελετού σε ανατομική θέση μπορεί να ερμηνευτεί ως μικρή μετατόπιση των οστών με τη δράση του νερού. (Tsoukala & Bartsiokas, 2008; Lazaridis & Tsoukala, in press ) Θερμοπηγή Το καλοκαίρι του 1997, κάτοικος του χωριού Θερμοπηγή Σιδηροκάστρου (Σιντική Σερρών) παρατήρησε απολιθωμένα οστά ζώων σε μονοπάτι, στη θέση Πεύκα, 2 περίπου χιλιόμετρα από το χωριό. Οι έρευνες με την πρώτη αυτοψία άρχισαν το 1998, ενώ το 1999 ξεκίνησαν οι συστηματικές ανασκαφές μέχρι σήμερα. Από το 2011 ξεκίνησε η συνεργασία του ΑΠΘ με το Ινστιτούτο Παλαιοντολογίας του Πανεπιστημίου της Βιέννης και με το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας της Σόφιας με αντικείμενο την απολιθωματοφόρα θέση της Θερμοπηγής, η οποία συνεχίζεται. Τα αποτελέσματα είναι ενδιαφέροντα και εντυπωσιακά, καθώς η αφθονία των απολιθωμάτων και η ποικιλία στη σύνθεση της πανίδας δίνει σημαντικά στοιχεία: Η μελέτη των περίπου δειγμάτων απέδειξε ότι στην περιοχή ζούσαν πάνω από είκοσι διαφορετικά είδη ζώων: Περισσοδάκτυλα, όπως τα ιππάρια Hipparion brachypus Hensel, 1862, Hipparion cf. dietrichi Wehrli, Hipparion mediterraneum Roth & Wagner, 1855, Hipparion cf. macedonicum και ο ρινόκερος Dicerorhinus pikermiensis (Toula, 1906). Αρτιοδάκτυλα, όπως τα βοοειδή Tragoportax cf. amalthea Gaudry, Palaeoreas lindermayeri (Wagner, 1848), Prostrepsiceros cf. axiosi Kostopoulos, 2004, Criotherium? sp., and Gazella sp. Άλλα αρτιοδάκτυλα όπως οι καμηλοπάρδαλεις Bohlinia cf. attica Gaudry & Lartet, 1856, cf. Palaeotragus rouenii Gaudry, Helladotherium duvernoyi Gaudry & Lartet, 1856, καθώς και οι αγριόχοιροι Microstonyx major (Gervais, 1848) και Propotamochoerus cf. hysudricus. Τα προβοσκιδωτά αντιπροσωπεύονται με ένα μεσαίου μεγέθους μαστόδοντα, ενώ τα σαρκοφάγα από τα αιλουροειδή Pristifelis attica (Wagner, 1857), Paramachairodus sp., Machairodus sp. και την ύαινα Adcrocuta eximia (Roth & Wagner, 1854). Το πιο σημαντικό εύρημα μέχρι τώρα είναι το καλύτερα παγκοσμίως διατηρημένο κρανίο του αγκυλοθήριου, ενός περισσοδάκτυλου φυτοφάγου ζώου, στην ίδια τάξη των αλόγων και ρινόκερων (Εικ. 8). Συγκεκριμένα, το αγκυλοθήριο το πεντελικό Ancylotherium pentelicum (Gaudry & Lartet, 1856) βρέθηκε πρώτη φορά στο Πικέρμι της Αττικής παρουσιάζοντας μία αξιοσημείωτη γεωγραφική εξάπλωση. Οι θέσεις που έχει βρεθεί χρονολογούνται στο Τουρόλιο ( εκατομμύρια χρόνια). Σαν ζώο είχε μεγάλο μέγεθος, φτάνοντας σχεδόν 500 κιλά βάρος και έφτανε τα περίπου δύο μέτρα ύψος στον ώμο, δικαιολογώντας και το συνθετικό «θηρίο» στην ονομασία του. Ιδιαίτερο 5

6 σκελετικό χαρακτηριστικό των ζώων αυτών αποτελούν οι χαρακτηριστικά γαμψές οπλές τους στα πολύ μακριά εμπρόσθια, σε σχέση με τα κοντά οπίσθια άκρα. Η διατροφή του ήταν καρποί, φύλλα, βλαστοί και κλαδιά. Από τη μελέτη του κρανίου της Θερμοπηγής παρατηρείται διόγκωση των μετωπιαίων κόλπων, η οποία θα πρέπει να συσχετίζονταν με μία «στρατηγική» ανάπτυξης πιο έντονου κρανιακού προφίλ (δηλ. να δείχνει μεγαλύτερο), δεδομένου ότι το κρανίο των ζώων αυτών είναι συγκριτικά μικρό για το σώμα τους, με σκοπό την πιο τρομακτική όψη και αποφυγή των θηρευτών του. Ακόμη θα μπορούσε να χρησιμεύει για τον εντυπωσιασμό των θηλυκών ζώων, όπως συμβαίνει και σε άλλα ζώα, που όμως είναι δύσκολο να επιβεβαιωθεί χωρίς να είναι γνωστό το φύλο των κρανίων που έχουν βρεθεί, τόσο από το αγκυλοθήριο το πεντελικό, όσο και από παρόμοια είδη. Το τοπίο, όπως και στην αντίστοιχη θέση της Κρυοπηγής, φαίνεται να ήταν ανοικτό τύπου σαβάνας, ενώ το κλίμα ήταν γενικά θερμό και κυμαινόταν από υγρό έως ξηρό. Ελάχιστα τμήματα σκελετού βρέθηκαν σε ανατομική θέση, ενώ σε αρκετά δείγματα παρατηρήθηκαν παραμορφώσεις, κυρίως από νεοτεκτονικά αίτια, δηλαδή θραύση με τη δράση ρηγμάτων και κατόπιν μετακίνηση, στρέψη κ.λπ. Τα απολιθώματα εκτίθενται στο Μουσείο Φυσικής Ιστορίας της Θερμοπηγής. (Geraads, Tsoukala & Spassov, 2007) ΣΠΗΛΑΙΑ Ο άνθρωπος και τα σπήλαια υπήρξαν, από τους προϊστορικούς ακόμα χρόνους, έννοιες στενά συνδεδεμένες μεταξύ τους εφόσον ο άνθρωπος κατέφυγε εκεί για να κατοικήσει και να προστατευθεί από τις αντίξοες καιρικές συνθήκες και τα άγρια ζώα. Αυτά βέβαια είχαν αναζητήσει νωρίτερα από αυτόν καταφύγιο στα σπήλαια για τη χειμερινή νάρκη τους, για να γεννήσουν και να προστατεύσουν τα μικρά τους. Οι τεταρτογενείς πανίδες είναι στενά συνδεδεμένες με τα σπήλαια αφού στο περιβάλλον τους υπάρχουν ιδανικές συνθήκες απολίθωσης με αποτέλεσμα να αποτελούν τα πληρέστερα αρχεία πληροφοριών για τους παλαιοντολόγους. Τρία είναι τα σημαντικότερα με παλαιοντολογικό ενδιαφέρον σπήλαια στη Μακεδονία: των Πετραλώνων, του Σπηλαιοπάρκου Αλμωπίας και του Αγίου Γεωργίου Κιλκίς. Γενικά, το ευρύτερα διαδεδομένο ζώο στις παλαιοπανίδες του Πλειστόκαινου είναι η Αρκούδα των Σπηλαίων, με αφθονία απολιθωμάτων που αποτελούν άριστο αρχείο πληροφοριών για όλη την Ευρώπη. Από τα υπόλοιπα εξαφανισμένα μεγάλα σαρκοφάγα, διαδεδομένα ήταν οι ύαινες που επίσης κατοικούσαν τα σπήλαια, καθώς και τα αιλουροειδή το Λιοντάρι των Σπηλαίων και η Λεοπάρδαλη. Ιδιαίτερα το σπήλαιο του Αγίου Γεωργίου ήταν το κυριότερο στην Ελλάδα αποκλειστικό άντρο υαινών, όπου δεν υπήρξε ποτέ παρουσία της αρκούδας. Τα υπολείμματα της τροφής των υαινών με τον ιδιαίτερο τρόπο θραυσμού οδήγησαν σε παρεξηγήσεις σχετικά με την ανθρώπινη παρουσία στα σπήλαια, καθώς ένας μη ειδικός και ανυποψίαστος μελετητής μπορεί να τα διαγνώσει λανθασμένα ως οστέινα εργαλεία, σκόπιμα διαμορφωμένα από τον προϊστορικό άνθρωπο (pseudo-outils, ψευδοεργαλεία). 6

7 Τα στοιχεία που συγκεντρώθηκαν από τα σπήλαια αυτά δείχνουν το έντονο ενδιαφέρον από την πλευρά της ταφονομίας, ηθολογίας ζώων, συνθηκών ιζηματογένεσης στα σπήλαια, παλαιο- και μικροκλίματος, παλαιοπεριβάλλοντος κ.λπ. Σπήλαιο Αγίου Γεωργίου Κιλκίς Το σπήλαιο ανακαλύφθηκε τυχαία, το 1925, από το λατόμο Γεώργιο Παυλίδη (Μπουλασίκη). Το 1960 έγινε η πρώτη χαρτογράφηση και αργότερα, το 1986, η αξιοποίησή του από τη σπηλαιολόγο Άννα Πετροχείλου, συμβάλλοντας στην πολιτιστική και τουριστική ανάπτυξη του Κιλκίς. Το 1967 βρέθηκαν τα πρώτα απολιθώματα και από το 1989 ξεκίνησε η συστηματική τους μελέτη. Το σπήλαιο, πέρα από τον πλούσιο διάκοσμο με μεγάλη ποικιλία στα «κοράλλια των σπηλαίων», έχει επίσης μεγάλο παλαιοντολογικό ενδιαφέρον, αφού αναγνωρίστηκαν πολλά απολιθωμένα οστά των ζώων. Αυτά ανήκουν: στη Στικτή Ύαινα των Σπηλαίων Crocuta crocuta spelaea (Goldfuss, 1823), αλεπού Vulpes vulpes (Linnaeus, 1758), γιγαντιαία νυφίτσα Mustela putorius robusta Newton, 1894, στα άλογα: Ευρωπαϊκός Άγριος Ημίονος Equus hydruntinus (Regalia, 1907) και Equus caballus Linnaeus, 1758, στο Πρωτόγονο Βόδι Bos primigenius Bojanus, 1827, Κόκκινο Ελάφι Cervus elaphus Linnaeus, 1758, Γιγαντιαίο Ελάφι Megaloceros giganteus (Blumenbach, 1799) καθώς και σε μικροθηλαστικά. Εντοπίστηκαν τρωκτικά (Rodentia Bowdisch, 1821) και συγκεκριμένα οι οικογένειες: Muridae, Cricetidae, Spalacidae, Sciuridae και Arvicolidae, σκαντζόχοιροι, μυγαλές, τυφλοπόντικες, εντομοφάγα (Insectivora Bowdisch, 1821) και χειρόπτερα (Chiroptera Blumenbach, 1779) - νυχτερίδες. Η κατοίκηση του σπηλαίου κατά το παρελθόν από τις ύαινες αποδεικνύεται από την παρουσία νεαρών ατόμων (νεογιλά δόντια, οστά χωρίς συνοστεωμένες επιφύσεις), των υπολειμμάτων της τροφής της με το χαρακτηριστικό θραυσμό, καθώς και από τους πολλούς κοπρόλιθους. Οι ύαινες τρέφονται με πτώματα και δε λαμβάνουν μόνο τους μαλακούς ιστούς, αλλά και τα σκληρά μέρη. Το χαρακτηριστικό που διακρίνει τα περιττώματά τους είναι η χημική και ορυκτολογική σύνθεση, λόγω της πολύ υψηλής περιεκτικότητας των οστών στη δίαιτα των υαινών, καθιστώντας τους κοπρόλιθους εξαιρετικά ανθεκτικούς και αναμφίβολα ένα παράγοντα στη διατήρησή τους σε απολιθωμένη μορφή. Ειδικά σε σπήλαια, αυτά τα περιττώματα είναι συχνά καλά διατηρημένα και πολύ χαρακτηριστικά ώστε να μπορούν εύκολα να διακριθούν από αυτά των άλλων μεγάλων σαρκοφάγων. Οι ύαινες τρέφονται επίσης με βλάστηση, όπως φυτά, σπόρους και φρούτα. Τα σκληρά αλλά μικροσκοπικά υπολείμματα των φυτών, όπως η γύρη, μπορούν εύκολα να διατηρηθούν στα περιττώματά τους. Η ανάλυση αυτών των απολιθωμένων περιττωμάτων παρέχει πολύτιμες πληροφορίες, που μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την ανασυγκρότηση του παλαιο - περιβάλλοντος μέσα στο οποίο ζούσαν κάποτε αυτά τα ζώα. Απόλυτες χρονολογήσεις, εκτός από την παλαιοντολογική προσέγγιση, έδωσαν απάντηση γύρω από την ηλικία των απολιθωμάτων του Κιλκίς. Έρευνες και αναλύσεις σε δόντια της ύαινας των σπηλαίων και του άγριου ημίονου έδωσαν 7

8 αποτελέσματα: και χρόνια για την πρώτη και χρόνια για το δεύτερο. Τα συμπεράσματα που προκύπτουν είναι σημαντικά, αφού αποδεικνύεται ότι η Ελλάδα αποτέλεσε καταφύγιο των υαινών για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα σε σχέση με την υπόλοιπη Ευρώπη. Το σπήλαιο Αγίου Γεωργίου παρουσιάζει τις εξής μοναδικότητες: α) αποτελεί το μόνο αποκλειστικό άντρο υαινών, αφού κατοικούσαν μόνο αυτές, β) προσδιορίστηκε για πρώτη φορά στην Ελλάδα υποείδος γιγαντιαίας νυφίτσας και γ) το πλούσιο και καλά διατηρημένο υλικό του άγριου ευρωπαϊκού ημίονου είναι από τα μοναδικά που αντιπροσωπεύουν το είδος αυτό στον κόσμο (Εικ. 9). Η παλαιοντολογική έκθεση, σε δημοτικό χώρο στο λόφο Αγίου Γεωργίου, έχει στόχο την προστασία και ανάδειξη του πολύτιμου θησαυρού των απολιθωμάτων που μας διηγούνται την εικόνα του Κιλκίς πριν χρόνια, το παλαιοπεριβάλλον, τις κλιματικές και περιβαλλοντικές αλλαγές που οδήγησαν τα προϊστορικά ζώα στην εξαφάνιση. (Tsoukala, 1992α, Bassiakos & Tsoukala, 1996) Σπήλαιο των Πετραλώνων Χαλκιδικής Αποτελεί ένα από τα σπουδαιότερα σε παλαιοντολογικό υλικό σπήλαια της Ευρώπης. Ανακαλύφθηκε το 1959 και ένα χρόνο αργότερα, το 1960, ανακαλύφθηκε το περίφημο κρανίο του προϊστορικού ανθρώπου. Η εξερεύνησή του έγινε το 1962, με εντολή της Ελληνικής Σπηλαιολογικής Εταιρίας, από την Α. Πετροχείλου και τον Ι. Ιωάννου. Ο Πετρόχειλος (1960, 1965) και οι καθηγητές Π. Κόκκορος και Α. Κανέλλης από το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης άρχισαν την έρευνα και κατόπιν οι καθηγητές Γ. Μαρίνος, Λ. Σωτηριάδης, Κ. Σολδάτος, Ε. Μανέ, Π. Ρεντζεπέρης, Ι. Μελέντης και ο Α. Τσαγκάρης πραγματοποίησαν παλαιοντολογικές ανασκαφές και συνέλεξαν υλικό από 13 σημεία του σπηλαίου. Ανασκαφές πραγματοποίησε αργότερα και ο Δρ. Α. Πουλιανός με τους συνεργάτες του, το δε υλικό εκτίθεται στο κτίριο των συλλογών του Σπηλαίου των Πετραλώνων. Πολύ πλούσια είναι η πλειστοκαινική πανίδα μεγάλων θηλαστικών που ζούσαν στην περιοχή της Χαλκιδικής και βρέθηκαν στο σπήλαιο των Πετραλώνων. Από την «παλιά συλλογή» χιλιάδων δειγμάτων που βρίσκονται στο Παλαιοντολογικό Μουσείο ΑΠΘ, 1500 από τα πιο καλοδιατηρημένα και χαρακτηριστικά απολιθώματα αποδόθηκαν σε 22 διαφορετικά είδη: Σαρκοφάγα - Κυνίδες- Canis lupus mosbachensis Soergel, 1925, Xenocyon cf. lycaonoides, Vulpes vulpes Linnaeus, 1758, Αρκτίδες- Ursus spelaeus Rosenmüller, 1794 (Εικ. 10), Ursus deningeri Von Reichenau, 1904, Ursus cf. arctos, Υαινίδες - Crocuta spelaea intermedia Serres, 1828, Crocuta sp., Pliohyaena perrieri (Croizet & Jobert, 1828), Αιλουροειδή- Panthera leo spelaea (Goldfuss, 1810), Felis silvestris Schreber, Φυτοφάγα - Ιππίδες- Equus petraloniensis Tsoukala, 1989, Equus caballus ssp., Ρινόκερος - Dicerorhinus hemitoechus (Falconer 1868), μεγάλα βοοειδή - Bos primigenius Bojanus, 1827, Bison priscus Bojanus, 1827, μικρά βοοειδή - Pliotragus macedonicus Cregut - Bonnoure & Tsoukala, 2005, Capra ibex 8

9 macedonica Sickenberg, 1971, Ελαφίδες- Praemegaceros sp., Cervus elaphus Linnaeus, 1758, Dama dama Linnaeus, 1758, Αγριόχοιρος- Sus scrofa Linnaeus, Η μελέτη των ειδών έδειξε ότι αυτά ανήκουν σε δύο διαφορετικές πανίδες: η μία θεωρείται αρχαϊκή και είναι του κατώτερου Μέσου Πλειστόκαινου, αλλά νεότερη των ετών και n άλλη φθάνει μέχρι το Ανώτερο Πλειστόκαινο ( χρόνια), συμπεριλαμβανομένων και των μεταβατικών μορφών. Η απουσία σύγχρονης πανίδας δηλώνει ότι η σπηλιά έκλεισε κατά τη διάρκεια του Ανώτερου Πλειστόκαινου. Οι πανίδες έχουν ενδημικό, κυρίως, χαρακτήρα και βρέθηκαν ανακατωμένες μεταξύ τους και αυτό πιστεύεται ότι οφείλεται στη δράση του νερού που έρεε επιφανειακά μέσα στη σπηλιά. Αυτό αποδεικνύεται από τις αλλοιώσεις που παρατηρούνται επάνω στα οστά, από το στρογγύλεμα αυτών από τη μεταφορά, από τα άφθονα μεμονωμένα δόντια και τους διασκορπισμένους σκελετούς. Η πλειονότητα των δειγμάτων πού μελετώνται ανήκει σε φυτοφάγα ζώα, που αποτελούσαν την κύρια πηγή τροφής των σαρκοφάγων. Τα σαρκοφάγα χρησιμοποιούσαν κατά διαστήματα τη σπηλιά ως κατοικία τους και αυτό αποδεικνύεται από τη συχνή παρουσία πολύ νεαρών ατόμων, τα υπολείμματα της τροφής τους, καθώς και την παρουσία κοπρόλιθων. Το κλίμα γενικά ήταν θερμό και έτσι φαίνεται ότι η δράση των Παγετώνων του Πλειστοκαίνου είχε πιο ήπιο χαρακτήρα για το νότιο τμήμα της Ευρώπης, όπου βρίσκεται και η Ελλάδα. Το παλαιοπεριβάλλον ήταν μικτό (ανοικτό με πετρώδη εδάφη) που διακόπτονταν από δάση ή θάμνους. (Τσουκαλά, 1989; Tsoukala, 1991; Tsoukala, 1992β; Cregut-Bonnoure & Tsoukala, 2005; Baryshnikov & Tsoukala, 2010) Το σπήλαιο των Λουτρών Αλμωπίας Το Σπήλαιο Α ή Αρκουδοσπηλιά ανήκει στο «Σπηλαιοπάρκο Αλμωπίας», όπως ορίστηκε το 1990 από τον σπηλαιολόγο I. Ιωάννου, με βάση το σύνολο των σπηλαιολογικών και των επιστημονικών ενδιαφερόντων που εντοπίστηκε στην περιοχή του φαραγγιού, με τη σπάνια φυσική ομορφιά, στους πρόποδες του Βόρα. Το 1990 οργανώθηκε η πρώτη Πανελλήνια Σπηλαιολογική Έρευνα, ενώ η πρώτη ανασκαφή ξεκίνησε το 1992, μετά από πληροφορίες για την παρουσία απολιθωμάτων που φανερώθηκαν από τις εκτεταμένες λαθρανασκαφές μέσα στα σπήλαια. Η συστηματική ανασκαφική έρευνα συνεχίστηκε κατά τα έτη 1993, 1994, 1996 και από το 1999 μέχρι σήμερα, σε συνεργασία με την Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας και Σπηλαιολογίας του ΥΠΠΟ (μέχρι το 2000) και το Πανεπιστήμιο της Βιέννης (1996 μέχρι σήμερα). Η μελέτη έδειξε την παρουσία τόσο μεγάλων, όσο και μικρών θηλαστικών. Βρέθηκαν άφθονα απολιθωμένα δείγματα της αρκούδας των σπηλαίων Ursus ingressus Rabeder, Hoffreiter, Nagel, Withalm, 2004) (Εικ. 11) και χιλιάδες νεογιλά δόντια και οστά νεαρών αρκούδων. Άλλα μεγάλα σαρκοφάγα ήταν: στικτή ύαινα των σπηλαίων Crocuta crocuta spelaea (Goldfuss, 1823), λεοπάρδαλη Panthera pardus (Linnaeus, 1758), λιοντάρι Panthera leo spelaea Goldfuss, 1810, αλεπού Vulpes vulpes (Linnaeus, 1758), Meles meles Linnaeus, Από τα 9

10 φυτοφάγα προσδιορίστηκαν αρτιοδάκτυλα: άγριο βόδι Bos primigenius Bojanus, 1827, άγριο κατσίκι Capra ibex Linnaeus, 1758, αγριόγιδο Rupicapra rupicapra Linnaeus, 1758, ελάφι Cervus elaphus Linnaeus, 1758, δαμαλίς ή πλατώνι Dama dama Linnaeus, Προσδιορίστηκαν επίσης μικρά θηλαστικά (νυχτερίδες, εντομοφάγα, τρωκτικά και λαγόμορφα) που έχουν σήμερα εξαφανιστεί και που βοηθούν (όπως και τα μεγάλα) στη γνώση της βιομετρίας, της γεωγραφικής εξάπλωσής τους, καθώς και του παλαιοπεριβάλλοντος όπου αυτά ζούσαν κατά την ανώτερη πλειστοκαινική περίοδο. Αυτά είναι: Chiroptera (Χειρόπτερα, Νυχτερίδες): Rhinolophus sp., Miniopterus sp., Myotis sp., Insecticora (Εντομοφάγα: σκαντζόχοιροι κ.α.): Erinaceus cf. europaeus, Sorex sp. (cf. araneus), Sorex cf. minutus, Crocidura sp. Rodentia (Τρωκτικά: σκίουροι, ποντικοί κ.α.): Spermophilus sp., Arvicola terrestris, Microtus arvalis & agrestis, Microtus nivalis, Microtus (Pitymys) cf. multiplex, Clethrionomys sp., Apodemus aff. mystacinus, Apodemus sylvaticus & flavicollis, Cricetulus migratorius, Mesocricetus newtoni, Dryomys nitedula, Glis glis, Muscardinus cf. avellanarius, Sicista subtilis, Spalax leucodon και Lagomorpha (Λαγόμορφα): Lepus cf. europaeus. Οι έρευνες στο σπήλαιο Λουτρών Αλμωπίας δίνουν επιπλέον πολλά σημαντικά ταφονομικά στοιχεία όπως τα ίχνη κυνοδόντων πάνω στα οστά της αρκούδας μαρτυρώντας την παρουσία νεκροφάγου, η αφθονία και η ποικιλία μοναδικά αντιπροσωπευτική για τα ελληνικά σπήλαια- των γαλακτικών δοντιών, η διάκριση οντογενετικών σταδίων ηλικίας και θνησιμότητας του πληθυσμού των αρκούδων, ο φυλετικός διμορφισμός, η παλαιοπαθολογία κ.α. Η μελέτη των μορφότυπων των δοντιών δείχνει ένα σύνθετο εξελιγμένο στάδιο της αρκούδας των σπηλαίων. Οι απόλυτες χρονολογήσεις από το Πανεπιστήμιο της Βιέννης έδωσαν ηλικίες χρόνια για την αρκούδα, από οστό που βρέθηκε στα ιζήματα του δαπέδου της σπηλιάς και χρόνια για τα μικροθηλαστικά στις νεότερες αποθέσεις του θαλάμου LAC Ia του σπηλαίου, που ήταν κυρίως το αποτέλεσμα των στρατηγικών διατροφής ενός μεγάλου αρπακτικού, ίσως του Μπούφου Bubo bubo (Linnaeus, 1758). Αξιοσημείωτη είναι και η μεγάλη ποικιλία της παλαιοπανίδας πουλιών και ερπετών. Η παρουσία ανθρώπινης δραστηριότητας κατά το Άνω Πλειστόκαινο θεωρείται μηδαμινή, αφού μόνο ένα λίθινο εργαλείο βρέθηκε τυχαία ανάμεσα στα χιλιάδες ευρήματα του σπηλαίου. Τα σπήλαια της Αλμωπίας ήταν ο φυσικός χώρος που κατέφυγε η αρκούδα για τη χειμερινή της νάρκη, για να προστατευθεί από το κρύο της τελευταίας παγετώδους περιόδου και να γεννήσει τα μικρά της. Τα ιζήματα της σπηλιάς αποτέλεσαν ιδανικό περιβάλλον απολίθωσης, ώστε σήμερα να είναι τα πολυτιμότερα αρχεία πληροφοριών. Τέλος, η μελέτη της αρκούδας των σπηλαίων, του πιο γνωστού γνήσιου ενδημικού ζώου της Ευρώπης, συμβάλλει στη γνώση της Προϊστορίας στην περιοχή της Αλμωπίας, του παλαιοπεριβάλλοντος, όπου αυτή έζησε πριν χρόνια περίπου και επιπλέον συμβάλλει στη γνώση της εξέλιξης. Τα απολιθώματά της, καθώς και άλλα ευρήματα εκτίθενται στο Φυσιογραφικό Μουσείο Αλμωπίας στα Λουτρά και στην Αριδαία. (Tsoukala et al., 2006) 10

11 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ BARYSHNIKOV, G.F. & TSOUKALA, E., New analysis of the Pleistocene carnivores from Petralona Cave (Macedonia, Greece) based on the Collection of the Thessaloniki Aristotle University. Geobios, 43: , +15p. tables. BASSIAKOS, Y. & TSOUKALA, E ESR dating suitability of Quaternary fossil remains; a hyaenid tooth example and new data on the fauna from Agios Georgios cave (Kilkis, Macedonia). Proceedings of the 2nd Symposium of the Hellenic Archaeometrical Society (26-28 March 1993): 59-76, Thessaloniki. CRÉGUT-BONNOURE E. & TSOUKALA E., The Pleistocene Bovids from the Petralona cave (Macedonia, Greece): New interpretations and biogeographical implications. Quaternaire Supplement. Hors-serie 2: , Paris. GERAADS D., TSOUKALA E. & SPASSOV N., A skull of Ancylotherium (Chalicotheriidae, Mammalia) from the Late Miocene of Thermopigi (Serres, N. Greece), and the relationships of the genus. Journal of Vertebrate Palaeontology, 27(2): LAZARIDIS G. & TSOUKALA, E. (in press). Hipparion phlegrae sp. nov. (Mammalia, Perissodactyla): A new species from the Turolian locality of Kryopigi (Kassandra, Chalkidiki, Greece). Journal of Vertebrate Palaeontology. MOL, D., TSOUKALA, E. & BATSI A., A Stegodon from the area of Siatista (Kozani, Macedonia, Greece), the first evidence of the presence of Stegodon in Europe. Quaternaire, Hors série (3): ΤΣΟΥΚΑΛΑ Ε., Συμβολή στη μελέτη της παλαιοπανίδας των μεγάλων Σπονδυλωτών (Carnivora, Perissodactyla, Artiodactyla) του σπηλαίου των Πετραλώνων της Χαλκιδικής. Διδακτορική Διατριβή, Τμήμα Γεωλογίας, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο, Επιστημονική Επετηρίδα παραρτ. 8, σελ. (124 σχ., 64 πίν.) και 62 πίν. φωτ., Θεσσαλονίκη, TSOUKALA E., Contribution to the study of the Pleistocene fauna of large mammals (Carnivora, Perissodactyla, Artiodactyla) from Petralona cave (Chalkidiki, N. Greece). Preliminary report. Compte Rendus à l Academie des Sciences de Paris, 312: TSOUKALA E., 1992α. The Pleistocene large mammals from the Agios Georgios Cave, Kilkis (Macedonia, N. Greece). Geobios, 25 (3): TSOUKALA E., 1992β. Quaternary faunas of Greece. Courier Forsch.-Inst. Seckenberg, 153: 79-92, Frankfurt a. M. ΤSOUKALA E., Remains of a Pliocene Mammut borsoni (Hays 1834) from Milia (Grevena, W. Macedonia, Greece). Annales de Paleontologie, 86(3): TSOUKALA, E. & BARTSIOKAS Α New Mesopithecus pentelicus specimens from Kryopigi, Macedonia, Greece. Journal of Human Evolution, 54: , N. Y. TSOUKALA E. & CHATZOPOULOU K., A new Early Pleistocene (Latest Villafranchian) site of large mammals in Kalamotο of the Mygdonia basin (Maced., Greece). Preliminary report. Mitt. Komm. Quartärforsch. Österr. Akad. Wiss. 14: , Wien. ΤSOUKALA E. & LISTER Α., Remains of straight-tusked elephant, Elephas (Palaeoloxodon) antiquus Falc. & Caut. (1847), ESR-dated to Oxygen Isotope Stage 6 from Grevena (W. Macedonia, Greece). Bolletino della Societa Paleontologica Italiana, 37(1): , 4pls., Modena. TSOUKALA E., CHATZOPOULOU K., RABEDER G., PAPPA S., NAGEL D. & WITHALM G Paleontological and stratigraphical research in Loutra Arideas Bear Cave (Almopia Speleopark, Pella, Macedonia, Greece).Proceedings of the 12 th International Cave Bear Symposium, Thessaloniki/ Aridea, 2-5 November Scientific Annals, School of Geology, Aristotle University, special volume 98: 41-67, Thessaloniki. TSOUKALA, E., MOL, D., PAPPA, S., VLACHOS, E., LOGCHEM, W. v., VAXEVANOPOULOS, M. & REUMER J., Elephas antiquus in Greece: New finds and a reappraisal of older material (Mammalia, Proboscidea, Elephantidae). Quaternary International, 245: Eυαγγελία ΤΣΟΥΚΑΛΑ-Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Γεωλόγος-Βιολόγος- Δρ. Παλαιοντολογίας Τμήμα Γεωλογίας, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο, «Προ-ιστορήματα» (ΙSSN ) Paleontological sites of Prehistoric Macedonia - Evangelia TSOUKALA,

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΠΑΝΙΔΑΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΕΠΟΧΗ ΜΕΧΡΙ ΤΟΥΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΥΣ ΧΡΟΝΟΥΣ ΒΑΣΙΣΜΕΝΗ ΣΕ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΑΝΑΣΚΑΦΩΝ

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΠΑΝΙΔΑΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΕΠΟΧΗ ΜΕΧΡΙ ΤΟΥΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΥΣ ΧΡΟΝΟΥΣ ΒΑΣΙΣΜΕΝΗ ΣΕ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΑΝΑΣΚΑΦΩΝ Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΠΑΝΙΔΑΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΕΠΟΧΗ ΜΕΧΡΙ ΤΟΥΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΥΣ ΧΡΟΝΟΥΣ ΒΑΣΙΣΜΕΝΗ ΣΕ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΑΝΑΣΚΑΦΩΝ Αναστάσιος Λεγάκις Ζωολογικό Μουσείο, Τμ. Βιολογίας, Παν. Αθηνών 5 ο Πανελλήνιο

Διαβάστε περισσότερα

1... 9. Action & Partners Business Development Advisors

1... 9. Action & Partners Business Development Advisors μ μ... 1... 9 1.... 9... 10... 21 1. μ... 23 2. «μ»... 24 3.... 24 4.... 24 5.... 24 6.... 24 7. -... 24 2. :...27 2.1. :... 29 2.2. μ... 33 μ... 34 2.3. μ μ... 36 2.4. μ... 36 μ μ -... 37 )... 37 ) O

Διαβάστε περισσότερα

OΥΡΑΝΟΠΙΘΗΚΟΣ Ο ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΟΣ

OΥΡΑΝΟΠΙΘΗΚΟΣ Ο ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΟΣ 1 OΥΡΑΝΟΠΙΘΗΚΟΣ Ο ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΟΣ (Ouranopithecus macedoniensis) ΓEΩΡΓΙΟΣ Δ. ΚΟΥΦΟΣ Καθηγητής Παλαιοντολογίας, Α.Π.Θ. Ιστορικό Η παρουσία απολιθωμένων θηλαστικών ζώων στην ευρύτερη κοιλάδα του Αξιού ποταμού

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΣΠΟΝΔΥΛΩΤΩΝ

ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΣΠΟΝΔΥΛΩΤΩΝ ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΣΠΟΝΔΥΛΩΤΩΝ Μάθημα 10ο: Ο ελληνικός χώρος Η εξέλιξη της Μεσογείου και του Ελληνικού χώρου Απολιθώματα Ιχθύων της Ελλάδας Απολιθώματα Ερπετών της Ελλάδας Απολιθώματα Πτηνών της Ελλάδας Απολιθωματοφόρες

Διαβάστε περισσότερα

Τα θηλαστικά της Ελλάδας (Προαπαιτούμενο για το μάθημα θεωρείται η καλή γνώση του αντίστοιχου μέρους του μαθήματος Ζωολογία ΙΙ.)

Τα θηλαστικά της Ελλάδας (Προαπαιτούμενο για το μάθημα θεωρείται η καλή γνώση του αντίστοιχου μέρους του μαθήματος Ζωολογία ΙΙ.) Τα θηλαστικά της Ελλάδας (Προαπαιτούμενο για το μάθημα θεωρείται η καλή γνώση του αντίστοιχου μέρους του μαθήματος Ζωολογία ΙΙ.) 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Τα θηλαστικά είναι η πιο διαφοροποιημένη ομάδα σπονδυλωτών με

Διαβάστε περισσότερα

Ξενάγηση στο χώρο των απολιθωμάτων της Αττικής

Ξενάγηση στο χώρο των απολιθωμάτων της Αττικής Νικόλαος Συμεωνίδης Δρ Γεωλογίας και Παλαιοντολογίας Πανεπιστημίου Αθηνών και μέλος της Αυστριακής Ακαδημίας Επιστημών Ξενάγηση στο χώρο των απολιθωμάτων της Αττικής ΚΟΙΤΑΖΟΝΤΑΣ ΚΑΝΕΙΣ σήμερα το Αττικό

Διαβάστε περισσότερα

Στο πλαίσιο των Αξόνων Προτεραιότητας:

Στο πλαίσιο των Αξόνων Προτεραιότητας: «ΘΑΛΗΣ: Ενίσχυση της Διεπιστημονικής ή και Διιδρυματικής έρευνας και καινοτομίας με δυνατότητα προσέλκυσης ερευνητών υψηλού επιπέδου από το εξωτερικό μέσω της διενέργειας βασικής και εφαρμοσμένης έρευνας

Διαβάστε περισσότερα

Ο αρχαιολογικός χώρος του Καλαμωτού βρίσκεται 2 χλμ. νότια του χωριού και είναι γνωστός στους κατοίκους του με την ονομασία Τούμπες ή Καστέλλια.

Ο αρχαιολογικός χώρος του Καλαμωτού βρίσκεται 2 χλμ. νότια του χωριού και είναι γνωστός στους κατοίκους του με την ονομασία Τούμπες ή Καστέλλια. ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΛΙΝΔΟΙΑ ΣΥΝΟΨΗ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΕΥΡΗΜΑΤΩΝ ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ ΑΡΧΑΙΑΣ ΠΟΛΗΣ: Ο αρχαιολογικός χώρος του Καλαμωτού βρίσκεται 2 χλμ. νότια του χωριού και είναι γνωστός στους κατοίκους του με την ονομασία Τούμπες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΣΠΟΝΔΥΛΩΤΩΝ

ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΣΠΟΝΔΥΛΩΤΩΝ ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΣΠΟΝΔΥΛΩΤΩΝ Μάθημα 8ο: Τα Θηλαστικά Η Γη στον Καινοζωϊκό Αιώνα Παλαιοκαινικά θηλαστικά : Κονδύλαρθρα Λαυρασιθήρια Αφροθήρια Ευαρχοντογλίρες και η προέλευση των πρωτευόντων 2.56 Η Γη στον

Διαβάστε περισσότερα

Στρωματογραφία-Ιστορική γεωλογία. Καινοζωικός Αιώνας Δρ. Ηλιόπουλος Γεώργιος Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας

Στρωματογραφία-Ιστορική γεωλογία. Καινοζωικός Αιώνας Δρ. Ηλιόπουλος Γεώργιος Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας Στρωματογραφία-Ιστορική γεωλογία Καινοζωικός Αιώνας Δρ. Ηλιόπουλος Γεώργιος Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας Σκοποί ενότητας Σκοπός της ενότητας είναι η γνωριμία με τη χλωρίδα και τη πανίδα κατά

Διαβάστε περισσότερα

ΜΝΗΜΕΣ ΓΑΙΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΤΗΘΥ ΣΤΟ ΑΙΓΑΙΟ Η κεντρική θεματική ενότητα παρουσιάζει το πολύπλοκο σύμπλεγμα των ελληνικών νησιών και διηγείται τη γεωλογική ιστορία της περιοχής του Αιγαίου, που γεννήθηκε από τον

Διαβάστε περισσότερα

Η ΖΩΗ ΣΤΑ ΤΡΟΠΙΚΑ ΔΑΣΗ

Η ΖΩΗ ΣΤΑ ΤΡΟΠΙΚΑ ΔΑΣΗ Η ΖΩΗ ΣΤΑ ΤΡΟΠΙΚΑ ΔΑΣΗ Οι περιοχές των τροπικών δασών όπως βλέπεις και στον παραπάνω παγκόσμιο χάρτη, βρίσκονται στη Νότια Αμερική(γύρω από τον ισημερινό), στη Βόρεια Αμερική(ανάμεσα από τον Τροπικό του

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗ ΕΙ ΩΝ ΠΑΝΙ ΑΣ

ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗ ΕΙ ΩΝ ΠΑΝΙ ΑΣ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗ ΕΙ ΩΝ ΠΑΝΙ ΑΣ Α. Λεγάκις Ζωολογικό Μουσείο Πανεπιστηµίου Αθηνών Η παρακολούθηση των ειδών της πανίδας µιας προστατευόµενης περιοχής είναι µια ιδιαίτερα πολύπλοκη διαδικασία γιατί ο αριθµός

Διαβάστε περισσότερα

Σελ7: Ο βαρύτερος δεινόσαυρος Σελ8: Ο μικρότερος δεινόσαυρος Σελ9: Ο πιο πνευματώδης δεινόσαυρος

Σελ7: Ο βαρύτερος δεινόσαυρος Σελ8: Ο μικρότερος δεινόσαυρος Σελ9: Ο πιο πνευματώδης δεινόσαυρος Σελ1:ΤΙΤΛΟΣ Σελ2:ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Σελ3: ΔΕΙΝΟΣΑΥΡΟΙ Σελ4: Ο πρώτος δεινόσαυρος που ονομάστηκε Σελ 12: Ο αρχαιότερος δεινόσαυρος Σελ5: Ο πρώτος δεινόσαυρος που ανακαλύφθηκε στην Αμερική Σελ6:O μακρύτερος δεινόσαυρος

Διαβάστε περισσότερα

Εξέλιξη των πρωτευόντων

Εξέλιξη των πρωτευόντων Π. Πάσχου Εξέλιξη των πρωτευόντων Η ιστορία των σπονδυλωτών στη γη διαιρείται σε τρεις εποχές (αιώνες) -Παλαιοζωικό η εποχή της αρχαίας ζωής µε ψάρια, αµφίβια και πρωτόγονα ερπετά -Μεσοζωικό ενδιάµεση

Διαβάστε περισσότερα

Διονύσιος Γιουλάτος, αναπληρωτής καθηγητής, Τμήμα Βιολογίας, Α.Π.Θ.

Διονύσιος Γιουλάτος, αναπληρωτής καθηγητής, Τμήμα Βιολογίας, Α.Π.Θ. Στέργιος Γαλίκας αρχιτέκτων μουσειολόγος, υποψ. Δρ. Α.Π.Θ. Διονύσιος Γιουλάτος, αναπληρωτής καθηγητής, Τμήμα Βιολογίας, Α.Π.Θ. Βασίλειος Γκούτνερ, καθηγητής, Τμήμα Βιολογίας, Α.Π.Θ. Νικόλαος Ζούρος, καθηγητής

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΑΛΑΙΟΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑΣ-ΣΠΗΛΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΝΟΤΙΑΣ ΕΛΛΑΔΟΣ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΑΛΑΙΟΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑΣ-ΣΠΗΛΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΝΟΤΙΑΣ ΕΛΛΑΔΟΣ ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΑΛΑΙΟΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑΣ-ΣΠΗΛΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΝΟΤΙΑΣ ΕΛΛΑΔΟΣ Κατά τη δεκαετία 2000-2010 η ΕΠΣΝΕ, παράλληλα προς τις σωστικές ανασκαφές και αυτοψίες της σε σπήλαια και θέσεις παλαιοανθρωπολογικού ενδιαφέροντος,

Διαβάστε περισσότερα

3. Η Προϊστορική Ήπειρος

3. Η Προϊστορική Ήπειρος 3. Η Προϊστορική Ήπειρος Στη συνέχεια η κα Κοτζαμποπούλου μας ξενάγησε στο Α.Μ.Ι. και συγκεκριμένα στην αίθουσα 1 η οποία είναι αφιερωμένη στην Προϊστορική Ήπειρο. 1 3.1 Οι Νεάντερταλ Η Ήπειρος ήταν ένας

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΛΕΤΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Δ Δημοτικού ENOTHTA 3 «H ΦΥΣΗ EINAI TO ΣΠΙΤΙ ΜΑΣ» (ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΙ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ)

ΜΕΛΕΤΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Δ Δημοτικού ENOTHTA 3 «H ΦΥΣΗ EINAI TO ΣΠΙΤΙ ΜΑΣ» (ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΙ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ) ΜΕΛΕΤΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Δ Δημοτικού ENOTHTA 3 «H ΦΥΣΗ EINAI TO ΣΠΙΤΙ ΜΑΣ» (ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΙ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ) ΒΟΗΘΗΤΙΚΟ ΥΛΙΚΟ 1. Ιστοσελίδες 2. Βιβλιογραφία 3. Εκθέματα στο ΜΦΙΚ 4. Φωτογραφίες 5. Videos Δρ

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντική Εκπαίδευση Εκπαίδευση για την Αειφορία στο Νηπιαγωγείο με τη χρήση των Τ.Π.Ε.: μια εφαρμογή στην πράξη

Περιβαλλοντική Εκπαίδευση Εκπαίδευση για την Αειφορία στο Νηπιαγωγείο με τη χρήση των Τ.Π.Ε.: μια εφαρμογή στην πράξη Περιβαλλοντική Εκπαίδευση Εκπαίδευση για την Αειφορία στο Νηπιαγωγείο με τη χρήση των Τ.Π.Ε.: μια εφαρμογή στην πράξη Μαρία Ν. Παπαδοπούλου 1, Μαρία Ιωαννίδου 2 1. ΠΕ60, Σχολική Σύμβουλος 38 ης Περιφέρειας

Διαβάστε περισσότερα

Ερπετά & Θηλαστικά Ακάμα. Ζώτος Σάββας 2014 Ερπετολογικός Σύνδεσμος Κύπρου

Ερπετά & Θηλαστικά Ακάμα. Ζώτος Σάββας 2014 Ερπετολογικός Σύνδεσμος Κύπρου Ερπετά & Θηλαστικά Ακάμα Ζώτος Σάββας 2014 Ερπετολογικός Σύνδεσμος Κύπρου Κατηγορία Κύπρος Ακάμας Χελώνες 3 3 Σαύρες 11 11 Φίδια 8 6 22 20 Ενδημικά είδη 2 Hierophis cypriensis / Phoenicolacerta troodica

Διαβάστε περισσότερα

Προϊστορικό Σπήλαιο Θεόπετρας

Προϊστορικό Σπήλαιο Θεόπετρας Προϊστορικό Σπήλαιο Θεόπετρας Στα δυτικά της εθνικής οδού Τρικάλων - Ιωαννίνων, 3χλμ πριν από τα Μετέωρα, ορθώνεται πάνω από το χωριό Θεόπετρα ένας βραχώδης ασβεστολιθικός όγκος, στη βορειοανατολική πλευρά

Διαβάστε περισσότερα

WWW.KINDYKIDS.GR. Όταν η ζωή στο νηπιαγωγείο γίνεται παιχνίδι! Το Site για γονείς και νηπιαγωγούς

WWW.KINDYKIDS.GR. Όταν η ζωή στο νηπιαγωγείο γίνεται παιχνίδι! Το Site για γονείς και νηπιαγωγούς WWW.KINDYKIDS.GR Όταν η ζωή στο νηπιαγωγείο γίνεται παιχνίδι! Το Site για γονείς και νηπιαγωγούς Το υλικό αυτό αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του KindyKids.gr και διανέμεται δωρεάν. ΖΩΑ ΠΟΥ ΚΙΝΔΥΝΕΥΟΥΝ

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόµενα. 1 Εισαγωγή 4 2 Η όδευση του αγωγού σε τµήµατα 5

Περιεχόµενα. 1 Εισαγωγή 4 2 Η όδευση του αγωγού σε τµήµατα 5 Έργου: Page 2 of 21 Περιεχόµενα 1 Εισαγωγή 4 2 Η όδευση του αγωγού σε τµήµατα 5 2.1 Πεδιάδα του Αξιού (Kp 0 65) 5 2.2 Όρος Βέρµιο (Kp 65 105) 8 2.3 Λεκάνη της Πτολεµαΐδας (Kp 105 125) 13 2.4 Όρος Άσκιο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΡΥΜΟΣ ΠΙΝΔΟΥ

ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΡΥΜΟΣ ΠΙΝΔΟΥ ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΡΥΜΟΣ ΠΙΝΔΟΥ Γεωγραφικά στοιχεία Ο Εθνικός Δρυμός Πίνδου, γνωστός και ως Βάλια Κάλντα βρίσκεται σε ιδιαίτερα δυσπρόσιτη περιοχή της οροσειράς της Πίνδου στα όρια μεταξύ των νομών Γρεβενών και

Διαβάστε περισσότερα

Έλα πξόγξακκα Μνπζεηαθήο Αγσγήο θαη ε ζρέζε ηνπ κε ηελ Πεξηβαιινληηθή Δθπαίδεπζε Παιαηνληνινγηθό θαη Ιζηνξηθό Μνπζείν Πηνιεκαΐδαο

Έλα πξόγξακκα Μνπζεηαθήο Αγσγήο θαη ε ζρέζε ηνπ κε ηελ Πεξηβαιινληηθή Δθπαίδεπζε Παιαηνληνινγηθό θαη Ιζηνξηθό Μνπζείν Πηνιεκαΐδαο Έλα πξόγξακκα Μνπζεηαθήο Αγσγήο θαη ε ζρέζε ηνπ κε ηελ Πεξηβαιινληηθή Δθπαίδεπζε Παιαηνληνινγηθό θαη Ιζηνξηθό Μνπζείν Πηνιεκαΐδαο Ελένη Μπαμπίλα 1, Χαπάλαμπορ Κεβπεκίδηρ 2 1. Σρνιηθή Σχκβνπινο 3εο Πεξηθέξεηαο

Διαβάστε περισσότερα

Μικρά ζώα, μικρές δράσεις

Μικρά ζώα, μικρές δράσεις Με τη συνεισφορά του χρηματοδοτικού μέσου LIFE της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Μικρά ζώα, μικρές δράσεις Η Κύπρος είναι νησί και η θάλασσα τη χωρίζει από Ασία Ευρώπη Αφρική Χάρη στην απομόνωση εξελίχτηκαν μοναδικά

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΗ ΦΩΚΙΑ. (Monachus monachus)

ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΗ ΦΩΚΙΑ. (Monachus monachus) ΑΠΕΙΛΟΥΜΕΝΑ ΕΙ Η ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΗ ΦΩΚΙΑ (Monachus monachus) Η Μεσογειακή Φώκια είναι το µόνο είδος φώκιας που συναντάται στη Μεσόγειο και αποτελεί ένα από τα πλέον απειλούµενα είδη θαλάσσιων θηλαστικών στον

Διαβάστε περισσότερα

έ ό ή ΔΑΡΒΙΝΟΣ ΕΞΕΛΙΞΗ & ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ

έ ό ή ΔΑΡΒΙΝΟΣ ΕΞΕΛΙΞΗ & ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ ΔΑΡΒΙΝΟΣ ΕΞΕΛΙΞΗ & ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ Η βιοποικιλότητα είναι γύρω μας, παντού. «Όλα τα είδη προέρχονται από έναν κοινό πρόγονο. Κάποια αποκλίνουν και δημιουργούν νέα είδη. Οι αποκλίσεις γίνονται μέσω τηςδιεργασίαςτηςφυσικήςεπιλογήςσύμφωναμετηνοποίαένας

Διαβάστε περισσότερα

Αγαπημένες μου αναγνώστριες και αγαπημένοι μου αναγνώστες,

Αγαπημένες μου αναγνώστριες και αγαπημένοι μου αναγνώστες, Αγαπημένες μου αναγνώστριες και αγαπημένοι μου αναγνώστες, Στο πρώτο μου βιβλίο σας διηγήθηκα τα σημαντικότερα γεγονότα της παγκόσμιας ιστορίας με τα Playmobil. Αυτή τη φορά σάς προτείνω να ταξιδέψουμε

Διαβάστε περισσότερα

«Παρακολουθώντας» τη Φύση Λυδία Αλβανού Βιολόγος (PhD) Υπεύθυνη Παρακολούθησης της Βιοποικιλότητας

«Παρακολουθώντας» τη Φύση Λυδία Αλβανού Βιολόγος (PhD) Υπεύθυνη Παρακολούθησης της Βιοποικιλότητας «Εθνικό Πάρκο Δέλτα Αξιού: 12 χρόνια δράσεις για τη φύση και τον άνθρωπο» «Παρακολουθώντας» τη Φύση Λυδία Αλβανού Βιολόγος (PhD) Υπεύθυνη Παρακολούθησης της Βιοποικιλότητας 10 Οκτωβρίου 2015 Μέγαρο Μουσικής

Διαβάστε περισσότερα

Ζώα υπό εξαφάνιση - Το Γιγάντιο Πάντα

Ζώα υπό εξαφάνιση - Το Γιγάντιο Πάντα Ζώα του δάσους υπό εξαφάνιση Τμήμα Α4 Σχ. Έτος 2012-20132013 Α τετράμηνο Είναι διεθνές σύμβολο της WWF. Τ α υ τ ό τ η τ α Όνομα : Γιγάντιο Πάντα Βάρος : 86-125 κιλά Ύψος : 1.20-1.90μ. Βιότοπος, εξάπλωση

Διαβάστε περισσότερα

ΟΌλυµπος υψώνεται στην Β.Α. Θεσσαλία και στην Ν.. Μακεδονία. Ο Μύτικας ή αλλιώς το Πάνθεον είναι η Ψηλότερη κορυφή του Ολύµπου.

ΟΌλυµπος υψώνεται στην Β.Α. Θεσσαλία και στην Ν.. Μακεδονία. Ο Μύτικας ή αλλιώς το Πάνθεον είναι η Ψηλότερη κορυφή του Ολύµπου. ΟΌλυµπος υψώνεται στην Β.Α. Θεσσαλία και στην Ν.. Μακεδονία. Ο Μύτικας ή αλλιώς το Πάνθεον είναι η Ψηλότερη κορυφή του Ολύµπου. Ο Όλυµπος Πιθανώς σχηµατίστηκε κατά την διάρκεια της Ηωκαίνου εποχής πριν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΡΥΜΟΣ ΣΟΥΝΙΟΥ:ΓΕΩΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ, ΧΛΩΡΙΔΑ- ΠΑΝΙΔΑ.

ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΡΥΜΟΣ ΣΟΥΝΙΟΥ:ΓΕΩΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ, ΧΛΩΡΙΔΑ- ΠΑΝΙΔΑ. ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΡΥΜΟΣ ΣΟΥΝΙΟΥ:ΓΕΩΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ, ΧΛΩΡΙΔΑ- ΠΑΝΙΔΑ. ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΡΥΜΟΣ; Είναι μία γεωγραφική περιοχή με εξαιρετική φυσική ομορφιά, που συγκεντρώνει σπάνια και υπό εξαφάνιση είδη

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΣΜΈΝΩΝ ΤΕΧΝΏΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ. Μάθημα: Τεχνολογία Υλικών. Όνομα: Νικόλαος Καρναμπατίδης ΑΕΜ:438

ΤΜΗΜΑ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΣΜΈΝΩΝ ΤΕΧΝΏΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ. Μάθημα: Τεχνολογία Υλικών. Όνομα: Νικόλαος Καρναμπατίδης ΑΕΜ:438 ΤΜΗΜΑ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΣΜΈΝΩΝ ΤΕΧΝΏΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ Μάθημα: Τεχνολογία Υλικών Όνομα: Νικόλαος Καρναμπατίδης ΑΕΜ:438 Εξάμηνο: 8 ο (εικ.1) Νίκη της ΣαμοθράκηςParis, Musée du Louvre Φθορά:

Διαβάστε περισσότερα

Ελληνικοί Βιότοποι. Τάξη Οδηγίες Μάθημα Ε Δημοτικού Πώς συμπληρώνουμε τα φύλλα εργασίας Γεωγραφία

Ελληνικοί Βιότοποι. Τάξη Οδηγίες Μάθημα Ε Δημοτικού Πώς συμπληρώνουμε τα φύλλα εργασίας Γεωγραφία Τάξη Οδηγίες Μάθημα Ε Δημοτικού Πώς συμπληρώνουμε τα φύλλα εργασίας Γεωγραφία Στόχος της δραστηριότητας αυτής είναι να γνωρίσουμε και να καταγράψουμε τους ελληνικούς βιότοπους και να εντοπίσουμε τα ζώα

Διαβάστε περισσότερα

Ας προσπαθήσουμε όλοι να μη χαθεί κανένα είδος ζώου από την Κύπρο

Ας προσπαθήσουμε όλοι να μη χαθεί κανένα είδος ζώου από την Κύπρο ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΓΕΩΡΓΙΑΣ, ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Ας προσπαθήσουμε όλοι να μη χαθεί κανένα είδος ζώου από την Κύπρο Ξέρεις ότι: Πανίδα ονομάζουμε όλα τα ζώα μιας περιοχής. Αυτά

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΗΣΥΧΙΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΙΟ ΤΟΥ ΔΥΤΙΚΟΥ ΝΕΙΛΟΥ ΑΝΙΧΝΕΥΘΗΚΕ ΚΑΙ ΣΕ ΜΗ ΑΠΟΔΗΜΗΤΙΚΑ ΠΤΗΝΑ

ΑΝΗΣΥΧΙΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΙΟ ΤΟΥ ΔΥΤΙΚΟΥ ΝΕΙΛΟΥ ΑΝΙΧΝΕΥΘΗΚΕ ΚΑΙ ΣΕ ΜΗ ΑΠΟΔΗΜΗΤΙΚΑ ΠΤΗΝΑ 1 ΑΝΗΣΥΧΙΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΙΟ ΤΟΥ ΔΥΤΙΚΟΥ ΝΕΙΛΟΥ ΑΝΙΧΝΕΥΘΗΚΕ ΚΑΙ ΣΕ ΜΗ ΑΠΟΔΗΜΗΤΙΚΑ ΠΤΗΝΑ Θεσσαλονίκη 18 Μαρτίου 2011 Δ Ε Λ Τ Ι Ο Τ Υ Π ΟΥ Ανησυχητικά είναι τα επιστημονικά ευρήματα για τη διασπορά του ιού του

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο του συγγραφέα Γ. Σιέττου. Πικέρμι Αττικής Η Ακρόπολη της Παλαιοντολογίας. (απολιθωμένα σπονδυλωτά)

Κείμενο του συγγραφέα Γ. Σιέττου. Πικέρμι Αττικής Η Ακρόπολη της Παλαιοντολογίας. (απολιθωμένα σπονδυλωτά) Κείμενο του συγγραφέα Γ. Σιέττου Πικέρμι Αττικής Η Ακρόπολη της Παλαιοντολογίας (απολιθωμένα σπονδυλωτά) Ακολουθεί το άρθρο (Βλέπε και αριθμ. πρωτ. 1063/3-6-2003 έγγραφο Κοινότητας Πικερμίου και 16/9/29-1-1997

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΘΕΣΗ ΕΞΕΡΕΥΝΗΣΗΣ ΤΟΥ ΣΠΗΛΑΙΟΥ ΣΤΟ ΚΑΣΤΑΝΟΦΥΤΟ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΟΡΕΣΤΙΔΟΣ ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ

ΕΚΘΕΣΗ ΕΞΕΡΕΥΝΗΣΗΣ ΤΟΥ ΣΠΗΛΑΙΟΥ ΣΤΟ ΚΑΣΤΑΝΟΦΥΤΟ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΟΡΕΣΤΙΔΟΣ ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ ΕΚΘΕΣΗ ΕΞΕΡΕΥΝΗΣΗΣ ΤΟΥ ΣΠΗΛΑΙΙΟΥ ΣΤΟ ΚΑΣΤΑΝΟΦΥΤΟ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΟΡΕΣΤΙΙΔΟΣ ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2005 Μετά από πρόσκληση του Δημάρχου κ. Τοτονίδη Νίκο προς το Τοπικό Τμήμα Βόρειας Ελλάδας (ΤΟ.Τ.Β.Ε.) της Ελληνικής Σπηλαιολογικής

Διαβάστε περισσότερα

Ας αναζητήσουµε τις φωτογραφίες που λείπουν

Ας αναζητήσουµε τις φωτογραφίες που λείπουν ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Ο ΥΣΣΕΑΣ 2 ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΣΥΚΕΩΝ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΠΥΛΗΣ ΤΡΙΚΑΛΩΝ ΜΑΘΗΜΑ 3 Ο : 27.4.2008 ΦΥΛΛΟ Δραστηριοτήτων Όνοµα:... Ας αναζητήσουµε τις φωτογραφίες που λείπουν

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΣΠΟΝΔΥΛΩΤΩΝ. Μάθημα 3ο: Η ταξινόμηση των όντων Λινναία Ταξινόμηση Συστηματική

ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΣΠΟΝΔΥΛΩΤΩΝ. Μάθημα 3ο: Η ταξινόμηση των όντων Λινναία Ταξινόμηση Συστηματική ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΣΠΟΝΔΥΛΩΤΩΝ Μάθημα 3ο: Η ταξινόμηση των όντων Λινναία Ταξινόμηση Συστηματική Γιατί και πώς κατατάσσουμε τα είδη? Κάθε κατάταξη εμπεριέχει την παραδοχή ότι σχηματοποιεί μία γενική αλήθεια

Διαβάστε περισσότερα

Η παρακολούθηση της άγριας ζωής στον Εθνικό Δρυμό Σαμαριάς Λευκά Όρη

Η παρακολούθηση της άγριας ζωής στον Εθνικό Δρυμό Σαμαριάς Λευκά Όρη Η παρακολούθηση της άγριας ζωής στον Εθνικό Δρυμό Σαμαριάς Λευκά Όρη Ε. Περουλάκη, Μηχανικός Περιβάλλοντος MSc Α. Μπαρνιάς, Δασολόγος MSc Δρ. Π. Λυμπεράκης, Πρόεδρος ΔΣ ΦΔΕΔΣ Λευκά Όρη Τα Λευκά Όρη καταλαμβάνουν

Διαβάστε περισσότερα

Στο Πίνοβο με την υπέροχη κορυφογραμμή του

Στο Πίνοβο με την υπέροχη κορυφογραμμή του Στο Πίνοβο με την υπέροχη κορυφογραμμή του Το όρος Πίνοβο είναι ένα σχετικά άγνωστο βουνό. Ο ορεινός του όγκος απλώνεται στα βορειοδυτικά του νομού Πέλλας, ανάμεσα στα όρη Βόρας (Καϊμακτσαλάν) και Τζένα.

Διαβάστε περισσότερα

Διατροφικές συνήθειες στον αρχαίο πολιτισμό της Ελλάδας

Διατροφικές συνήθειες στον αρχαίο πολιτισμό της Ελλάδας Διατροφικές συνήθειες στον αρχαίο πολιτισμό της Ελλάδας Επιμέλεια, παρουσίαση : Παντελάκη Μαργαρίτα (ΠΕ08, καλλιτεχνικών μαθημάτων, 3ο Δημοτικό Σχολείο Σερρών ) Δευτέρα, 12 Νοεμβρίου 12 Τι σχέση μπορούν

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΛΕΤΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ.

ΜΕΛΕΤΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. ΜΕΛΕΤΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. «Τα ζώα της φάρμας» Ναταλία Ραγκούση Νίκος Ταμπούσο Κώστας Μπερντούφης 1 «Πώς από το πρόβατο «φτάνουμε» στο μάλλινο σκούφο;» Κουρεύουν το προβατάκι παίρνουν το τρίχωμα το πλένουν

Διαβάστε περισσότερα

Μια εργασία της μαθήτριας του Γ2 Μαραντίδου Μαρίας

Μια εργασία της μαθήτριας του Γ2 Μαραντίδου Μαρίας Σπήλαια Μια εργασία της μαθήτριας του Γ2 Μαραντίδου Μαρίας Σπηλαιόβιοι οργανισμοί Ο σκοτεινός και ήσυχος κόσμος των σπηλαίων φιλοξενεί οργανισμούς, που έζησαν, εξελίχθηκαν και προσαρμόστηκαν μέσα στην

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014

ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014 ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014 Η ΚΘ Εφορεία Προϊστορικών & Κλασικών Αρχαιοτήτων και η Επιστημονική Ομάδα των Ανασκαφών Αυγής οργανώνουν για πέμπτη χρονιά εκπαιδευτικές δράσεις με αφορμή

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΚΑΙ Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΩΣ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΥ ΕΥΦΥΟΥΣ ΖΩΗΣ ΣΤΗ ΓΗ ΚΑΙ ΤΟ ΕΥΛΟΓΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΤΗΣ ΜΟΝΑΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΜΑΣ Ή ΟΧΙ ΣΤΟ ΣΥΜΠΑΝ

Η ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΚΑΙ Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΩΣ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΥ ΕΥΦΥΟΥΣ ΖΩΗΣ ΣΤΗ ΓΗ ΚΑΙ ΤΟ ΕΥΛΟΓΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΤΗΣ ΜΟΝΑΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΜΑΣ Ή ΟΧΙ ΣΤΟ ΣΥΜΠΑΝ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ Η ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΚΑΙ Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΩΣ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΥ ΕΥΦΥΟΥΣ ΖΩΗΣ ΣΤΗ ΓΗ ΚΑΙ ΤΟ ΕΥΛΟΓΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΤΗΣ ΜΟΝΑΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΜΑΣ Ή ΟΧΙ ΣΤΟ ΣΥΜΠΑΝ Δρ. ΚΩΝ/ΝΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Εργασίες παιδιών 3 ης τάξης µε θέµα «Ένα σπίτι στην πόλη»

Εργασίες παιδιών 3 ης τάξης µε θέµα «Ένα σπίτι στην πόλη» Εργασίες παιδιών 3 ης τάξης µε θέµα «Ένα σπίτι στην πόλη» Εργασίες παιδιών 3 ης τάξης που αφορούν στην επεξεργασία κειµένου Ο ΣΚΑΝΤΖΟΧΟΙΡΟΣ Ο σκαντζόχοιρος είναι πολύ συνηθισµένο είδος στη χώρα µας.

Διαβάστε περισσότερα

Η ΒΡΑΧΟΣΚΕΠΗ ΣΤΗ ΘΕΣΗ ΚΕΦΑΛΑ ΠΕΤΡΑ ΣΗΤΕΙΑΣ

Η ΒΡΑΧΟΣΚΕΠΗ ΣΤΗ ΘΕΣΗ ΚΕΦΑΛΑ ΠΕΤΡΑ ΣΗΤΕΙΑΣ Η ΒΡΑΧΟΣΚΕΠΗ ΣΤΗ ΘΕΣΗ ΚΕΦΑΛΑ ΠΕΤΡΑ ΣΗΤΕΙΑΣ ΤΑ ΑΝΘΡΩΠΙΝΑ ΟΣΤΑ Καθαρισμός και τακτοποίηση των οστών Την άνοιξη του 2008 (Μάρτιο-Απρίλιο), η κ. Ελευθερία Τσιχλή, μεταπτυχιακή φοιτήτρια του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΟΥΝ ΡΑ (ΣΕΛ. 3) 2. ΠΟΣΟΙ ΤΥΠΟΙ ΤΟΥΝ ΡΑΣ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΚΑΙ 3. ΖΩΑ ΚΑΙ ΦΥΤΑ ΠΟΥ ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ 4. ΜΕΙΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ (ΣΕΛ.

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΟΥΝ ΡΑ (ΣΕΛ. 3) 2. ΠΟΣΟΙ ΤΥΠΟΙ ΤΟΥΝ ΡΑΣ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΚΑΙ 3. ΖΩΑ ΚΑΙ ΦΥΤΑ ΠΟΥ ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ 4. ΜΕΙΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ (ΣΕΛ. ΟΝΟΜΑ: ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΚΥΠΡΗ ΤΑΞΗ: Β 1 ΜΑΘΗΜΑ: ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ Θέµα: Τούνδρα 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΟΥΝ ΡΑ (ΣΕΛ. 3) 2. ΠΟΣΟΙ ΤΥΠΟΙ ΤΟΥΝ ΡΑΣ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΚΑΙ ΠΟΙΟΙ ΕΙΝΑΙ; (ΣΕΛ. 4-7) 3. ΖΩΑ ΚΑΙ ΦΥΤΑ ΠΟΥ ΜΠΟΡΟΥΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΛΟΤΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΠΡΟΓΑΜΜΑΤΟΣ «ΚΑΘΑΡΑ ΠΟΤΑΜΙΑ ΖΩΝΤΑΝΕΣ ΠΟΛΕΙΣ» ΣΤΟ ΔΗΜΟ ΔΕΛΤΑ. Εθελοντικός Οργανισμός για τη Προστασία Αστικού Περιβάλλοντος

ΠΙΛΟΤΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΠΡΟΓΑΜΜΑΤΟΣ «ΚΑΘΑΡΑ ΠΟΤΑΜΙΑ ΖΩΝΤΑΝΕΣ ΠΟΛΕΙΣ» ΣΤΟ ΔΗΜΟ ΔΕΛΤΑ. Εθελοντικός Οργανισμός για τη Προστασία Αστικού Περιβάλλοντος ΠΙΛΟΤΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΠΡΟΓΑΜΜΑΤΟΣ «ΚΑΘΑΡΑ ΠΟΤΑΜΙΑ ΖΩΝΤΑΝΕΣ ΠΟΛΕΙΣ» ΣΤΟ ΔΗΜΟ ΔΕΛΤΑ Εθελοντικός Οργανισμός για τη Προστασία Αστικού Περιβάλλοντος ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ Η περιοχή εφαρμογής του πιλοτικού προγράμματος αφορά

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗ ΚΑΙ ΙΑΣΠΟΡΑ ΤΩΝ ΕΝΤΟΜΩΝ ΣΕ ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΟΥ ΤΥΠΟΥ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ

ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗ ΚΑΙ ΙΑΣΠΟΡΑ ΤΩΝ ΕΝΤΟΜΩΝ ΣΕ ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΟΥ ΤΥΠΟΥ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗ ΚΑΙ ΙΑΣΠΟΡΑ ΤΩΝ ΕΝΤΟΜΩΝ ΣΕ ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΟΥ ΤΥΠΟΥ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Α. Λεγάκις* & Π.Β. Πετράκης** * Ζωολογικό Μουσείο Πανεπιστημίου Αθηνών ** ΕΘΙΑΓΕ, Ινστιτούτο Μεσογειακών Οικοσυστημάτων 11 ο Πανελλήνιο

Διαβάστε περισσότερα

Επιμέλεια: Χριστίνα Τσώτα

Επιμέλεια: Χριστίνα Τσώτα ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ ΟΜΙΛΟΣ ΙΔΙΩΤΙΚΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΠΕΙΡΑΙΚΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ Σχολ. Έτος: 2011 2012 Επιμέλεια: Χριστίνα Τσώτα ΦΩΚΙΑ ΜΟΝΑΧΟΥΣ - ΜΟΝΑΧΟΥΣ Κοινό όνομα: Μεσογειακή φώκια Μήκος: 2 3 μέτρα Βάρος: 300

Διαβάστε περισσότερα

Λ. Θρακομακεδόνων 131, 136 79 Αχαρνές - Τηλ. 210 2445226 & 210 2435333 - Fax: 210 2445226 e-mail:info@parnitha.net - www.parnitha.

Λ. Θρακομακεδόνων 131, 136 79 Αχαρνές - Τηλ. 210 2445226 & 210 2435333 - Fax: 210 2445226 e-mail:info@parnitha.net - www.parnitha. 1 2 Φύλλο εργασίας 1 Σ Λ Σ Λ 3. Σ Λ 4. Σ Λ 5. Σ Λ Βιοτικοί Οργανισμοί: Αλεπού, Βελανιδιά, Δέντρο, Έλατο, Θάμνος, Πεύκο, Πλάτανος, Χελώνα, Σκίουρος Αβιοτικοί Οργανισμοί: Έδαφος, Θερμοκρασία, Κλίμα, Υγρασία,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΙΤΑΙ ΑΠΟ ΕΝΝΕΑ (9) ΣΕΛΙΔΕΣ

ΤΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΙΤΑΙ ΑΠΟ ΕΝΝΕΑ (9) ΣΕΛΙΔΕΣ ΣΧΟΛΕΙΟ: ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2011-2012 ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2012 ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΤΑΞΗ: Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΔΙΑΡΚΕΙΑ: 1:30 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ:... ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ:... ΤΜΗΜΑ:...

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΑΚΤΙΝΙΔΙΩΝ

ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΑΚΤΙΝΙΔΙΩΝ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΑΚΤΙΝΙΔΙΩΝ Το ακτινίδιο είναι θάμνος με άνθη χρώματος λευκού. Τα φύλλα του έχουν ωοειδές σχήμα και στο κάτω μέρος τους έχουν χνούδι. Ο καρπός του είναι εδώδιμος, με γλυκόξινη γεύση. Το εξωτερικό

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑΧΥΡΡΥΘΜΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΣΤΟ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ ΤΩΝ ΞΕΝΑΓΩΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ

ΤΑΧΥΡΡΥΘΜΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΣΤΟ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ ΤΩΝ ΞΕΝΑΓΩΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΤΑΧΥΡΡΥΘΜΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΣΤΟ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ ΤΩΝ ΞΕΝΑΓΩΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ Δευτέρα 17 Φεβρουαρίου 2014 Βασικές έννοιες και αρχές της τουριστικής βιομηχανίας/ Η

Διαβάστε περισσότερα

F ΣΥΜΠΛΗΡΩΝΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΑ ή ΕΠΙΣΚΕΠΤΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΣΗΜΕΙΩΣΤΕ ΣΤΑ ΤΕΤΡΑΓΩΝΑΚΙΑ þ:

F ΣΥΜΠΛΗΡΩΝΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΑ ή ΕΠΙΣΚΕΠΤΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΣΗΜΕΙΩΣΤΕ ΣΤΑ ΤΕΤΡΑΓΩΝΑΚΙΑ þ: ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ F ΣΥΜΠΛΗΡΩΝΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΑ ή ΕΠΙΣΚΕΠΤΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΣΗΜΕΙΩΣΤΕ ΣΤΑ ΤΕΤΡΑΓΩΝΑΚΙΑ þ: ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΠΙΣΚΕΠΤΗ ΠΟΥ ΡΩΤΕΙΤΑΙ: -ΦΥΛΟ: ΑΡΣΕΝΙΚΟq, ΘΗΛΥΚΟ q -

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΟΣ ΑΡΑΡΑΤ. «Και εκάθισεν η κιβωτός την δεκάτην εβδόμην του εβδόμου μηνός επί των ορέων Αραράτ.» Γένεσις 8.4

ΟΡΟΣ ΑΡΑΡΑΤ. «Και εκάθισεν η κιβωτός την δεκάτην εβδόμην του εβδόμου μηνός επί των ορέων Αραράτ.» Γένεσις 8.4 Περιβάλλον και Ανάπτυξη 2 η Κατεύθυνση Σπουδών Περιβάλλον και Ανάπτυξη των Ορεινών Περιοχών ΟΡΟΣ ΑΡΑΡΑΤ «Και εκάθισεν η κιβωτός την δεκάτην εβδόμην του εβδόμου μηνός επί των ορέων Αραράτ.» Γένεσις 8.4

Διαβάστε περισσότερα

41o Γυμνάσιο Αθήνας Σχ. Έτος 2013-2014 Τμήμα Β1

41o Γυμνάσιο Αθήνας Σχ. Έτος 2013-2014 Τμήμα Β1 41o Γυμνάσιο Αθήνας Σχ. Έτος 2013-2014 Τμήμα Β1 Φώκια Μονάχους- Μονάχους Η μεσογειακή φώκια Monachus monachus πήρε το όνομά της είτε εξαιτίας του σχήματος του πάνω μέρους του κεφαλιού της που μοιάζει σαν

Διαβάστε περισσότερα

Αφιερωµένο στην πιο όµορφη Κυριακή της ζωής µου

Αφιερωµένο στην πιο όµορφη Κυριακή της ζωής µου Αφιερωµένο στην πιο όµορφη Κυριακή της ζωής µου Ας έµενε η Πεντέλη ανέγγιχτη από τους ανθρώπους, κι ας µην είχαµε ποτέ τον Παρθενώνα. ΟΡΕΣΙΒΙΟΣ Π Ε Ν Τ Ε Λ Η ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑ ΥΣΗ ΤΗΣ ΑΙΓΑΙΑΣ ΓΗΣ ΕΩΣ ΤΟΥΣ ΡΩΜΑΪΚΟΥΣ

Διαβάστε περισσότερα

Ινστιτούτο ασικών Ερευνών. πολύτιµες ιδιότητες»

Ινστιτούτο ασικών Ερευνών. πολύτιµες ιδιότητες» ΓΕΝΙΚΗ ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Ινστιτούτο ασικών Ερευνών (Βασιλικά, Λουτρά Θέρµης) ρ. Ιωάννης Σπανός Τακτικός Ερευνητής «Κρανιά: Μία νέα καλλιέργεια µε πολύτιµες ιδιότητες» Λαµία, 16Μαϊου 2012 Τοποθέτηση

Διαβάστε περισσότερα

Νέοι τόποι Περιπέτεια Φύση Παράδοση Ιστορία. Πολιτισμός Ζωή Μνημεία Ασφάλεια Χαρά

Νέοι τόποι Περιπέτεια Φύση Παράδοση Ιστορία. Πολιτισμός Ζωή Μνημεία Ασφάλεια Χαρά Νέοι τόποι Περιπέτεια Φύση Παράδοση Ιστορία Πολιτισμός Ζωή Μνημεία Ασφάλεια Χαρά 1 2 Η Εγνατία Οδός δίνει άλλες διαστάσεις και ευκαιρίες στην επισκεψιμότητα. Η δυνατότητα του επισκέπτη να διασχίσει όλη

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΥΔΡΙΤΕΣ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΩΣ ΚΑΥΣΙΜΗ ΥΛΗ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ. ΤΟ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ANAXIMANDER. Από Δρ. Κωνσταντίνο Περισοράτη

ΟΙ ΥΔΡΙΤΕΣ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΩΣ ΚΑΥΣΙΜΗ ΥΛΗ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ. ΤΟ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ANAXIMANDER. Από Δρ. Κωνσταντίνο Περισοράτη ΟΙ ΥΔΡΙΤΕΣ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΩΣ ΚΑΥΣΙΜΗ ΥΛΗ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ. ΤΟ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ANAXIMANDER Από Δρ. Κωνσταντίνο Περισοράτη Οι υδρίτες (εικ. 1) είναι χημικές ενώσεις που ανήκουν στους κλειθρίτες, δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

Παρέα με έναν ελέφαντα που έζησε κάποτε στην Κρήτη

Παρέα με έναν ελέφαντα που έζησε κάποτε στην Κρήτη 5ο Νηπιαγωγείο Ρεθύμνου Παλαιοντολογικό Μουσείο Ρεθύμνου Παρέα με έναν ελέφαντα που έζησε κάποτε στην Κρήτη 1 Συμμετέχοντες Σχολείο: 2 ο Νηπιαγωγείο Ρεθύμνου Τμήμα: Ολοήμερο Αριθμός νηπίων : 15 Αριθμός

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ. του Δρ. ΒΕΛΙΤΖΕΛΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ. του Δρ. ΒΕΛΙΤΖΕΛΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ του Δρ. ΒΕΛΙΤΖΕΛΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ Ομότιμου Καθηγητή Παλαιοβοτανικής Παλαιοντολογίας Τομέας Ιστορικής Γεωλογίας και Παλαιοντολογίας Τμήμα Γεωλογίας και Γεωπεριβάλλοντος του Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙΔΕΣ

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙΔΕΣ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΣΑΒΒΑΤΟ 10 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) Θέμα Α Στις ερωτήσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟ ΠΑΡΚΟ ΜΠΟΥΡΑΖΑΝΙΟΥ. Φλώρα Μωραΐτη Ηλιάνα Καραπάνου Βαγγέλης Κυριακόπουλος

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟ ΠΑΡΚΟ ΜΠΟΥΡΑΖΑΝΙΟΥ. Φλώρα Μωραΐτη Ηλιάνα Καραπάνου Βαγγέλης Κυριακόπουλος ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟ ΠΑΡΚΟ ΜΠΟΥΡΑΖΑΝΙΟΥ Φλώρα Μωραΐτη Ηλιάνα Καραπάνου Βαγγέλης Κυριακόπουλος ΠΟΥ ΒΡΙΣΚΕΤΑΙ Το πάρκο βρίσκεται στην Ήπειρο, 12χλμ. έξω από την Κόνιτσα σε μια περιοχή με πυκνή βλάστηση που διαθέτει

Διαβάστε περισσότερα

Πάσχα στα «πόδια» της Χαλκιδικής Άγιον Όρος, 5 μέρες. 18 22 Απριλίου 2014

Πάσχα στα «πόδια» της Χαλκιδικής Άγιον Όρος, 5 μέρες. 18 22 Απριλίου 2014 Σίνα 14 & Ακαδημίας, τηλ. 210 3642707, φαξ. 201-3642707 e-mail: info@cosmorama.gr Πάσχα στα «πόδια» της Χαλκιδικής Άγιον Όρος, 5 μέρες 18 22 Απριλίου 2014 Μόνο σε εμάς θα βρείτε: Πλούσιες πρωινές ξεναγήσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ. του Μουσείου Φυσικής Ιστορίας. Έξι μήνες από την έναρξη λειτουργίας του Μουσείου. ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ (Ά εξάμηνο 2013)

ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ. του Μουσείου Φυσικής Ιστορίας. Έξι μήνες από την έναρξη λειτουργίας του Μουσείου. ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ (Ά εξάμηνο 2013) Βρείτε στο Ενημερωτικό Δελτίο: Τα νέα Εκπαιδευτικά Προγράμματα του Μουσείου για ενήλικες και παιδιά. ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ Μουσείου Φυσικής Ιστορίας Ιανουάριος 2013 Τεύχος 1 Έξι μήνες από την έναρξη λειτουργίας

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Αν η ζωή στη Γη γεννήθηκε πριν από δώδεκα ώρες.

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Αν η ζωή στη Γη γεννήθηκε πριν από δώδεκα ώρες. Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΖΩΗΣ Η ιστορία της Γης χωρίζεται σε αιώνες, περιόδους και εποχές. Καθεμία από αυτές τις χρονικές περιόδους σηματοδοτείται από σημαντικά γεγονότα για την εξέλιξη της ζωής. Αν η ζωή στη Γη

Διαβάστε περισσότερα

a. Οι βαθιές θάλασσες της Ευρώπης δημιουργήθηκαν όταν έλιωσαν οι παγετώνες. β. Η Νορβηγική Θάλασσα βρέχει τις βορειοανατολικές ακτές

a. Οι βαθιές θάλασσες της Ευρώπης δημιουργήθηκαν όταν έλιωσαν οι παγετώνες. β. Η Νορβηγική Θάλασσα βρέχει τις βορειοανατολικές ακτές EΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Επαναληπτικό διαγώνισμα στα μαθήματα 12-18 1. Χαρακτήρισε τις παρακάτω προτάσεις με το γράμμα (Σ), αν είναι σωστές, και a. Οι βαθιές θάλασσες της Ευρώπης δημιουργήθηκαν όταν έλιωσαν

Διαβάστε περισσότερα

Μελισσοκομικά Φυτά Eucalyptus torquata Ευκάλυπτος ο κολλαρωτός Γιαννάκης Βαρνάβα

Μελισσοκομικά Φυτά Eucalyptus torquata Ευκάλυπτος ο κολλαρωτός Γιαννάκης Βαρνάβα Μελισσοκόμος Μελισσοκομικά Φυτά Eucalyptus torquata Ευκάλυπτος ο κολλαρωτός Γιαννάκης Βαρνάβα Ο Ευκάλυπτος ο torquata όπως όλοι σχεδόν οι ευκάλυπτοι κατάγεται και αυτός από την μακρινή Αυστραλία, και συγκεκριμένα

Διαβάστε περισσότερα

Η ΟΡΕΙΝΗ ΧΕΡΣΟΝΗΣΟΣ ΚΑΜΤΣΑΤΚΑ

Η ΟΡΕΙΝΗ ΧΕΡΣΟΝΗΣΟΣ ΚΑΜΤΣΑΤΚΑ Η ΟΡΕΙΝΗ ΧΕΡΣΟΝΗΣΟΣ ΚΑΜΤΣΑΤΚΑ ΔΠΜΣ «ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΟΡΕΙΝΩΝ ΠΕΡΙΟΧΩΝ» ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2014 2015 ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ: ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΙΩΑΝΝΟΥ ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΙΟΥΡΑΣ ΒΑΝΕΣΣΑ ΜΠΟΥΓΙΑ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΕΞΕΛΙΞΗ. Ερευνητική Εργασία Β' Τετραμήνου. Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Μ.Φρονίμου

Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΕΞΕΛΙΞΗ. Ερευνητική Εργασία Β' Τετραμήνου. Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Μ.Φρονίμου Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΕΞΕΛΙΞΗ Ερευνητική Εργασία Β' Τετραμήνου Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Μ.Φρονίμου Στην επιστήμη της βιολογίας, με τον όρο εξέλιξη εννοείται η αλλαγή στις ιδιότητες ενός πληθυσμού οργανισμών στο πέρασμα

Διαβάστε περισσότερα

Αµφίπολη: Βρέθηκε σκελετός σε τάφο κάτω από τον τρίτο θάλαµο

Αµφίπολη: Βρέθηκε σκελετός σε τάφο κάτω από τον τρίτο θάλαµο Νοέµβριος 12 2014 13:20 Αµφίπολη: Βρέθηκε σκελετός σε τάφο κάτω από τον τρίτο θάλαµο Τι ανακοίνωσε το υπουργείο Πολιτισµού για τις ανασκαφικές εργασίες στον τάφο της Αµφίπολης. Τι έδειξαν οι ανασκαφές

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑΞΕΙΣ CHIROPTERA (ΧΕΙΡΟΠΤΕΡΑ), SCANDENTIA (ΔΕΝΔΡΟΜΥΓΑΛΕΣ), DERMOPTERA (ΔΕΡΜΟΠΤΕΡΑ), PRIMATES (ΠΡΩΤΕΥΟΝΤΑ)

ΤΑΞΕΙΣ CHIROPTERA (ΧΕΙΡΟΠΤΕΡΑ), SCANDENTIA (ΔΕΝΔΡΟΜΥΓΑΛΕΣ), DERMOPTERA (ΔΕΡΜΟΠΤΕΡΑ), PRIMATES (ΠΡΩΤΕΥΟΝΤΑ) ΤΑΞΕΙΣ CHIROPTERA (ΧΕΙΡΟΠΤΕΡΑ), SCANDENTIA (ΔΕΝΔΡΟΜΥΓΑΛΕΣ), DERMOPTERA (ΔΕΡΜΟΠΤΕΡΑ), PRIMATES (ΠΡΩΤΕΥΟΝΤΑ) Οι τάξεις Chiroptera (χειρόπτερα), Scandentia (δενδρομυγαλές), Dermoptera (δερμόπτερα) και Primates

Διαβάστε περισσότερα

(Μέρος 1 ο ) Εισηγητής: Ν. Πουλακάκης

(Μέρος 1 ο ) Εισηγητής: Ν. Πουλακάκης Ταξινομικοί χαρακτήρες και Φυλογενετική ανασύσταση. Σχολές ταξινόμησης. Θεωρίες για την Ταξινομική. Φυλογενετική ανάλυση: Μοριακή συστηματική. Οι κύριες διαιρέσεις της Ζωής. (Μέρος 1 ο ) Εισηγητής: Ν.

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ

ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΚΡΗΤΙΚΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ Η Κρήτη έχει μια από τις αρχαιότερες και πιο εύγευστες γαστριμαργικές παραδόσεις στον κόσμο, μια παράδοση γεύσεων, αρωμάτων, υλικών και τεχνοτροπιών που ξεκινά

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ. ΔΡΑΣΗ 4: Εκπαίδευση και υποστήριξη προς τις τοπικές κοινωνίες

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ. ΔΡΑΣΗ 4: Εκπαίδευση και υποστήριξη προς τις τοπικές κοινωνίες ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ "ΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΒΑΣΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΠΕΛΑΓΙΤΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ" «Στήριξη και Ανάδειξη Πολυνησιωτικών ΑΕΙ» ΔΡΑΣΗ 4: Εκπαίδευση και

Διαβάστε περισσότερα

Πώς και γιατί μετακινούμαστε;

Πώς και γιατί μετακινούμαστε; 101 Πώς και γιατί μετακινούμαστε; Διδακτική πρόταση 1: Γιατί τόσες μετακινήσεις στην Παλαιολιθική Εποχή; Ερώτημα-κλειδί Για ποιους λόγους μετακινούνταν οι άνθρωποι της Παλαιολιθικής Εποχής; Πρόοδος από

Διαβάστε περισσότερα

Η οµαδοποίηση των ζώων

Η οµαδοποίηση των ζώων ΣΧΕ ΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Η οµαδοποίηση των ζώων ENOTHTA: Η οµαδοποίηση των ζώων ΜΑΘΗΜΑ: Επιστήµη ΤΑΞΗ: Β ΣΚΟΠΟΣ Οι µαθητές καλούνται να οργανώσουν µε βάση διαφορετικά κριτήρια κάθε φορά, πληροφορίες που είδη γνωρίζουν.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΨΗ. ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΤΗΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΤΟΥ ΑΓΡΙΟΓΙΔΟΥ (Rupicapra rupicapra balcanica) ΣΤΟΝ ΕΘΝΙΚΟ ΔΡΥΜΟ ΟΙΤΗΣ

ΠΕΡΙΛΗΨΗ. ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΤΗΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΤΟΥ ΑΓΡΙΟΓΙΔΟΥ (Rupicapra rupicapra balcanica) ΣΤΟΝ ΕΘΝΙΚΟ ΔΡΥΜΟ ΟΙΤΗΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΤΗΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΤΟΥ ΑΓΡΙΟΓΙΔΟΥ (Rupicapra rupicapra balcanica) ΣΤΟΝ ΕΘΝΙΚΟ ΔΡΥΜΟ ΟΙΤΗΣ Παπαϊωάννου Χαριτάκης (Βιολόγος Msc), 2013 1. Η ΟΙΤΗ Η Οίτη είναι βουνό της Στερεάς Ελλάδας και καταλαμβάνει

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΑΛΑΣΣΙΑΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΓΕΩΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΣΤΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕ ΘΕΜΑ

ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΑΛΑΣΣΙΑΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΓΕΩΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΣΤΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕ ΘΕΜΑ ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΑΛΑΣΣΙΑΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΓΕΩΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΣΤΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕ ΘΕΜΑ ΜΕΛΕΤΗ ΔΕΙΓΜΑΤΩΝ ΠΥΓΜΑΙΩΝ ΙΠΠΟΠΟΤΑΜΩΝ ΚΥΠΡΟΥ ΚΑΙ ΣΥΓΚΡΙΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή;

Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή; Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή; Στις αρχές της δεκαετίας του 1950 ξεκίνησε μία μεγάλη έρευνα, γνωστή ως η μελέτη των 7 χωρών, όπου μελετήθηκαν οι διατροφικές συνήθειες ανθρώπων από τις εξής

Διαβάστε περισσότερα

Βιογραφικό Σημείωμα. ΚΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ Σ. ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Επίκουρος Καθηγητής Παλαιοντολογίας Τμήματος Γεωλογίας Α.Π.Θ.

Βιογραφικό Σημείωμα. ΚΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ Σ. ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Επίκουρος Καθηγητής Παλαιοντολογίας Τμήματος Γεωλογίας Α.Π.Θ. ΚΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ Σ. ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Επίκουρος Καθηγητής Παλαιοντολογίας Τμήματος Γεωλογίας Α.Π.Θ. Βιογραφικό Σημείωμα Υπόμνημα Σπουδών, Επιστημονικής και Εκπαιδευτικής Δράσης ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2014 Σύντομα Βιογραφικά

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΑΠΟ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΑΠΟ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΑΠΟ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ Θ. Δ. Ζάγκα Καθηγητή ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Σχολή Δασολογίας και Φυσικού Περιβάλλοντος Τομέας Δασικής Παραγωγής-Προστασίας Δασών-

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΛΗ: Αντωνοπούλου Ακριβή Γιάτα Κλίντον. Γεωργόπουλος Παναγιώτης Αραμπατζάκης Βασίλης. Ευχαριστούμε ιδιαίτερα τον κ.

ΜΕΛΗ: Αντωνοπούλου Ακριβή Γιάτα Κλίντον. Γεωργόπουλος Παναγιώτης Αραμπατζάκης Βασίλης. Ευχαριστούμε ιδιαίτερα τον κ. ΜΕΛΗ: Γεωργόπουλος Παναγιώτης Αραμπατζάκης Βασίλης Αντωνοπούλου Ακριβή Γιάτα Κλίντον Ευχαριστούμε ιδιαίτερα τον κ. Παρασκευόπουλο Ιστορικό Πλαίσιο: - Πρωτοεμφανίστηκε πριν από 5.000 χρόνια στην Αφρική.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ : Κείμενο του ενημερωτικού εντύπου

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ : Κείμενο του ενημερωτικού εντύπου ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ : Κείμενο του ενημερωτικού εντύπου [ΕΓΝΑΤΙΑ - κείμενο εντύπου.doc] ΑΝΚΟ σελ 1/5 ΕΓΝΑΤΙΑ, ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ Η Εγνατία οδός είναι ένα έργο εξαιρετικά σημαντικό για την ανάπτυξη του τόπου. Ένας αυτοκινητόδρομος

Διαβάστε περισσότερα

«ΑΙΧΜΑΛΩΤΑ ΑΓΡΙΑ ΖΩΑ ΖΩΟΛΟΓΙΚΟΙ ΚΗΠΟΙ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ» Άνθρωποι και Ζώα: Συγκάτοικοι στην ίδια πόλη

«ΑΙΧΜΑΛΩΤΑ ΑΓΡΙΑ ΖΩΑ ΖΩΟΛΟΓΙΚΟΙ ΚΗΠΟΙ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ» Άνθρωποι και Ζώα: Συγκάτοικοι στην ίδια πόλη «ΑΙΧΜΑΛΩΤΑ ΑΓΡΙΑ ΖΩΑ ΖΩΟΛΟΓΙΚΟΙ ΚΗΠΟΙ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ» Άνθρωποι και Ζώα: Συγκάτοικοι στην ίδια πόλη ΚΠΕ Κορδελιού Θεσσαλονίκη, 22-23 Νοεμβρίου 2013 Ο άνθρωπος αιχμαλωτίζει άγρια ζώα εδώ και χιλιάδες χρόνια

Διαβάστε περισσότερα

ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας

ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας Τί είναι ένα Οικοσύστημα; Ένα οικοσύστημα είναι μια αυτο-συντηρούμενη και αυτορυθμιζόμενη κοινότητα ζώντων

Διαβάστε περισσότερα

http://enallaktikos-tourismos-messinia.weebly.com ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΟΥ 1 ου ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

http://enallaktikos-tourismos-messinia.weebly.com ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΟΥ 1 ου ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ http://enallaktikos-tourismos-messinia.weebly.com ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΟΥ 1 ου ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ Eναλλακτικός Τουρισμός - είναι μια καινούρια φιλοσοφία στον τομέα του τουρισμού και περιλαμβάνει

Διαβάστε περισσότερα

Η άγρια βρώσιμη χλωρίδα της Κρήτης

Η άγρια βρώσιμη χλωρίδα της Κρήτης Σεμινάριο Βάμος 25-11-2008 Γεωργία- Διατροφή- Ποιότητα ζωής ΤΙΤΛΟΣ ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗΣ Η άγρια βρώσιμη χλωρίδα της Κρήτης Κλεόνικος Σταυριδάκης Υπεύθ. Α/θμιας Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Ν. Ρεθύμνου Εισαγωγή Η

Διαβάστε περισσότερα

Πες μου για τα ζώα που κάνουν αυγά μεγάλα και μικρά

Πες μου για τα ζώα που κάνουν αυγά μεγάλα και μικρά Πες μου για τα ζώα που κάνουν αυγά μεγάλα και μικρά Όλα τα πουλιά γεννούν αυγά. Δεν είναι όμως μόνο αυτά! Και άλλα από τα ζώα κάνουνε αυγά. Θα σου πω για μερικά Η κότα Κάθε μέρα η κότα γεννάει ένα με δύο

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΔΙΟΝ ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ Το Δίον ήταν μια αρχαιότατη πόλη στρατηγικής σημασίας και μια από τις πιο φημισμένες μακεδονικές πολιτείες. Η γεωγραφική θέση

Διαβάστε περισσότερα

Βελτίωση της κατάστασης διατήρησης των οικοτόπων προτεραιότητας *1520 και *5220 στο Εθνικό Δασικό Πάρκο Ριζοελιάς

Βελτίωση της κατάστασης διατήρησης των οικοτόπων προτεραιότητας *1520 και *5220 στο Εθνικό Δασικό Πάρκο Ριζοελιάς Τεύχος 1 Σεπτέμβριος 2014 Βελτίωση της κατάστασης διατήρησης των οικοτόπων προτεραιότητας *1520 και *5220 στο Εθνικό Δασικό Πάρκο Ριζοελιάς LIFE12NAT/CY/000758 Περιεχόµενα Περισσότερες πληροφορίες www.life-rizoelia.eu

Διαβάστε περισσότερα

<< ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΤΩΝ ΜΥΚΗΝΩΝ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟΣ ΠΡΟΟΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΩΦΕΛΕΙΕΣ >>

<< ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΤΩΝ ΜΥΚΗΝΩΝ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟΣ ΠΡΟΟΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΩΦΕΛΕΙΕΣ >> 1 Ο ΕΠΑΛ ΝΑΥΠΛΙΟΥ ΤΑΞΗ Α ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2014 : > ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΜΥΚΗΝΩΝ Από τους πιο σημαντικούς αρχαιολογικούς χώρους στην Ελλάδα. Χτισμένη πάνω

Διαβάστε περισσότερα