ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ 3. Η ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΤΩΝ ΑΙΤΙΩΝ Ή ΤΩΝ ΓΕΝΕΣΙΟΥΡΓΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΤΩΝ ΕΓΚΛΗΜΑΤΩΝ Εισαγωγικές παρατηρήσεις - Τα ερωτήματα και η αξία τους

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ 3. Η ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΤΩΝ ΑΙΤΙΩΝ Ή ΤΩΝ ΓΕΝΕΣΙΟΥΡΓΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΤΩΝ ΕΓΚΛΗΜΑΤΩΝ. 3.1. Εισαγωγικές παρατηρήσεις - Τα ερωτήματα και η αξία τους"

Transcript

1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ 3. Η ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΤΩΝ ΑΙΤΙΩΝ Ή ΤΩΝ ΓΕΝΕΣΙΟΥΡΓΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΤΩΝ ΕΓΚΛΗΜΑΤΩΝ 3.1. Εισαγωγικές παρατηρήσεις - Τα ερωτήματα και η αξία τους Γιατί ο άνθρωπος εγκληματεί; Αυτό είναι το πιο καίριο, αλλά και το πιο ανεπίδεκτο μιας σαφούς και αδιαμφισβήτητης απάντησης, ερώτημα του εγκληματολογικού κλάδου. Συναφές με αυτό το ερώτημα είναι και μία σειρά από άλλα υ- ποερωτήματα όπως: - γιατί μία χώρα (ή μία περιοχή της ή μία συνοικία μιας πόλης) έχει περισσότερη (ή λιγότερη ) εγκληματικότητα από μίαν άλλη; - μήπως κληρονομείται η εγκληματική συμπεριφορά; - άραγε, το περιβάλλον (οι κοινωνικές δομές) ή η κληρονομικότητα επηρεάζουν κυρίως ή περισσότερο τη συμπεριφορά ενός ατόμου; - γιατί σε ορισμένες εποχές (οικονομικής κρίσης, ανεργίας, ευημερίας ή ακόμη και του έτους) αυξάνεται (ή μειώνεται) η εγκληματικότητα; - γιατί ορισμένα άτομα χαρακτηρίζονται ως εγκληματικά (ή μη εγκληματικά) και ορισμένες συμπεριφορές ως εγκληματικές (ή μη εγκληματικές, σύννομες, κοινωνικά αποδεκτές); - γιατί ορισμένα άτομα δεν εγκληματούν; -ή μήπως όλοι εγκληματούμε ή είμαστε εν δυνάμει εγκληματίες;

2 176 Η αναζήτηση των αιτιών ή των γενεσιουργών παραγόντων των εγκλημάτων 3.2. Η αιτιολογική προσέγγιση Ερωτήματα τέτοιας φύσης, έχουν εκτός από μία καθαρά επιστημονική, θεωρητική προέλευση, και μία πρακτική αξία για ορισμένους επιστήμονες. Και αυτό γιατί η γνώση της αιτίας ή του αιτίου οδηγεί και στην πρόληψη ή την αποτελεσματική αντιμετώπιση του αιτιατού, του αποτελέσματος - της εγκληματικότητας στην προκείμενη περίπτωση. Για άλλους, η αιτιολογική προσέγγιση δεν αποτελεί πλέον τον κορμό της εγκληματολογίας. Και τούτο γιατί, κατά μία άποψη που θα δούμε αμέσως πιο κάτω, το έγκλημα κατασκευάζεται είναι, εν μέρει τουλάχιστον μία κοινωνική κατασκευή 1. Κατασκευάζεται από τα ΜΜΕ, από την κρατική εξουσία και από το κοινωνικό σύνολο, όταν προκαλείται «ηθικός πανικός» 2 με ορισμένες συμπεριφορές. Άλλωστε, η έλλειψη γνώσεων για την εγκληματογένεση δεν ματαιώνει κάθε προσπάθεια πρόληψης των εγκλημάτων. Υφίστανται στρατηγικές και προγράμματα πρόληψης της εγκληματικότητας τα οποία επιτρέπουν ορισμένες αποτελεσματικές ενέργειες. Για παράδειγμα, κάποιες πρωτόγονες κοινωνίες θεράπευαν την ελονοσία με φυτά κινίνης χωρίς να γνωρίζουν πώς μεταδίδονται οι ελώδεις πυρετοί. Έτσι, από το 1970, ειδικότερα οι ριζοσπάστες εγκληματολόγοι 3, ε- στίασαν τη μελέτη τους στο πώς «κατασκευάζονται» το «έγκλημα» και ο «εγκληματίας». Σύμφωνα δε με σύγχρονες αντιλήψεις, η συζήτηση και οι έρευνες γύρω από την αναζήτηση των αιτίων της εγκληματικής συμπεριφοράς είναι μία δραστηριότητα όχι μόνο μάταιη αλ- 1. S. Henry/D. Milovanovic, The Constitution of a Constitutive Criminology: A Postmodern Approach to Criminological Theory, σε: D. Nelken (ed.) The futures of Criminology, σ Όρος που χρησιμοποίησε για πρώτη φορά ο Stanley Cohen (Folk Devils and Moral Panics, London 1972), και σημαίνει τη δυσανάλογη και εχθρική αντίδραση της κοινωνίας προς πρόσωπα ή ομάδες που προσδιορίζονται στερεοτυπικά από τις αναπαραστάσεις των ΜΜΕ ως απειλή για τις κοινωνικές αξίες. Στη συνέχεια, η αντίδραση αυτή δημιουργεί απαιτήσεις για περισσότερο κοινωνικό έλεγχο και μία κλιμακούμενη σπειροειδή αντίδραση. 3. Για τη «νέα» κριτική, ριζοσπαστική, μαρξιστική κλπ. εγκληματολογία, βλ. παραπάνω

3 Η αναζήτηση των αιτιών ή των γενεσιουργών παραγόντων των εγκλημάτων 177 λά και επιβλαβής, γιατί αποσπά την προσοχή των εγκληματολόγων από τη διαχείριση της εγκληματικότητας, την πρόληψη των εγκλημάτων και την ανάλυση των πολιτικών για την αντιμετώπιση του ε- γκλήματος 4. Πράγματι, για πολλές δεκαετίες η εγκληματολογική επιστήμη «διαιώνιζε την αυταπάτη» σχετικά με τη δυνατότητα διατύπωσης μιας «γενικής θεωρίας αιτιολογίας της εγκληματικότητας» 5. Από τη δεκαετία του 1960 όμως δημιουργείται ένα ρεύμα υποβάθμισης της αιτιολογικής προσέγγισης και ο όρος «αιτία» δεν αναφέρεται πλέον τόσο συχνά από εγκληματολόγους, ενώ ορισμένοι από αυτούς τονίζουν ότι απλά πρότυπα (μοντέλα) «αιτίου» και «αποτελέσματος» δεν είναι κατάλληλα για την εξήγηση κοινωνικών φαινομένων» 6. Από την άλλη πλευρά, η ύπαρξη ενός μεγάλου «σκοτεινού αριθμού» 7 αποτελεί ένδειξη ότι ο συνδυασμός: (α) κατάλληλων περιστάσεων, (β) ενός ενδεχόμενου δράστη και (γ) ενός θύματος, μπορεί να καταστήσει οποιονδήποτε από εμάς δράστη εγκλήματος 8. Ωστόσο, παρά τις ιδεολογικές ή μεθοδολογικές επιφυλάξεις που μπορεί να έχει κανείς σχετικά με την αιτιολογική προσέγγιση του εγκληματικού φαινομένου, η πορεία μέσα στην εγκληματολογική σκέψη και στις εγκληματολογικές θεωρίες ή σχολές εξακολουθεί να έχει πάντα μία ιδιαίτερη γοητεία. Γι' αυτό και επιχειρείται μία τέτοια σύντομη αναφορά και κυρίως κριτική ανασκόπησή τους. 4. J. Muncie / E. McLaughlin / M.Langan, (eds.), Criminological Perspectives, London, etc. 1996, σ S. Cohen, The Failures of Criminology, 1973, όπως αναφέρεται από τον A. Keith Bοttomley, Criminology in Focus, 1978, σ L. Wilkins, όπως αναφέρεται από τον H. Mannheim, Comparative Criminology, τ. 1, 1970, σ Δηλαδή, πολλών εγκλημάτων που δεν διαλευκαίνονται ή των οποίων οι δράστες δεν διώκονται ή δεν καταδικάζονται, σύμφωνα με στοιχεία από έρευνες σε θύματα (έρευνες θυματοποίησης) ή σε δράστες (έρευνες αυτο-ομολογούμενης ε- γκληματικής συμπεριφοράς. Βλ. για περισσότερα παρακάτω. 8. Πρβλ. A. Keith Bοttomley, ό.π., σ

4 178 Η αναζήτηση των αιτιών ή των γενεσιουργών παραγόντων των εγκλημάτων 3.3. Ορισμοί Η αιτία, το αίτιο, οι παράγοντες Ήδη χρησιμοποιήθηκαν ορισμένες έννοιες που απαιτούν μία οριοθέτηση. Ως αιτία, με τη φιλοσοφική και επιστημονική σημασία της λέξης, ορίζεται «ο λόγος δι ον συμβαίνει τι» 9. Ο όρος «αίτιο» είναι μεταγενέστερος και είναι ταυτόσημος με την αιτία. Στην εγκληματολογική συζήτηση θα μπορούσε να θεωρηθεί ως αίτιο το γεγονός του οποίου η επενέργεια ή η μεταβολή ή η ύπαρξη επάγεται τη γένεση άλλου γεγονότος (του εγκλήματος) ή πλειόνων γεγονότων (εγκλημάτων) που συμβαίνουν είτε συγχρόνως, ομαδικά είτε σε αλληλουχία. Κάθε τέτοια συζήτηση αναφέρεται δηλαδή στην εγκληματογένεση. Ο Κ. Γαρδίκας στον τίτλο του πρώτου τόμου της Εγκληματολογίας του έκανε χρήση του όρου «αίτιο» στον πληθυντικό αριθμό: «τα γενικά και τα ατομικά αίτια των εγκλημάτων» και υπήγαγε στην πρώτη κατηγορία τέτοιων αιτίων το κλίμα, τις εποχές του χρόνου, την πόλη και την ύπαιθρο, το οινόπνευμα, τα ναρκωτικά, τον εταιρισμό, τα τυχερά παίγνια, τη δεισιδαιμονία κλπ. Στη δεύτερη κατηγορία που αφορούσε τα ατομικά αίτια περιέλαβε το φύλο, την ηλικία, την παιδεία, την οικογενειακή κατάσταση, τις σωματικές και ψυχικές ιδιότητες των εγκληματιών κλπ. Υπό αυτή την έννοια ο όρος «αίτια» χρησιμοποιείται ως συνώνυμο με τον όρο «παράγοντες». Οι παράγοντες όμως διαφέρουν, διότι ο καθένας από αυτούς και όλοι μαζί σε αλληλενέργεια συντελούν στην επέλευση του αποτελέσματος «έγκλημα» ή «εγκληματικότητα». Η διάκριση ανάμεσα σε «αίτια» και «παράγοντες» γίνεται εμφανής στη γνωστή άποψη του φιλοσόφου John Stuart Mill σχετικά με το επαρκές ή αναγκαίο αίτιο: Αν το Ε γεγονός σε κάθε περίπτωση ακολουθεί το Α, ανεξάρτητα αν συμβούν ή δεν συμβούν (και) άλλα γεγονότα, τότε το Α θεωρείται επαρκές αίτιο - αλλά όχι ανα- 9. Μέγα Λεξικόν της ελληνικής γλώσσης, Δ. Δημητράκου, τ. Α', Αθήνα 1964, λήμμα «αιτία».

5 Η αναζήτηση των αιτιών ή των γενεσιουργών παραγόντων των εγκλημάτων 179 γκαίο (Α > Ε). Αν όμως το Ε γεγονός έπεται του Α, μόνον όταν το Α και ορισμένοι άλλοι παράγοντες είναι παρόντες, τότε το Α είναι αναγκαίο αίτιο - αλλά όχι επαρκές. (Α+Φ+Χ+Ψ+Ω > Ε). Στην ε- γκληματολογία έως σήμερα δεν φαίνεται να έχει εντοπισθεί ένα «επαρκές αίτιο». (Λ.χ. αν όλοι οι εγκληματίες είχαν τη χρωμοσωματική ανωμαλία ΧΥΥ ανωμαλία που δεν έχει εντοπισθεί παρά σε ορισμένους εγκληματίες αλλά και μη εγκληματίες 10 τότε αυτή θα ήταν το επαρκές αίτιο.) Είναι αδιαμφισβήτητο, ότι ούτε η εγκληματικότητα γενικά, ούτε και κάποιο είδος εγκλήματος μπορεί να οφείλεται σε ένα μόνο αίτιο που να δημιουργεί σε κάθε περίπτωση αυτό το αποτέλεσμα. Έτσι, στην περιοχή της εγκληματικής συμπεριφοράς δεν μπορεί κανείς να εντοπίσει καταστάσεις στις οποίες τα εγκλήματα ακολουθούν πάντα ένα συγκεκριμένο γεγονός ή ορισμένο χαρακτηριστικό. Η εγκληματική συμπεριφορά δεν έπεται πάντα της ανεργίας ή της φτώχειας, αν και είναι δυνατό να υπάρχει έγκλημα όπου υ- πάρχει ανεργία ή φτώχεια. Το ίδιο και η παραβατική συμπεριφορά ανηλίκων. Δεν είναι πάντα αποτέλεσμα μιας διαλυμένης οικογένειας, αν και είναι δυνατόν να παρατηρηθεί κάτω από τέτοιες συνθήκες. Είναι, επομένως, ορθότερο να γίνεται λόγος για «αναγκαίους» στην παραγωγή του εγκλήματος «παράγοντες» που επενεργούν σε συνδυασμό με άλλους παράγοντες 11. Η διαδικασία εξήγησης της αιτίας αποκαλείται αιτιολογία. Ο ό- ρος αυτός παραπέμπει στην ιατρική επιστήμη και ιδίως στην αιτιολογία των νόσων. Με αυτή την έννοια μεταφέρεται και στον εγκληματολογικό κλάδο και σημαίνει την έρευνα των αιτίων ή με άλλη διατύπωση: τη διερεύνηση των μορφολογικών και λειτουργικών διαταραχών, σε ατομικό (βιολογικό ή ψυχολογικό) ή κοινωνικό επίπεδο που συντελούν στην ύπαρξη του εγκλήματος. Ο διάδοχος του Κ. Γαρδίκα, στην τότε έδρα της Εγκληματολογίας στο Νομικό Τμήμα του ΕΚΠΑ 12, ο ποινικολόγος και εγκληματολόγος, Ι. Δασκαλόπουλος αναφέρεται σε εγκληματογόνους όρους 10. Βλ. παρακάτω Μέγα Λεξικόν, ό.π., λήμμα «αιτία». 12. Βλ. παραπάνω

6 180 Η αναζήτηση των αιτιών ή των γενεσιουργών παραγόντων των εγκλημάτων (κίνητρα και αίτια) του εγκλήματος 13. Ως κίνητρο ορίζει ένα ψυχικό συμβάν (π.χ. συναίσθημα, ορμή, τάση, αναστολή κλπ.) από το ο- ποίο εκπηγάζει άλλο ψυχικό συμβάν. Το άλλο ψυχικό συμβάν είναι «απόρροια» και όχι αιτιατό, γιατί τα ψυχικά συμβάντα δεν έχουν αίτια αλλά κίνητρα 14. Τα κίνητρα είναι σπάνια επαρκώς συνειδητά 15, συνήθως είναι ανομολόγητα, ταπεινά, εγκληματικά 16 (λ.χ. η ανθρωποκτονία που τέλεσε ο Δ είχε ως κίνητρο τη ζήλια) Οι θεωρίες Με την αναζήτηση των αιτίων των εγκλημάτων συνδέονται οι ε- γκληματολογικές θεωρίες. Στην περίπτωση αυτή γίνεται λόγος για αιτιολογικές θεωρίες. Ο όρος θεωρία στις κοινωνικές επιστήμες έχει τουλάχιστον οκτώ διαφορετικές έννοιες. Ενδέχεται να σημαίνει: (α) μεθοδολογία, (β) κατευθυντήριες γραμμές, (γ) ανάλυση εννοιών, (δ) ερμηνεία post factum, (ε) εμπειρικές γενικεύσεις, (στ) επαγωγική ή παραγωγική μέθοδο 17, (ζ) θεωρία υπό στενή έννοια και (η) θεωρία υπό ευρεία έννοια. Στην τελευταία αυτή έννοια θα μπορούσε κανείς να εντάξει και τον όρο «παράδειγμα», κατά μία άποψη. Και μάλιστα τα εννοιολογικά παραδείγματα, όπως η αντίθεση μεταξύ Gemeinschaft και Gesellschaft του Tönnies, τα αναλογικά παραδείγματα, όπως η έλξη και απώθηση που μεταφέρεται στη μετανάστευση και παλιννόστηση ή τα τυπικά παραδείγματα, όπως η λειτουργική ανάλυση του R. K. Merton 18. Είναι αυτονόητο ότι οι ειδικότερες αναπτύ- 13. Ι. Μ. Δασκαλόπουλου, Στοιχεία Εγκληματολογίας, τόμος Πρώτος, Γενική Εγκληματολογία, τεύχος Πρώτον, Η φύσις του εγκλήματος, Αθήναι 1972, σ Στο ίδιο, σ Στο ίδιο, σ Στο ίδιο, σ Υπενθυμίζουμε ότι επαγωγική μέθοδος σημαίνει συναγωγή γενικών επιστημονικών νόμων από ατομικές προτάσεις βάσης, ενώ παραγωγική σημαίνει συναγωγή πορισμάτων σχετικά με τα εκάστοτε προβλήματα στηριζόμενη σε ήδη θεμελιωμένες προτάσεις. Βλ. διεξοδικότερα: Θ. Πελεγρίνη, Λεξικό της Φιλοσοφίας, Αθήνα 2004, αντίστοιχα λήμματα. 18. Βλ. R. Boudon/F. Bourricaud, Dictionnaire Critique de la Sociologie, 3 e ed. 1990, σ , και Δ. Ν. Κούτρα, Θέματα Φιλοσοφίας, Αθήνα 1991, σ. 20.

7 Η αναζήτηση των αιτιών ή των γενεσιουργών παραγόντων των εγκλημάτων 181 ξεις των εννοιών «θεωρία» και «παράδειγμα» εκφεύγουν από τους σκοπούς ενός πανεπιστημιακού συγγράμματος εγκληματολογίας. Ορισμένες όμως πρόσθετες επισημάνσεις θεωρούνται απαραίτητες για την κριτική αξιολόγηση των εγκληματολογικών θεωριών ή για την κατανόηση ορισμένων εγκληματολογικών παραδειγμάτων. Στις ημέρες μας, ίσως ο γενικότερα αποδεκτός ορισμός της θεωρίας είναι εκείνος που διατυπώθηκε από τον Karl Popper 19. «Στις επιστήμες εργαζόμαστε με θεωρίες, δηλαδή με επαγωγικά συστήματα. Και αυτό για δύο λόγους. Πρώτον, μία θεωρία ή ένα επαγωγικό σύστημα είναι μία προσπάθεια εξήγησης και άρα μία δοκιμή για την επίλυση ενός επιστημονικού προβλήματος. Και δεύτερον, μία θεωρία, δηλαδή ένα επαγωγικό σύστημα, υπόκειται μέσω των συμπερασμάτων του σε ορθολογική κριτική. [Μία θεωρία] είναι, κατά συνέπεια, μία προσπάθεια επίλυσης [ενός προβλήματος], η οποία [επίλυση] υπόκειται σε ορθολογική κριτική» 20. Συνοπτικότερος είναι ο ορισμός του Π. Γέμτου: «Θεωρίες είναι σύνολα συνδεδεμένων μεταξύ τους υποθέσεων που συστηματοποιούν, ενοποιούν και εξηγούν ορισμένη περιοχή της πραγματικότητας» Το «παράδειγμα» Η έννοια του «παραδείγματος» εξελίχθηκε από τον Kuhn τη δεκαετία του Αν υπεραπλουστεύσει κανείς το θέμα και παραμερίσει τις απόψεις λ.χ. των Popper, Lakatos και Feyerbend, μπορεί μόνο να τονίσει ότι η επιστημονική κοινότητα και οι αντίστοιχοι επιστημονικοί κλάδοι, κινούνται συνήθως (εργάζονται «φυσιολογικά», κατά την έκφραση του Kuhn) στο πλαίσιο κυρίαρχων παραδειγμάτων, όπως αυτά που έχουν καθιερωθεί από τον Νεύτωνα, τον Αινστάϊν ή 19. M. Killias, Précis de criminologie, 1991, σ K. Popper, Auf der Suche nach einer besseren Welt, Vorträge und Aussätze aus dreissig Jahren, 5. Auflage München/Zürich 1990, σ Π. Α. Γέμτου, Η Μεθοδολογία των Κοινωνικών Επιστημών, Αθήνα 1987, τ. 2, σ. 50.

8 182 Η αναζήτηση των αιτιών ή των γενεσιουργών παραγόντων των εγκλημάτων τον Freud 22 ή όσα μόλις προαναφέρθηκαν. Κάθε κλάδος έχει τα δικά του «παραδείγματα», δηλαδή σύνολα διαδικασιών, αξιών, αντιλήψεων και προτύπων (μοντέλων) που προσδίδουν στην επιστημονική κοινότητα τη συνεκτικότητά της 23. Στην καλύτερη περίπτωση τα παραδείγματα αυτά βασίζονται στη συναίνεση και σε μία πίστη σχετικά με τη χρησιμότητα και εγκυρότητά τους. Στην εγκληματολογία γίνεται λόγος για το αιτιολογικό παράδειγμα 24, καθώς και για τα τρία βασικά παραδείγματα: το θετικιστικό, της διάδρασης και το σοσιαλιστικό με τις αντίστοιχες κατευθύνσεις: θετικιστική, πλουραλιστική και σύγκρουσης Οι Σχολές Τέλος, ο όρος «σχολή εγκληματολογίας» περιλαμβάνει τους θεμελιωτές ή/και οπαδούς μιας θεωρίας ή απλώς μιας προσέγγισης που αναφέρεται στα αίτια των εγκλημάτων και στις πολιτικές ή τεχνικές ελέγχου τους που απορρέουν από αυτή 26. Ο χαρακτηρισμός «σχολή» χρησιμοποιείται κυρίως για την κλασική και τη θετική σχολή, καθώς και τη λεγόμενη σχολή του Σικάγου. Ορισμένες σχολές δεν βασίζονται σε θεωρία αλλά απλώς σε παραδοχές (π.χ. η κλασική) Σχολές - θεωρίες - ρεύματα Οι πρωτο-εγκληματολογικές αντιλήψεις, ορισμένες θεωρίες ή ρεύματα του 20 ού αιώνα, και λιγότερο τα σύγχρονα εγκληματολογικά παραδείγματα, αποτελούν τις τρεις αναγκαίες περιοχές, στις οποίες θα κινηθεί η εξέταση της αιτιολογικής προσέγγισης του εγκληματι- 22. Βλ. H. J. Kerner, Kriminologie Lexikon, 4. Auf. 1991, σ.241 επ. και R. Boudon / F. Bourricaud, ό.π., σ. 106 επ. 23. Όπως αναφέρεται στο: S. Auroux/Yvonne Weil, Vocabulaire des études philosophiques, Paris 1993, σ G. Kaiser, Kriminologie, 9 Auf. 1993, σ H. J. Kerner, ό.π., σ Πρβλ. E. H. Sutherland / D. R. Cressey, Criminology, 9 th ed., Philadelphia / New York/Toronto 1974, σ. 49.

9 Η αναζήτηση των αιτιών ή των γενεσιουργών παραγόντων των εγκλημάτων 183 κού φαινομένου. Στον Πίνακα 3.1 που ακολουθεί απεικονίζεται η εξέλιξη των προσπαθειών αναζήτησης άλλοτε της αιτίας και άλλοτε των παραγόντων που συντελούν στην ερμηνεία του εγκληματικού φαινομένου. Οι βασικές σχολές παρουσιάζονται με έντονα γράμματα και ακολουθούν τα παρακλάδια των σύγχρονων προεκτάσεων Η κλασική σχολή και οι προεκτάσεις της Οι πρωτοπόροι: Beccaria και Bentham Ο Mannheim αρχίζει το βιβλίο του «οι πρωτοπόροι της εγκληματολογίας» με τη γέννηση του Cesare Beccaria το 1735 και τελειώνει με το θάνατο του Gustave Aschaffenburg το Επειδή, φυσικά, η αναφορά σε όλους τους θεμελιωτές του εγκληματολογικού κλάδου δεν είναι δυνατή, εδώ περιοριζόμαστε κυρίως σε εκείνους που έθεσαν τους προβληματισμούς με μορφή φιλοσοφικής εικασίας σε α- ντιδιαστολή με εκείνους που προχώρησαν στη διατύπωση, έστω και χωρίς πληρότητα, μιας εγκληματολογικής θεωρίας. Στην Ευρώπη του Μεσαίωνα αλλά ακόμη και μέχρι το 18 ο αιώνα, οι νόμοι ήταν ανίσχυροι και οι ποινές απάνθρωπες και γι αυτό πανίσχυρες. Στην εποχή του Διαφωτισμού, όμως, ένας Ιταλός μαθηματικός οικονομολόγος και πολιτικός επιστήμων, ο Beccaria ( ), και ένας Βρετανός νομικός και φιλόσοφος, ο Bentham ( ), αντέδρασαν στην αυθαιρεσία και την αγριότητα του ποινικο-σωφρονιστικού συστήματος και έθεσαν έτσι τις βάσεις της αποκαλούμενης πλέον κλασικής σχολής. Ας σημειωθεί ότι παρόμοιες απόψεις υποστήριξε και ο Γερμανός ποινικολόγος Anselm v. Feuerbach ( ).

10 184 Η αναζήτηση των αιτιών ή των γενεσιουργών παραγόντων των εγκλημάτων ΠΙΝΑΚΑΣ 3.1 Συνοπτική παρουσίαση Σχολών, θεωριών, ρευμάτων της εγκληματολογίας ΣΧΟΛΕΣ / ΘΕΩΡΙΕΣ / ΡΕΥΜΑΤΑ Κλασική Σχολή Σύγχρονα ρεύματα: - Θεωρία γενικής πρόληψης - Ορθολογική Επιλογή Θετική Σχολή ή Βιολογικός Θετικισμός Σύγχρονα ρεύματα: - Βιο-Κοινωνιολογικές Θεωρίες Ψυχολογικές και Ψυχιατρικές προσεγγίσεις Μαρξιστική θεωρία Σύγχρονα ρεύματα: - Θεωρία κοινωνικής σύγκρουσης ΚΥΡΙΟΤΕΡΟΙ ΕΚΠΡΟΣΩΠΟΙ / ΕΡΓΑ Beccaria: Περί εγκλημάτων και ποινών (1764) Bentham: Υπολογισμός ηδονής / δυσαρέσκειας (1789) Packer: Τα όρια της ποινικής κύρωσης (1968) Martinson: Τί αποδίδει (1974) Andenaes: Τιμωρία και εκφοβισμός (1974) J. Q. Wilson: Σκεπτόμενοι Το έγκλημα (1975) Lombroso: Ο εγκληματίας άνθρωπος (1863) Ferri:Εγκληματική Κοινωνιολογία (1884) Garofalo: Εγκληματολογία (1885) Hooton: Ο αμερικανός εγκληματίας (1939) Sheldon: Σωματότυποι (1940) Gluecks: Σωματική διάπλαση και παραβατικότητα (1950) E. O. Wilson Κοινωνιοβιολογία (1975) Tarde: Ποινική Φιλοσοφία (1912) (Θεωρία του μιμητισμού) Freud: Γενική Εισαγωγή στην Ψυχανάλυση (1920) Bandura:Επιθετικότητα (1973) Marx: Κομμουνιστικό Μανιφέστο (1848) Bonger: Εγκληματικότητα και οικονομικές συνθήκες (1940) Dahrendorf: Τάξη και ταξική σύγκρουση στη βιομηχανική κοινωνία (1959) Taylor / Walton / Young: Η νέα εγκληματολογία ΜΕΘΟΔΟΣ στοχα- Φιλοσοφικός σμός Θεωρητική ανάλυση Δευτερογενής ανάλυση ερευνών Θεωρητική ανάλυση Θεωρητική ανάλυση Πειραματική Θεωρητική ανάλυση Θεωρητική ανάλυση Πειραματική Πειραματική Πειραματική Συνθετική Θεωρητική ανάλυση Ψυχαναλυτική θεωρία και κλινική εμπειρία Θεωρία συμπεριφοράς Θεωρητική ανάλυση και οικονομικά δεδομένα Οικονομικά και εγκληματολογικά δεδομένα Θεωρητική ανάλυση Θεωρητική ανάλυση

11 Η αναζήτηση των αιτιών ή των γενεσιουργών παραγόντων των εγκλημάτων 185 Κοινωνιολογικές θεωρίες 1. Θεωρίες κοινωνικής δομής Θεωρίες κοινωνικής διαδικασίας Durkheim: Η αυτοκτονία (1897) Park/Burges et al: Η πόλη (1925) (Οικολογική Σχολή Σικάγου) Merton: Κοινωνική δομή και ανομία (1938) Sellin: Πολιτισμική σύγκρουση και εγκληματικότητα (1938) Cloward / Ohlin: Παραβατικότητα και ευκαιρία (1960) Sutherland: Στοιχεία Εγκληματολογίας (1939) (Θεωρία διαφοροποιούσας συναναστροφής - θεωρίες εκμάθησης) Lemert: Κοινωνική παθολογία (1951) (Θεωρίες ετικέτας) Hirshi: Αίτια παραβατικότητας (1969) (Θεωρίες ελέγχου / κοινωνικών δεσμών) Στατιστικά δεδομένα Ερευνητικά δεδομένα Κοινωνιολογική θεωρία Κοινωνιολογική θεωρία και ερευνητικά δεδομένα Κοινωνιολογική θεωρία και ερευνητικά δεδομένα Κοινωνιολογική θεωρία Κοινωνιολογική θεωρία και ερευνητικά δεδομένα Πηγές: L. J. Siegel: Criminology, Theories, Patterns, and Typologies, 4 th ed., 1992, σ. 47 και E. Sutherland / D. C. Cressey: Criminology, 9 th ed., 1974, σ. 49. Συνδυαζόμενες οι αντιλήψεις των κυριότερων εκπροσώπων της ονομαζόμενης πλέον κλασικής σχολής συνοψίζονται στα εξής: - Η κοινωνία στηρίζεται σε ένα κοινωνικό συμβόλαιο. - Έμφαση δίνεται στο έγκλημα και μάλιστα στο νομικό ορισμό του. - Το άτομο έχει ελευθερία βουλήσεως. - Η συμπεριφορά του είναι σκόπιμη και ρυθμίζεται από την αρχή του ηδονισμού (επίδραση ηδονιστικής ψυχολογίας του 18 ου αιώνα). Δηλαδή επιδιώκει την ευχαρίστηση, την ηδονή, και αποφεύγει τη δυσαρέσκεια, τον πόνο (μιας ποινής) και μάλιστα η αναμενόμενη ευχαρίστηση από την τέλεση μιας πράξης (του εγκλήματος) σταθμίζεται με την αναμενόμενη δυσαρέσκεια από ένα άλλο γεγονός (την τιμωρία). Κατά συνέπεια, ο «ηδονιστικός υπολογισμός» και απολογισμός αρκεί για την αιτιολογία της εγκληματικής συμπεριφοράς. - Η αρχή του ωφελιμισμού (utilitarismus) διέπει την ανθρώπινη συμπεριφορά και έτσι επιτυγχάνεται η μέγιστη ευτυχία για το μέγιστο αριθμό των ανθρώπων. Άρα η ποινή πρέπει να προλαμβάνει

12 186 Η αναζήτηση των αιτιών ή των γενεσιουργών παραγόντων των εγκλημάτων όλα τα εγκλήματα και ιδίως τα χειρότερα και να λειτουργεί με το μικρότερο δυνατό κόστος (Bentham). - Η ποινή πρέπει να είναι τόσο αυστηρή ώστε η δυσαρέσκεια να είναι μεγαλύτερη από την ευχαρίστηση που συνεπάγεται η παραβίαση του νόμου. Και πάντως η ποινή πρέπει να είναι (α) ορισμένη, (β) ανάλογη με το έγκλημα, και (γ) η ίδια για τα ίδια εγκλήματα. - Η μέθοδος που ακολουθήθηκε από τους ιδρυτές της σχολής αυτής είναι της φιλοσοφικής θεώρησης. - Ο στόχος τους ήταν η αναμόρφωση του ποινικού δικαίου και του σωφρονιστικού συστήματος. Σε μία, έστω και σύντομη, αξιολόγηση της κλασικής σχολής θα πρέπει να τονιστεί ότι: (α) η σχολή αυτή σηματοδότησε την απαρχή της επιστημονικής αναζήτησης των αιτίων της εγκληματικής συμπεριφοράς, (β) κατέστησε ευχερές το έργο του ποινικού δικαστή, ο οποίος πλέον απλώς καλείται να εφαρμόσει το νόμο και (γ) οι αρχές της ενέπνευσαν το Γαλλικό Ποινικό Κώδικα του 1791 έστω και αν αυτός δεν εφαρμόστηκε προτού τροποποιηθεί αλλά και γενικά το σύγχρονο ποινικό δίκαιο 27. Εξάλλου στις ατέλειες της σχολής αυτής θα πρέπει να καταγραφεί ότι ο αλγεβρικός υπολογισμός ευχαρίστησης-δυσαρέσκειας, αν ισχύει, είναι νοητός μόνο σε ορισμένα εγκλήματα που απαιτούν περίσκεψη, προετοιμασία και υπολογισμό, ό- πως είναι κατεξοχήν τα οικονομικά εγκλήματα. Επομένως, δεν δίνει ικανοποιητική απάντηση στην αιτιολογία όλων των εγκλημάτων. Ε- πιπλέον, στηρίζεται στην ελευθερία της βουλήσεως με τρόπο τέτοιο ώστε να αποκλείει οποιαδήποτε περαιτέρω αναζήτηση αιτίων Η νεο-κλασική σχολή Τον 19 ο και 20 ό αιώνα, βαθμιαία, δημιουργήθηκε η νεο-κλασική σχολή το πνεύμα της οποίας καθοδήγησε την τροποποίηση του 27. G. B. Vold / T. J. Bernard / J. B. Snipes, Theoretical Criminology, 4 th ed., New York / Oxford, 1998, σ (εφεξής: G. B. Vold et. al., 4 th ed.). 28. Βλ. Κ. Δ. Σπινέλλη, Η γενική πρόληψη των εγκλημάτων, Αθήνα-Κομοτηνή 1982 (ανατύπωση 1995), σ

13 Η αναζήτηση των αιτιών ή των γενεσιουργών παραγόντων των εγκλημάτων 187 Γαλλικού Ποινικού Κώδικα το 1810 αλλά και πολλούς άλλους Ευρωπαϊκούς Ποινικούς Κώδικες. Η ουσιαστική διαφορά μεταξύ κλασικής και νεο-κλασικής σχολής βρίσκεται στη μετατόπιση της έμφασης από την έννοια της βλάβης που προκαλεί το έγκλημα στην έννοια της ποινικής ευθύνης του δράστη. Ορισμένα άτομα, όπως οι ανήλικοι και ψυχικά ασθενείς, δεν έχουν ελεύθερη βούληση και ε- πομένως θεωρούνται ακαταλόγιστοι. Κατά συνέπεια, δεν πρέπει να τιμωρούνται, γιατί η ποινή δεν λειτουργεί αποτρεπτικά. Η κυρίαρχη τάξη, φαίνεται ότι ανακάλυψε ξανά και υιοθέτησε τις αντιλήψεις της κλασικής σχολής. Και τούτο γιατί, ιδιαίτερα το κοινωνικό συμβόλαιο και η συνεπακόλουθη υπακοή στους νόμους ακόμη και αν αυτοί είναι άδικοι καθώς και η ποινή που λειτουργεί ως μηχανισμός επιβολής κοινωνικού ελέγχου, διευκόλυναν το έργο της. Ωστόσο, σύμφωνα με σύγχρονες απόψεις, που εκφράζονται από τους νεο-κλασικιστές, η τάξη αυτή επέλεξε ορισμένες μόνο από τις θέσεις του Beccaria. Οι θεωρητικοί του κοινωνικού συμβολαίου δεν έλαβαν υπόψη τους ότι το κόστος ορισμένων ομάδων που α- ποδέχονται το συμβόλαιο αυτό είναι μικρό και τα οφέλη τους μεγάλα, ενώ για άλλες ομάδες, κατωτέρων κοινωνικοοικονομικών στρωμάτων, συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο Η θεωρία της ορθολογικής επιλογής Στη δεκαετία μεταξύ 1960 και 1970 αναζωογονήθηκε το ενδιαφέρον για τις απόψεις της κλασικής σχολής με τη μορφή της «ορθολογικής επιλογής» ή της οικονομετρίας και της «γενικής πρόληψης». Σε αυ- 29. Πρβλ. την περικοπή από τον Beccaria στην οποία παρουσιάζεται ένας κλέφτης να συλλογίζεται: «Τί είναι αυτοί οι νόμοι τους οποίους υποτίθεται ότι πρέπει να σέβομαι...; Ποιός έκανε αυτούς τους νόμους; Πλούσιοι και ισχυροί άνθρωποι... Ας σπάσουμε αυτούς τους δεσμούς που είναι μοιραίοι για την πλειονότητα και χρήσιμοι μόνο για τους ράθυμους τυράννους...». Το απόσπασμα αυτό αναφέρεται από τους G. B. Vold / T. J. Bernard, Theoretical Criminology, 3 rd ed. 1986, σ. 29 και όχι στην 4 η έκδοση. Επειδή η 3 η έκδοση βρίσκεται πιο κοντά στο πνεύμα του αρχικού συγγραφέα και διαφέρει σημαντικά από την 4 η, στο κείμενο αυτό χρησιμοποιούνται και οι δύο εκδόσεις.

14 188 Η αναζήτηση των αιτιών ή των γενεσιουργών παραγόντων των εγκλημάτων τό συνετέλεσε η απογοήτευση από: (α) την αδυναμία εντοπισμού των εγκληματογόνων χαρακτηριστικών και παραγόντων (χαμηλή νοητική ικανότητα ή τάξη, διαλυμένη οικογένεια, κλπ.), (β) τις αποτυχίες της αναμόρφωσης των εγκληματιών, και (γ) τη σημαντική αύξηση της εγκληματικότητας. Έτσι, για πολλούς εγκληματολόγους θεωρήθηκε λογικότερη η στροφή της μελέτης προς τη διαδικασία λήψης αποφάσεων από τον εγκληματία παρά στους εγκληματογόνους παράγοντες και στη μάταιη απόπειρα αναμόρφωσης ή σωφρονισμού του 30. Σύμφωνα με την πρώτη προσέγγιση, η οποία εκπροσωπείται από πλειάδα επιστημόνων με αξιόλογες σχετικές μελέτες, η τέλεση ενός εγκλήματος αποτελεί μία προσωπική επιλογή, μία ορθολογική επιλογή 31. Οι δράστες επηρεάζονται από την απειλή της ποινής ή από την εφαρμογή της με τη σύλληψη και την καταδίκη. Κατά τη διδασκαλία της θεωρίας της ορθολογικής επιλογής, όσο πιο αυστηρή, βέβαιη και χρονικά πλησίον στην τέλεση του εγκλήματος είναι η ποινή, τόσο μεγαλύτερες οι πιθανότητες ελέγχου της εγκληματικής δραστηριότητας. Επίσης, οι θεωρητικοί της ορθολογικής επιλογής υποστηρίζουν ότι οι δράστες δεν εμπλέκονται τυχαία σε αντικοινωνική συμπεριφορά. Ερευνητικά δεδομένα υποδηλώνουν ότι εξετάζουν πρώτα το στόχο τους, τις δεξιοτεχνίες τους, τις ανάγκες τους, τα κίνητρά τους, τους φόβους τους. Συνεπώς, το έγκλημα μπορεί να προληφθεί ή απλώς να μετατοπιστεί, αν πεισθούν οι ενδεχόμενοι δράστες, ότι οι κίνδυνοι από την παράβαση μιας ποινικής διάταξης είναι μεγαλύτεροι από το όφελος που θα αποκομίσουν από την παράβαση αυτή Η θεωρία της γενικής πρόληψης Από την άλλη πλευρά, οι θεωρητικοί της γενικής πρόληψης και μά- 30. Βλ. L. J. Siegel, Criminology, Theories, Patterns, and Typologies, 4 th ed., 1992, σ Στο ίδιο. 32. Βλ. Κ. Δ. Σπινέλλη, Η γενική πρόληψη των εγκλημάτων, ό.π., σ

15 Η αναζήτηση των αιτιών ή των γενεσιουργών παραγόντων των εγκλημάτων 189 λιστα της εκφοβιστικής, δέχονται ότι αν πράγματι οι εγκληματίες δρουν ορθολογικά, θα πρέπει να υφίσταται μία αντίστροφη σχέση μεταξύ ποινής και εγκλήματος. Οικονομολογικές μελέτες βασίζονται στην αρχή ότι ο ενδεχόμενος δράστης υπολογίζει το κόστος και το όφελος της εγκληματικής του δραστηριότητας, όπως η οικονομική άνεση. Έχει λεχθεί μάλιστα χαρακτηριστικά, ότι αν για τον δράστη η πιθανότητα σύλληψης και τιμωρίας είναι 1/10 και η απειλούμενη χρηματική ποινή για το συγκεκριμένο έγκλημα είναι λ.χ ευρώ, τότε το κόστος αυτού του εγκλήματος είναι ελάχιστο. Η οικονομική θεωρία προσφέρει όμως και απάντηση στην πολιτική καταπολέμησης της εγκληματικότητας μέσω κατάλληλων παρεμβάσεων του συστήματος ποινικής δικαιοσύνης. Για παράδειγμα, αν οι σύγχρονες κοινωνίες της ελεύθερης αγοράς επέλεγαν να πληρώσουν το υψηλό κοινωνικό κόστος του εγκλήματος - δηλαδή, εκτός από τη σημαντική αύξηση των σχετικών κονδυλίων για τους κατασταλτικούς μηχανισμούς, αποδέχονταν και την πιθανότητα να καταδικασθούν και ορισμένοι αθώοι, λόγω ιδιαίτερου ζήλου, τότε η εγκληματικότητα θα μειωνόταν σημαντικότατα. Κατά συνέπεια, διατηρούμε την εγκληματικότητα στο συγκεκριμένο επίπεδο, επειδή δεν είμαστε διατεθειμένοι να επωμισθούμε ένα υψηλότερο κοινωνικοοικονομικό κόστος 33. Ωστόσο, το εγκληματικό φαινόμενο είναι ιδιαίτερα πολύπλοκο. Υπεισέρχονται σε αυτό πολλοί παράγοντες και έτσι τέτοιοι υπολογισμοί, μαθηματικοί ή μηχανιστικοί, δεν επαρκούν για την αιτιολόγηση ή για την πρόληψη της εγκληματικότητας Κριτική αποτίμηση Οι οπαδοί των δύο προαναφερόμενων θεωριών έχουν κατακριθεί διότι: (α) στηρίζονται στην παραδοχή ότι οι εγκληματίες ενεργούν ορθολογικά πριν από την τέλεση ενός εγκλήματος, (β) αγνοούν τις ιδιαιτερότητες του συστήματος ποινικής δικαιοσύνης, και (γ) δεν λαμβάνουν υπόψη τους κοινωνικούς και ψυχολογικούς παράγοντες 33. Πρβλ. G. B. Vold / T. J. Bernard, ό.π., σ Κ. Δ. Σπινέλλη, Η γενική πρόληψη, ό.π., σ. 42 επ.

16 190 Η αναζήτηση των αιτιών ή των γενεσιουργών παραγόντων των εγκλημάτων που ενδέχεται να επηρεάσουν την εγκληματική συμπεριφορά. Άλλωστε, τα συμπεράσματα ερευνών με αντικείμενο τη διερεύνηση της εγκυρότητας ή αποτελεσματικότητας της εκφοβιστικής λειτουργίας της ποινής δεν τεκμηριώνουν ότι οι αυστηρές, εκφοβιστικές ποινές μειώνουν τους δείκτες της εγκληματικότητας 35. Γεγονός παραμένει, πάντως, το ότι η σύγχρονη πολιτική για την πρόληψη της εγκληματικότητας στην Ευρώπη και στην Αμερική διαπνέεται ακόμη, σε μεγάλο βαθμό, από τις αρχές της γενικής και ειδικής πρόληψης. (Παρενθετικά σημειώνεται ότι η «ειδική πρόληψη», που αναφέρεται όχι στον οποιονδήποτε ενδεχόμενο δράστη γενικά αλλά μόνο σε εκείνο που έχει ήδη εγκληματήσει, δεν απασχόλησε ιδιαίτερα τους ιδρυτές της κλασικής σχολής). Η προσήλωση στις γενικο- και ειδικο- προληπτικές λειτουργίες της ποινής ίσως συνεχίζεται, γιατί η υιοθέτηση άλλων θεωριών, οι οποίες απαιτούν λ.χ. ισότητα στην κατανομή των ευκαιριών για εκπαίδευση και εργασία ή άλλες δομικές κοινωνικές μεταβολές, δεν οδηγεί σε εύκολα εφαρμόσιμες λύσεις κάτω από τις κρατούσες κοινωνικοοικονομικές συνθήκες. Γι αυτό οι σχεδιαστές της σχετικής πολιτικής αρκούνται στις αυξομειώσεις των κυρώσεων και στην κατάλληλη διαχείριση του συστήματος της ποινικής δικαιοσύνης Η θετική σχολή Lombroso - o ένας από τους τρεις μεγάλους Περίπου εκατό χρόνια μετά την εμφάνιση της κλασικής σχολής παρουσιάζεται η θετική. Αν η πρώτη είχε γονιμοποιηθεί από τις ιδέες του Διαφωτισμού και κυρίως των γάλλων Voltaire, Rousseau και Montesquieu, η θετική σχολή επηρεάστηκε ιδιαίτερα από τις αντιλήψεις των Comte και Darwin. Στις παρακάτω σελίδες αναφέρονται ιδίως οι απόψεις της ιταλικής, λεγόμενης και «ανθρωπολογικής» σχολής. Μνεία στις θέσεις της γερμανικής ή κοινωνιολογικής σχο- 35. Βλ. και L. J. Siegel, ό.π., ιδίως σ. 150.

17 Η αναζήτηση των αιτιών ή των γενεσιουργών παραγόντων των εγκλημάτων 191 λής, η οποία έχει κυριότερο εκπρόσωπο τον ποινικολόγο Franz v. Liszt ( ), δεν γίνεται, γιατί αυτή η κατεύθυνση παρουσιάζει περισσότερο ενδιαφέρον για το ποινικό δίκαιο. Οι βασικές παραδοχές της θετικής σχολής βρίσκονται σχεδόν στον αντίποδα της κλασικής: - Η μέθοδος που ακολουθείται είναι της ανθρωπολογικής ε- γκληματολογίας. Είναι η πειραματική, και όχι ο φιλοσοφικός στοχασμός. - Σημασία έχει ο εγκληματίας και όχι το έγκλημα - και πάντως δεν ενδιαφέρει η νομική έννοια του εγκλήματος αλλά το έγκλημα ως φυσικό γεγονός (Garofalo) Το άτομο δεν έχει ελεύθερη βούληση. Γεννιέται, σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό, «προγραμματισμένο» να εγκληματήσει. Ε- πομένως, δεν έχει ευθύνη. Υπάρχει μόνο κοινωνική ευθύνη που θεμελιώνεται στην επικινδυνότητά του. - Η ποινή πρέπει να είναι αόριστη. - Στόχος είναι η αναμόρφωση του εγκληματία. Κάτω από τη στέγη της θετικής σχολής φιλοξενούνται εγκληματολόγοι τουλάχιστον δύο κατηγοριών με πλούσιες υποκατηγορίες. Η πρώτη περιλαμβάνει τόσο εκείνους που αιτιολογούν την εγκληματική συμπεριφορά μονιστικά, δηλαδή με ένα μόνο (κυρίως) αίτιο όσο και εκείνους που αναγνωρίζουν μία πλειάδα άλλων συντελεστικών παραγόντων. Υποκατηγορία αποτελούν εκείνοι που δίνουν προβάδισμα στην κληρονομικότητα (π.χ. ο Goring και η άποψή του για τους γενετικούς παράγοντες μη κληρονομικά μεταβιβαζόμενους ή ο Jacobs και το σύνδρομο ΧΥΥ) 37. Ο Cesare Lombroso ( ), ο Enrico Ferri ( ) και ο Raffaele Garofalo ( ) αναφέρονται από όλες τις πηγές ως οι τρεις σημαντικότεροι εκπρόσωποι της (ιταλικής) θετικής σχολής. Η θεωρία του Lombroso για τον γεννημένο εγκληματία τουλάχιστον στην αρχική της διατύπωση που περιλαμβανόταν σε 252 σελίδες δεν είχε πολλά κοινά με τις αντιλήψεις των δύο προα- 36. Σχετικά με τον Garofalo, βλ. παραπάνω Βλ. παρακάτω

18 192 Η αναζήτηση των αιτιών ή των γενεσιουργών παραγόντων των εγκλημάτων ναφερόμενων μαθητών του. Δηλαδή, ο Ferri και ο Garofalo στην αιτιολογία του εγκλήματος συμπεριέλαβαν παράγοντες βιολογικούς, ψυχολογικούς και κοινωνικούς 38. Στις σελίδες που ακολουθούν θα περιοριστούμε στη συμβολή του Lombroso. Για τον Ferri και τον Garofalo υπάρχουν αναφορές σε άλλο τμήμα αυτού του τόμου 39. Ο Lombroso, στην ένατη έκδοση του μνημειώδους βιβλίου του «Ο εγκληματίας άνθρωπος», το οποίο είχε έκταση πάνω από σελίδες, αναγνώρισε τη σημασία των ψυχολογικών και περιβαλλοντικών παραγόντων, καθώς και την ύπαρξη και άλλων τύπων ε- γκληματιών, εκτός του γεννημένου εγκληματία 40. Αυτός αποτελεί μόνο το 1/3 περίπου των εγκληματιών και ανήκει σε ένα ξεχωριστό ανθρωπολογικό τύπο, όπως ορισμένα πτηνά ανήκουν στα αρπακτικά και κάποια φυτά στα παρασιτικά. Γεννήθηκε εγκληματίας με stigmata hereditatis, σωματικά και ψυχικά. Ανάμεσα στα δεκαοκτώ χαρακτηριστικά ή στίγματα που ξεχώρισε ο Lombroso σε 383 κρατουμένους συγκρίνοντάς τους με μη εγκληματίες, ήταν: οι διάφορες αποκλίσεις στο μέγεθος ή στο σχήμα της κεφαλής, η ασυμμετρία κρανίου ή προσώπου, η προεξέχουσα γνάθος, το ασύνηθες μέγεθος των αφτιών, κάποιες ιδιομορφίες στα μάτια, στη μύτη, στα χείλη, στα δόντια, στην τριχοφυΐα ή στο θώρακα, το πιθηκοειδές σαγόνι, οι υπερβολικές ρυτίδες, κλπ. Σαράντα τρία τοις εκατό των εγκληματιών είχαν πέντε ή περισσότερα από τα παραπάνω «στίγματα» και μόνο 21% είχε ένα 41. Εκτός από τους «γεννημένους εγκληματίες» ο Lombroso διέκρινε τελικά και άλλους τύπους εγκληματιών. Έτσι, η θετική σχολή, με τη συμβολή και του Ferri, αναγνωρίζει πέντε κατηγορίες εγκληματιών, δύο κατηγορίες στις οποίες κυριαρχούν οι ανθρωπολογικοί παράγοντες και τρεις στις οποίες προεξέχουν οι κοινωνικοί: - εγκληματίες εκ γενετής, 38. G. B. Vold /T. J. Bernard, ό.π., σ Βλ. Κ. Δ. Σπινέλλη, Εγκληματολογία, ό.π., σ G. B. Vold et. al., 4 th ed. ό.π., σ G. B. Vold / T. J. Bernard, ό.π., σ

19 Η αναζήτηση των αιτιών ή των γενεσιουργών παραγόντων των εγκλημάτων εγκληματίες ψυχοπαθείς, - εγκληματίες από πάθος, - εγκληματίες περιστασιακοί και - εγκληματίες από έξη. Η σχολή προτείνει για κάθε κατηγορία εγκληματιών μία εξατομικευμένη μεταχείριση με σειρά κυρώσεων που αποβλέπουν στην εξουδετέρωση και εξάλειψη της κάθε κατηγορίας 42. Με την καθιέρωση της τυπολογίας των εγκληματιών η θετική σχολή υποδηλώνει την ύπαρξή της στις ποινικές επιστήμες ακόμη και σήμερα. Κληρονομιά της θετικής σχολής είναι και οι συγκρίσεις ανάμεσα σε μία πειραματική ομάδα (εγκληματιών, κρατουμένων) και μία ομάδα ελέγχου (μη εγκληματιών, λ.χ. στρατιωτών) με σκοπό να εντοπιστούν αιτιολογικές συναρτήσεις Από το γεννημένο εγκληματία στην κληρονομική και οργανική κατωτερότητα Από την εποχή του Ομήρου και του δύσμορφου Θερσίτη 43, των φυσιογνωμιστών, όπως ο Ελβετός Johan Caspar Lavater ( ) 44 και των μελετητών της «φρενολογίας», όπως ο ανατόμος Franz Joseph Gall ( ) ως τις ημέρες μας, καταβάλλονται 42. Για περισσότερα βλ. αντί άλλων Κ. Γ. Γαρδίκα, Εγκληματολογία, τόμ. Α', Τα γενικά αίτια των εγκλημάτων, 5 η έκδ., Αθήναι 1966, σ Πρβλ. Ομήρου Ιλιάδα, μετάφραση: Ν. Καζαντζάκη / Ι. Θ. Κακριδή, Ραψωδία Β, , «μόνο ο Θερσίτης ο ατσαλόστομος φωνοσκοπούσε ακόμα, / λόγια στο νου του που χεν άπρεπα πολλά, και τα πετούσε / δίχως ντροπή καμιά, μαλώνοντας με τους ρηγάδες πάντα, / φτάνει ν απάντεχε πως θ' άσκωνε μες στους Αργίτες γέλοιο. / Άντρας δεν έφτασε ασκημότερος κάτω απ' της Τροίας το κάστρο / κουτσός από το 'να πόδι, αλλήθωρος, με χωνιασμένους ώμους, / που απά στο στήθος του εκαλύβωναν και πιο ψηλά θωρούσες / κεφάλι μυτερό, που απάνω του χνούδι πετούσε ανάριο.» 44. Αντί άλλων βλ. σχετικά Γ. Α. Πανούση, Φυσιογνωμική, μία σύγχρονη ε- γκληματολογική προσέγγιση, Αθήνα-Κομοτηνή Στη μονογραφία αυτή παρατίθενται αναλυτικά, εκτός από τις θέσεις του Lombroso, όλες οι προ- και μετά- λομπροζιανές αντιλήψεις καθώς και οι σημερινές προεκτάσεις τους (λ.χ. ρατσισμός, στιγματισμός κλπ.). Σχετικά με τον Lavater και τον Gall, βλ. σ. 50 (και υποσ.) και σ. 55 επ., καθώς και σ

20 194 Η αναζήτηση των αιτιών ή των γενεσιουργών παραγόντων των εγκλημάτων προσπάθειες να απομονωθούν τα ιδιαίτερα σωματικά ή ψυχικά χαρακτηριστικά των εγκληματιών. Την αταβιστική θεωρία του Lombroso ανέλαβε να κατάρριψη ο Goring με τη μελέτη τριών χιλιάδων άγγλων καταδίκων τους οποίους συνέκρινε με φοιτητές, γιατρούς, υπηρετούντες στο βρετανικό στρατό, ασθενείς νοσοκομείων κ.ά. Αν η μελέτη του Lombroso είχε μεθοδολογικές ατέλειες, και η έρευνα του Goring δεν ήταν αψεγάδιαστη. Λόγου χάρη στηρίχτηκε στην «κληρονομική κατωτερότητα» και δεν τεκμηρίωσε επαρκώς το ότι δεν υπάρχει ένας ξεχωριστός φυσικός τύπος: ο εγκληματικός τύπος ανθρώπου. Όπως ήταν επόμενο, τα ερευνητικά δεδομένα του Goring αμφισβητήθηκαν. Ο Αμερικανός ανθρωπολόγος Hooton, απογοητευμένος και από τους δύο προηγούμενους ερευνητές, προσπάθησε σε μία εντυπωσιακή έρευνα ατόμων, από τα οποία ήταν κρατούμενοι, να ανακαλύψει, κατά την άποψή του, τα ιδιαίτερα σωματικά χαρακτηριστικά κάθε είδους εγκληματία (ανθρωποκτόνου, ληστή, βιαστή, κλέφτη) μετρώντας εκατόν επτά διάφορα χαρακτηριστικά. Και αυτή όμως η έρευνα, παρά τα θετικά της στοιχεία, περιείχε πολλές αδυναμίες. Από τις σημαντικότερες είναι τα μεθοδολογικά ατοπήματα στη δειγματοληψία των καταδίκων και κυρίως η έλλειψη ορισμού για τον όρο-κλειδί «οργανική / σωματική κατωτερότητα». Πάντως, ό,τι και αν είναι αυτή, η οργανική / σωματική κατωτερότητα, που μεταβιβάζεται κληρονομικώς κατά τον Hooton, εντοπίστηκε στους εγκληματίες-κρατουμένους! Οι μετα-λομπροζιανοί ερευνητές Εισαγωγικά Η κληρονομική μεταβίβαση ορισμένων γενετικών χαρακτηριστικών (λ.χ. χρώμα δέρματος ή οφθαλμών) δημιούργησε το ερώτημα: «μήπως κληρονομείται και η (εγκληματική) συμπεριφορά;» 'Η σε πιο σύγχρονη διατύπωση: «μήπως και η εγκληματική συμπεριφορά εί-

21 Η αναζήτηση των αιτιών ή των γενεσιουργών παραγόντων των εγκλημάτων 195 ναι θέμα γονιδίων» 45. Ανάλογο, όσο και παραπλανητικό, είναι και το ερώτημα: η κληρονομικότητα ή το περιβάλλον ευθύνεται για την ε- γκληματική συμπεριφορά;» Μελέτες γενεαλογικών δέντρων Οι πρώτες προσπάθειες να αποδειχθεί ένας γενετικός κρίκος με την εγκληματική συμπεριφορά ήταν απλοϊκές. Αφορούσαν οικογένειες με εγκληματικούς προγόνους και απογόνους. Η γνωστότερη έρευνα σε γενεαλογικό δέντρο εγκληματιών έγινε από τον Dugdale (1877) και εστιάστηκε στην οικογένεια με την ψευδωνυμία Jukes. Η οικογένεια αυτή ήταν γνωστή για την πενία της και για το ότι πολλά μέλη της επιδίδονταν στην πορνεία και άλλα ήταν εγκληματικά. Ωστόσο, θα μπορούσε κανείς να υποθέσει ότι το υψηλό ποσοστό των εγκληματιών της οικογενείας δεν συνδεόταν με γενετικούς ή κληρονομικούς παράγοντες 46. Η ορθότερη εκδοχή βρίσκεται στην ομοιότητα του περιβάλλοντος στο οποίο ανατρέφονταν όλα τα μέλη της οικογένειας στην εκμάθηση της εγκληματικής συμπεριφοράς και των μεθόδων της μέσα στην οικογένεια. Κάποιες νεότερες μελέτες, όπως αυτή των Sheldon και Eleanor Glueck 47 περιείχαν στοιχεία, κατά τους ερευνητές, τα οποία αποδείκνυαν, ότι η εγκληματική συμπεριφορά του πατέρα αποτελούσε τον καλύτερο προγνωστικό παράγοντα για τη μελλοντική εγκληματική πορεία του γιου. Και σε αυτήν όμως την περίπτωση θα μπορούσε κανείς να αντιτάξει το επιχείρημα ότι το δεδομένο αυτό δεν επαρκεί για να ερμηνεύσει τη μεταβίβαση της εγκληματικότητας μέσω των γονιδίων. Η διαπαιδαγώγηση από τον πατέρα και η επιρροή του στο παιδί ενδέχεται να έ- χουν συντελέσει στη δημιουργία του αποτελέσματος. 45. Το θέμα είχε απασχολήσει και το «The Economist», December 26- January 8, 1993, σ και Για περισσότερα βλ. S. E. Brown / Finn-Aage Esbensen / G. Geis, Criminology, Explaining Crime and its Context, Cincinnati, Ohio 1991, σ S. and E. Glueck, Unravelling Juvenile Delinquency, New York 1950.

22 196 Η αναζήτηση των αιτιών ή των γενεσιουργών παραγόντων των εγκλημάτων Μελέτες σωματικών τύπων Η σχολή της βιο-τυπολογίας βασίζεται στην αντίληψη ότι συναρτάται ο βιολογικός τύπος με την εγκληματική δραστηριότητα. (Πρβλ. Το λεγόμενο: «Οία η μορφή τοιάδε και η ψυχή»). Για ορισμένους, όπως για τον Γερμανό ψυχίατρο Kretchmer 48, η σωματική διάπλαση συσχετίζεται σε μεγάλο βαθμό με τον χαρακτήρα του ατόμου. Ο Kretchmer αναλύοντας περισσότερα από τέσσερις χιλιάδες άτομα διέκρινε τέσσερις βασικούς ανθρώπινους τύπους (α) τον λεπτόσωμο ή ασθενικό που υπερτερεί στις μικροκλοπές και απάτες, (β) τον αθλητικό που τελεί συνήθως εγκλήματα βίας, (γ) τον πυκνικό κοντό και ευτραφή που κυριαρχεί μεταξύ των απατεώνων, και (δ) τον δυσπλαστικό ή μικτό τύπο που επιδίδεται σε εγκλήματα κατά της γενετήσιας ελευθερίας και σε εγκλήματα βίας. Ωστόσο, το έργο του Kretchmer περιέχει γενικότητες και αφορισμούς και δεν βασίζεται σε στατιστικές μελέτες και αναλύσεις. Άλλοι, όπως ο Αμερικανός Sheldon και οι συνεργάτες του 49, πρεσβεύουν ότι ο σωματικός τύπος που καθορίζεται από την εποχή της εμβρυακής ζωής δημιουργεί ξεχωριστούς τύπους ανθρώπων με ξεχωριστά χαρακτηριολογικά στοιχεία. Τους τύπους αυτούς ταξινομούν: - στον ενδομορφικό τύπο: μάλλον ευτραφής, εξωστρεφής, άνετος, και αγαπά την πολυτέλεια, - στον μεσομορφικό τύπο: μυώδης, δραστήριος, δυναμικός, ε- πιθετικός, και - στον εκτομορφικό τύπο: αδύνατος, εύθραυστος, εσωστρεφής, με αλλεργίες και χρόνια αϋπνία. Αυτοί οι βασικοί τύποι, παρουσιάζονται με παραλλαγές στις οποίες μπορεί να κυριαρχούν λ.χ. τα εκτομορφικά χαρακτηριστικά ή τα μεσομορφικά. Ο Sheldon σε μελέτη του με αντικείμενο νεαρούς 48. E. Kretchmer, Körperbau und Charakter, Berlin 1921, όπως αναφέρεται από G. B. Vold / T. J. Bernard, ό.π., σ Βλ. π.χ. W. H. Sheldon, Varieties of Human Physique, New York/London 1940, και Atlas of Man, New York/London 1954.

23 Η αναζήτηση των αιτιών ή των γενεσιουργών παραγόντων των εγκλημάτων 197 παραβάτες βρήκε ότι αυτοί υπερτερούσαν στα μεσομορφικά χαρακτηριστικά και υστερούσαν στα εκτομορφικά. Αντίθετα, η ομάδα φοιτητών που χρησιμοποίησε για σύγκριση (ως ομάδα ελέγχου), υπερτερούσε και αυτή στα μεσομορφικά χαρακτηριστικά (3,8 έναντι 4,6 της ομάδας των παραβατών) αλλά είχε και πολλά εκτομορφικά στοιχεία (3,4 έναντι 2,7 της ομάδας των παραβατών). Μεταγενέστερη μελέτη στηριζόμενη στα ίδια δεδομένα έδειξε ότι οι μεσομορφικοί τύποι υπερτερούσαν στην ομάδα των παραβατών 50. Η συσχέτιση μεταξύ μεσομορφικών τύπων και παραβατών ε- παληθεύτηκε και σε νεότερες έρευνες πεντακοσίων ανηλίκων παραβατών και πεντακοσίων μη παραβατών των Glueck. Μεσομορφικοί τύποι ήταν περίπου το 60% των παραβατών αλλά σημαντικά λιγότεροι (περίπου 31%) οι μη παραβάτες. Οι Glueck εντόπισαν ακόμη στους μεσομορφικούς τύπους γενικά χαρακτηριστικά, όπως επιθετικότητα, φυσική ρώμη, ενεργητικότητα, τάση να εκφράζουν τις ψυχικές εντάσεις και απογοητεύσεις με αντικοινωνική συμπεριφορά με παράλληλη έλλειψη σχετικών αναστολών, ευπάθεια σε παιδικές μολυσματικές ασθένειες, συναισθήματα ανεπάρκειας, συναισθηματική αστάθεια κλπ. Η εργασία των Glueck, παρά την ορθή μεθοδολογία και τις προσεκτικές μετρήσεις από ειδικούς (ανθρωπολόγους, ψυχιάτρους, κοινωνικούς λειτουργούς κλπ.) δεν αποδεικνύει τον «βιολογικό ντετερμινισμό». Τα ευρήματά τους υποδηλώνουν μάλλον μία διαδικασία «κοινωνικής επιλογής». Οι ανήλικοι παραβάτες αλλά και οι μπασκετμπολίστες δεν στρατολογούνται ανάμεσα στους σωματικά εύθραυστους ή ευτραφείς! Πάντως, η τάση να αναζητεί κανείς την αντανάκλαση χαρακτηριολογικών στοιχείων σε φυσικά χαρακτηριστικά συναντάται και στις μέρες μας. Καναδική μάλιστα μελέτη αναδεικνύει το πρόβλημα επηρεασμού της δικαστικής κρίσης από τη μορφή των δραστών. Έτσι, οι μη ελκυστικοί δράστες έχουν αυστηρότερη μεταχείριση από τους δράστες με συμπαθητική ή αδιάφορη αισθητικά εμφάνιση G. B. Vold et. al., ό.π., σ Στο ίδιο, σ. 51.

24 198 Η αναζήτηση των αιτιών ή των γενεσιουργών παραγόντων των εγκλημάτων Ενδιαφέρον παρουσιάζουν και τα σχετικά στοιχεία που συνέλεξε ο Cortes στη δεκαετία του 1970 από παραβάτες και μη παραβάτες (άρρενες και θήλεις). Οι μεσομορφικοί μη παραβάτες είχαν υψηλή βαθμολογία στην ανάγκη για πραγμάτωση επιδιώξεων (από έναντι 200 των παραβατών), ενώ οι μεσομορφικοί παραβάτες είχαν υψηλή βαθμολογία στην ανάγκη για ισχύ (230 έναντι 0.92 των μη παραβατών) 52. Τέλος, στη δεκαετία του 1960 ο σουηδός Kinberg αναμοχλεύει τις γενετικές αντιλήψεις προβάλλοντας την έννοια της «βιολογικής μη προσαρμοστικότητας». Σύμφωνα με αυτήν κάθε άτομο αντιδρά στα εξωτερικά ερεθίσματα ανάλογα με τη βιολογική του δομή Μελέτες διδύμων Οι μελέτες διδύμων, λόγω της γενετικής τους ομοιότητας, αποτέλεσαν πρόσφορο ερευνητικό έδαφος για την εγκληματολογία. Ο Γερμανός ψυχίατρος Joannes Lange εγκαινίασε τις μελέτες μονοζυγωτικών ή μονοωογενών (ΜΖ) και διζυγωτικών ή δυοωογενών (ΔΖ) διδύμων ανδρικού φύλου που βρίσκονταν σε γερμανικές φυλακές με σκοπό να συγκρίνει τη συμπεριφορά τους. Η εργασία του με τον εύγλωττο τίτλο «έγκλημα ως πεπρωμένο» 54 αποκάλυψε, ότι η συμπεριφορά δέκα (10) από τα δεκατρία (13) ζεύγη ΜΖ διδύμων, ήταν ομοιόμορφη (δηλαδή και τα δύο αδέλφια είχαν ποινικό μητρώο σε ποσοστό 77%), ενώ μόνο σε δύο (2) από τα δεκαεπτά (17) ζεύγη ΔΖ διδύμων η συμπεριφορά ήταν ομοιόμορφη. Άλλη μελέτη, λίγο μεταγενέστερη, πάλι με μικρά δείγματα, έδειξε 66% ομοιόμορφη ε- γκληματική συμπεριφορά σε ΜΖ ζεύγη διδύμων και σε λίγο μικρότερο ποσοστό (54%) ομοιόμορφη συμπεριφορά σε ΔΖ Στο ίδιο, σ R. Gassin, Criminologie, 2 e ed., Paris 1990, σ J. Lange, Verbrechen als Schiksal, Leipsig 1929,όπως αναφέρεται από S. E. Brown/Finn-Aage Esbensen/G. Geis, Criminology, Explaining Crime and its Context 1991, σ Βλ. σχετικά Κ. Γ. Γαρδίκα, ό.π., σ Η σύγκριση μονοζυγωτικών και διζυγωτικών διδύμων προσφέρει ενδιαφέροντα στοιχεία για τη «γενετική υπό-

25 Η αναζήτηση των αιτιών ή των γενεσιουργών παραγόντων των εγκλημάτων 199 Μία πολύ νεότερη εμπεριστατωμένη έρευνα του K. O. Christiansen εκπονήθηκε στη Δανία, όπου τηρούνται, εκτός από το ποινικό μητρώο, αρχεία διδύμων και εμπεριστατωμένα αστυνομικά αρχεία από το 19 ο αιώνα. Αναφέρεται, λοιπόν, σε διδύμους γεννημένους μεταξύ 1880 και 1910 και παρουσιάζει ενδιαφέροντα ευρήματα. Η έρευνα που εντοπίστηκε σε ζεύγη και τελικά περιέλαβε 799 ζεύγη που βρίσκονταν σε ένα αρχείο, έδειξε (εγκληματική) ομοιόμορφη συμπεριφορά σε 35% των ΜΖ ζευγών αρρένων διδύμων και μόνο σε 13% των ΔΖ ζευγών διδύμων. Στα θήλεα ΜΖ ζεύγη το ποσοστό (εγκληματικής) ομοιόμορφης συμπεριφοράς ήταν 21% και μόνο 8% στα ΔΖ ζεύγη. Τα ποσοστά της πρόσφατης σχετικά έρευνας ήταν πολύ χαμηλότερα των προηγουμένων αλλά εξακολουθεί να διαφαίνεται μία μεγαλύτερη (εγκληματική) ομοιομορφία συμπεριφοράς μεταξύ των ΜΖ διδύμων. Ωστόσο, ο Christansen δεν κατέληξε σε συμπεράσματα παρόμοια με των προηγουμένων που έδιναν προβάδισμα στην κληρονομικότητα. Άφησε και περιθώρια επίδρασης από το περιβάλλον, τονίζοντας ότι το περιβάλλον στα ΜΖ ζεύγη, τείνει να συμπεριφέρεται προς αυτά με τον ίδιο τρόπο 56. θεση» της σχιζοφρένειας. Τόσο στην περίπτωση της σχιζοφρένειας όσο και της εγκληματικής συμπεριφοράς «η σύγκριση μονοζυγωτικών και διζυγωτικών διδύμων είναι η καθιερωμένη από τον Galton μέθοδος μελέτης για την επισήμανση γενετικής προελεύσεως συντελεστών, δεδομένου ότι τόσο τα μονοζυγωτικά όσο και τα διζυγωτικά δίδυμα υποτίθεται ότι εκτίθενται στις αυτές περιβαλλοντικές συνθήκες και έχουν τα μεν μονοζυγωτικά το αυτό τα δε διζυγωτικά διαφορετικό γενετικό υλικό.» Κ. Στεφανή, Σχιζοφρένεια, στον τόμο: Στεφανή και συνεργ., «Θέματα Ψυχιατρικής», Αθήναι χ.χρ., σ Βλ. K. O. Christiansen, A Preliminary study of Criminality among Twins, και του ίδιου, A Review of Studies of Criminality among Twins, στο: S. A. Mednick / K. O. Christiansen (eds) Biosocial Basis of Criminal Behavior, 1977, σ και σ αντίστοιχα, όπως αναφέρεται στο: S. E. Brown/Finn-Aage Esbensen/G. Geis, ό.π., σ. 289, και σ

26 200 Η αναζήτηση των αιτιών ή των γενεσιουργών παραγόντων των εγκλημάτων Μελέτες συνδρόμου ΧΥΥ Στο τμήμα αυτό περιοριζόμαστε σε μελέτες χρωμοσωματικών ανωμαλιών και κυρίως στην ανωμαλία του συνδρόμου XYY. Από το 1961 που εντοπίστηκε η ανωμαλία αυτή, δημιούργησε ενδιαφέρον για την τυχόν ύπαρξη εγκληματιών με τέτοιου είδους ανωμαλία. Από τα εικοσιτρία ζεύγη φυσιολογικών ανθρώπινων χρωμοσωμάτων, ένα ζεύγος προσδιορίζει το φύλο: οι θήλεις έχουν ένα ζεύγος ΧΧ, ενώ οι άρρενες XY. Μεταξύ των ανωμαλιών φυλετικών χρωμοσωμάτων αναφέρεται: (α) το σύνδρομο Klinefelter ή ΧΧΥ που απαντάται σε αναλογία 2% περίπου των νεογέννητων αρρένων. Σε αυτό αποδίδεται η γυναικομαστία, η στειρότητα, οι ομοφυλοφιλία, οι φαντασιώσεις κλπ., (β) το σύνδρομο ΧΧΧ που απαντάται σπάνια - σε συχνότητα ένα τοις χιλίοις στο σύνολο των νεογέννητων θηλέων ή στο 1% του συνόλου των νοητικά καθυστερημένων θηλέων και (γ) το σύνδρομο ΧΥΥ που παρουσιάζει συχνότητα 1,5% στο σύνολο των νεογέννητων αρρένων. Το σύνδρομο αυτό συνοδεύεται από μέτρια νοητική καθυστέρηση και διαταραχές της συμπεριφοράς α- ντικοινωνικού τύπου. Το ανάστημα των ατόμων αυτής της κατηγορίας είναι υψηλό 57. Στη βιβλιογραφία αναφέρεται ότι το επιπλέον χρωμόσωμα Υ που ενδέχεται να υπάρχει στον καρυότυπο ενός άνδρα προσδίδει στο άτομο αυτό εκτός από μεγαλύτερο ύψος, επιθετικότητα και ροπή προς το έγκλημα. Καταρχάς σε μελέτη που έγινε στη Σκοτία σε εκατόν ενενήντα επτά (197) κρατουμένους βρέθηκε ένας σημαντικός αριθμός ατόμων με XYY και δημιουργήθηκε η ε- ντύπωση ότι συναρτάται η ανωμαλία αυτή με τη βίαιη εγκληματική συμπεριφορά. Η θεωρία είχε κάποια επίδραση στη δικαστική πρακτική. Στη Γαλλία, τουλάχιστον στην περίπτωση του Daniel Hugon που σκότωσε μία πόρνη 65 ετών, το δικαστήριο επέτρεψε στην υ- περάσπιση να προσκομίσει στοιχεία σχετικά με το σύνδρομο ΧΥΥ και τελικά, παρά το γεγονός ότι δεν δέχθηκε μειωμένο καταλογισμό γι αυτό το λόγο, το στοιχείο αυτό χρησιμοποιήθηκε για να επιμε- 57. Βλ. Α. Ραμπαβίλα, (Δια)νοητική καθυστέρηση, στον τόμο: Στεφανή και συνεργ., ό.π., σ. 109.

27 Η αναζήτηση των αιτιών ή των γενεσιουργών παραγόντων των εγκλημάτων 201 τρηθεί μία ηπιότερη ποινή. Στην Αυστραλία, άλλος κατηγορούμενος για ανθρωποκτονία, για τον οποίο το σύνδρομο αποτέλεσε αποδεικτικά υλικό για να στηρίξει την έλλειψη καταλογισμού, τελικά δεν καταδικάστηκε. Σε δικαστήρια των ΗΠΑ το σύνδρομο ΧΥΥ δεν φαίνεται να έχει επηρεάσει τις δικαστικές αποφάσεις 58. Από την άλλη πλευρά, οι σχετικές βιολογικές έρευνες αποδεικνύουν ότι η συγκεκριμένη ανωμαλία βρίσκεται σε μικρό ποσοστό του πληθυσμού. Λ.χ. σε μελέτη στη Δανία σε τέσσερις χιλιάδες υ- ψηλά άτομα μόνο δώδεκα είχαν την ανωμαλία αυτή και, από αυτούς τους δώδεκα, 42% είχε καταδικαστεί για μία ή περισσότερες αξιόποινες πράξεις και 9% είχε μία μόνο εγκληματική καταδίκη. Επειδή το σύνδρομο είναι στατιστικά σπάνιο φαινόμενο, και επειδή δεν έχει διαπιστωθεί επαρκώς η σχέση μεταξύ αυτής της ανωμαλίας και της βίαιης συμπεριφοράς, δεν θα μπορούσε κανείς να καταλήξει στο ότι ανακαλύφθηκε το «χρωμόσωμα του εγκλήματος» Μελέτες υιοθεσιών Οι μελέτες σε υιοθετημένα παιδιά είναι σχετικά πρόσφατες. Η υπόθεση που επιχειρείται να επαληθευθεί σε αυτές είναι η ακόλουθη: εάν υπάρχει συσχέτιση ανάμεσα στην εγκληματικότητα του βιολογικού γονέα και ιδιαίτερα του πατέρα και του υιοθετημένου παιδιού το οποίο έχει δοθεί για εξω-οικογενειακή υιοθεσία έγκαιρα και προτού υποστεί τις εγκληματογόνες επιδράσεις του περιβάλλοντος, τότε υπάρχει σχέση μεταξύ εγκληματικότητας και γενετικών παραγόντων. Εξέχουσα θέση στην περιοχή αυτή κατέχει η δανο-αμερικανική έρευνα σε υιοθετημένα παιδιά που είχαν γεννηθεί μεταξύ Η μεθοδολογία της έρευνας είναι αξιοπρόσεκτη, όπως και η αμερόληπτη διερεύνηση όλων των παραγόντων. Λ.χ. εξετάστηκε ακόμη και το ενδεχόμενο του χαρακτηρισμού ή της «ετικετο- 58. S. Titus Reid, Crime and Criminology, Hinsdale, Ill. 1976, σ Βλ. R. Gassin, ό.π.,σ. 441 και Επίσης, S. E. Brown/Finn-Aage Esbensen / G. Geis, ό.π., σ και S. Titus Reid, ό.π., σ

Γίνεται ή γεννιέται ένας εγκληματίας; Βιολογικές και εγκληματολογικές θεωρίες

Γίνεται ή γεννιέται ένας εγκληματίας; Βιολογικές και εγκληματολογικές θεωρίες Γίνεται ή γεννιέται ένας εγκληματίας; Βιολογικές και εγκληματολογικές θεωρίες Α Λυκειου Α Τετραμηνο 2012-2013 ΕΓΚΛΗΜΑΤΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΘΕΤΙΚΙΣΤΙΚΗ ΕΓΚΛΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΘΕΩΡΙΕΣ ΨΥΧΟΠΑΘΟΛΟΓΙΚΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΔΙΚΑΣΤΙΚΗΣ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗΣ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΔΙΚΑΣΤΙΚΗΣ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΔΙΚΑΣΤΙΚΗΣ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ.. ΧΙ ΚΥΡΙΟΤΕΡΕΣ ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ Ι. ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ... ΧXI II. ΞΕΝΕΣ... XXI 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 1 1.1. Έννοια και αποστολή της Δικαστικής Ψυχιατρικής. Υπευθυνότητα του

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΕΓΚΛΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΓΚΛΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ Η ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΗΣ

ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΕΓΚΛΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΓΚΛΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ Η ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΗΣ ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΕΓΚΛΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΓΚΛΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ Η ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΗΣ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟΥ ΕΤΟΥΣ 2011-2012 ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ Α. Τα γνωστικά

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΓΚΛΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΠΑΝΤΕΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ. Ακαδ.

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΓΚΛΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΠΑΝΤΕΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ. Ακαδ. ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΓΚΛΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΠΑΝΤΕΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Ακαδ. Έτος 2003-2004 Ο σκοτεινός αριθμός. Λόγοι ύπαρξης και συνέπειες στην εγκληματολογική

Διαβάστε περισσότερα

Οικονομικό Ποινικό Δίκαιο

Οικονομικό Ποινικό Δίκαιο ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ενότητα 5: Το θύμα του οικονομικού εγκλήματος Αγγελική Πιτσελά, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Εγκληματολογίας- Σωφρονιστικής Σχολή Νομικής ΑΠΘ

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: Η ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: Η ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: Η ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ 2 ΜΑΘΗΜΑ 1 ο : ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΠΟΙΗΣΗ - 1.1, 1.2. «Διαδικασία ένταξης και ενσωμάτωσης του ατόμου σε ένα κοινωνικό σύνολο, μέσω

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ...17 Α. Ελληνικές...17 Β. Ξενόγλωσσες...19

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ...17 Α. Ελληνικές...17 Β. Ξενόγλωσσες...19 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ...17 Α. Ελληνικές...17 Β. Ξενόγλωσσες...19 Α. ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ Ι. Εισαγωγή...25 ΙΙ. Ιστορική επισκόπηση του θεσμού της ασφάλισης και των νομοθετικών μέτρων που τιμωρούν την απάτη

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Γ: ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΠΑΙΔΙΚΟΙ ΦΟΒΟΙ

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Γ: ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΠΑΙΔΙΚΟΙ ΦΟΒΟΙ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Γ: ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΠΑΙΔΙΚΟΙ ΦΟΒΟΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ: ΕΓΓΕΝΗΣ Η ΕΠΙΚΤΗΤΗ; Η επιθετικότητα είναι η πιο κοινή συναισθηματική αντίδραση του νηπίου. Διαφορετικές απόψεις έχουν διατυπωθεί

Διαβάστε περισσότερα

Μεθοδολογία έρευνας ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΕΙΔΗ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΚΟΠΟΣ/ΕΙΔΟΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

Μεθοδολογία έρευνας ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΕΙΔΗ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΚΟΠΟΣ/ΕΙΔΟΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Μεθοδολογία έρευνας ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΕΙΔΗ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΚΟΠΟΣ/ΕΙΔΟΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Μεθοδολογία έρευνας Η ερευνητική διαδικασία έχει ως αφορμή ένα προβληματισμό και προσπαθεί να απαντήσει σε ένα ερευνητικό ερώτημα.

Διαβάστε περισσότερα

3. Κριτική προσέγγιση

3. Κριτική προσέγγιση Επιστημολογική προσέγγιση της σχέσης θεωρίας και πράξη 3. Κριτική προσέγγιση Καθηγητής Κώστας Χρυσαφίδης Πανεπιστήμιο Αθηνών ΤΕΑΠΗ e.mail:kchrys@ecd.uoa.gr Θεωρία και Πράξη Κριτική Προσέγγιση Οι θετικιστικές

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ DOWN ΥΠΟ ΤΗΝ ΑΙΓΊΔΑ ΤΗΣ ΙΕΡΗΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗΣ. Μαλτέζος Ιωάννης

ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ DOWN ΥΠΟ ΤΗΝ ΑΙΓΊΔΑ ΤΗΣ ΙΕΡΗΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗΣ. Μαλτέζος Ιωάννης ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ DOWN ΥΠΟ ΤΗΝ ΑΙΓΊΔΑ ΤΗΣ ΙΕΡΗΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗΣ Μαλτέζος Ιωάννης Κληρονομικότητα Το σώμα μας αποτελείται από εκατομμύρια κύτταρα εκ των οποίων τα περισσότερα εξ αυτών

Διαβάστε περισσότερα

7. Η θεωρία του ωφελιµ ισµ ού

7. Η θεωρία του ωφελιµ ισµ ού 7. Η θεωρία του ωφελιµ ισµ ού Α1. Ερωτήσεις γνώσης - κατανόησης 1. Ποιοι είναι οι κύριοι εκπρόσωποι της θεωρίας του ωφελιµισµού και µε βάση ποιο κριτήριο θα πρέπει, κατ αυτούς, να αξιολογούνται οι πράξεις

Διαβάστε περισσότερα

Η Θεωρία του Lombroso

Η Θεωρία του Lombroso Αναζήτηση του «εκ γενετής εγκληματία» Τα φυσικά χαρακτηριστικά συνδέονται με τα ψυχικά γνωρίσματα Ο εγκληματίας μπορεί να αναγνωριστεί από τον μη εγκληματία με βάση ορισμένα «στίγματα», όπως μεγάλο κεφάλι,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΕΘΝΩΝ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΔΙΚΑΙΟΥ 1ο ΕΞΑΜΗΝΟ ΔΑΠ-ΝΔΦΚ ΠΡΩΤΗ ΚΑΙ ΚΑΛΥΤΕΡΗ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΕΘΝΩΝ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΔΙΚΑΙΟΥ 1ο ΕΞΑΜΗΝΟ ΔΑΠ-ΝΔΦΚ ΠΡΩΤΗ ΚΑΙ ΚΑΛΥΤΕΡΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΕΘΝΩΝ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΔΙΚΑΙΟΥ 1ο ΕΞΑΜΗΝΟ ΔΑΠ-ΝΔΦΚ ΠΡΩΤΗ ΚΑΙ ΚΑΛΥΤΕΡΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ ΦΥΣΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ Γιατί λέγεται φυσικό; 1. Γιατί προέρχεται

Διαβάστε περισσότερα

ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ. Ευαγγελία Ανδρουλάκη Χριστίνα Κατάκη Χρήστος Παπαδόπουλος. Επιστημονικά Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Χριστίνα Ζαραφωνίτου

ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ. Ευαγγελία Ανδρουλάκη Χριστίνα Κατάκη Χρήστος Παπαδόπουλος. Επιστημονικά Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Χριστίνα Ζαραφωνίτου ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ Ευαγγελία Ανδρουλάκη Χριστίνα Κατάκη Χρήστος Παπαδόπουλος ΠΜΣ «Η σύγχρονη εγκληματικότητα και η αντιμετώπισή της» Πάντειο Πανεπιστήμιο Επιστημονικά Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Χριστίνα Ζαραφωνίτου

Διαβάστε περισσότερα

INDEPENDENT ACADEMIC RESEARCH STUDIES

INDEPENDENT ACADEMIC RESEARCH STUDIES INDEPENDENT ACADEMIC RESEARCH STUDIES ΡΟΤΑΡΙΑΝΟΣ ΟΜΙΛΟΣ ΒΟΛΟΥ ΑΡΓΩ Η οικονομική κρίση και η νεανική εγκληματικότητα: Εναλλακτικές Λύσεις 6/11/2011 Dr. Theo Gavrielides, Ιδρυτής και ιευθυντής Ξεκινώντας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Μαθηματικά (Άλγεβρα - Γεωμετρία) Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α, Β ΤΑΞΕΙΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α ΤΑΞΗ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΠΑΛ ΚΕΝΤΡΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

«Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά»

«Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά» «Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά» Θεοδώρα Πάσχου α.μ 12181 Τμήμα Λογοθεραπείας-Τ.Ε.Ι ΗΠΕΙΡΟΥ Εισαγωγικές επισημάνσεις 1) η εκδήλωση διαταραχών στην κατάκτηση μαθησιακών δεξιοτήτων προκαλεί

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παιδική ηλικία είναι ένα ζήτημα για το οποίο η κοινωνιολογία έχει δείξει μεγάλο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα βρίσκεται υπό εξέλιξη ένα πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΩΜΟΣΩΜΙΚΕΣ ΑΝΩΜΑΛΙΕΣ

ΧΡΩΜΟΣΩΜΙΚΕΣ ΑΝΩΜΑΛΙΕΣ ΧΡΩΜΟΣΩΜΙΚΕΣ ΑΝΩΜΑΛΙΕΣ Σύνδροµο Down Το σύνδροµο Down είναι µια γενετική ανωµαλία ου εριλαµβάνει συνδυασµό χαρακτηριστικών, ό ως νευµατική καθυστέρηση, συγκεκριµένα χαρακτηριστικά ροσώ ου και συχνά καρδιακά

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι φόβος και τι φοβια;

Τι είναι φόβος και τι φοβια; ΦΟΒΟΙ - ΦΟΒΙΕΣ Τι είναι φόβος και τι φοβια; Φόβος: η δυσάρεστη συναισθηματική κατάσταση που δημιουργείται απέναντι σε πραγματικό κίνδυνο, ή απειλή. Φοβία: ο επίμονος φόβος που παγιδεύει το άτομο περιορίζοντας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Σελ. Νέστορα Κουράκη, Καθηγητή Εγκληματολογίας, Τμήμα Νομικής Πανεπιστημίου Αθηνών: Προλεγόμενα 15

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Σελ. Νέστορα Κουράκη, Καθηγητή Εγκληματολογίας, Τμήμα Νομικής Πανεπιστημίου Αθηνών: Προλεγόμενα 15 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Σελ. Νέστορα Κουράκη, Καθηγητή Εγκληματολογίας, Τμήμα Νομικής Πανεπιστημίου Αθηνών: Προλεγόμενα 15 Ελένης Αποσπόρη, Επικ. Καθηγήτριας στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών: Εγκληματολογική Προσέγγιση

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΘΕΜΑ: ΟΙ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΣΤΟΝ ΚΩΔΙΚΑ ΠΟΙΝΙΚΗΣ ΔΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΜΕ ΤΟ ΝΟΜΟ 4322/2015

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΘΕΜΑ: ΟΙ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΣΤΟΝ ΚΩΔΙΚΑ ΠΟΙΝΙΚΗΣ ΔΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΜΕ ΤΟ ΝΟΜΟ 4322/2015 ΔΙΚΗΓΟΡΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΒΕΡΟΙΑΣ Βέροια 05 Μαΐου 2015 ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΘΕΜΑ: ΟΙ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΣΤΟΝ ΚΩΔΙΚΑ ΠΟΙΝΙΚΗΣ ΔΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΜΕ ΤΟ ΝΟΜΟ 4322/2015 *************************** Τροποποιήσεις στον Κώδικα Ποινικής Δικονομίας

Διαβάστε περισσότερα

Χρωµοσωµικές Αλλαγές. Πληροφορίες για Ασθενείς και Οικογένειες

Χρωµοσωµικές Αλλαγές. Πληροφορίες για Ασθενείς και Οικογένειες 12 Orphanet Ιστοσελίδα ελεύθερης πρόσβασης που παρέχει πληροφορίες για τις σπάνιες παθήσεις, τα κλινικά πειράµατα, τα φάρµακα και συνδέσµους για οµάδες υποστήριξης σε ολόκληρη την Ευρώπη. Ιστοσελίδα: www.orpha.net

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ Α ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α ΟΙ ΑΠΩΤΕΡΟΙ ΚΑΙ ΕΓΓΥΤΕΡΟΙ ΠΡΟΔΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΕΓΚΛΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ Α ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α ΟΙ ΑΠΩΤΕΡΟΙ ΚΑΙ ΕΓΓΥΤΕΡΟΙ ΠΡΟΔΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΕΓΚΛΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ Α ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α ΟΙ ΑΠΩΤΕΡΟΙ ΚΑΙ ΕΓΓΥΤΕΡΟΙ ΠΡΟΔΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΕΓΚΛΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ Ι. ΕΓΚΛΗΜΑΤΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΣΤΗΝ «ΟΥΤΟΠΙΑ» ΤΟΥ THOMAS MORE Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ...3 Β. Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΒΑΣΗ ΤΗΣ ΟΥΤΟΠΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Π Ε Ρ Ι Ε Χ Ο Μ Ε Ν Α

Π Ε Ρ Ι Ε Χ Ο Μ Ε Ν Α Π Ε Ρ Ι Ε Χ Ο Μ Ε Ν Α ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ... 11 Κεφ. 1... South Hill Park αρ. 11... 17 Κεφ. 2... Το έγκλημα... 19 Κεφ. 3... Η Κύπρος της Στυλλούς... 39 Κεφ. 4... H Στυλλού και o δρ. Christie... 46 Κεφ. 5... Η

Διαβάστε περισσότερα

V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ.

V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ. V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ. Η συμβολή της οικογένειας στην άσκηση κοινωνικής πολιτικής είναι μεγάλη και διαχρονική. Η μορφή και το περιεχόμενο, όμως, αυτής της συμβολής

Διαβάστε περισσότερα

Μιλώντας για την καταπολέμηση της διαφθοράς στην Χώρα μας, νομίζω ότι είναι σωστό να κάνουμε δύο διαπιστώσεις:

Μιλώντας για την καταπολέμηση της διαφθοράς στην Χώρα μας, νομίζω ότι είναι σωστό να κάνουμε δύο διαπιστώσεις: ΦΟΡΕΙΣ ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗΣ ΔΙΑΦΘΟΡΑΣ Υπό Ιωάννου Διώτη α) Εισαγωγή Μιλώντας για την καταπολέμηση της διαφθοράς στην Χώρα μας, νομίζω ότι είναι σωστό να κάνουμε δύο διαπιστώσεις: Από την μια πλευρά δηλαδή πρέπει

Διαβάστε περισσότερα

OPMH. κοντά στο µαθητή!

OPMH. κοντά στο µαθητή! ΠΑΝΕΛΛΑ ΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ HMEΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑ Α A ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙ ΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑ Α Β ) ΠΕΜΠΤΗ 29 ΜΑΪΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία στη Βιολογία

Εργασία στη Βιολογία Εργασία στη Βιολογία Τι είναι το χρωμόσωμα? Το χρωμόσωμα είναι μια οργανωμένη δομή DNA και πρωτεϊνών που βρίσκεται στα κύτταρα. Είναι ένα μοναδικό κομμάτι DNA που περιλαμβάνει πολλά γονίδια και άλλες ακολουθίες

Διαβάστε περισσότερα

Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ

Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΓΕΩΡΓΙΛΑ ΕΛΕΝΗ Απαρτιωμένη Διδασκαλία ΕΙΣΑΓΩΓΗ Διάγνωση: είναι η πολύπλοκη διαδικασία αναγνώρισης και ταυτοποίησης μιας διαταραχής που γίνεται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΚΑΥΚΙΑ ΘΕΟΔΩΡΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ 1 ο Μάθημα Προγραμματισμένα μαθήματα 2/10, 9/10, 16/10, 23/10, 30/10, 6/11, 13/11, 20/11, 27/11, 4/12, 11/12,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ HMEΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΠΕΜΠΤΗ 29 ΜΑΪΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΧΑΤΖΗΣΤΕΦΑΝΟΥ ΦΑΝΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΡΙΑ Τ.Ε. Β Γ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Η στεφανιαία µονάδα είναι ένας χώρος

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.)

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΔΡΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ (Π.Ι.Ε.)

Διαβάστε περισσότερα

ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΕΣ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ

ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΕΣ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΕΣ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΟΡΙΣΜΟΣ Η αυτοκτονική συµπεριφορά ορίζεται ως η συµπεριφορά, κατά την οποία το άτοµο θέλει να κάνει κακό στον εαυτό του µε σκοπό να δώσει ένα τέλος στη ζωή του. ιαχωρίζεται

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Φύλο (sex) Σεξουαλικότητα (sexuality) Σεξουαλική υγεία (sexual health) Κοινωνική ταυτότητα (γένος) (gender) Κοινωνική ταυτότητα φύλου (gender identity) Σεξουαλικός προσανατολισµός

Διαβάστε περισσότερα

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Θετική Ψυχολογία Καρακασίδου Ειρήνη, MSc Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Εισαγωγή Θετική-Αρνητική Ψυχολογία Στόχοι της Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

1. Σκοπός της έρευνας

1. Σκοπός της έρευνας Στατιστική ανάλυση και ερμηνεία των αποτελεσμάτων των εξετάσεων πιστοποίησης ελληνομάθειας 1. Σκοπός της έρευνας Ο σκοπός αυτής της έρευνας είναι κυριότατα πρακτικός. Η εξέταση των δεκτικών/αντιληπτικών

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγίες Διεξαγωγής Έρευνας στα Πρότυπα Πειραματικά Σχολεία

Οδηγίες Διεξαγωγής Έρευνας στα Πρότυπα Πειραματικά Σχολεία Οδηγίες Διεξαγωγής Έρευνας στα Πρότυπα Πειραματικά Σχολεία Τα Πρότυπα Πειραματικά Σχολεία (ΠΠΣ), λόγω της στενής τους συνεργασίας με την Πανεπιστημιακή κοινότητα, αποτελούν συχνά πεδία διεξαγωγής έρευνας

Διαβάστε περισσότερα

Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών

Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Ποιός είναι ο σκοπός του μαθήματος μας? Στο τέλος του σημερινού μαθήματος,

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνικές έρευνες-έγκαιρη παρέμβαση-γνωμοδοτικός ρόλος της ΥΕΑ 17

Κοινωνικές έρευνες-έγκαιρη παρέμβαση-γνωμοδοτικός ρόλος της ΥΕΑ 17 Κοινωνικές έρευνες-έγκαιρη παρέμβαση-γνωμοδοτικός ρόλος της ΥΕΑ Προληπτική παρέμβαση Η ποινική δικαιοσύνη ασχολείται με τον ανήλικο παραβάτη κυρίως εφόσον έχει προβεί σε παράβαση του ποινικού κώδικα ή

Διαβάστε περισσότερα

Διοίκηση Ανθρώπινων Πόρων Ενότητα 7: Διοίκηση της ατομικής συμπεριφοράς στην εργασία

Διοίκηση Ανθρώπινων Πόρων Ενότητα 7: Διοίκηση της ατομικής συμπεριφοράς στην εργασία Διοίκηση Ανθρώπινων Πόρων Ενότητα 7: Διοίκηση της ατομικής συμπεριφοράς στην εργασία Δρ. Σερδάρης Παναγιώτης Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων (Κοζάνη) Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΟΜΟΦΥΛΟΦΙΛΟΦΙΛΙΑΣ. Ανάθεση: Γραφείο Επιτρόπου Διοικήσεως Εκτέλεση: Κέντρο Ερευνών Cyprus College

ΘΕΜΑΤΑ ΟΜΟΦΥΛΟΦΙΛΟΦΙΛΙΑΣ. Ανάθεση: Γραφείο Επιτρόπου Διοικήσεως Εκτέλεση: Κέντρο Ερευνών Cyprus College ΑΝΤΙΛΗΨΕΙΣ ΚΟΙΝΟΥ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΟΜΟΦΥΛΟΦΙΛΟΦΙΛΙΑΣ Ανάθεση: Γραφείο Επιτρόπου Διοικήσεως Εκτέλεση: Κέντρο Ερευνών Cyprus College Ταυτότητα της Έρευνας Ανάθεση: Γραφείο Επιτρόπου Διοικήσεως Θέμα: Αντιλήψεις

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε την φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις:

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε την φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ (ΧΕΙΜΕΡΙΝΑ) ΣΕΙΡΑ: ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 17/02/2013 ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε την φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Τα

Διαβάστε περισσότερα

Η ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

Η ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΠΡΟΩΘΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ: ΜΙΑ ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ Η ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Λεωνίδας Κυριακίδης Αναστασία

Διαβάστε περισσότερα

24η ιδακτική Ενότητα ΠΟΙΝΙΚΟ ΙΚΑΙΟ- ΕΓΚΛΗΜΑ. Παρατηρήσεις - Σχόλια - Επεξηγήσεις

24η ιδακτική Ενότητα ΠΟΙΝΙΚΟ ΙΚΑΙΟ- ΕΓΚΛΗΜΑ. Παρατηρήσεις - Σχόλια - Επεξηγήσεις 24η ιδακτική Ενότητα ΠΟΙΝΙΚΟ ΙΚΑΙΟ- ΕΓΚΛΗΜΑ Παρατηρήσεις - Σχόλια - Επεξηγήσεις ιακρίσεις των ποινών Οι ποινές διακρίνονται σε κύριες και παρεπόµενες. Κύριες ποινές είναι εκείνες που µπορούν να επιβληθούν

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδεις αρχές επιστήμης και μέθοδοι έρευνας

Θεμελιώδεις αρχές επιστήμης και μέθοδοι έρευνας A. Montgomery Θεμελιώδεις αρχές επιστήμης και μέθοδοι έρευνας Καρολίνα Δουλουγέρη, ΜSc Υποψ. Διαδάκτωρ Σήμερα Αναζήτηση βιβλιογραφίας Επιλογή μεθοδολογίας Ερευνητικός σχεδιασμός Εγκυρότητα και αξιοπιστία

Διαβάστε περισσότερα

Το Κεντρικό Οριακό Θεώρημα

Το Κεντρικό Οριακό Θεώρημα Το Κεντρικό Οριακό Θεώρημα Όπως θα δούμε αργότερα στη Στατιστική Συμπερασματολογία, λέγοντας ότι «από έναν πληθυσμό παίρνουμε ένα τυχαίο δείγμα μεγέθους» εννοούμε ανεξάρτητες τυχαίες μεταβλητές,,..., που

Διαβάστε περισσότερα

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ. PDF created with pdffactory Pro trial version www.pdffactory.com

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ. PDF created with pdffactory Pro trial version www.pdffactory.com ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ Στο τομέα της εκπαίδευσης η αξιολόγηση μπορεί να αναφέρεται στην επίδοση των μαθητών, στην αποτελεσματικότητα της διδασκαλίας ή της μαθησιακής διαδικασίας, στο αναλυτικό πρόγραμμα, στα διδακτικά

Διαβάστε περισσότερα

Βία κατά των γυναικών: Ένα διαχρονικό πρόβλημα, πολλές όψεις

Βία κατά των γυναικών: Ένα διαχρονικό πρόβλημα, πολλές όψεις «Βία κατά των γυναικών: Ένα πρόβλημα, πολλές όψεις» Συνέδριο ΓΓΙΦ - ΥΠΕΣ Αθήνα 25/11/2014 Βία κατά των γυναικών: Ένα διαχρονικό πρόβλημα, πολλές όψεις Θεοδώρα Κατσιβαρδάκου Προϊστάμενη Διεύθυνσης Υπηρεσιών

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΒΛΙΑΡΙΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ

ΒΙΒΛΙΑΡΙΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΒΙΒΛΙΑΡΙΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ Εισαγωγή Η προστασία των δικαιωμάτων των ασθενών αποτελεί ουσιαστικό παράγοντα διασφάλισης του επιπέδου φροντίδας για την υγεία των πολιτών. Τα ανθρώπινα δικαιώματα στον τομέα

Διαβάστε περισσότερα

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Ελευθερία Μαντέλου Ψυχολόγος Ψυχοθεραπεύτρια Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Τα τελευταία χρόνια, οι ειδικοί της οικογενειακής θεραπείας παροτρύνουν τους θεραπευτές του κλάδου να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΙΜΕΝΟ ΘΑΝΑΤΙΚΗ ΠΟΙΝΗ

ΚΕΙΜΕΝΟ ΘΑΝΑΤΙΚΗ ΠΟΙΝΗ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Σ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 10 ΙΟΥΛΙΟΥ 2001 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΚΕΙΜΕΝΟ ΘΑΝΑΤΙΚΗ ΠΟΙΝΗ Όλο

Διαβάστε περισσότερα

Τμήμα Οικονομικών Επιστημών Πανεπιστήμιο Πατρών. Οικονομικά της Εκπαιδευσης. Ακαδημαικό έτος 2013-2014. Διδάσκων: Νίκος Γιαννακόπουλος

Τμήμα Οικονομικών Επιστημών Πανεπιστήμιο Πατρών. Οικονομικά της Εκπαιδευσης. Ακαδημαικό έτος 2013-2014. Διδάσκων: Νίκος Γιαννακόπουλος Τμήμα Οικονομικών Επιστημών Πανεπιστήμιο Πατρών Οικονομικά της Εκπαιδευσης Ακαδημαικό έτος 2013-2014 Διδάσκων: Νίκος Γιαννακόπουλος Εισαγωγικά Οικονομική επιστημη και εκπαίδευση Τα οικονομικά της εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΠΑ.Λ. Α ΟΜΑΔΑΣ (ΗΜΕΡΗΣΙΑ) ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2014

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΠΑ.Λ. Α ΟΜΑΔΑΣ (ΗΜΕΡΗΣΙΑ) ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2014 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΠΑ.Λ. Α ΟΜΑΔΑΣ (ΗΜΕΡΗΣΙΑ) ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2014 Α1. Ο συγγραφέας αναφέρεται στο πρόβλημα της νεανικής εγκληματικότητας. Αρχικά επισημαίνει πως η αύξηση του φαινομένου οφείλεται

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΙΜΕΝΟ ΘΑΝΑΤΙΚΗ ΠΟΙΝΗ

ΚΕΙΜΕΝΟ ΘΑΝΑΤΙΚΗ ΠΟΙΝΗ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Σ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 10 ΙΟΥΛΙΟΥ 2001 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΕΙΜΕΝΟ ΘΑΝΑΤΙΚΗ ΠΟΙΝΗ Όλο και πιο συχνά κάνει την εµφάνισή

Διαβάστε περισσότερα

Ηλίας Λασκαλάκης Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΕΓΚΛΗΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ*

Ηλίας Λασκαλάκης Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΕΓΚΛΗΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ* Ηλίας Λασκαλάκης Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΕΓΚΛΗΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ* Ίσως ο όρος «εξέλιξη» δεν είναι ο κατάλληλος για να χαρακτηρίσει το οδοιπορικό του εγκληματολογικού λόγου από τη γένεση της εγκληματολογίας μέχρι

Διαβάστε περισσότερα

κληρονοµικότητα Πληροφορίες για Ασθενείς και Οικογένειες

κληρονοµικότητα Πληροφορίες για Ασθενείς και Οικογένειες 12 Φυλοσύνδετη στο Χ Ή την τοπική σας κλινική γενετικής διάγνωσης: κληρονοµικότητα Εργαστήριο Ιατρικής Γενετικής Πανεπιστήµιο Αθηνών Νοσοκοµείο Παίδων " Αγία Σοφία" Αθήνα Τηλ: +210 7795553 http://iatriki-genetiki.med.uoa.gr

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ Γ. ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) Ημ/νίες Διεξαγωγής: 16-17/11, 30/11, 01/12, 07 08/12, 2013, 11-12/01, 25-26/01, 01-02/02, 15-16/02,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΣΥΜΦΩΝΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΣΥΜΦΩΝΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΣΥΜΦΩΝΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΔΙΑΣΚΕΨΗ ΥΨΗΛΟΥ ΕΠΙΠΕΔΟΥ ΜΑΖΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ Βρυξελλες, 12-13 ιουνιου 2008 Slovensko predsedstvo EU 2008 Slovenian Presidency

Διαβάστε περισσότερα

Εγκέφαλος και Εγκληματικότητα. Εβελίνα Μαρκοπούλου Γιάννος Παναγιώτου

Εγκέφαλος και Εγκληματικότητα. Εβελίνα Μαρκοπούλου Γιάννος Παναγιώτου Εγκέφαλος και Εγκληματικότητα Εβελίνα Μαρκοπούλου Γιάννος Παναγιώτου Γ3 Γιατί κάποιοι άνθρωποι είναι ποιο βίαιοι από κάποιους άλλους και πως εξηγείται αυτό βιολογικά; Βασικές έννοιες Αλληλόμορφα ενός γονιδίου:

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 4 ΣΕΛΙΔΕΣ

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 4 ΣΕΛΙΔΕΣ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 29 ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4) Ο Φραντς Κάφκα στη σκιαγραφία του σύγχρονου ανθρώπου

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΣΗΜΟΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ. 1. Σι είναι επιστήμη 2. Η γέννηση της επιστημονικής γνώσης 3. Οριοθέτηση θεωριών αστικότητας

ΕΠΙΣΗΜΟΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ. 1. Σι είναι επιστήμη 2. Η γέννηση της επιστημονικής γνώσης 3. Οριοθέτηση θεωριών αστικότητας ΕΠΙΣΗΜΟΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ 1. Σι είναι επιστήμη 2. Η γέννηση της επιστημονικής γνώσης 3. Οριοθέτηση θεωριών αστικότητας 1. Μια διαδεδομένη αντίληψη περί επιστήμης Γνώση / Κατανόηση των φαινομένων του φυσικού κόσμου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ - ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ: «ΕΡΕΥΝΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΟΠΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΣΥΝΟΧΗ» «Kοινωνικές Αναπαραστάσεις των Επιμελητών Ανηλίκων

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ PSY 301 Φιορεντίνα Πουλλή. Μάθημα 1ο

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ PSY 301 Φιορεντίνα Πουλλή. Μάθημα 1ο ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ PSY 301 Φιορεντίνα Πουλλή 1 ΚΥΡΙΩΣ ΒΙΒΛΙΟ Τίτλος : Κοινωνική Ψυχολογία: Εισαγωγή στη μελέτη της κοινωνικής συμπεριφοράς Συγγραφέας : Κοκκινάκη, Φ. 2 Μάθημα 1 ον -Δομή Μαθήματος Τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

Τα προγράµµατα Ενίσχυσης Πρωτοβουλιών ως προγράµ- σε θέµατα Αγωγής Υγείας» του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ. µε φορέα υλοποίησης το

Τα προγράµµατα Ενίσχυσης Πρωτοβουλιών ως προγράµ- σε θέµατα Αγωγής Υγείας» του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ. µε φορέα υλοποίησης το Η δηµιουργία του παρόντος υλικού έγινε στο πλαίσιο της ενέργειας 2.4.3 κατηγορία πράξεων γ του ΕΠΕΑΕΚ 2 µε τίτλο: «Προγράµµατα Ενίσχυσης Πρωτοβουλιών σε θέµατα Αγωγής Υγείας» του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη ΕΙΣΑΓΩΓΗ Είναι γνωστό ότι, παραδοσιακά, όπως άλλα εκπαιδευτικά συστήματα έτσι και το ελληνικό στόχευαν στην καλλιέργεια και ενδυνάμωση της εθνοπολιτιστικής ταυτότητας. Αυτό κρίνεται θετικό, στο βαθμό που

Διαβάστε περισσότερα

Διαχείριση κρίσεων: Ψυχοκοινωνικές. Γεωργία Κιζιρίδου, Εξελικτική Σχολική Ψυχολόγος, MSc, Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων georgiakiz@yahoo.

Διαχείριση κρίσεων: Ψυχοκοινωνικές. Γεωργία Κιζιρίδου, Εξελικτική Σχολική Ψυχολόγος, MSc, Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων georgiakiz@yahoo. Διαχείριση κρίσεων: Ψυχοκοινωνικές Γεωργία Κιζιρίδου, Εξελικτική Σχολική Ψυχολόγος, MSc, Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων georgiakiz@yahoo.gr Διαχείριση κρίσεων: Ψυχο-κοινωνικές «Ακόμα και οι χώρες που είναι εξοπλισμένες

Διαβάστε περισσότερα

Το φαινόμενο της βίας

Το φαινόμενο της βίας Το φαινόμενο της βίας Στη φετινή σχολική χρονιά ασχοληθήκαμε στο μάθημα του project με το φαινόμενο της βίας και ειδικότερα με τη βία στις γυναίκες, τη ψυχολογική βία και τη βία στα video games. Εξετάσαμε

Διαβάστε περισσότερα

Φιλοσοφία της παιδείας

Φιλοσοφία της παιδείας Ενότητα 1 η : Εισαγωγή στη Φιλοσοφία της Παιδείας Ρένια Γασπαράτου Σχολή Ανθρωπιστικών & Κοινωνικών Επιστημών Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης & της Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία Σκοποί ενότητας να γίνει

Διαβάστε περισσότερα

Η εκμάθηση μιας δεύτερης/ξένης γλώσσας. Ασπασία Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε 2011-12

Η εκμάθηση μιας δεύτερης/ξένης γλώσσας. Ασπασία Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε 2011-12 Η εκμάθηση μιας δεύτερης/ξένης γλώσσας Ασπασία Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε 2011-12 Βασικοί όροι και έννοιες- Δεύτερη # Ξένη γλώσσα Δεύτερη γλώσσα είναι οποιαδήποτε γλώσσα κατακτά ή μαθαίνει ένα άτομο

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Ε.Παρ.Ι(Ι) 1221 Ν. 51(Ι)/97 Αρ. 3156,13.6.97

Ε.Ε.Παρ.Ι(Ι) 1221 Ν. 51(Ι)/97 Αρ. 3156,13.6.97 Ε.Ε.Παρ.Ι(Ι) 1221 Ν. 51(Ι)/97 Αρ. 3156,13.6.97 Ο περί Αποζημίωσης Θυμάτων Βίαιων Εγκλημάτων Νόμος του 1997 εκδίδεται με δημοσίευση στην Επίσημη Εφημερίδα της Κυπριακής Δημοκρατίας σύμφωνα με το Άρθρο 52

Διαβάστε περισσότερα

«4.1.1. Δημογραφικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά των αποφοίτων

«4.1.1. Δημογραφικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά των αποφοίτων Η ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΠΤΥΧΙΟΥΧΩΝ ΤΟΥ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ (ΠΤΠΕ) ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ: Η φοιτήτρια Δάφνη Καλογεράκη εκπόνησε κατά το ακαδ. έτος 2010-2011 την πτυχιακή εργασία:

Διαβάστε περισσότερα

Η εξέλιξη της ελληνικής παιδαγωγικής σκέψης και πράξης

Η εξέλιξη της ελληνικής παιδαγωγικής σκέψης και πράξης Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ Ανώτατη Σχολή Παιδαγωγικής & Τεχνολογικής Εκπαίδευσης 2013-14 Α εξάμηνο Η εξέλιξη της ελληνικής παιδαγωγικής σκέψης και πράξης Υπεύθυνος καθηγητής: Μαυρικάκης Εμμανουήλ Συμμετέχοντες

Διαβάστε περισσότερα

Μάθημα: ΚΟΙΝ107 Κλασική Κοινωνιολογική Θεωρία. Σωτήρης Χτούρης, Καθηγητής

Μάθημα: ΚΟΙΝ107 Κλασική Κοινωνιολογική Θεωρία. Σωτήρης Χτούρης, Καθηγητής Σε τι αναφέρεται το μάθημα ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΑΚΕΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Μάθημα: ΚΟΙΝ107 Κλασική Κοινωνιολογική Θεωρία Σωτήρης Χτούρης,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL 11.11.2011

ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL 11.11.2011 ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 2009-2014 Επιτροπή Νομικών Θεμάτων 11.11.2011 ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ σχετικά με την πρόταση κανονισμού του Συμβουλίου σχετικά με τη διεθνή δικαιοδοσία, το εφαρμοστέο δίκαιο και την αναγνώριση

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Ευριπιδου Πολυκαρπος Παθολογος-Διαβητολογος C.D.A. College Limassol

Δρ. Ευριπιδου Πολυκαρπος Παθολογος-Διαβητολογος C.D.A. College Limassol Δρ. Ευριπιδου Πολυκαρπος Παθολογος-Διαβητολογος C.D.A. College Limassol ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ 2014 θεμα: Ιστορικη Εξελιξη Αγωγης και Προαγωγης Υγειας. Η προαγωγη υγειας είναι συνδεδεμενη με τις αλλαγες που

Διαβάστε περισσότερα

Μέθοδοι Γεωργοοικονομικής & Κοινωνιολογικής Έρευνας

Μέθοδοι Γεωργοοικονομικής & Κοινωνιολογικής Έρευνας Μέθοδοι Γεωργοοικονομικής & Κοινωνιολογικής Έρευνας Ενότητα 9: Συμμετοχική Παρατήρηση (1/2) 2ΔΩ Διδάσκοντες: Χ. Κασίμης- Ελ. Νέλλας Τμήμα: Αγροτικής Οικονομίας και Ανάπτυξης Μαθησιακοί στόχοι Η εκμάθηση

Διαβάστε περισσότερα

Η ΟΔΗΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΩΝ ΘΥΜΑΤΩΝ ΣΤΗΝ ΠΟΙΝΙΚΗ ΔΙΚΗ

Η ΟΔΗΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΩΝ ΘΥΜΑΤΩΝ ΣΤΗΝ ΠΟΙΝΙΚΗ ΔΙΚΗ CENTRE FOR EUROPEAN CONSTITUTIONAL LAW THEMISTOKLES AND DIMITRIS TSATSOS FOUNDATION Victims Protection eu Protecting Victims Rights in the EU: The theory and practice of diversity of treatment during the

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητικές Εργασίες

Ερευνητικές Εργασίες Ερευνητικές Εργασίες 1. Οδηγίες μεθοδολογίας της έρευνας, συλλογής δεδομένων και εξαγωγής συμπερασμάτων. 2. Συγγραφή της ερευνητικής εργασίας. Απόστολος Ντάνης Σχολικός Σύμβουλος Η ΜΕΘΟΔΟΣ PROJECT Επιλογή

Διαβάστε περισσότερα

1843 Ν. 187/91. Ο ΠΕΡΙ ΤΕΚΝΩΝ (ΣΥΓΓΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΝΟΜΙΚΗ ΥΠΟΣΤΑΣΗ) ΝΟΜΟΣ ΤΟΥ 1991 ΚΑΤΑΤΑΞΗ ΑΡΘΡΩΝ Άρθρο 1. Συνοπτικός τίτλος. ΜΕΡΟΣ Ι ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ

1843 Ν. 187/91. Ο ΠΕΡΙ ΤΕΚΝΩΝ (ΣΥΓΓΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΝΟΜΙΚΗ ΥΠΟΣΤΑΣΗ) ΝΟΜΟΣ ΤΟΥ 1991 ΚΑΤΑΤΑΞΗ ΑΡΘΡΩΝ Άρθρο 1. Συνοπτικός τίτλος. ΜΕΡΟΣ Ι ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ E.E., Παρ. I, Αρ. 2643, 1.11.91 1843 Ν. 187/91 Ο ΠΕΡΙ ΤΕΚΝΩΝ (ΣΥΓΓΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΝΟΜΙΚΗ ΥΠΟΣΤΑΣΗ) ΝΟΜΟΣ ΤΟΥ 1991 ΚΑΤΑΤΑΞΗ ΑΡΘΡΩΝ Άρθρο 1. Συνοπτικός τίτλος. 2. Ερμηνεία. ΜΕΡΟΣ Ι ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΜΕΡΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ... ΚΥΡΙΟΤΕΡΕΣ ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ Ι. ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ... ΧVII II. ΞΕΝΕΣ... XVII

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ... ΚΥΡΙΟΤΕΡΕΣ ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ Ι. ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ... ΧVII II. ΞΕΝΕΣ... XVII ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ... ΙΧ ΚΥΡΙΟΤΕΡΕΣ ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ Ι. ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ... ΧVII II. ΞΕΝΕΣ... XVII 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 1 1.1. Δικαστική Ψυχολογία και Ψυχολογία... 1 1.2. Ιδιαίτερη προβληματική της Δικαστικής Ψυχολογίας...

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ο ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΜΕΛΕΤΗΣ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΗΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ο ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΜΕΛΕΤΗΣ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΗΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ο ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΜΕΛΕΤΗΣ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΗΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Στην έρευνα χρησιµοποίησης υπηρεσιών υγείας χρησιµοποιούνται επιδηµιολογικές, κοινωνιολογικές, οικονοµετρικές, καθώς και καθαρά

Διαβάστε περισσότερα

Αναπαράσταση Εγκληματικότητας και Υποβαθμισμένες Περιοχές: Το παράδειγμα της Επάνω Σκάλας

Αναπαράσταση Εγκληματικότητας και Υποβαθμισμένες Περιοχές: Το παράδειγμα της Επάνω Σκάλας Πανεπιστήμιο Αιγαίου Τμήμα Κοινωνιολογίας ΜΠΣ Έρευνα εφαρμοσμένη στην ανάπτυξη καινοτόμων τοπικών και περιφερειακών πολιτικών και την κοινωνική συνοχή. Αναπαράσταση Εγκληματικότητας και Υποβαθμισμένες

Διαβάστε περισσότερα

ιαπολιτισµική κοινωνική ψυχολογία Στόχος µαθήµατος: η κατάδειξη του ρόλου που παίζει ο πολιτισµός στις κοινονικο-ψυχολογικές διαδικασίες.

ιαπολιτισµική κοινωνική ψυχολογία Στόχος µαθήµατος: η κατάδειξη του ρόλου που παίζει ο πολιτισµός στις κοινονικο-ψυχολογικές διαδικασίες. ιαπολιτισµική κοινωνική ψυχολογία Στόχος µαθήµατος: η κατάδειξη του ρόλου που παίζει ο πολιτισµός στις κοινονικο-ψυχολογικές διαδικασίες. Αξιολόγηση µαθήµατος: γραπτές εξετάσεις. ιαπολιτισµική κοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 2004 2009 Επιτροπή Δικαιωμάτων των Γυναικών και Ισότητας των Φύλων 2008/0047(COD) 30.6.2008 ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ της Επιτροπής Δικαιωμάτων των Γυναικών και Ισότητας των Φύλων προς

Διαβάστε περισσότερα

Η Θεωρία Αυτο-κατηγοριοποίησης (ΘΑΚ) Από Χαντζή, Α. (υπό δηµοσίευση)

Η Θεωρία Αυτο-κατηγοριοποίησης (ΘΑΚ) Από Χαντζή, Α. (υπό δηµοσίευση) 18 Η Θεωρία Αυτο-κατηγοριοποίησης (ΘΑΚ) Από Χαντζή, Α. (υπό δηµοσίευση) Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, ο John Turner και οι συνεργάτες του (Turner, 1985, Turner et al. 1987), θεωρητικοί και ερευνητές

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ 1. Η ΕΓΚΛΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ 1. Η ΕΓΚΛΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑ Η εγκληματολογία 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ 1. Η ΕΓΚΛΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑ 1.1. Εισαγωγικές Παρατηρήσεις Σε ένα σύγγραμμα εγκληματολογίας απεικονίζεται ο γνωστικός αυτός κλάδος σαν δέντρο με ρίζες, κλαδιά, παρακλάδια και καρπούς

Διαβάστε περισσότερα

Εθνικό Ινστιτούτο Εργασίας & Ανθρώπινου Δυναμικού (Ε.Ι.Ε.Α.Δ Υπουργείο Εργασίας, Κοινωνικής Ασφάλισης και Πρόνοιας

Εθνικό Ινστιτούτο Εργασίας & Ανθρώπινου Δυναμικού (Ε.Ι.Ε.Α.Δ Υπουργείο Εργασίας, Κοινωνικής Ασφάλισης και Πρόνοιας Εθνικό Ινστιτούτο Εργασίας & Ανθρώπινου Δυναμικού (Ε.Ι.Ε.Α.Δ Υπουργείο Εργασίας, Κοινωνικής Ασφάλισης και Πρόνοιας Ημερίδα με θέμα «Η αγορά εργασίας σε κρίση». Συνεδρία: Οι συνέπειες της κρίσης σε διάφορες

Διαβάστε περισσότερα

Μισθολογικές διαφορές μεταξύ ανδρών και γυναικών στην Ελλάδα Ανισότητες: από την καταγραφή στην ανατροπή

Μισθολογικές διαφορές μεταξύ ανδρών και γυναικών στην Ελλάδα Ανισότητες: από την καταγραφή στην ανατροπή Μισθολογικές διαφορές μεταξύ ανδρών και γυναικών στην Ελλάδα Ανισότητες: από την καταγραφή στην ανατροπή Η μελέτη της Ευαγγελίας Παπαπέτρου για την απασχόληση - ανεργία και τις μισθολογικές διαφορές ανδρών

Διαβάστε περισσότερα

Τμήμα Κοινωνιολογίας

Τμήμα Κοινωνιολογίας Τμήμα Κοινωνιολογίας Σεμινάριο: Ευρωπαϊκές προσεγγίσεις για την Παρέκκλιση και τον Κοινωνικό Έλεγχο Εργασία: «Η θέαση του παραδείγματος της Ιερισσού, μέσα από τις αναλύσεις περί εγκλήματος» Επιβλέπων καθηγητής:

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL 2012/0011(COD) 8.11.2012. της Επιτροπής Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων

ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL 2012/0011(COD) 8.11.2012. της Επιτροπής Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 2009-2014 Επιτροπή Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων 8.11.2012 2012/0011(COD) ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ της Επιτροπής Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων προς την Επιτροπή Πολιτικών

Διαβάστε περισσότερα

Σας αποστέλλουµε τις προτεινόµενες απαντήσεις που αφορούν τα θέµατα της Βιολογίας Θετικής Κατεύθυνσης των Ηµερησίων Γενικών Λυκείων και ΕΠΑΛ.

Σας αποστέλλουµε τις προτεινόµενες απαντήσεις που αφορούν τα θέµατα της Βιολογίας Θετικής Κατεύθυνσης των Ηµερησίων Γενικών Λυκείων και ΕΠΑΛ. ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΝΩΣΗ ΒΙΟΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ Σας αποστέλλουµε τις προτεινόµενες απαντήσεις που αφορούν τα θέµατα της Βιολογίας Θετικής Κατεύθυνσης των Ηµερησίων Γενικών Λυκείων και ΕΠΑΛ. Η Επιτροπή Παιδείας της ΠΕΒ

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Αυτό το μάθημα

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Θέµα Α1 Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Α.1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας τα ονόµατα των φιλοσόφων (στήλη Α) και δίπλα την έννοια (στήλη Β) που συνδέεται µε τον καθένα: Α

Διαβάστε περισσότερα