ΑΓΓΕΛΟΣ ΠΑΠΑΣΑΒΒΑΣ Msc Τεχνολόγος Γεωπόνος

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΑΓΓΕΛΟΣ ΠΑΠΑΣΑΒΒΑΣ Msc Τεχνολόγος Γεωπόνος"

Transcript

1 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΑΓΡΟΤΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ ΚΑΙ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΑΓΓΕΛΟΣ ΠΑΠΑΣΑΒΒΑΣ Msc Τεχνολόγος Γεωπόνος ΒΕΛΤΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ ΑΝΤΙΟΞΕΙΔΩΤΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ ΜΕΣΩ ΤΟΥ ΕΛΕΓΧΟΥ ΤΩΝ ΘΡΕΠΤΙΚΩΝ ΣΥΣΤΑΤΙΚΩΝ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ ΑΓΡΙΝΙΟ 2014

2 ΒΕΛΤΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ ΑΝΤΙΟΞΕΙΔΩΤΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ ΜΕΣΩ ΤΟΥ ΕΛΕΓΧΟΥ ΤΩΝ ΘΡΕΠΤΙΚΩΝ ΣΥΣΤΑΤΙΚΩΝ Διδακτορική διατριβή υποβληθείσα στο Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Αγροτικών Προϊόντων και Τροφίμων του Πανεπιστημίου Πατρών Υπό ΑΓΓΕΛΟ ΠΑΠΑΣΑΒΒΑ Για την Απόκτηση του Τίτλου του Διδάκτορα του Πανεπιστημίου Πατρών ΑΓΡΙΝΙΟ, ΙΟΥΝΙΟΣ 2014

3 ΒΕΛΤΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ ΑΝΤΙΟΞΕΙΔΩΤΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ ΜΕΣΩ ΤΟΥ ΕΛΕΓΧΟΥ ΤΩΝ ΘΡΕΠΤΙΚΩΝ ΣΥΣΤΑΤΙΚΩΝ Υπό ΑΓΓΕΛΟ ΠΑΠΑΣΑΒΒΑ ΤΜΗΜΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΑΓΡΟΤΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ ΚΑΙ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΕΠΤΑΜΕΛΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Χελά Δήμητρα (Επιβλέπουσα) Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Αγροτικών Προϊόντων και Τροφίμων, Πανεπιστήμιο Πατρών Δεληγιαννάκης Ιωάννης Καθηγητής, Τμήμα Διαχείρισης Περιβάλλοντος και Φυσικών Πόρων, Πανεπιστήμιο Πατρών Πατάκας Άγγελος Σαλάχας Γεώργιος Σάββας Δημήτριος Μπιλάλης Δημήτριος Καλαβρουζιωτης Ιωάννης Καθηγητής, Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Αγροτικών Προϊόντων και Τροφίμων, Πανεπιστήμιο Πατρών Καθηγητής, Τμήμα Τεχνολόγων Γεωπόνων, ΤΕΙ Δυτικής Ελλάδας Αν. Καθηγητής, Τμήμα Επιστήμης Φυτικής Παραγωγής, Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Αν. Καθηγητής, Τμήμα Επιστήμης Φυτικής Παραγωγής, Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Αν. Καθηγητής, Σχολή Θετικών Επιστημών & Τεχνολογίας, Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο

4 H παρούσα έρευνα έχει συγχρηματοδοτηθεί από την Ευρωπαϊκή Ένωση (Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο - ΕΚΤ) και από εθνικούς πόρους μέσω του Επιχειρησιακού Προγράμματος «Εκπαίδευση και Δια Βίου Μάθηση» του Εθνικού Στρατηγικού Πλαισίου Αναφοράς (ΕΣΠΑ) Ερευνητικό Χρηματοδοτούμενο Έργο: Ηράκλειτος ΙΙ. Επένδυση στην κοινωνία της γνώσης μέσω του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Ταμείου.

5 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η παρούσα διατριβή έχει τίτλο «Βελτιστοποίηση των φυσικών αντιοξειδωτικών παραγόντων των φυτών μέσω του ελέγχου των θρεπτικών συστατικών» και εκπονήθηκε στο Εργαστήριο Φυτικής Παραγωγής του Τμήματος Διοίκησης Επιχειρήσεων Αγροτικών Προϊόντων και Τροφίμων του Πανεπιστημίου Πατρών υπό την επίβλεψη της Αναπληρώτριας Καθηγήτριας κ. Δήμητρας Χελά την οποία νοιώθω την ανάγκη να ευχαριστήσω θερμά για την ανάθεση της συγκεκριμένης μελέτης καθώς και για την συνεχή και ακούραστη καθοδήγησή της κατά την διάρκεια της εκτέλεσης της διατριβής αυτής. Μέρος της παρούσας διατριβής εκπονήθηκε στο εργαστήριο Φυσιολογίας Φυτών καθώς και στις θερμοκηπιακές εγκαταστάσεις του Τμήματος Τεχνολογίας Γεωπονίας (πρώην Θερμοκηπιακών Καλλιεργειών και Ανθοκομίας) του ΤΕΙ Δυτικής Ελλάδας (πρώην ΤΕΙ Μεσολογγίου) και θα ήθελα να εκφράσω τις ευχαριστίες μου στον κ. Σαλάχα Γεώργιο, μέλος της τριμελούς συμβουλευτικής επιτροπής, για την πολύτιμη βοήθεια του αλλά και την καθοδήγηση καθ όλη την διάρκεια των πειραμάτων. Ευχαριστώ τον κ. Δεληγιαννάκη Ιωάννη, Καθηγητή και μέλος της τριμελούς συμβουλευτικής επιτροπής, για την άψογη επιστημονική του καθοδήγηση και τις πολύτιμες επιστημονικές του συμβουλές. Θερμές ευχαριστίες εκφράζονται και προς τα μέλη της επταμελούς εξεταστικής επιτροπής κ. Άγγελο Πατάκα, Καθηγητή, κ. Δημήτριο Σάββα, Αν. Καθηγητή, κ. Ιωάννη Καλαβρουζιώτη, Αν. Καθηγητή, κ. Δημήτριο Μπιλάλη, Αν. Καθηγητή, για την συμμετοχή τους στην εξέταση της διατριβής μου. Επίσης θα ήθελα να ευχαριστήσω τον κ. Μπαρούχα Παντελή για την βοήθειά του στο πείραμα της καλλιέργειας των φυτών στο έδαφος, τον Δρ. Τριανταφυλλίδη Βασίλειο για την βοήθεια που μου πρόσφερε για την στατιστική ανάλυση των δεδομένων, τον Δρ. Κώστα Σαλμά για την βοήθειά του στην προσομοίωση των πειραματικών δεδομένων, τον Δρ. Γιαννακόπουλο Ευάγγελο για την βοήθειά του σε θέματα φυσικοχημείας, τον υποψήφιο διδάκτορα Ζιώρη Ιωάννη για την βοήθειά του στις μετρήσεις που πραγματοποιήθηκαν με την χρήση της χρωματογραφίας-φασματομετρίας μάζας και τέλος την Δρ. Παναγιώτα Στάθη και υποψήφια διδάκτορα Ελίνα Μπλέτσα για την βοήθειά τους στις μετρήσεις που πραγματοποιήθηκαν με την χρήση EPR. H παρούσα έρευνα έχει συγχρηματοδοτηθεί από την Ευρωπαϊκή Ένωση (Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο - ΕΚΤ) και από εθνικούς πόρους μέσω του Επιχειρησιακού Προγράμματος «Εκπαίδευση και Δια Βίου Μάθηση» του Εθνικού Στρατηγικού Πλαισίου Αναφοράς (ΕΣΠΑ)

6 Ερευνητικό Χρηματοδοτούμενο Έργο: Ηράκλειτος ΙΙ. Επένδυση στην κοινωνία της γνώσης μέσω του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Ταμείου. Αποτελεί ένα από τα ερευνητικά έργα του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων που έχουν χρηματοδοτηθεί στο πλαίσιο του προγράμματος Ηράκλειτος ΙΙ μετά από αξιολόγηση. Η εν λόγω ερευνητική πρόταση υποβλήθηκε για αξιολόγηση κατά την περίοδο όπου το Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Αγροτικών Προϊόντων και Τροφίμων αποτελούσε τμήμα του Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων με έδρα το Αγρίνιο με το Π.Δ. 96/98. Εν συνεχεία το τμήμα εντάχθηκε στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Ελλάδας που ιδρύθηκε τον Σεπτέμβριο του 2009 με το άρθρο 40 του Ν (ΦΕΚ Α 156/ ). Τον Ιούνιο του 2013 τo Πανεπιστήμιο Δυτικής Ελλάδας καταργήθηκε με το Π.Δ. 89/ (ΦΕΚ Α' 130/5-6-13) και το Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Αγροτικών Προϊόντων και Τροφίμων και οι υπηρεσίες του εντάχθηκαν στο Πανεπιστήμιο Πατρών.

7 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΕΡΙΛΗΨΗ... ABSTRACT... VII IX ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 1.1 ΤΟ ΑΖΩΤΟ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Ο ρόλος του αζώτου στα φυτά Περιβαλλοντικοί παράγοντες που επηρεάζουν την συσσώρευση νιτρικών στα φυτά Προέλευση των νιτρικών και προβλήματα που δημιουργούν στο περιβάλλον Νιτρορύπανση και ευτροφισμός Ανώτατα επιτρεπτά όρια συγκέντρωσης νιτρικών και νιτρωδών στο πόσιμο νερό Ανώτατα επιτρεπτά όρια συγκέντρωσης νιτρικών στα τρόφιμα και τα φυλλώδη λαχανικά Επιπτώσεις των νιτρικών στην υγεία Νιτρορύπανση και νομοθεσία ΠΡΩΤΟΓΕΝΗΣ ΦΥΤΙΚΟΣ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Η φωτοσύνθεση Παράγοντες που επηρεάζουν τη φωτοσύνθεση ΔΕΥΤΕΡΟΓΕΝΗΣ ΦΥΤΙΚΟΣ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Σπουδαιότερες ομάδες δευτερογενών μεταβολιτών Τερπένια Φαινόλες Φαινολικά οξέα Φλαβονοειδή Αλκαλοειδή Μπεταλαΐνες ΦΑΙΝΟΛΙΚΕΣ ΑΝΤΙΟΞΕΙΔΩΤΙΚΕΣ ΟΥΣΙΕΣ ΣΤΑ ΦΥΤΑ Περιβαλλοντικοί παράγοντες που επηρεάζουν την ανάπτυξη φαινολικών στα φυτά 30

8 1.4.2 Επίδραση της εποχικότητας και της καλλιεργητικής τεχνικής στη συγκέντρωση των φαινολικών συστατικών Επίδραση της έκθεσης στον ήλιο Επίδραση της έκθεσης στην UV ακτινοβολία Επίδραση της θερμοκρασίας Επίδραση της σκίασης Επίδραση της υδατικής καταπόνησης Επίδραση της θρεπτικής καταπόνησης και των φυτορυθμιστικών ουσιών ανάπτυξης Επίδραση του CO Επίδραση βιοτικών παραγόντων στην συγκέντρωση φαινολικών συστατικών ΣΤΟΧΟΣ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΙΒΗΣ. 49 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ΥΛΙΚΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΙ 2.1 Εγκατάσταση πειραματικών καλλιεργειών Ανάπτυξη της καλλιέργειας παντζαριού Ανάπτυξη υδροπονικής καλλιέργειας μαρουλιού Ανάπτυξη καλλιέργειας παντζαριού και ρόκας στο έδαφος Όργανα Αντιδραστήρια Μετρήσεις βάρους Μετρήσεις φυσιολογικών παραμέτρων Προσδιορισμός της συγκέντρωσης των χλωροφυλλών Προσδιορισμός της συγκέντρωσης των νιτρικών στα φύλλα των φυτών Προσδιορισμός της συγκέντρωσης των ολικών φαινολικών ενώσεων Προσδιορισμός της συγκέντρωσης των μπετακυανινών Προσδιορισμός της συγκέντρωσης του ασκορβικού οξέως Προσδιορισμός της ολικής αντιοξειδωτικής ενεργότητας με την μέθοδο του DPPH 67 II

9 2.12 Προσδιορισμός της συγκέντρωσης των ριζών με την χρήση του EPR (Electron Paramagnetic Resonance Spectroscopy) Προσδιορισμός φαινολικών ενώσεων με χρήση υγρής χρωματογραφίας-φασματομετρίας μάζας Προσδιορισμός του νιτρικού αζώτου στο έδαφος Προσδιορισμός της οργανικής ουσίας του εδάφους Μέθοδοι επεξεργασίας αποτελεσμάτων πειραματικών μετρήσεων Στατιστική επεξεργασία Προσομοίωση πειραματικών δεδομένων για τον προσδιορισμό του κρίσιμου σημείου ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΠΙΔΡΑΣΗΣ ΤΗΣ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗΣ ΤΩΝ ΝΙΤΡΙΚΩΝ ΤΟΥ ΘΡΕΠΤΙΚΟΥ ΔΙΑΛΥΜΑΤΟΣ ΣΕ ΥΔΡΟΠΟΝΙΚΗ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΠΑΝΤΖΑΡΙΟΥ 3.1 Επίδραση της συγκέντρωσης των νιτρικών του θρεπτικού διαλύματος στη παραγωγή βιομάζας σε φυτά παντζαριού που καλλιεργήθηκαν σε διαφορετικές εποχές Επίδραση της συγκέντρωσης των νιτρικών του θρεπτικού διαλύματος στην ανταλλαγή αερίων (ρυθμός φωτοσύνθεσης, ρυθμός διαπνοής, στοματική αγωγιμότητα) των φύλλων των φυτών παντζαριού που καλλιεργήθηκαν σε διαφορετικές εποχές Επίδραση της συγκέντρωσης των νιτρικών του θρεπτικού διαλύματος στη συγκέντρωση της συνολικής χλωροφύλλης σε φύλλα φυτών παντζαριού που καλλιεργήθηκαν σε διαφορετικές εποχές Επίδραση της συγκέντρωσης των νιτρικών του θρεπτικού διαλύματος στη συγκέντρωση των ολικών φαινολικών στα διάφορα μέρη των φυτών, φύλλα-μίσχους-ρίζωμα, σε φυτά παντζαριού που καλλιεργήθηκαν σε διαφορετικές εποχές Επίδραση της συγκέντρωσης των νιτρικών του θρεπτικού διαλύματος στη συγκέντρωση των μπετακυανινών στα διάφορα μέρη των φυτών, φύλλα-μίσχους-ρίζωμα, σε φυτά παντζαριού που καλλιεργήθηκαν σε διαφορετικές εποχές III

10 3.6 Επίδραση της συγκέντρωσης των νιτρικών του θρεπτικού διαλύματος στην ολική αντιοξειδωτική ενεργότητα των διαφόρων μερών των φυτών παντζαριού μετρούμενη με την μέθοδο του DPPH Επίδραση της συγκέντρωσης των νιτρικών του θρεπτικού διαλύματος στην συγκέντρωση των ριζών στα διάφορα μέρη των φυτών παντζαριού μετρούμενη με την χρήση του EPR Επίδραση της συγκέντρωσης των νιτρικών του θρεπτικού διαλύματος στην συγκέντρωση διαφόρων φαινολικών ενώσεων στα διάφορα μέρη των φυτών παντζαριού ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΠΙΔΡΑΣΗΣ ΤΗΣ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗΣ ΤΩΝ ΝΙΤΡΙΚΩΝ ΤΟΥ ΘΡΕΠΤΙΚΟΥ ΔΙΑΛΥΜΑΤΟΣ ΣΕ ΥΔΡΟΠΟΝΙΚΗ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΜΑΡΟΥΛΙΟΥ 4.1 Επίδραση της συγκέντρωσης των νιτρικών του θρεπτικού διαλύματος στη παραγωγή βιομάζας σε φυτά μαρουλιού που καλλιεργήθηκαν σε διαφορετικές εποχές Επίδραση της συγκέντρωσης των νιτρικών του θρεπτικού διαλύματος στην ανταλλαγή αερίων (ρυθμός φωτοσύνθεσης, ρυθμός διαπνοής, στοματική αγωγιμότητα) των φύλλων των φυτών μαρουλιού που καλλιεργήθηκαν σε διαφορετικές εποχές Επίδραση της συγκέντρωσης των νιτρικών του θρεπτικού διαλύματος στη συγκέντρωση της συνολικής χλωροφύλλης σε φύλλα φυτών μαρουλιού που καλλιεργήθηκαν σε διαφορετικές εποχές Επίδραση της συγκέντρωσης των νιτρικών του θρεπτικού διαλύματος στη συγκέντρωση των νιτρικών σε φύλλα φυτών μαρουλιού που καλλιεργήθηκαν σε διαφορετικές εποχές Επίδραση της συγκέντρωσης των νιτρικών του θρεπτικού διαλύματος στη συγκέντρωση της βιταμίνης C σε φύλλα φυτών παντζαριού που καλλιεργήθηκαν σε διαφορετικές εποχές Επίδραση της συγκέντρωσης των νιτρικών του θρεπτικού διαλύματος στη συγκέντρωση των ολικών φαινολικών στα φύλλα των φυτών μαρουλιού που καλλιεργήθηκαν σε διαφορετικές εποχές. 146 IV

11 4.7 Επίδραση της συγκέντρωσης των νιτρικών του θρεπτικού διαλύματος στην ολική αντιοξειδωτική ενεργότητα των φύλλων των φυτών μαρουλιού με την μέθοδο του DPPH Επίδραση της συγκέντρωσης των νιτρικών του θρεπτικού διαλύματος στην συγκέντρωση των ριζών στα φύλλα των φυτών μαρουλιού με την χρήση του EPR Επίδραση της συγκέντρωσης των νιτρικών του θρεπτικού διαλύματος στην συγκέντρωση διαφόρων φαινολικων ενώσεων στα φύλλα των φυτών του μαρουλιού ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΠΙΔΡΑΣΗΣ ΤΗΣ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗΣ ΤΩΝ ΝΙΤΡΙΚΩΝ ΤΟΥ ΕΔΑΦΟΥΣ ΣΕ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ ΠΑΝΤΖΑΡΙΟΥ ΚΑΙ ΡΟΚΑΣ 5.1 Επίδραση της συγκέντρωσης των νιτρικών του εδάφους στην ανταλλαγή αερίων (ρυθμός φωτοσύνθεσης, ρυθμός διαπνοής, στοματική αγωγιμότητα) των φύλλων των φυτών παντζαριού Επίδραση της συγκέντρωσης των νιτρικών του εδάφους στη συγκέντρωση των ολικών φαινολικών στα διάφορα μέρη των φυτών, φύλλα-μίσχους-ρίζωμα, παντζαριού Επίδραση της συγκέντρωσης των νιτρικών του εδάφους στη συγκέντρωση των μπετακυανινών στα διάφορα μέρη των φυτών, φύλλα-μίσχους-ρίζωμα, παντζαριού Επίδραση της συγκέντρωσης των νιτρικών του εδάφους στην ολική αντιοξειδωτική ενεργότητα των διαφόρων μερών των φυτών παντζαριού μετρούμενη με την μέθοδο του DPPH Επίδραση της συγκέντρωσης των νιτρικών του εδάφους στην συγκέντρωση διαφόρων φαινολικών ενώσεων στα διάφορα μέρη των φυτών παντζαριού Επίδραση της συγκέντρωσης των νιτρικών του εδάφους στην ανταλλαγή αερίων (ρυθμός φωτοσύνθεσης, ρυθμός διαπνοής, στοματική αγωγιμότητα) των φύλλων των φυτών ρόκας 170 V

12 5.7 Επίδραση της συγκέντρωσης των νιτρικών του εδάφους στη συγκέντρωση των ολικών φαινολικών στα φύλλα φυτών ρόκας Επίδραση της συγκέντρωσης των νιτρικών του εδάφους στην ολική αντιοξειδωτική ενεργότητα στα φύλλα των φυτών ρόκας μετρούμενη με την μέθοδο του DPPH Επίδραση της συγκέντρωσης των νιτρικών του εδάφους στην συγκέντρωση διαφόρων φαινολικών ενώσεων στα φύλλα των φυτών ρόκας ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ. 204 VI

13 ΠΕΡΙΛΗΨΗ Η ρύπανση από τα χημικά λιπάσματα είναι έντονη στα ελληνικά εδάφη (ιδιαίτερα από τα νιτρικά άλατα) και επομένως είναι κρίσιμη η μείωση των εισροών αγροχημικών στο περιβάλλον. Η μείωση της λίπανσης αυξάνει την συγκέντρωση αντιοξειδωτικών ουσιών στους φυτικούς ιστούς. Πολλές επιστημονικές μελέτες μέχρι σήμερα συσχετίζουν την διατροφή με φυτικά προϊόντα υψηλής διατροφικής αξίας που περιέχουν φαινολικές-αντιοξειδωτικές ουσίες με την πρόληψη καρδιαγγειακών παθήσεων, πολλών μορφών καρκίνου αλλά και την γήρανση. Έτσι η έρευνα αυτή είχε διπλό στόχο: τη μείωση της ρύπανσης του περιβάλλοντος μέσω της μείωσης των λιπασμάτων που χορηγούνται στις καλλιέργειες, και την παραγωγή φυτικών προϊόντων υψηλής βιολογικής και διατροφικής αξίας, αφού θα παρέχουν μεγαλύτερες ποσότητες αντιοξειδωτικών ουσιών στον ανθρώπινο οργανισμό. Επίσης θα πρέπει να αναφερθεί ότι η μείωση των ποσοτήτων των λιπασμάτων που θα απαιτούνται για την καλλιέργεια των φυτών θα επιφέρει και οικονομικό όφελος προς τους καλλιεργητές και τους καταναλωτές, αφού θα μειωθεί το κόστος παραγωγής των φυτικών προϊόντων. Για το σκοπό αυτό μελετήθηκε για πρώτη φορά η επίδραση της μεταβολής της συγκέντρωσης των χορηγούμενων νιτρικών ιόντων μέσω του θρεπτικού διαλύματος υδροπονικής καλλιέργειας στο ρυθμό παραγωγής πολυφαινολικών ενώσεων σε λαχανικά ευρείας κατανάλωσης (παντζάρι και μαρούλι) και διαπιστώθηκε ότι η μεγιστοποίηση της παραγωγής των φυσικών αντιοξειδωτικών παραγόντων είναι δυνατή μέσω του ελέγχου της αζωτούχου θρέψης. Παράλληλα, διαπιστώθηκε και ποσοτικοποιήθηκε η ύπαρξη ενός κρίσιμου σημείου στη συγκέντρωση του χορηγούμενου αζώτου που ενεργοποιεί τον δευτερογενή μεταβολισμό των καλλιεργούμενων φυτών παντζαριού και μαρουλιού, αυξάνοντας σημαντικά το ρυθμό παραγωγής των ιδιαίτερα ευεργετικών για την υγεία φυτοχημικών ενώσεων όπως φαινολικών και μπετακυανινών. Η αύξηση όχι μόνο της περιεκτικότητας αλλά και της ενεργότητας των αντιοξειδωτικών παραγόντων επιβεβαιώθηκε με τη χρήση προηγμένων μεθόδων προσδιορισμού όπως το EPR. VII

14 Τέλος προσδιορίστηκαν και ποσοτικοποιήθηκαν με σύγχρονη μέθοδο φασματομετρίας μαζών (LC-MS/MS) στα διαφορετικά μέρη των φυτών παντζαριού και στα φύλλα του μαρουλιού συνολικά επτά διαφορετικές πολυφαινολικές ενώσεις. VIII

15 ABSTRACT The pollution from chemical fertilizers is pronounced in Greek soils (particularly nitrates) and is therefore critical to reduce inputs of agrochemicals in the environment. The decrease of fertilization increases the concentration of antioxidants in plant tissues. Many scientific studies to date relate the diet with plant products of high nutritional value containing phenolic-antioxidants with the prevention of cardiovascular disease, number of cancers and aging. So the aims of the present research are: to reduce environmental pollution by reducing fertilizer applied to crops, and the production of crops with high biological and nutritional value, providing greater amounts of antioxidants in the human body. It should also be noted that the decrease in the quantities of fertilizer that will be required for the cultivation of plants will also lead to economic benefits to farmers and consumers, as it will reduce the cost of production of plant products. For this purpose the effect of varying concentration of nitrate granted via hydroponic nutrient solution, in the production rate of polyphenolic compounds in vegetables (lettuce and beetroot) was studied. It was found that maximizing the production of natural antioxidants is possible through the control of nitrogen nutrition. Also, it was ascertained that a critical point in the concentration of the administered nitrogen exists below which the secondary metabolism of the studied crops i.e. beetroot and lettuce is activated, significantly increasing the rate of production of the highly beneficial for the health compounds such as phenolic phytochemicals and betacyanins. The augmentation of the activity of antioxidants was confirmed by using advanced methods such as EPR. Finally seven different polyphenolic compounds were identified and quantified by the use of liquid chromatography-tandem mass spectrometry (LC-MS/MS), in different plant parts of beetroot and lettuce leaves. IX

16 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 1.1 ΤΟ ΑΖΩΤΟ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Το άζωτο στη φύση καταλαμβάνει τα 4/5 της ατμόσφαιρας και επιπλέον το επιφανειακό έδαφος (στα πρώτα 15 εκατοστά) περιέχει 0,1 έως 0,6 % άζωτο. Αυτό αντιστοιχεί σε με κιλά αζώτου ανά εκτάριο περίπου, αναλόγως πάντα με τον τύπο του εδάφους. Το εδαφικό άζωτο συναντάται σε τέσσερις μορφές: α) Οργανικό άζωτο, στο οποίο περιλαμβάνονται τα φυτικά υπολείμματα, οι μύκητες και ο χουμος. β) Οργανισμοί και μικροοργανισμοί που ζουν στο έδαφος. γ) Ιόντα αμμωνίου που συγκρατούνται από τα κολλοειδή της αργίλου και την οργανική ουσία. δ) Ανόργανο άζωτο με την μορφή νιτρικού και αμμωνιακού αζώτου και μια μικρή συγκέντρωση νιτρωδών. Είναι ένα στοιχείο που εμπλέκεται άμεσα στον μεταβολισμό και την ανάπτυξη των φυτικών οργανισμών. Συμβάλει άμεσα στη βιοσύνθεση και είναι συστατικό των αμινοξέων, νουκλεϊκών οξέων, πρωτεϊνών καθώς και στη σύνθεση κυτταρικών δομών οι οποίες απαιτούνται για την ανάπτυξη των φυτών. Τα φυτά ως αυτότροφοι οργανισμοί, μετατρέπουν το ανόργανο άζωτο (νιτρικό και αμμωνιακό) σε οργανικό (αμινοξέα, πρωτεΐνες) και οι ζωικοί οργανισμοί (ετερότροφοι), το προσλαμβάνουν έτοιμο στην οργανική του μορφή. Υπό φυσικές συνθήκες η κύρια πηγή εφοδιασμού των εδαφών σε Ν είναι η περιεχόμενη οργανική ουσία. Η ανοργανοποίηση (αποδόμηση) αυτής της οργανικής ύλης απελευθερώνει το αμμωνιακό Ν, τα δε φυτά μέσω των ριζών τους το απορροφούν υπό μορφή νιτρική κυρίως και αμμωνιακή. Μέσα στο έδαφος η αμμωνιακή μορφή είναι μεταβατική γιατί αυτή οξειδώνεται και 1

17 μετατρέπεται σε νιτρώδη (από τα νιτρωδοποιητικά βακτήρια), η δε νιτρώδης μορφή οξειδώνεται σε νιτρική (από τα νιτροποιητικά βακτήρια). Η νιτρική μορφή είναι η πλέον διαλυτή και κατά συνέπεια η πιο ευκίνητη μορφή αζώτου. Δεν συγκρατείται συνήθως από τα κολλοειδή του εδάφους και ακολουθεί την πορεία του εδαφικού νερού. Πιο συγκεκριμένα τα νιτρικά ιόντα μετακινούνται πολύ εύκολα δια μέσου των εδαφικών στρώσεων με το νερό έκπλυσης γιατί παρατηρείται μόνο επιλεκτική δέσμευσή τους από ορισμένα οξείδια του εδάφους σε χαμηλες τιμές ph. (Sposito, 1989). Για το λόγο αυτό καταλήγουν να συσσωρεύονται σε διάφορους υδάτινους αποδέκτες, όπου σε υψηλές συγκεντρώσεις αποτελούν πρόβλημα για την ποιότητα του νερού (νιτρορύπανση). Η προσθήκη, οι απώλειες και ο μετασχηματισμός του αζώτου μέσα στο σύστημα του εδάφους επηρεάζει την συγκέντρωση και την διαθεσιμότητα του αζώτου για τα φυτά. Στις καλλιεργούμενες εκτάσεις όπου έχουμε την προσθήκη ανόργανου αζώτου υπό μορφή χημικών λιπασμάτων έχουμε μεγάλες απώλειες λόγω α) της εξάτμισης της αμμωνίας, β) της έκπλυσης (απομάκρυνση με το νερό αποστράγγισης), γ) της απονιτροποίησης, οπου έχουμε τον σχηματισμό αζώτου σε αέρια μορφή. Οι Wild & Cameron (1980) βασιζόμενοι στον κύκλο του αζώτου δημιούργησαν μια εξίσωση η οποία υπολογίζουν την συγκέντρωση του αζώτου στο έδαφος ως εξής: N = Np + Nb + Nf + Nu + Nm Npl Ng Ni Nl Ne Όπου p το άζωτο που προστίθεται με την βροχόπτωση, b το βιολογικό δεσμευμένο άζωτο, f το άζωτο που προστίθεται με την μορφή λιπασμάτων, u τα ούρα και η κοπριά που επιστρέφουν στο έδαφος, m το άζωτο που ανοργανοποιείται, pl το άζωτο που προσλαμβάνεται από τα φυτά, g το άζωτο που χάνεται με αέρια μορφή, i το ακινητοποιημένο άζωτο, l απώλειες μέσω της έκπλυσης, e απώλειες μέσω της διάβρωσης και της επιφανειακής απορροής. (Wild and Cameron 1980, Velthof et al. 1996) 2

18 1.1.1 Ο ρόλος του αζώτου στα φυτά Ο ζωτικότατος ρόλος του αζώτου σε ότι αφορά τα φυτά οφείλεται στις παρακάτω ιδιότητές του: Αποτελεί δομικό συστατικό του μορίου της χλωροφύλλης Είναι απαραίτητος παράγοντας για την αξιοποίηση των υδατανθράκων Είναι συστατικό των ενζύμων Είναι διεγερτικός παράγοντας της ανάπτυξης και λειτουργίας των φυτών Είναι συστατικό των αμινοξέων, τα οποία αποτελούν τις δομικές μονάδες των πρωτεϊνών Τέλος ευνοεί την πρόσληψη και αξιοποίηση άλλων θρεπτικών στοιχειών Το άζωτο είναι βασικό συστατικό της χλωροφύλλης, η οποία περιλαμβάνει 4 άτομα Ν στο μόριο της. Προσδίδει στα φυτά το πράσινο χρώμα τους και αποτελεί το φορέα της φωτοσύνθεσης όπου βασίζεται η όλη παραγωγή φυτικής βιομάζας. Είναι υπεύθυνη για τη δέσμευση ενέργειας από την ηλιακή ακτινοβολία και χωρίς αυτή οι βασικές πρώτες ύλες, όπως νερό, CO 2 και ηλιακή ενέργεια δε θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για την παραγωγή υδατανθράκων. Συγκεκριμένα, το Ν προσλαμβάνεται από τα φυτά κατά το μεγαλύτερο ποσοστό υπό μορφή νιτρικών ιόντων, τα οποία είναι ιδιαιτέρως ευκίνητα στους ιστούς των φυτών και αποθηκεύονται στα χυμοτόπια των κυττάρων. Για να μπορέσει το Ν να λάβει μέρος στη βιοσύνθεση των πρωτεϊνών και των άλλων οργανικών ενώσεων, οι νιτρικές ενώσεις ανάγονται σε νιτρώδη με ενέργεια και αναγωγικά μέσα που διαθέτουν τα φυτά από τη φωτοσύνθεση. Για να μπορεί το Ν να μετατραπεί σε αμινοξέα και αμίδια ακολουθεί περαιτέρω αναγωγή σε αμμώνιο στο κυτόπλασμα (Farago 1994). Οι χημικές ενώσεις του αζώτου είναι ευκίνητες και ξεκινούν από τις ρίζες οδεύοντας προς τα ανώτερα μέρη του φυτού, ιδιαίτερα στα νεαρά φύλλα, όπου η ανάγκες είναι μεγαλύτερες. Έτσι, η έλλειψη αζώτου παρατηρείται πρώτα στα φύλλα μεγαλύτερης ηλικίας, τα οποία κάτω από τον περιορισμό του αζώτου μεγαλώνουν αργά, αποκτούν χρώμα κιτρινωπό (χλώρωση) και 3

19 είναι ασθενικά. Σε περιπτώσεις μεγάλης έλλειψης αζώτου επέρχεται μερική ή ολική νέκρωση του φυλλώματος και τα φύλλα πέφτουν. Επίσης, η ανάπτυξη των ριζών μειώνεται και η διακλάδωσή τους περιορίζεται. Η ποιότητα των βλαστών και του φυλλώματος μειώνεται και ο λόγος ρίζα/ βλαστός αυξάνει. Η έλλειψη αζώτου σημαίνει περιορισμένη δόμηση πρωτεϊνών οπότε και ανώμαλη ανάπτυξη των φυτών (Skeffington and Wilson 1988) Περιβαλλοντικοί παράγοντες που επηρεάζουν την συσσώρευση νιτρικών στα φυτά Φως: το φως επιδρά σημαντικά στην συσσώρευση των νιτρικών στα φυτά και συγκεκριμένα η μείωση της έντασής του οδηγεί σε αύξηση της συγκέντρωσης των νιτρικών στους φυτικούς ιστούς λόγω της μείωσης της δραστηριότητας δύο φωτορυθμιζόμενων ενζύμων υπεύθυνων για την μεταφορά του Ν στα φύλλα, της ρεδουκτάσης των νιτρικών και της ρεδουκτάσης των νιτρωδών (Hubber et al. 1992) Θερμοκρασία: η επίδραση της θερμοκρασίας στη συσσώρευση των νιτρικών στους φυτικούς ιστούς δεν είναι ξεκάθαρη και αυτό επειδή η θερμοκρασία σχετίζεται άμεσα με την δράση άλλων παραγόντων όπως είναι το φώς, η υγρασία και η διαθεσιμότητα του αζώτου στο έδαφος. Όπως αναφέρει ο κ. Πολυράκης (2003) σε ορισμένες περιπτώσεις η πτώση της θερμοκρασίας του εδάφους οδηγεί σε αύξηση της συγκέντρωσης των νιτρικών στα φυτά. Επίσης όταν η καλλιέργεια λαχανικών γίνεται σε εδάφη με υψηλή συγκέντρωση σε οργανική ουσία, παρατηρείται κατά τους καλοκαιρινούς μήνες υψηλή συσσώρευση νιτρικών λόγω της αύξησης της ανοργανοποίησης του εδαφικού αζώτου και κατά συνέπεια και της διαθεσιμότητας του για τα φυτά (Πολυράκης 2003). Νερό: η έλλειψη του νερού μειώνει την δραστηριότητα της νιτρικής ρεδουκτάσης και κατά συνέπεια αυξάνεται η συγκέντρωση των νιτρικών στους φυτικούς ιστούς (Πολυράκης 2003). 4

20 Γενετικοί παράγοντες: Σημαντικότατο ρόλο στην συγκέντρωση των νιτρικών στους φυτικούς ιστούς παίζει το είδος του φυτού αλλά ακόμη και η ποικιλία του. Μπορεί να αναφερθεί σαν παράδειγμα ότι οι ποικιλίες σπανακιού με σγουρά φύλλα περιέχουν πολύ μεγαλύτερες συγκεντρώσεις νιτρικών σε σύγκριση με ποικιλίες με λεία φύλλα (Wehrmann and Scharpf 1991). Γενικά θα μπορούσαμε να αναφέρουμε ότι τα λαχανικά τα οποία παρουσιάζουν την υψηλότερη συσσώρευση νιτρικών στους ιστούς τους είναι το μαρούλι και το σπανάκι (Escobar-Gutierrez et al. 2002) Προέλευση των νιτρικών και προβλήματα που δημιουργούν στο περιβάλλον Η γεωργία αποτελεί ένα ισχυρό στήριγμα της Ελληνικής οικονομίας. Από την δεκαετία του 1980 και κυρίως εξαιτίας της ΚΑΠ (Κοινή Αγροτική Πολιτική) και μέσω των επιδοτήσεων που παρείχε προς τους αγρότες, η αγροτική παραγωγή αυξήθηκε και εντατικοποιήθηκε. Αυτό όμως έγινε εις βάρος του φυσικού περιβάλλοντος, κυρίως με την εξάντληση των υδάτινων πόρων. Οι επιδοτήσεις μετέτρεψαν την αγροτική παραγωγή σε κυνήγι επιδοτήσεων δίχως να λαμβάνονται υπόψιν οι επιπτώσεις στο περιβάλλον (Κόρακας 2001, Ανθοπούλου 2001). Η ανάπτυξη της γεωργίας βασίστηκε στην εκμηχάνιση των εργασιών, στην βελτίωση της υποδομής με αρδευτικά και εγγειοβελτιωτικά έργα καθώς και στην χρήση μεγάλων ποσοτήτων αγροχημικών (φυτοφάρμακα, χημικά λιπάσματα). Η ανάγκη για όλο και μεγαλύτερη παραγωγή αγροτικών προϊόντων οδήγησε στην αύξηση των εισροών των αγροχημικών. Έτσι η συμβολή του αγροτικού τομέα στη ρύπανση και υποβάθμιση του περιβάλλοντος θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική στις μέρες μας (Gardner 1996). Το χαρακτηριστικό των μονάδων στον αγροτικό τομέα είναι ότι είναι πολλές και διάσπαρτες και τα αποτελέσματα των δράσεων τους δεν γίνονται άμεσα αντιληπτά, αλλά συσσωρεύονται και η εκδήλωσή τους γίνεται μετά από αρκετά χρόνια (Μπεόπουλος 1996). Τα μεγαλύτερα περιβαλλοντικά προβλήματα που προκύπτουν από την σύγχρονη γεωργία είναι τα εξής: 5

21 α) Η ρύπανση των υπόγειων και των επιφανειακών υδάτων από τα φωσφορικά και τα νιτρικά ιόντα, η οποία οφείλεται στην όλο και αυξανόμενη χρήση των αγροχημικών σκευασμάτων. β) Η μείωση της βιοποικιλότητας και της άγριας ζωής γ) Η καταστροφή των φυσικών τοπίων, δ) Τα προβλήματα που προκαλούνται στην ανθρώπινη υγεία από τα απόβλητα των γεωργικών εκμεταλλεύσεων και την υψηλή συγκέντρωση φυτοφαρμάκων στα αγροτικά προϊόντα. (Gardney 1996). Οι περισσότερες πηγές αζώτου, κυρίως οργανικού αζώτου και αμμωνίας, θα πρέπει να θεωρούνται ως πιθανές πηγές νιτρικών και τα περισσότερα αζωτούχα υλικά τείνουν να μετατραπούν σε νιτρικά άλατα,. Πρωτογενείς πηγές οργανικού αζώτου θεωρούνται τα ανθρώπινα λύματα καθώς και τα λύματα που προέρχονται από κτηνοτροφικές εκμεταλλεύσεις. Οι μορφές ανόργανων νιτρικών αλάτων που μπορεί να μολύνουν το περιβάλλον είναι το νιτρικό κάλιο και νιτρικό αμμώνιο που χρησιμοποιούνται ευρέως ως γεωργικά λιπάσματα. Είναι χαρακτηριστικό ότι τις περισσότερες φορές οι ποσότητες των λιπασμάτων που χρησιμοποιούνται από τους παραγωγούς υπερβαίνουν κατά πολύ τις πραγματικές ανάγκες των καλλιεργειών, με αποτέλεσμα μέσω των βροχοπτώσεων αλλά και των νερών άρδευσης, τα θρεπτικά στοιχεία και κυρίως τα νιτρικά ιόντα να παρασύρονται και να συγκεντρώνονται σε υπόγεια και επιφανειακά νερά. Οι όλο και αυξανόμενες ποσότητες χημικών λιπασμάτων που χρησιμοποιούνται σήμερα στην γεωργία (απόρροια της υποβάθμισης των εδαφών και της επιδίωξης για όσο το δυνατόν υψηλότερη παραγωγή) έχει διαταράξει την βιολογική ισορροπία των οικοσυστημάτων. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της διατάραξης αποτελεί το φαινόμενο του ευτροφισμού. 6

22 1.1.4 Νιτρορύπανση και ευτροφισμός Οι μεγάλες συγκεντρώσεις των νιτρικών και των φωσφορικών ιόντων στα επιφανειακά νερά αποτελούν τα κύρια αίτια δημιουργίας του φαινομένου του ευτροφισμού. Ο ευτροφισμός διαταράσσει σε μεγάλο βαθμό την οικολογική ισορροπία των υδατικών οικοσυστημάτων π.χ. ποταμών, λιμνών και θαλασσών του πλανήτη μας. Ο ευτροφισμός οφείλεται στην ανάπτυξη μονοκύτταρων φυκών που προκαλεί η αύξηση της συγκέντρωσης των θρεπτικών στοιχείων στα υδάτινα συστήματα. Ο ευτροφισμός οδηγεί στην εξαφάνιση της μακροφυτικής υδρόβιας βλάστησης και τελικά στην θανάτωση των ενάλιων ζωικών πληθυσμών. Μετά από μία σε υψηλό επίπεδο ανάπτυξη των φυκών ακολουθεί η νέκρωση και η αποσύνθεση της τεράστιας αυτής βιομάζας η οποία δημιουργεί αναερόβιες συνθήκες. Για την εκδήλωση του φαινομένου του ευτροφισμού είναι αρκετή η αύξηση της συγκέντρωσης και ενός μόνο περιοριστικού θρεπτικού στοιχείου. Στις περισσότερες περιπτώσεις περιοριστικοί παράγοντες ευτροφισμού στα μεν θαλάσσια ύδατα είναι το άζωτο και στα εσωτερικά ύδατα (λίμνες) ο φώσφορος. Εκτός από τα προβλήματα που προκαλει στο οικοσύστημα ο ευτροφισμός προκαλεί προβλήματα και στον ανθρωπο όπως αξιοποίησης και εκμετάλλευσης των υδατικών πόρων υγειινής και (Mannion 1995, Adiscott 1996) Ανώτατα επιτρεπτά όρια συγκέντρωσης νιτρικών και νιτρωδών στο πόσιμο νερό Στην Ελλάδα και την Ε.Ε. τα ανώτατα επιτρεπτά όρια που έχουν τεθεί για την συγκέντρωσης των νιτρικών αλάτων (NΟ - 3 ) στο πόσιμο νερό είναι 50 mg/l και για τα νιτρώδη άλατα (NΟ - 2 ) 0,5 mg/l σύμφωνα με την οδηγία 98/83/ΕΚ. Στις ΗΠΑ τα μέγιστα επιτρεπτά επίπεδα νιτρικών αλάτων στο πόσιμο νερό έχουν καθοριστεί σε 10 μέρη ανά εκατομμύριο (ppm) (10 mg/l), και για τα νιτρώδη σε 1 ppm (1mg/l), διότι πιστεύεται ότι σε αυτό το επίπεδο δεν προκαλούν κανένα από τα πιθανά προβλήματα υγείας. 7

23 1.1.6 Ανώτατα επιτρεπτά όρια συγκέντρωσης νιτρικών στα τρόφιμα και τα φυλλώδη λαχανικά Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή τον Δεκέμβριο του 2011, με την οδηγία αριθ. 1258/2011, αναθεώρησε παλαιότερες αποφάσεις της (αριθ. 1881/2006) οι οποίες είχαν να κάνουν με τον καθορισμό μέγιστων επιτρεπτών επιπέδων για τα νιτρικά σε τρόφιμα και λαχανικά. Η αιτιολογία που προχώρησε σε αυτή την αλλαγή ήταν ότι παρά την πρόοδο που έχει συντελεστεί στην ορθή γεωργική πρακτική με σκοπό τη μείωση της παρουσίας νιτρικών στο μαρούλι και στο σπανάκι και παρά την αυστηρή εφαρμογή αυτής της ορθής γεωργικής πρακτικής, δεν ήταν δυνατόν να επιτευχθεί με συνέπεια η παρουσία νιτρικών στο μαρούλι και στο νωπό σπανάκι σε επίπεδα χαμηλότερα από τα ισχύοντα μέγιστα επίπεδα σε ορισμένες περιφέρειες της Ένωσης. Αυτό οφείλεται στο κλίμα, και ιδίως στις συνθήκες φωτός, οι οποίες συνιστούν τον κύριο καθοριστικό παράγοντα για την παρουσία νιτρικών στο μαρούλι και στο σπανάκι. Αυτές τις κλιματικές συνθήκες ο παραγωγός δεν μπορεί ούτε να τις διαχειριστεί ούτε να τις αλλάξει. Για τον λόγο αυτό, είχε χορηγηθεί προσωρινή παρέκκλιση σε κράτη μέλη όσον αφορά τη διάθεση στην αγορά ορισμένων φυλλωδών λαχανικών τα οποία καλλιεργούνταν και προορίζονταν για κατανάλωση στο έδαφός τους και στα οποία τα επίπεδα των νιτρικών ήταν υψηλότερα από τα καθορισμένα μέγιστα επίπεδα. Επίσης, δεδομένων των ιδιαίτερα υψηλών επιπέδων νιτρικών που διαπιστώθηκαν μερικές φορές στη ρόκα, θεώρησαν σκόπιμο να καθοριστεί μέγιστο επίπεδο για τη ρόκα. Όπως αναφέρεται στην οδηγία, για να υπάρξει ασφάλεια δικαίου σε όλες τις περιφέρειες της Ευρωπαϊκής Ένωσης όσον αφορά τον παραγωγό που εφαρμόζει αυστηρά τις ορθές γεωργικές πρακτικές ώστε να μειώσει την παρουσία νιτρικών στο σπανάκι και στο μαρούλι όσο το δυνατόν περισσότερο, κρίθηκε σκόπιμο να αυξηθεί ελαφρώς το μέγιστο επίπεδο νιτρικών στο νωπό σπανάκι και μαρούλι, χωρίς να τίθεται σε κίνδυνο η δημόσια υγεία. Στον πίνακα 1.1 αναφέρονται αναλυτικά τα όρια που έχουν τεθεί από την παραπάνω οδηγία. 8

24 Πίνακας 1.1. Ανώτατα επιτρεπτά όρια συγκέντρωσης νιτρικών στα τρόφιμα και τα φυλλώδη λαχανικά με βάση την οδηγία αριθ. 1258/2011 Τρόφιμα Νωπό σπανάκι (Spinacia oleracea) Σπανάκι συντηρημένο, βαθιάς κατάψυξης ή κατεψυγμένο Μέγιστα επιτρεπτά όρια (mg NO 3 /kg) Συγκομιδή από 1/10 έως 31/3 Νωπά μαρούλια (Lactuca sativa L.) Καλλιέργεια υπό κάλυψη Καλλιέργεια στην ύπαιθρο Συγκομιδή από 1/4 έως 30/9 Καλλιέργεια υπό κάλυψη Καλλιέργεια στην ύπαιθρο Μαρούλια τύπου Iceberg Καλλιέργεια υπό κάλυψη Καλλιέργεια στην ύπαιθρο Ρόκα (Eruca sativa) Συγκομιδή από 1/10 έως 31/3 Συγκομιδή από 1/4 έως 30/ Μεταποιημένα τρόφιμα με βάση τα δημητριακά και παιδικές τροφές 200 9

25 1.1.6 Επιπτώσεις των νιτρικών στην υγεία Οι υψηλές συγκεντρώσεις νιτρικών στα πόσιμα νερά μπορούν μακροπρόθεσμα να προκαλέσουν σοβαρές ασθένειες που μπορεί να οδηγήσουν μέχρι και τον θάνατο. Παρακάτω αναφέρονται τα δύο κυριότερα προβλήματα που μπορεί να προκαλέσει η πρόσληψη αυξημένων ποσοτήτων νιτρικών στον ανθρώπινο οργανισμό: 1. Σε βρέφη μπορεί να προκληθεί το σύνδρομο της κυάνωσης των βρεφών. Είναι μια πάθηση η οποία είναι μια μορφή μεθαιμοσφαιριναιμίας κατά την οποία παρατηρείται υπερβολική ποσότητα μη φυσιολογικής αιμοσφαιρίνης στο αίμα, η οποία δεν μπορεί να μεταφέρει αποτελεσματικά το οξυγόνο στον οργανισμό. Πιο αναλυτικά, για την μεταφορά του οξυγόνου στο αίμα, η αιμοσφαιρίνη θα πρέπει να περιέχει άτομα σιδήρου με την μορφή δισθενούς σιδήρου (Fe + 2 ). Η έκθεση σε υψηλές συγκεντρώσεις νιτρικών μπορεί να προκαλέσει την αλλαγή της μορφής του σιδήρου σε τρισθενή (Fe + 3 ) και έτσι χάνεται η ικανότητα δέσμευσης και μεταφοράς του οξυγόνου από την αιμοσφαιρίνη (Fewtrell 2004). 2. Τα νιτρώδη τα οποία προέρχονται από τα νιτρικά μπορεί να αντιδράσουν με αμίνες στον χώρο του στομάχου και να σχηματίσουν νιτροζαμίνες οι οποίες βρέθηκε ότι έχουν καρκινογόνες και μεταλλαξιογόνες ιδιότητες, και μπορούν να οδηγήσουν σε καρκίνο του στομάχου. Υπάρχουν όμως και έρευνες οι οποίες και ανατρέπουν τα δεδομένα αυτά καθώς δείχνουν ότι ουδεμία σχέση υπάρχει μεταξύ της κατανάλωσης αυξημένων ποσοτήτων νιτρικών με την καρκινογένεση (Kostraba et al. 1992) Νιτρορύπανση και νομοθεσία Επειδή η συσσώρευση των νιτρικών στα νερά διαφόρων περιοχών της Ευρώπης αυξήθηκε σημαντικά, το Συμβούλιο της Ε.Ε. το 1991 εξέδωσε την Οδηγία 91/676/ΕΟΚ που έχει σαν θέμα την μείωση της ρύπανσης των 10

26 υδάτων η οποία προκαλείται άμεσα ή έμμεσα από τα νιτρικά ιόντα των γεωργικών εκμεταλλεύσεων. Η Οδηγία 91/676/ΕΟΚ για την προστασία των υδάτων από τη νιτρορύπανση γεωργικής προέλευσης προβλέπει ότι τα κράτη μέλη υποχρεούνται να: -προσδιορίζουν τα υπόγεια ύδατα που περιέχουν ή θα μπορούσαν να περιέχουν περισσότερο από 50 mg/l νιτρικών ιόντων -τα χαρακτηρίζουν ευπρόσβλητες ζώνες, Για το χαρακτηρισμό των ευπρόσβλητων ζωνών παρακολουθούν επί ένα έτος τη συγκέντρωση νιτρικών ιόντων στα γλυκά ύδατα -εκπονούν προγράμματα δράσης όσον αφορά τις χαρακτηρισμένες ευπρόσβλητες περιοχές για να επιτύχουν τη μείωση της ρύπανσης των υδάτων που προκαλείται άμεσα ή έμμεσα από νιτρικά ιόντα γεωργικής προελεύσεως και στην πρόληψη της περαιτέρω ρύπανσης αυτού του είδους. -τα προγράμματα δράσης να εφαρμόζονται εντός τετραετίας από τη σύνταξή τους και να περιλαμβάνουν: περιόδους κατά τις οποίες θα απαγορεύεται η διασπορά στο έδαφος ορισμένων τύπων λιπασμάτων, μειώνουν τη χωρητικότητα των δοχείων αποθήκευσης κοπριάς, τον περιορισμό της ποσότητας λιπάσματος που επιτρέπεται να διασπείρεται στο έδαφος. Τα μέτρα αυτά εξασφαλίζουν ότι, για κάθε γεωργική ή κτηνοτροφική μονάδα, η ποσότητα κόπρου που προστίθεται κάθε χρόνο στο έδαφος, είτε από ανθρώπους είτε από τα ίδια τα ζώα, δεν υπερβαίνει μια καθορισμένη ποσότητα ανά εκτάριο και θεσπίζουν κώδικες ορθής γεωργικής πρακτικής -καταρτίζουν και εφαρμόζουν κατάλληλα προγράμματα παρακολούθησης προκειμένου να εκτιμούν την αποτελεσματικότητα των προγραμμάτων δράσης 11

27 12

28 1.2 ΠΡΩΤΟΓΕΝΗΣ ΦΥΤΙΚΟΣ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Η ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ Η ζωή στη γη εξαρτάται από την ηλιακή ενέργεια. Φωτοσύνθεση ονομάζεται η διαδικασία κατά την οποία τα φυτά, τα φύκια και τα φωτοσυνθετικά βακτήρια συλλέγουν την ηλιακή ενέργεια, την μετατρέπουν και την αποθηκεύουν με την μορφή της χημικής ενέργειας. Αναλυτικότερα, οι αυτότροφοι φωτοσυνθετικοί οργανισμοί χρησιμοποιώντας την ηλιακή ενέργεια, δεσμεύουν το CO 2 και το μετατρέπουν σε οργανική μορφή άνθρακα με ταυτόχρονη απελευθέρωση οξυγόνου, σύμφωνα με την εξίσωση: ηλιακή ενέργεια 6 CO H 2 O C 6 H 12 O O 2 Υπολογίζεται ότι κάθε χρόνο περίπου 200 δισεκατομμύρια τόνοι CO 2 ενσωματώνονται και μετατρέπονται σε βιομάζα (το 40% αυτής της βιομάζας προέρχεται από το φυτοπλαγκτόν). Η όλη φωτοσυνθετική διαδικασία πραγματοποιείται με μια σειρά αλληλοδιαδοχικών φυσικοχημικών φαινομένων, με τελικό στόχο την αναγωγή του CO 2 προς την θεμελιώδη δομική μονάδα των υδατανθράκων (H-C-OH), με υδρογόνο που απελευθερώνεται από την υδρόλυση του νερού. Η φωτοσυνθετική διαδικασία περιλαμβάνει την απορρόφηση του φωτός από τις φωτοσυνθετικές χρωστικές (χλωροφύλλες, καροτενοειδή) των χλωροπλαστών. Οι χλωροφύλλες που υπάρχουν στα φυτά είναι η χλωροφύλλη α και η χλωροφύλλη β (δευτερεύουσα φωτοσυνθετική χρωστική που βοηθά στη διεύρυνση του φάσματος απορρόφησης του φωτός). Η χλωροφύλλη β αποτελεί το 25% περίπου της συνολικής χλωροφύλλης. Η απορρόφηση της ηλιακής ενέργειας γίνεται στο σύμπλοκο συλλογής φωτός (LHC II) και μεταφέρεται από αυτό στα δύο φωτοσυνθετικά κέντρα αντίδρασης (φωτοσυστήματα: PSII, PSI) από τα οποία αρχίζει η ροή ηλεκτρονίων. Κατά την μεταφορά ηλεκτρονίων ελευθερώνεται οξυγόνο και συντίθεται ο οξειδοαναγωγικός παράγοντας NADPH. Ταυτόχρονα γίνεται μετατροπή της 13

29 ηλιακής ενέργειας σε χημική με την μορφή ATP, μέσω της φωτοφωσφορυλίωσης και τελικά χρήση της χημικής ενέργειας στη μετατροπή του ανόργανου άνθρακα σε οργανικά μόρια μέσω του κύκλου του Calvin (σκοτεινές αντιδράσεις), τα οποία είναι διαθέσιμα να χρησιμοποιηθούν στον κυτταρικό μεταβολισμό (Καράταγλης 1999). Η ένταση της ηλιακής ακτινοβολίας που φτάνει στην επιφάνεια της γης μεταβάλλεται τόσο κατά την διάρκεια της ημέρας όσο και κατά τις διάφορες εποχές. Το 40% περίπου της συνολικής ακτινοβολίας απορροφάται επιλεκτικά από τη στρατόσφαιρα και την ατμόσφαιρα, ενώ από το υπόλοιπο 60% μόνο ένα μικρό μέρος προσπίπτει σε φωτοσυνθετικούς οργανισμούς και μόνο το 5% αυτής της ακτινοβολίας είναι φωτοσυνθετικά εκμεταλλεύσιμο (Γανωτάκης και Κοτζαμπάσης 2003). Η ανάπτυξη των φυτών εξαρτάται από την φωτοσύνθεση αλλά είναι απλοϊκό να σκεφτούμε ότι ο ρυθμός ανάπτυξης αντανακλά άμεσα τον ρυθμό φωτοσύνθεσης. Η συνεχής ανάπτυξη των φυτών απαιτεί εκτός από το φως και το CO 2, την συνεχή λήψη νερού και θρεπτικών στοιχείων, και σε πολλές περιπτώσεις περιλαμβάνει και τον ανταγωνισμό με γειτονικά φυτά. Για να εξασφαλιστούν τα παραπάνω το φυτό θα πρέπει να επενδύσει στην παραγωγή βιομάζας (ανάπτυξη τόσο του υπέργειου μέρους του όσο και του υπόγειου) και να συνεχίσει την διαδικασία της αναπνοής που διατηρεί ζωντανά τα φυτικά κύτταρα (Reynolds et al. 2011) ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΗΝ ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ α) Το φως Η ένταση του φωτός επηρεάζει τον ρυθμό φωτοσύνθεσης. Στο σκοτάδι δεν υπάρχει φωτοσυνθετική δραστηριότητα, με την αύξηση της έντασης του φωτός αυξάνεται και η φωτοσυνθετική δραστηριότητα φτάνοντας σε ένα μέγιστο σημείο, πέρα από το οποίο ο ρυθμός φωτοσύνθεσης παραμένει σταθερός, ανεξάρτητα με το ποσό της αύξησης της ακτινοβολίας. Το σημείο αυτό ονομάζεται σημείο φωτοκορεσμού. Η προσπίπτουσα ακτινοβολία στα φύλλα των φυτών όμως είναι άρρηκτα συνδεδεμένη και με την θερμοκρασία 14

30 στην επιφάνεια των φύλλων. Όσο αυξάνεται η προσπίπτουσα ηλιακή ακτινοβολία τόσο αυξάνεται και η θερμοκρασία του φύλλου. Έτσι πολύ υψηλά ποσά ακτινοβολίας μπορούν να προκαλέσουν κλείσιμο των στομάτων των φύλλων ή και ακόμη φωτοοξείδωση των φωτοσυνθετικών χρωστικών, πράγμα που οδηγεί στη μείωση του ρυθμού φωτοσύνθεσης (Καράταγλης 1999, Γανωτάκης και Κοτζαμπάσης 2003, Murakami et al. 2013). β) Η θερμοκρασία Η θερμοκρασία επηρεάζει θετικά την ταχύτητα των χημικών αντιδράσεων οι οποίες λαμβάνουν μέρος κατά την διαδικασία της φωτοσύνθεσης. Η επίδρασή της στο ρυθμό της φωτοσύνθεσης εξαρτάται και από τους υπόλοιπους παράγοντες που τον επηρεάζουν, και κυρίως από την ένταση του φωτισμού. Κάτω από ένα συγκεκριμένο φωτισμό η φωτοσυνθετική απόδοση κατ αρχάς αυξάνει με την άνοδο της θερμοκρασίας, φτάνοντας ένα μέγιστο, πέρα από το οποίο περαιτέρω αύξηση της θερμοκρασίας προκαλεί μείωση του ρυθμού φωτοσύνθεσης. Αυτό οφείλεται αφενός μεν στο ότι οι υψηλές θερμοκρασίες προκαλούν βλάβες στα ένζυμα που εμπλέκονται στη φωτοσυνθετική δραστηριότητα και αφετέρου δε στο ότι στις υψηλές θερμοκρασίες τα στομάτια των φύλλων κλείνουν και συνεπώς περιορίζουν τη φωτοσύνθεση. (Καράταγλης 1999, Γανωτάκης και Κοτζαμπάσης 2003). γ) Το διοξείδιο του άνθρακα (CO 2 ) Φαινόμενο έλλειψης διαθεσιμότητας CO 2 σε φυτά τα οποία αναπτύσσονται υπαίθρια δεν είναι δυνατόν να παρατηρηθεί. Μπορεί όμως αυτό να συμβεί σε θερμοκηπιακές καλλιέργειες όταν ο αερισμός του θερμοκηπίου είναι μηδαμινός. Όπως έχει αποδειχθεί, ο εμπλουτισμός της ατμόσφαιρας του θερμοκηπίου με CO 2 πέρα από τις συνήθεις συγκεντρώσεις που επικρατούν (365 ppm) και μέχρι το όριο περίπου των 1000 ppm CO 2 αυξάνει το ρυθμό φωτοσύνθεσης και την παραγωγή βιομάζας στο μαρούλι (Pearson et al. 1994). Αύξηση όμως της συγκέντρωσης του CO 2, ειδικά όταν επικρατούν και υψηλές τιμές των άλλων παραγόντων που επηρεάζουν την φωτοσύνθεση, όπως 15

31 είναι η ηλιακή ακτινοβολία και η θερμοκρασία, δεν επιφέρει περαιτέρω αύξηση του ρυθμού της φωτοσύνθεσης (Gerbaud and Andre 1999). δ) Θρεπτικά στοιχεία Αρκετά από τα βασικά θρεπτικά στοιχεία επηρεάζουν άμεσα ή έμμεσα τη φωτοσύνθεση. Έλλειψη στοιχείων όπως είναι το άζωτο και το μαγνήσιο που αποτελούν δομικά συστατικά της χλωροφύλλης (Chl α: C 55 H 72 O 5 N 4 Mg) επηρεάζουν αρνητικά τη φωτοσύνθεση. Το άζωτο, αν και όπως αναφέρθηκε αποτελεί δομικό συστατικό της χλωροφύλλης, μπορεί και έμμεσα να επηρεάσει επίσης την φωτοσύνθεση, αφού η έλλειψή του μακροχρόνια οδηγεί σε μείωση της συνολικής φυλλικής επιφάνειας των φυτών. Ο σίδηρος επίσης, αν και δεν είναι δομικό συστατικό της χλωροφύλλης, συμβάλλει στο σχηματισμό της, οπότε έλλειψη του έμμεσα οδηγεί στη μείωση της φωτοσύνθεσης. Επίσης και το κάλιο φαίνεται να επηρεάζει τη φωτοσύνθεση και γενικά την ανταλλαγή αερίων μεταξύ της ατμόσφαιρας και των φυτών (έρευνες έχουν δείξει ότι υψηλές συγκεντρώσεις Κ στα φύλλα συνδέονται άμεσα με την αύξηση της αφομοίωσης του CO 2 ) καθώς επίσης είναι ζωτικής σημασίας για την δραστηριότητα πολλών ενζύμων που δρουν κατά την διαδικασία της φωτοσύνθεσης. Έλλειψη καλίου σε φυτά φασολιάς (Phaseolus vulgaris L.) προκάλεσε μείωση του ρυθμού της φωτοσύνθεσης και σημαντική αύξηση της αντίστασης διάχυσης του CO 2 του μεσόφυλλου και των στοματίων (O Toole et al. 1980). Επιπλέον η έλλειψη φωσφόρου μπορεί να λειτουργήσει ως περιοριστικός παράγοντας της φωτοσύνθεσης, λόγω της διαταραχής που είναι δυνατόν να προκαλέσει στο σύστημα μεταφοράς ενέργειας ΑΤΡ και ΑDP. ε) Νερό Η έλλειψη νερού ή αλλιώς η υδατική καταπόνηση (water stress) προκαλεί μείωση του ρυθμού φωτοσύνθεσης και κατά συνέπεια μείωση και της παραγωγής βιομάζας σε όλα τα είδη των φυτών. Στις περισσότερες περιπτώσεις η μείωση του ρυθμού φωτοσύνθεσης οφείλεται στην μείωση της 16

32 πρόσληψης του CO 2 από τα φυτά, διότι σε κατάσταση έλλειψης νερού τα στομάτια των φύλλων κλείνουν και έτσι η ανταλλαγή αερίων μεταξύ του εσωτερικού του φύλλου και της ατμόσφαιρας μειώνεται σε μεγάλο βαθμό. Ανεξάρτητα από τον ρυθμό πρόσληψης του CO 2 ένας ακόμη λόγος για την μειωμένη φωτοσύνθεση των φυτών είναι και η μειωμένη δραστηριότητα της ribulose-1,5-disphosphate carboxylase/oxygenase ή αλλιώς RuBisCO, καθώς επίσης και μια σειρά αλλαγών στον μεταβολισμό του φωτοσυνθετικού μηχανισμού, οι οποίες είναι φυσικό επακόλουθο της έλλειψης νερού (Escalona et al. 1999). στ) Διαπνοή-Στοματική Αγωγιμότητα Τα στομάτια είναι εξειδικευμένοι πόροι, συνήθως στη κάτω επιφάνεια των φύλλων, μέσω τον οποίων πραγματοποιείται η ανταλλαγή αερίων μεταξύ του εσωτερικού μέρους του φύλλου και του ατμοσφαιρικού αέρα. Η λειτουργία τους παίζει καθοριστικό ρόλο για τα φυτά, διότι μέσω αυτών ελέγχεται η ανταλλαγή των αερίων με την ατμόσφαιρα, δηλαδή η πρόσληψη και η αποβολή του O 2 και του CO 2. Οι μεσοκυττάριοι χώροι στο εσωτερικό των φύλλων είναι σχεδόν πάντα κορεσμένοι από υδρατμούς και παρουσιάζουν υψηλό υδατικό δυναμικό, σε σχέση με τον ατμοσφαιρικό αέρα, όπου το ποσοστό της σχετικής υγρασίας είναι συνήθων κάτω του 80% και παρουσιάζει χαμηλό υδατικό δυναμικό. Έτσι, κατά το άνοιγμα των στοματίων, ενέργεια που πραγματοποιείται για την απρόσκοπτη πρόσληψη του CO 2, πραγματοποιείται ταυτόχρονα απώλεια νερού με την μορφή υδρατμών, μια διαδικασία που ονομάζεται διαπνοή (Καράταγλης 1999, Δροσόπουλος 1998). Μέσω της διαπνοής επίσης επιτελούνται άλλες δύο σημαντικές λειτουργίες: 1. η ψύξη των φύλλων, που επιτυγχάνεται μέσω της εξάτμισης του νερού και 2. η δημιουργία του λεγόμενου ρεύματος διαπνοής, όπου το νερό που χάνεται από τα αγγεία του φύλλου αναπληρώνεται με νερό από τα αγγεία του βλαστού και αυτό αναπληρώνεται με την σειρά του με νερό από τα αγγεία της ρίζας. Έτσι, μέσω αυτού του ανοδικού ρεύματος τροφοδοτείται το φυτό με νερό που βρίσκεται στο έδαφος και περιέχει διαλυμένα ανόργανα θρεπτικά στοιχεία. 17

33 Το άνοιγμα και το κλείσιμο των στοματίων, (ενέργεια που ρυθμίζει τον ρυθμό διαπνοής του φυτού), επηρεάζεται τόσο από τα ανατομικά χαρακτηριστικά των φύλλων όσο και από τους περιβαλλοντικούς παράγοντες που επικρατούν την δεδομένη στιγμή. Στα ανατομικά χαρακτηριστικά του φύλλου ρόλο παίζει η πυκνότητα στο εσωτερικό του, δηλαδή όσο πιο συμπαγές είναι το μεσόφυλλο τόσο αυξάνεται και η αντίσταση διάχυσης των υδρατμών, κάτι που συνεπάγεται με μείωση της διαπνοής. Άλλοι χαρακτηριστικά των φύλλων που επηρεάζουν τον ρυθμό διαπνοής είναι ο αριθμός, η θέση, καθώς και το μέγεθος των στοματίων στην επιδερμίδα των φύλλων. Περιβαλλοντικοί παράγοντες που επηρεάζουν τον ρυθμό διαπνοής είναι το φως, η συγκέντρωση των υδρατμών στην ατμόσφαιρα, η ταχύτητα του αέρα καθώς και η θερμοκρασία του αέρα και η θερμοκρασία του φύλλου (Hopkins 1995). 18

34 1.3 ΔΕΥΤΕΡΟΓΕΝΗΣ ΦΥΤΙΚΟΣ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Όλα τα ζωντανά κύτταρα διαθέτουν παρόμοια μονοπάτια για την βιοσύνθεση βασικών συστατικών τους όπως είναι τα σάκχαρα, τα αμινοξέα, οι βάσεις, οι υδατάνθρακες, οι πρωτεΐνες, τα νουκλεοτίδια τα οποία είναι απαραίτητα για τον πρωτογενή μεταβολισμό τους. Τα φυτά όμως παράγουν μια μεγάλη ποικιλία οργανικών ενώσεων που καταρχήν φαίνονται να μην έχουν άμεση σχέση με τον πρωτογενή μεταβολισμό και την κανονική αύξηση και ανάπτυξή τους. Οι ουσίες αυτές ονομάζονται δευτερογενείς μεταβολίτες, δευτερογενή προϊόντα ή φυσικά προϊόντα. Οι δευτερογενείς αυτοί φυτικοί μεταβολίτες προέρχονται από τα προϊόντα του πρωτογενούς μεταβολισμού αλλά δεν απαντώνται σε όλα τα φυτά. Ανάμεσα στα διαφορετικά είδη φυτών συναντάμε και διαφορετικούς δευτερογενείς μεταβολίτες. Φαίνεται να μην παίζουν άμεσο ρόλο στις βασικές μεταβολικές πορείες, όπως η φωτοσύνθεση, η αναπνοή, η μεταφορά μεταβολιτών, η πρωτεϊνοσύνθεση, η αφομοίωση, η διαφοροποίηση ή η σύνθεση υδατανθράκων, πρωτεϊνών και λιπιδίων. Κάποιοι παράγονται για ειδικούς σκοπούς (άμυνα των φυτών ενάντια στα έντομα και τους φυτοφάγους εχθρούς, προσδίδουν χρώμα και άρωμα στα άνθη των φυτών για την προσέλκυση εντόμων κ.α.) αλλά για πολλούς ακόμη ο ρόλος τους παραμένει αδιευκρίνιστος. Η παραγωγή ορισμένων δευτερογενών μεταβολιτών σχετίζεται επίσης και με την έντονη οξειδωτική καταπόνηση των φυτών (αύξηση των τοξικών για τα κύτταρα ενεργών μορφών οξυγόνου, Reactive oxygen species - ROS). Οι δευτερογενείς μεταβολίτες, είναι οι ουσίες που βιοσυντίθενται κατά τις μεταβολικές διαδικασίες των υδατανθράκων, των λιπών και των αμινοξέων. Ο όρος δευτερογενή προϊόντα προσδίδεται στην βιοσύνθεσή τους και όχι στην σημασία τους για τα φυτά. Κατηγοριοποιούνται ανάλογα με την δομή τους και τις βιοσυνθετικές οδούς. Ωστόσο θα πρέπει να γίνει κατανοητό ότι πολλοί δευτερογενείς μεταβολίτες παράγονται από τον συνδυασμό στοιχείων από πολλές βιοσυνθετικές οδούς. Σήμερα είναι γνωστά περίπου τέτοια δευτερογενή προϊόντα, πολλά από τα οποία παίζουν βασικούς οικολογικούς ρόλους σε ένα νέο πεδίο έρευνας, την «οικολογική βιοχημεία» (Καράταγλης 1999,Glenn et al. 2012). Πολλοί από τους δευτερογενείς μεταβολίτες βοτάνων και μπαχαρικών είναι άκρως σημαντικοί, προσφέρονται στο εμπόριο και βρίσκουν ευρεία χρήση σε 19

35 φαρμακευτικά σκευάσματα. Τα φλαβονοειδή και τα φαινολικά οξέα είναι οι σημαντικότερες ομάδες αυτών των ενώσεων. Επίσης οι ουσίες αυτές είναι φυσικά προϊόντα ικανά να δεσμεύουν τις ελεύθερες ρίζες μειώνοντας τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου (Bodeker 2000, Kim et al. 2003) Σπουδαιότερες ομάδες δευτερογενών μεταβολιτών Τα δευτερογενή φυτικά προϊόντα μπορούν να καταταγούν σε τρεις ομάδες, ανάλογα με τον τρόπο βιοσύνθεσή τους: Τερπένια Φαινόλες Αζωτούχες ενώσεις ή αλκαλοειδή Τερπένια Τα τερπένια είναι μια ομάδα φυσικών φυτικών προϊόντων που αριθμεί περίπου ενώσεις και παρουσιάζουν την μεγαλύτερη ποικιλία όσον αφορά την δομή των μορίων τους. Είναι ενώσεις αδιάλυτες στο νερό και παρουσιάζουν ενδιαφέρον από οικονομικής και οικολογικής πλευράς επειδή σε αυτή την ομάδα εντάσσονται ουσίες που έχουν σαν κύρια δράση την προστασία του φυτικού οργανισμού από έντομα και φυτοφάγους οργανισμούς (πυρεθροειδή, αιθέρια έλαια, σαπωνίνες κ.α.). Συντίθενται μέσω του μονοπατιού του μεβαλονικού οξέως και επίσης μπορούμε να τα συναντήσουμε με την ονομασία «ισοπρενοειδή». Συνήθως αποτελούν όπλο άμυνας των φυτών ενάντια σε εχθρούς αλλά μερικά φυτά τα χρησιμοποιούν για να προσελκύσουν τους επικονιαστές τους. Μόρια που ανήκουν στην ομάδα των τερπενίων είναι η ηρεμιστική ουσία valtrate, το κύριο συστατικό του φυτού Βαλεριάνα (Valeriana officinalis) και η αντικαρκινική ουσία ταξόλη, η οποία εξάγεται από το φυτό Taxus brevifolia. Η ταξινόμησή τους γίνεται ανάλογα με τον αριθμό των C5 μονάδων που περιέχουν στο μόριό τους. Εκατοντάδες διαφορετικοί ανθρακικοί σκελετοί μονοτερπενίων (C10), 20

36 διτερπενίων (C20) και τριτερπενίων (C30) είναι γνωστοί σήμερα. Η ποικιλότητα των ανθρακικών σκελετών μπορεί να αποδοθεί σε ένα ένζυμο που είναι γνωστό ως συνθάση τερπενίων (terpene synthases). Οι κύριες αιτίες της ποικιλομορφίας των τερπενίων είναι ο μεγάλος αριθμός διαφορετικών συνθασών και ότι πολλές από αυτές παράγουν πολλαπλά προϊόντα. Τα τετρατερπένια (C40), ομάδα που στο σύνολό τους αναφέρεται ως καροτενοειδή, διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην φωτοσύνθεση των φυτών. Είναι ουσίες χρωστικές, όπως το λυκοπένιο που προσδίδει το κόκκινο χρώμα στη τομάτα και το β-καροτένιο που προσδίδει πορτοκαλί χρώμα στο καρότο. Πολυάριθμες έρευνες έχουν γίνει σε κύτταρα θηλαστικών για την αντιοξειδωτική και αντικαρκινική δράση των τερπενίων. Τα αποτελέσματα όσον αφορά την ποσότητα λήψης αυτών των ουσιών μέσω της διατροφής αλλά και της ικανότητας απορρόφησης αυτών των ποσοτήτων από τον ανθρώπινο οργανισμό δεν είναι πάντα σαφή (Καράταγλης 1999,Russel and Duthie 2011, Rao and Rao 2007) Φαινόλες Φαινολικά οξέα Οι φαινολικές ενώσεις είναι ζωτικής σημασίας για την ανάπτυξη και την αναπαραγωγή των φυτών και παράγονται ως αντίδραση των φυτών σε διάφορους περιβαλλοντικούς παράγοντες (φως, χαμηλές και υψηλές θερμοκρασίες, ρύπανση κ.α.) καθώς και μετά από τραυματισμούς των ιστών τους. Επίσης παρέχουν άμυνα κατά των φυτοφάγων και παθογόνων οργανισμών καθώς και στην προσέλκυση επικονιαστών και την διασπορά των καρπών. Σημαντικό ρόλο παίζουν επίσης στο φαινόμενο της αλληλοπάθειας (μείωση της αύξησης των γειτονικών φυτών ανταγωνιστών). Οι φαινολικές ενώσεις χαρίζουν την γεύση, το άρωμα αλλά και τις ευεργετικές ιδιότητες για την ανθρώπινη υγεία στα φρούτα και τα λαχανικά. Ως εκ τούτου η αύξηση της περιεκτικότητας των φυτών σε φαινολικά οδηγεί σε βελτίωση της ποιότητάς τους και της θρεπτικής και βιολογικής τους αξίας. Κατά τα τελευταία έτη έχουν πραγματοποιηθεί έρευνες για την χρήση των φαινολικών ως φυσικά αντιοξειδωτικά και συντηρητικά σε επεξεργασμένα τρόφιμα με πολύ καλά αποτελέσματα (Dai and Mumper 2010). 21

ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ 2013-14

ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ 2013-14 ΘΕΜΑΤΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ Μπορεί να λειτουργήσει ένα οικοσύστημα α) με παραγωγούς και καταναλωτές; β) με παραγωγούς και αποικοδομητές; γ)με καταναλωτές και αποικοδομητές; Η διατήρηση των οικοσυστημάτων προϋποθέτει

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Κ Kάνιγγος ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΟΛΛΙΝΤΖΑ 10, (5ος όροφ. Τηλ: 210-3300296-7. www.kollintzas.gr OΙΚΟΛΟΓΙΑ 1. Όσο το ποσό της ενέργειας: α) μειώνεται προς τα ανώτερα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Οι οργανισμοί εξασφαλίζουν ενέργεια, για τις διάφορες λειτουργίες τους, διασπώντας θρεπτικές ουσίες που περιέχονται στην τροφή τους. Όμως οι φωτοσυνθετικοί

Διαβάστε περισσότερα

Ανακύκλωση & διατήρηση Θρεπτικών

Ανακύκλωση & διατήρηση Θρεπτικών Ανακύκλωση & διατήρηση Θρεπτικών 30-12-2014 EVA PAPASTERGIADOU Ανακύκλωση των Θρεπτικών είναι η χρησιμοποίηση, ο μετασχηματισμός, η διακίνηση & η επαναχρησιμοποίηση των θρεπτικών στοιχείων στα οικοσυστήματα

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Γενικής Παιδείας Κεφάλαιο 2 ο : Άνθρωπος και Περιβάλλον

Βιολογία Γενικής Παιδείας Κεφάλαιο 2 ο : Άνθρωπος και Περιβάλλον Βιολογία Γενικής Παιδείας Κεφάλαιο 2 ο : Άνθρωπος και Περιβάλλον Οικολογία: η επιστήμη που μελετά τις σχέσεις των οργανισμών, και φυσικά του ανθρώπου, με τους βιοτικούς (ζωντανούς οργανισμούς του ίδιου

Διαβάστε περισσότερα

6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12 O 6 + 6 O2

6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12 O 6 + 6 O2 78 ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟΤΗΤΑ ΥΔΑΤΙΝΩΝ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΦΥΤΙΚΟΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ (μακροφύκη φυτοπλαγκτόν) ΠΡΩΤΟΓΕΝΕΙΣ ΠAΡΑΓΩΓΟΙ ( μετατρέπουν ανόργανα συστατικά σε οργανικές ενώσεις ) φωτοσύνθεση 6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις:

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Μία αλεπού και ένα τσακάλι που ζουν σε ένα οικοσύστημα ανήκουν: Α. Στον ίδιο πληθυσμό Β. Στην

Διαβάστε περισσότερα

26/5/2015. Φωτεινές αντιδράσεις - Σκοτεινές αντιδράσεις. Μήκος κύµατος φωτός (nm) φως. Σάκχαρα πρίσµα

26/5/2015. Φωτεινές αντιδράσεις - Σκοτεινές αντιδράσεις. Μήκος κύµατος φωτός (nm) φως. Σάκχαρα πρίσµα Δηµοκρίτειο Πανεπιστήµιο Θράκης Τµήµα Αγροτικής Ανάπτυξης Φάσµα απορρόφησης της χρωστικής ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ «Φωτοσύνθεση» Ορεστιάδα 2015 Φωτοσύνθεση CO 2 +2H 2 S (CH 2 O) + H 2 O + 2S 6CO 2 +12H 2 O C 6

Διαβάστε περισσότερα

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Δημήτρης Η. Β 1 25.3.14 3 Ο Κεφάλαιο 3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Η ενέργεια έχει κεντρική σημασία για έναν οργανισμό, γιατί ό,τι και να κάνουμε χρειαζόμαστε ενέργεια. Ο κλάδος της βιολογίας που ασχολείται

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II)

Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II) Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II) Χαραλαμπίδης Γεώργιος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος και Μηχανικών Αντιρρύπανσης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3 Το θέμα που απασχολεί το κεφάλαιο σε όλη του την έκταση είναι ο μεταβολισμός και χωρίζεται σε τέσσερις υποκατηγορίες: 3.1)Ενέργεια και οργανισμοί,

Διαβάστε περισσότερα

AMINEMAX και ΤΡΟΠΟΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ

AMINEMAX και ΤΡΟΠΟΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ AMINEMAX και ΤΡΟΠΟΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ Το AMINΕMAX παραλαμβάνεται από κανονική ενζυματική υδρόλυση με πρώτες ύλες από σπόρους σιτηρών και καλαμποκιού σε ισορροπία με μείγμα από ειδικά ένζυμα ( Έξω πρωτει πρωτεΐνάσες-

Διαβάστε περισσότερα

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική αναπνοή.

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική αναπνοή. 5ο ΓΕΛ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ Μ. ΚΡΥΣΤΑΛΛΙΑ 2/4/2014 Β 2 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική

Διαβάστε περισσότερα

Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων

Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων µπορούν να καταταχθούν σε τρεις κατηγορίες: Φυσικά Χηµικά Βιολογικά. Πολλές από τις παραµέτρους που ανήκουν στις κατηγορίες αυτές αλληλεξαρτώνται π.χ. η θερµοκρασία που

Διαβάστε περισσότερα

Μπορεί η διαχείριση των εδαφικών πόρων να συμβάλλει στη μείωση των αερίων του θερμοκηπίου;

Μπορεί η διαχείριση των εδαφικών πόρων να συμβάλλει στη μείωση των αερίων του θερμοκηπίου; Μπορεί η διαχείριση των εδαφικών πόρων να συμβάλλει στη μείωση των αερίων του θερμοκηπίου; Δημ. Αλιφραγκής Καθηγητής Εργαστήριο Δασικής Εδαφολογίας ΑΠΘ Αύξηση του ρυθμού δέσμευσης του διοξειδίου του άνθρακα

Διαβάστε περισσότερα

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Όλοι οι οργανισμοί με εξαίρεση τους φωτοσυνθετικούς εξασφαλίζουν την απαραίτητη ενέργεια διασπώντας θρεπτικές ουσίες που

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Όλοι οι οργανισμοί με εξαίρεση τους φωτοσυνθετικούς εξασφαλίζουν την απαραίτητη ενέργεια διασπώντας θρεπτικές ουσίες που 3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Όλοι οι οργανισμοί με εξαίρεση τους φωτοσυνθετικούς εξασφαλίζουν την απαραίτητη ενέργεια διασπώντας θρεπτικές ουσίες που περιέχονται στην τροφή τους. Αντίθετα οι φωτοσυνθετικοί,

Διαβάστε περισσότερα

ΗΜΕΡΙΔΑ Σ.Π.Ε.Λ. AGROTICA, 2010 Γεωργία και Κλιματική Αλλαγή: O Ρόλος των Λιπασμάτων. Δρ. ΔΗΜ. ΑΝΑΛΟΓΙΔΗΣ

ΗΜΕΡΙΔΑ Σ.Π.Ε.Λ. AGROTICA, 2010 Γεωργία και Κλιματική Αλλαγή: O Ρόλος των Λιπασμάτων. Δρ. ΔΗΜ. ΑΝΑΛΟΓΙΔΗΣ ΗΜΕΡΙΔΑ Σ.Π.Ε.Λ. AGROTICA, 2010 Γεωργία και Κλιματική Αλλαγή: O Ρόλος των Λιπασμάτων Δρ. ΔΗΜ. ΑΝΑΛΟΓΙΔΗΣ 1 ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΤΗΣ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΕΙΝΑΙ Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΕΠΑΡΚΕΙΑ ΤΡΟΦΙΜΩΝ OΜΩΣ, Η ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ (όπως όλες

Διαβάστε περισσότερα

ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ: ΦΩΤΕΙΝΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ

ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ: ΦΩΤΕΙΝΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ: ΦΩΤΕΙΝΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ Θερινό εξάμηνο 2015 Φωτοσύνθεση Η δέσμευση ηλιακής ενέργειας από τα φυτά, η μετατροπή

Διαβάστε περισσότερα

ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΤΑ ΦΥΤΑ

ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΤΑ ΦΥΤΑ ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΤΑ ΦΥΤΑ Θερινό εξάμηνο 2011 Ο ρόλος του νερού στο φυτό Βασικότερο συστατικό των ιστών

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ

ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Η ΡΟΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Η ροή του νερού μεταξύ των άλλων καθορίζει τη ζωή και τις λειτουργίες των έμβιων οργανισμών στο ποτάμι. Διαμορφώνει το σχήμα του σώματός τους, τους

Διαβάστε περισσότερα

Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων

Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων Αποφλοίωση και καθαρισμός Πολλά φυτικά προϊόντα π.χ, μήλα, πατάτες χρειάζονται αποφλοίωση ή καθαρισμό μερικών τμημάτων τους πριν από την κατεργασία.

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι άμεση ρύπανση?

Τι είναι άμεση ρύπανση? ΡΥΠΑΝΣΗ ΝΕΡΟΥ Τι είναι ρύπανση; Ρύπανση μπορεί να θεωρηθεί η δυσμενής μεταβολή των φυσικοχημικών ή βιολογικών συνθηκών ενός συγκεκριμένου περιβάλλοντος ή/και η βραχυπρόθεσμη ή μακροπρόθεσμη βλάβη στην

Διαβάστε περισσότερα

Επιδραση της αλατισης και καπνισης στα θρεπτικα συστατικά των ζωικών προιοντων Εκτός από το χλωριούχο νάτριο, για συντηρηση για τα ψαρια και το

Επιδραση της αλατισης και καπνισης στα θρεπτικα συστατικά των ζωικών προιοντων Εκτός από το χλωριούχο νάτριο, για συντηρηση για τα ψαρια και το Επιδραση της αλατισης και καπνισης στα θρεπτικα συστατικά των ζωικών προιοντων Εκτός από το χλωριούχο νάτριο, για συντηρηση για τα ψαρια και το κρεας, γίνεται και χρήση άλλων αλατων όπως νιτρικών και νιτρωδών.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ (1). Τι είναι η φωτοσυνθετική φωσφορυλίωση και σε τι διακρίνεται; (2). Εξηγήστε το ρόλο των ουσιών (α) καρβοξυδισμουτάση (β) NADPH στη σκοτεινή φάση της

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1: Εισαγωγή. Κεφάλαιο 2: Η Βιολογία των Ιών

Κεφάλαιο 1: Εισαγωγή. Κεφάλαιο 2: Η Βιολογία των Ιών Κεφάλαιο 1: Εισαγωγή 1.1 Μικροοργανισμοί, Μικροβιολογία και Μικροβιολόγοι... 19 1.1.1 Μικροοργανισμοί... 19 1.1.2 Μικροβιολογία... 20 1.1.3 Μικροβιολόγοι... 21 1.2 Σύντομη Ιστορική Εξέλιξη της Μικροβιολογίας...

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Κ. ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΤΜΗΜΑ:Β 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Είναι γνωστό πως οποιοσδήποτε οργανισμός, για να λειτουργήσει χρειάζεται ενέργεια. Η ενέργεια αυτή βρίσκεται

Διαβάστε περισσότερα

1. Δομή του μορίου : (δεσμοί υδρογόνου)

1. Δομή του μορίου : (δεσμοί υδρογόνου) 8 Η ΜΟΝΑΔΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΦΥΣΗΣ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ 1. Δομή του μορίου : (δεσμοί υδρογόνου) 2. Καταστάσεις του νερού : το νερό είναι η μοναδική ουσία στη γη που βρίσκεται στη φύση και με τις τρεις μορφές τις (υγρή στερεά

Διαβάστε περισσότερα

Η θρέψη και η λίπανση της βιομηχανικής τομάτας

Η θρέψη και η λίπανση της βιομηχανικής τομάτας Η θρέψη και η λίπανση της βιομηχανικής τομάτας Αθανάσιος Κουκουνάρας Λέκτορας Εργαστήριο Λαχανοκομίας Τμήμα Γεωπονίας ΑΠΘ thankou@agro.auth.gr 9 Μαρτίου 2015, Λάρισα Κύρια σημεία Η ανάγκη για λίπανση Οργανική

Διαβάστε περισσότερα

Φωτοσύνθεση. κυτταρική αναπνοή άμυλο. άλλες οργανικές ουσίες

Φωτοσύνθεση. κυτταρική αναπνοή άμυλο. άλλες οργανικές ουσίες Φωτοσύνθεση Φωτοσύνθεση Φωτοσύνθεση κυτταρική αναπνοή άμυλο άλλες οργανικές ουσίες Φωτοσύνθεση hv χημική ενέργεια 1. Φωτεινές αντιδράσεις Διέγερση χλωροφύλλης Αλυσίδα μεταφοράς e - (Σχήμα Ζ της φωτοσύνθεσης)

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο τρίτο. 3.1: Ενέργεια και οργανισμοί

Κεφάλαιο τρίτο. 3.1: Ενέργεια και οργανισμοί Κεφάλαιο τρίτο 3.1: Ενέργεια και οργανισμοί Όλοι οι οργανισμοί εξασφαλίζουν την ενέργεια που χρειάζονται με την διάσπαση των θρεπτικών ουσιών της τροφής τους. Οι οργανισμοί που έχουν την ικανότητα να φωτοσυνθέτουν

Διαβάστε περισσότερα

E. Καµπουράκης. Τηλ.. 281 0 245851, Fax.. 281 0 245873 ekab@nagref-her.gr

E. Καµπουράκης. Τηλ.. 281 0 245851, Fax.. 281 0 245873 ekab@nagref-her.gr ΛίπανσηστηνΒιολογικήΓεωργία E. Καµπουράκης Εθνικό Ίδρυµα Αγροτικής Έρευνας (ΕΘΙΑΓΕ) Ταχ. Θυρ.. 2229, 71003 Ηράκλειο, Κρήτη Ελλάδα Τηλ.. 281 0 245851, Fax.. 281 0 245873 ekab@nagref-her.gr Λίπανσηστηνβιολογικήγεωργία

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧ0ΛΗ ΤΕΧΝ0Λ0ΓΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ & ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΤΜΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ & ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΦΡΟΥΤΩΝ ΚΑΙ ΛΑΧΑΝΙΚΩΝ

ΣΧ0ΛΗ ΤΕΧΝ0Λ0ΓΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ & ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΤΜΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ & ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΦΡΟΥΤΩΝ ΚΑΙ ΛΑΧΑΝΙΚΩΝ ΣΧ0ΛΗ ΤΕΧΝ0Λ0ΓΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ & ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΤΜΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ & ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΦΡΟΥΤΩΝ ΚΑΙ ΛΑΧΑΝΙΚΩΝ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΤΑΛΕΛΛΗ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΦΡΟΥΤΑ-ΛΑΧΑΝΙΚΑ Τα φρούτα-λαχανικά δεν είναι τροφές

Διαβάστε περισσότερα

ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας

ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας Τί είναι ένα Οικοσύστημα; Ένα οικοσύστημα είναι μια αυτο-συντηρούμενη και αυτορυθμιζόμενη κοινότητα ζώντων

Διαβάστε περισσότερα

Φοιτητες: Σαμακός Φώτιος Παναγιώτης 7442 Ζάπρης Αδαμάντης 7458

Φοιτητες: Σαμακός Φώτιος Παναγιώτης 7442 Ζάπρης Αδαμάντης 7458 Φοιτητες: Σαμακός Φώτιος Παναγιώτης 7442 Ζάπρης Αδαμάντης 7458 1.ΕΙΣΑΓΩΓΗ 2.ΣΤΟΙΧΕΙΑΡΥΠΑΝΣΗΣ 2.1 ΠΑΘΟΦΟΝΟΙ ΜΙΚΡΟΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ 2.1.1 ΒΑΚΤΗΡΙΑ 2.1.2 ΙΟΙ 2.1.3 ΠΡΩΤΟΖΩΑ 2.2 ΑΝΟΡΓΑΝΕΣ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΔΙΑΛΥΤΕΣ ΣΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

) η οποία απελευθερώνεται στην ατμόσφαιρα και ένα ποσοστό σε αμμωνιακά ιόντα (NH + ). Αυτή η διαδικασία

) η οποία απελευθερώνεται στην ατμόσφαιρα και ένα ποσοστό σε αμμωνιακά ιόντα (NH + ). Αυτή η διαδικασία Ιδιότητες και αποτελέσματα UTEC 46 = Ο ΕΠΙΤΥΧΗΜΕΝΟΣ ΤΥΠΟΣ ΓΙΑ ΥΨΗΛΕΣ ΑΠΟΔΟΣΕΙΣ Η Ουρία είναι ένα από τα πιο ευρέως διαδεδομένα αζωτούχα λιπάσματα, συνδυάζοντας τις υψηλές λιπαντικές μονάδες και την ευκολία

Διαβάστε περισσότερα

Κεφαλαίο 3 ο. Μεταβολισμός. Ενέργεια και οργανισμοί

Κεφαλαίο 3 ο. Μεταβολισμός. Ενέργεια και οργανισμοί Κεφαλαίο 3 ο Μεταβολισμός Ενέργεια και οργανισμοί Η ενέργεια είναι απαρέτητη σε όλους τους οργανισμούς και την εξασφαλίζουν από το περιβάλλον τους.παρόλα αυτά, συνήθως δεν μπορούν να την χρησιμοποιήσουν

Διαβάστε περισσότερα

Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων

Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων (DO - BOD - COD - TOC) Χ. Βασιλάτος Οργανική ύλη Αποξυγόνωση επιφανειακών και υπογείων υδάτων Οι οργανικές ύλες αποτελούν πολύ σοβαρό ρύπο,

Διαβάστε περισσότερα

2.4 Ρύπανση του νερού

2.4 Ρύπανση του νερού 1 Η θεωρία του μαθήματος με ερωτήσεις 2.4 Ρύπανση του νερού 4-1. Ποια ονομάζονται λύματα; Έτσι ονομάζονται τα υγρά απόβλητα από τις κατοικίες, τις βιομηχανίες, τις βιοτεχνίες και τους αγρούς. 4-2. Ποιοι

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Βιολογίας 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ

Εργασία Βιολογίας 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Εργασία Βιολογίας Καθηγητής: Πιτσιλαδής Β. Μαθητής: Μ. Νεκτάριος Τάξη: Β'2 Υλικό: Κεφάλαιο 3 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Την ενέργεια και τα υλικά που οι οργανισμοί εξασφαλίζουν από το περιβάλλον

Διαβάστε περισσότερα

«Ο ΤΥΠΟΣ ΤΟΥ HIRAYAMA

«Ο ΤΥΠΟΣ ΤΟΥ HIRAYAMA 1 Τ.Ε.Ι. ΔΥΤΙΚΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΤΜΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΑΛΙΕΙΑΣΥΔΑΤΟΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΩΝ ΜΑΘΗΜΑ: ΥΔΑΤΟΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ ΙΙ «Ο ΤΥΠΟΣ ΤΟΥ HIRAYAMA 1. ΒΙΟΛΟΓΙΚΟ ΦΙΛΤΡΑΡΙΣΜΑ Τρεις τύποι φιλτραρίσµατος χρησιµοποιούνται στα αυτόνοµα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΠΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 3 ου ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ (μεταβολισμός)

ΠΕΡΙΛΗΠΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 3 ου ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ (μεταβολισμός) ΠΕΡΙΛΗΠΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 3 ου ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ (μεταβολισμός) ΜΑΘΗΤΗΣ: Ν. ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΤΜΗΜΑ: Β2 Ο όρος «ενέργεια» πρωτοχρησιμοποιήθηκε πριν από δύο περίπου αιώνες, με τη βιομηχανική επανάσταση, και έγινε οικείος στον

Διαβάστε περισσότερα

9/5/2015. Απαραίτητα θρεπτικά στοιχεία για τα φυτά

9/5/2015. Απαραίτητα θρεπτικά στοιχεία για τα φυτά Δηµοκρίτειο Πανεπιστήµιο Θράκης Τµήµα Αγροτικής Ανάπτυξης ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ «Θρεπτικά στοιχεία» Θρεπτικές ουσίες Απαραίτητα θρεπτικά στοιχεία για την αύξηση των φυτών: Μακροστοιχεία: C, H, O, N, P, S, K,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ. της Νικολέτας Ε. 1. Να οξειδωθούν και να παράγουν ενέργεια. (ΚΑΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ)

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ. της Νικολέτας Ε. 1. Να οξειδωθούν και να παράγουν ενέργεια. (ΚΑΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ) ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ της Νικολέτας Ε. 3ο Κεφάλαιο Περιληπτική Απόδοση 3.1. Ενέργεια και οργανισμοί Όλοι οι οργανισμοί προκειμένου να επιβιώσουν και να επιτελέσουν τις λειτουργίες τους χρειάζονται

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 08/01/2012

ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 08/01/2012 ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 08/01/2012 ΘΕΜΑ 1 Ο Να επιλέξετε την φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: Στα τροφικά επίπεδα

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 Ο ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 12/01/2014

ΘΕΜΑ 1 Ο ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 12/01/2014 ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 12/01/2014 ΘΕΜΑ 1 Ο Να επιλέξετε την φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Διαπνοή είναι η: Α.

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία στο μάθημα: ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΜΗΧΑΝΙΚΟΥΣ. Θέμα: ΕΥΤΡΟΦΙΣΜΟΣ

Εργασία στο μάθημα: ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΜΗΧΑΝΙΚΟΥΣ. Θέμα: ΕΥΤΡΟΦΙΣΜΟΣ ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ Εργασία στο μάθημα: ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΜΗΧΑΝΙΚΟΥΣ Θέμα: ΕΥΤΡΟΦΙΣΜΟΣ 1 Ονομ/μο φοιτήτριας: Κουκουλιάντα Στυλιανή Αριθμός μητρώου: 7533 Υπεύθυνος καθηγητής:

Διαβάστε περισσότερα

Διαχείριση Αποβλήτων

Διαχείριση Αποβλήτων ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Διαχείριση Αποβλήτων Ενότητα 11 : Βιομηχανικά Στερεά και Υγρά Απόβλητα Δρ. Σταυρούλα Τσιτσιφλή Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας, Πολεοδομίας και Περιφερειακής Ανάπτυξης Άδειες Χρήσης Το

Διαβάστε περισσότερα

Χαρίλαος Μέγας Ελένη Φωτάκη Ελευθέριος Νεοφύτου

Χαρίλαος Μέγας Ελένη Φωτάκη Ελευθέριος Νεοφύτου Χαρίλαος Μέγας Ελένη Φωτάκη Ελευθέριος Νεοφύτου Απαντήσεις στις ερωτήσεις: Πρόλογος Το βιβλίο αυτό γράφτηκε για να βοηθήσει το μαθητή της Γ Γυμνασίου στην κατανόηση των θεμελιωδών γνώσεων της Βιολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΤΡΟΦΗΣ ΩΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ. Η παραγωγή τροφής

Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΤΡΟΦΗΣ ΩΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ. Η παραγωγή τροφής Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΤΡΟΦΗΣ ΩΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ Η παραγωγή τροφής Καλύπτει τη βασικότερη ανθρώπινη ανάγκη Ιστορικά, η πρώτη αιτία ανθρώπινης παρέµβασης στο φυσικό περιβάλλον Σχετίζεται άµεσα µε τον υπερπληθυσµό

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ - ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ - ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ - ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ-ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ & ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΦΥΣΙΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Διατριβή Μεταπτυχιακού Διπλώματος Ειδίκευσης

Διαβάστε περισσότερα

Η ΡΥΠΑΝΣΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ. Σοφοκλής Λογιάδης

Η ΡΥΠΑΝΣΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ. Σοφοκλής Λογιάδης Η ΡΥΠΑΝΣΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Σοφοκλής Λογιάδης Τι ειναι ρυπανση του νερου -ορισμος Το νερό είναι η πηγή ζωής στον πλανήτη μας. Περίπου το 70% της επιφάνειας του σκεπάζεται με νερό. Από το συνολικό διαθέσιμο νερό

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Πτυχιακή εργασία ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΟΥ ΥΔΡΟΒΙΟΤΟΠΟΥ ΤΗΣ ΑΛΥΚΗΣ ΛΑΡΝΑΚΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑΚΗ ΑΠΟΡΡΟΗ

Διαβάστε περισσότερα

Μαριέλλα Σαρρή Τα βιολογικά προϊόντα, είναι τρόφιµα τα οποία προέκυψαν µέσω της Βιολογικής ή Οργανικής Γεωργίας Σύστηµα διαχείρισης και παραγωγής αγροτικών προϊόντων, το οποίο στηρίζεται σε φυσικές διεργασίες,

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολισμός και Βιοενεργητική. [Τίτλος εγγράφου] ΣΠΥΡΟΣ Ξ. Β 2

Μεταβολισμός και Βιοενεργητική. [Τίτλος εγγράφου] ΣΠΥΡΟΣ Ξ. Β 2 Μεταβολισμός και Βιοενεργητική [Τίτλος εγγράφου] ΣΠΥΡΟΣ Ξ. Β 2 ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2013 - Μεταβολισμός - Εισαγωγή Πολύ μεγάλο ρόλο στην λειτουργία ενός οργανισμού παίζει η ενέργεια και η κατάλληλη αξιοποίησή της.

Διαβάστε περισσότερα

Αποσάθρωση. Κεφάλαιο 2 ο. ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ

Αποσάθρωση. Κεφάλαιο 2 ο. ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ Κεφάλαιο 2 ο. ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ Αποσάθρωση Ονομάζουμε τις μεταβολές στο μέγεθος, σχήμα και την εσωτερική δομή και χημική σύσταση τις οποίες δέχεται η στερεά φάση του εδάφους με την επίδραση των παραγόντων

Διαβάστε περισσότερα

Εξάτμιση και Διαπνοή

Εξάτμιση και Διαπνοή Εξάτμιση και Διαπνοή Εξάτμιση, Διαπνοή Πραγματική και δυνητική εξατμισοδιαπνοή Μέθοδοι εκτίμησης της εξάτμισης από υδάτινες επιφάνειες Μέθοδοι εκτίμησης της δυνητικής και πραγματικής εξατμισοδιαπνοής (ΕΤ)

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Πτυχιακή εργασία ΥΔΡΟΠΟΝΙΚΗ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΔΥΟΣΜΟΥ ΣΕ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΑ ΘΡΕΠΤΙΚΑ ΔΙΑΛΥΜΑΤΑ ΕΡΑΤΩ ΝΙΚΟΛΑΪΔΟΥ Λεμεσός 2014

Διαβάστε περισσότερα

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα).

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). ΒΙΟΛΟΓΙΑ Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). Είδη οργανισμών Υπάρχουν δύο είδη οργανισμών: 1. Οι μονοκύτταροι, που ονομάζονται μικροοργανισμοί

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΛΙΠΑΝΣΗΣ ΑΜΠΕΛΩΝΑ

ΑΡΧΕΣ ΛΙΠΑΝΣΗΣ ΑΜΠΕΛΩΝΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΚΑΙ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΓΕΩΡΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΚΑΙ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ΛΙΠΑΣΜΑΤΩΝ ΚΡΗΤΗΣ Ταχ. /νση: T.Θ: 2222 Τηλέφωνο: 2810.331290 Καστοριάς και Θερµοπυλών

Διαβάστε περισσότερα

ΑΖΩΤΟΥΧΟΣ ΛΙΠΑΝΣΗ ΚΑΙ ΟΡΘΗ ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΠΡΑΚΤΙΚΗ. Δρ. Γιάννης Ασημακόπουλος Πρώην Καθηγητής Γεωπονικού Παν/μίου Αθηνών

ΑΖΩΤΟΥΧΟΣ ΛΙΠΑΝΣΗ ΚΑΙ ΟΡΘΗ ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΠΡΑΚΤΙΚΗ. Δρ. Γιάννης Ασημακόπουλος Πρώην Καθηγητής Γεωπονικού Παν/μίου Αθηνών ΑΖΩΤΟΥΧΟΣ ΛΙΠΑΝΣΗ ΚΑΙ ΟΡΘΗ ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΠΡΑΚΤΙΚΗ Δρ. Γιάννης Ασημακόπουλος Πρώην Καθηγητής Γεωπονικού Παν/μίου Αθηνών ΟΡΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΛΙΠΑΣΜΑΤΟΣ. Με την κλασσική έννοια, ως λίπασμα ορίζεται κάθε ουσία

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ

ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ ΕΔΑΦΩΝ Οργανική ουσία Αποτελείται από πολύπλοκες ενώσεις οι οποίες παράγονται από τα υπολείμματα των φυτικών και ζωικών οργανισμών, με την επίδραση βιολογικών, χημικών

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα του το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα του το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα του το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Τα κύτταρα που παράγουν

Διαβάστε περισσότερα

Συνδυάζοντας το πρώτο και το δεύτερο θερμοδυναμικό αξίωμα προκύπτει ότι:

Συνδυάζοντας το πρώτο και το δεύτερο θερμοδυναμικό αξίωμα προκύπτει ότι: Συνδυάζοντας το πρώτο και το δεύτερο θερμοδυναμικό αξίωμα προκύπτει ότι: Για να είναι μια αντίδραση αυθόρμητη, πρέπει η μεταβολή της ελεύθερης ενέργειας της αντίδρασης να είναι αρνητική. Η μεταβολή της

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ (1). Τι είναι η φωτοσυνθετική φωσφορυλίωση και σε τι διακρίνεται; Είναι η διαδικασία κατά την οποία παράγεται ATP (στο χλωροπλάστη), με δέσμευση φωτεινής

Διαβάστε περισσότερα

Η συμβολή του Καλίου στην ανάπτυξη των φυτών

Η συμβολή του Καλίου στην ανάπτυξη των φυτών Η συμβολή του Καλίου στην ανάπτυξη των φυτών 1. Τα φυτά δεσμεύουν την ηλιακή ενέργεια E H 2 O CO 2 χλωροφύλλη σάκχαρα Ηηλιακήενέργεια μετατρέπεται σε χημική ενέργεια μέσω της φωτοσύνθεσης. Αν και όλα τα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Εργαστήριο Εδαφολογίας. Υπεύθυνη Εργαστηρίου: Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου

ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Εργαστήριο Εδαφολογίας. Υπεύθυνη Εργαστηρίου: Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου Για την κανονική ανάπτυξη των φυτών είναι απαραίτητα ορισμένα θρεπτικά στοιχεία, τα οποία προσλαμβάνονται είτε από το έδαφος είτε από την ατμόσφαιρα. Τα μακροστοιχεία είναι: C,H, O,N, P, K, Ca, Mg, S Ιχνοστοιχεία

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ - 2

ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ - 2 31-7-14 ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ - 2 Στο σχήμα 1 του άρθρου που δημοσιεύσαμε την προηγούμενη φορά φαίνεται η καθοριστικός ρόλος των μικροοργανισμών για την ύπαρξη της ζωής, αφού χωρίς

Διαβάστε περισσότερα

Ε ΑΦΟΣ. Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά

Ε ΑΦΟΣ. Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά Ε ΑΦΟΣ Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Έδαφος Το έδαφος σχηµατίζεται από τα προϊόντα της αποσάθρωσης των πετρωµάτων του υποβάθρου (µητρικό πέτρωµα) ή των πετρωµάτων τω γειτονικών

Διαβάστε περισσότερα

εισέρχεται στο φυτό ως ενυδατωµένο κατιόν

εισέρχεται στο φυτό ως ενυδατωµένο κατιόν Κατιόν µαγνησίουmg 2+ εισέρχεται στο φυτό ως ενυδατωµένο κατιόν Θρέψη Φυτών. Μπουράνης, Σ. Χωριανοπούλου 1 Επίπεδο Μg για κανονική αύξηση 0,15 0,35% ή60 140 µmol Mg gξμ -1 ΤοMgκινείταιστοΞΑΣκαιστοΗΑΣ HΑΣ100

Διαβάστε περισσότερα

Χημική Τεχνολογία. Ενότητα 6: Διαλυμένο Οξυγόνο. Ευάγγελος Φουντουκίδης Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών Τ.Ε.

Χημική Τεχνολογία. Ενότητα 6: Διαλυμένο Οξυγόνο. Ευάγγελος Φουντουκίδης Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών Τ.Ε. ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα Χημική Τεχνολογία Ενότητα 6: Διαλυμένο Οξυγόνο Ευάγγελος Φουντουκίδης Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών Τ.Ε. Άδειες Χρήσης Το παρόν

Διαβάστε περισσότερα

Κυτταρικό τοίχωμα. Το φυτικό κύτταρο. Χλωροπλάστης Χυμοτόπιο

Κυτταρικό τοίχωμα. Το φυτικό κύτταρο. Χλωροπλάστης Χυμοτόπιο Κυτταρικό τοίχωμα Το φυτικό κύτταρο Χλωροπλάστης Χυμοτόπιο Κυτταρικό τοίχωμα Στέρεα και ελαστική στοιβάδα που περιβάλλει το φυτικό κύτταρο Καθορίζει και διατηρεί το σχήμα και το μέγεθος του κυττάρου Προστατευτική

Διαβάστε περισσότερα

Τα οφέλη χρήσης του Νιτρικού Καλίου έναντι του Χλωριούχου Καλίου και του Θειικού Καλίου

Τα οφέλη χρήσης του Νιτρικού Καλίου έναντι του Χλωριούχου Καλίου και του Θειικού Καλίου Τα οφέλη χρήσης του Νιτρικού Καλίου έναντι του Χλωριούχου Καλίου και του Θειικού Καλίου Τα οφέλη του καλίου, γενικά Προάγει την φωτοσύνθεση Επιταχύνει την μεταφορά των προϊόντων μεταβολισμού Ενισχύει την

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές των βιογεωχημικών κύκλων των στοιχείων από την απελευθέρωση χημικών ουσιών στο περιβάλλον

Διαταραχές των βιογεωχημικών κύκλων των στοιχείων από την απελευθέρωση χημικών ουσιών στο περιβάλλον Διαταραχές των βιογεωχημικών κύκλων των στοιχείων από την απελευθέρωση χημικών ουσιών στο περιβάλλον Διεύθυνση Ενεργειακών, Βιομηχανικών και Χημικών Προϊόντων ΓΧΚ Δρ. Χ. Νακοπούλου Βιογεωχημικοί κύκλοι

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΕΔΑΦΟΚΛΙΜΑΤΙΚΩΝ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΣΤΗΝ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΤΗΣ ΑΜΠΕΛΟΥ

ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΕΔΑΦΟΚΛΙΜΑΤΙΚΩΝ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΣΤΗΝ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΤΗΣ ΑΜΠΕΛΟΥ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΕΔΑΦΟΚΛΙΜΑΤΙΚΩΝ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΣΤΗΝ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΤΗΣ ΑΜΠΕΛΟΥ ΕΔΑΦΟΣ Φυσικές ιδιότητες Δομή και σύσταση Χρώμα Βάθος Διαπερατότητα Διαθέσιμη υγρασία Θερμοκρασία Χημικές ιδιότητες ph Αλατότητα Γονιμότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΟΙ ΠΟΡΟΙ Η ΣΧΕΣΗ ΜΑΣ ΜΕ ΤΗ ΓΗ Δ. ΑΡΖΟΥΜΑΝΙΔΟΥ

ΦΥΣΙΚΟΙ ΠΟΡΟΙ Η ΣΧΕΣΗ ΜΑΣ ΜΕ ΤΗ ΓΗ Δ. ΑΡΖΟΥΜΑΝΙΔΟΥ ΦΥΣΙΚΟΙ ΠΟΡΟΙ Η ΣΧΕΣΗ ΜΑΣ ΜΕ ΤΗ ΓΗ Δ. ΑΡΖΟΥΜΑΝΙΔΟΥ είναι οι παραγωγικές δυνάμεις ή το αποτέλεσμα των παραγωγικών δυνάμεων που υπάρχουν και δρουν στο φυσικό περιβάλλον και που για τον σημερινό άνθρωπο μπορούν,

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Θ.Γ.ΣΩΤΗΡΟΥΔΗΣ Ινστιτούτο Βιολογίας, Φαρμακευτικής Χημείας και Βιοτεχνολογίας, Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, Αθήνα

Δρ. Θ.Γ.ΣΩΤΗΡΟΥΔΗΣ Ινστιτούτο Βιολογίας, Φαρμακευτικής Χημείας και Βιοτεχνολογίας, Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, Αθήνα To μικροφύκος Σπειρουλίνα (Αρθροσπείρα) : Ένα «πράσινο εργοστάσιο» παραγωγής πολύτιμων ουσιών με δυνητικά οφέλη για την ανθρώπινη υγεία Δρ. Θ.Γ.ΣΩΤΗΡΟΥΔΗΣ Ινστιτούτο Βιολογίας, Φαρμακευτικής Χημείας και

Διαβάστε περισσότερα

Το μεγαλύτερο μέρος της γης αποτελείται από νερό. Το 97,2% του νερού αυτού

Το μεγαλύτερο μέρος της γης αποτελείται από νερό. Το 97,2% του νερού αυτού 1. Το νερό στη φύση και τη ζωή των ανθρώπων Το μεγαλύτερο μέρος της γης αποτελείται από νερό. Το 97,2% του νερού αυτού βρίσκεται στους ωκεανούς, είναι δηλαδή αλμυρό. Μόλις το 2% βρίσκεται στους πόλους

Διαβάστε περισσότερα

ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΒΛΑΣΤΗΣΗ ΤΩΝ ΣΠΕΡΜΑΤΩΝ

ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΒΛΑΣΤΗΣΗ ΤΩΝ ΣΠΕΡΜΑΤΩΝ ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΒΛΑΣΤΗΣΗ ΤΩΝ ΣΠΕΡΜΑΤΩΝ Θερινό εξάμηνο 2011 ΣΠΕΡΜΑΤΟΦΥΤΑ Τα πιο διαδεδομένα είδη της γήινης βλάστησης βάση διατροφής

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΙΚΑ ΛΥΜΕΝΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΚΕΦ. 2ο

ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΙΚΑ ΛΥΜΕΝΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΚΕΦ. 2ο ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΙΚΑ ΛΥΜΕΝΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΚΕΦ. 2ο ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΤΡΟΦΙΚΑ ΠΛΕΓΜΑΤΑ-ΑΛΥΣΙΔΕΣ-ΠΥΡΑΜΙΔΕΣ 1. Αντλώντας στοιχεία από το διπλανό τροφικό πλέγμα να βρεθούν τα εξής: α. Πόσες και ποιες τροφικές αλυσίδες δημιουργούνται;

Διαβάστε περισσότερα

Β ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ HYDROSENSE ΤΕΤΑΡΤΗ 5 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 2012

Β ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ HYDROSENSE ΤΕΤΑΡΤΗ 5 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 2012 ΑΡΔΕΥΣΗ ΤΗΣ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑΣ ΒΑΜΒΑΚΟΣ ΣΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ HYDROSENSE Β ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ HYDROSENSE ΤΕΤΑΡΤΗ 5 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 2012 ΛΕΥΤΕΡΗΣ ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ ΧΡΙΣΤΟΣ ΤΣΑΝΤΗΛΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΓΕΩΡΓΙΚΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ «ΔΗΜΗΤΡΑ» ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β )

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 23 / 05 /2012 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντικοί παράγοντες. και η επίδρασή τους στους ζωντανούς οργανισμούς

Περιβαλλοντικοί παράγοντες. και η επίδρασή τους στους ζωντανούς οργανισμούς Περιβαλλοντικοί παράγοντες και η επίδρασή τους στους ζωντανούς οργανισμούς Νερό Ολοι οι οργανισμοί αποτελούνται κατά μεγάλο ποσοστό από νερό ανεξάρτητα από το εάν ζουν σε χερσαία ή υδατικά περιβάλλοντα

Διαβάστε περισσότερα

Ορθή περιβαλλοντικά λειτουργία μονάδων παραγωγής βιοαερίου με την αξιοποίηση βιομάζας

Ορθή περιβαλλοντικά λειτουργία μονάδων παραγωγής βιοαερίου με την αξιοποίηση βιομάζας Ορθή περιβαλλοντικά λειτουργία μονάδων παραγωγής βιοαερίου με την αξιοποίηση βιομάζας ΑΡΓΥΡΩ ΛΑΓΟΥΔΗ Δρ. Χημικός TERRA NOVA ΕΠΕ περιβαλλοντική τεχνική συμβουλευτική ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΕΕ «ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ»

Διαβάστε περισσότερα

Επιπτώσεις της διάθεσης απόβλητων ελαιοτριβείων στο έδαφος και στο περιβάλλον

Επιπτώσεις της διάθεσης απόβλητων ελαιοτριβείων στο έδαφος και στο περιβάλλον Επιπτώσεις της διάθεσης απόβλητων ελαιοτριβείων στο έδαφος και στο περιβάλλον Ευρωπαϊκό Έργο LIFE- Στρατηγικές για τη βελτίωση και προστασία tου εδάφους από τη διάθεση αποβλήτων ελαιοτριβείων στις Μεσογειακές

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΑΓΡΟΤΙΚΩΝ ΖΩΩΝ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Ι. ΜΠΑΛΙΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Α.Π.Θ.

ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΑΓΡΟΤΙΚΩΝ ΖΩΩΝ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Ι. ΜΠΑΛΙΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Α.Π.Θ. ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΑΓΡΟΤΙΚΩΝ ΖΩΩΝ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Ι. ΜΠΑΛΙΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Α.Π.Θ. Η υπερβολική συγκέντρωση της εντατικής κτηνοτροφίας σε ορισμένες περιοχές, σε συνδυασμό με την αύξηση του μεγέθους των κτηνοτροφικών εκμεταλλεύσεων,

Διαβάστε περισσότερα

Σενάριο 10: Οργάνωση και λειτουργίες του οικοσυστήματος - Ο ρόλος ενέργειας

Σενάριο 10: Οργάνωση και λειτουργίες του οικοσυστήματος - Ο ρόλος ενέργειας Σενάριο 10: Οργάνωση και λειτουργίες του οικοσυστήματος - Ο ρόλος ενέργειας Φύλλο Εργασίας 1 (Εισαγωγικό) Τίτλος: Οργάνωση και λειτουργίες του οικοσυστήματος Ο ρόλος της ενέργειας Γνωστικό Αντικείμενο:

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΗ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑ. Μαντώ Κυριακού 2015

ΓΕΝΙΚΗ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑ. Μαντώ Κυριακού 2015 ΓΕΝΙΚΗ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑ Μαντώ Κυριακού 2015 Ενεργειακό Στα βιολογικά συστήματα η διατήρηση της ενέργειας συμπεριλαμβάνει οξειδοαναγωγικές αντιδράσεις παραγωγή ATP Οξείδωση: απομάκρυνση e από ένα υπόστρωμα

Διαβάστε περισσότερα

Να συμπληρωθεί το παρακάτω φυλλάδιο με βάση τις οδηγίες σε κάθε θέμα. Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Σας ευχόμαστε επιτυχία!

Να συμπληρωθεί το παρακάτω φυλλάδιο με βάση τις οδηγίες σε κάθε θέμα. Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Σας ευχόμαστε επιτυχία! Διαγώνισμα ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γενικής Παιδείας ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ 15/3/2015 Να συμπληρωθεί το παρακάτω φυλλάδιο με βάση τις οδηγίες σε κάθε θέμα. Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Σας ευχόμαστε επιτυχία! ΘΕΜΑ Α Να αντιγράψετε

Διαβάστε περισσότερα

Ενεργειακή Αξιοποίηση Βιομάζας. Δρ Θρασύβουλος Μανιός Αναπληρωτής Καθηγητής ΤΕΙ Κρήτης ΣΕΠ στην ΠΣΕ50

Ενεργειακή Αξιοποίηση Βιομάζας. Δρ Θρασύβουλος Μανιός Αναπληρωτής Καθηγητής ΤΕΙ Κρήτης ΣΕΠ στην ΠΣΕ50 Ενεργειακή Αξιοποίηση Βιομάζας Δρ Θρασύβουλος Μανιός Αναπληρωτής Καθηγητής ΤΕΙ Κρήτης ΣΕΠ στην ΠΣΕ50 Τι ορίζουμε ως «βιομάζα» Ως βιομάζα ορίζεται η ύλη που έχει βιολογική (οργανική) προέλευση. Πρακτικά,

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΙΚΑ ΛΙΠΑΣΜΑΤΑ - ΝΡ. Humus Vita Stallatico Super

ΟΡΓΑΝΙΚΑ ΛΙΠΑΣΜΑΤΑ - ΝΡ. Humus Vita Stallatico Super ΟΡΓΑΝΙΚΑ ΛΙΠΑΣΜΑΤΑ - ΝΡ Humus Vita Stallatico Super ΟΡΓΑΝΙΚΟ ΛΙΠΑΣΜΑ ΝΡ O χούμος προέρχεται αποκλειστικά από την ανάμειξη εκλεκτής κοπριάς (βοοειδών και πουλερικών) αφού υποστεί μία διαδικασία ζύμωσης

Διαβάστε περισσότερα

Η λίπανση των φυτών στα θερμοκήπια

Η λίπανση των φυτών στα θερμοκήπια Η λίπανση των φυτών στα θερμοκήπια Χημικές ιδιότητες εδάφους Περιεκτικότητα σε θρεπτικά στοιχεία Ικανότητα ανταλλαγής κατιόντων Οξύτητα εδάφους (ph) Περιεκτικότητα σε θρεπτικά στοιχεία Ολική περιεκτικότητα

Διαβάστε περισσότερα

Βιοποικιλότητα & Αγροτικά Οικοσυστήματα

Βιοποικιλότητα & Αγροτικά Οικοσυστήματα ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΜΕΘΟΔΟΥ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΥ ΤΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟΥ ΑΠΟΤΥΠΩΜΑΤΟΣ ΓΙΑ ΑΕΙΦΟΡΑ ΑΓΡΟ- ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ: Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΟΥ ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΟΥ ΕΛΑΙΩΝΑ Χρονική Διάρκεια: Οκτώβριος 2010 Ιούνιος 2014 Προϋπολογισμός:

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Bιολογία και Οικολογία Ζιζανίων. 1.1 Εισαγωγή...19 1.2 Χαρακτηριστικά ζιζανίων...20 1.3 Μορφολογικά χαρακτηριστικά που

Περιεχόμενα. Bιολογία και Οικολογία Ζιζανίων. 1.1 Εισαγωγή...19 1.2 Χαρακτηριστικά ζιζανίων...20 1.3 Μορφολογικά χαρακτηριστικά που ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Bιολογία και Οικολογία Ζιζανίων 1.1 Εισαγωγή...19 1.2 Χαρακτηριστικά ζιζανίων...20 1.3 Μορφολογικά χαρακτηριστικά που χρησιμοποιούνται για τον προσδιορισμό των ζιζανίων...21 1.4 Κατάταξη ζιζανίων...22

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013 ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013 ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΠΕΡΔΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΟΣ (MSc) 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΣΕΛΙΔΑ Ενότητα 2 : Χημεία της ζωής 4 Ενότητα 3: Ενέργεια και οργανισμοί 13 Ενότητα 4: κυτταρική

Διαβάστε περισσότερα

Σας αποστέλλουμε τις προτεινόμενες απαντήσεις που αφορούν τα θέματα της Βιολογίας Γενικής Παιδείας των Ημερησίων Γενικών Λυκείων και ΕΠΑΛ (Ομάδας Β ).

Σας αποστέλλουμε τις προτεινόμενες απαντήσεις που αφορούν τα θέματα της Βιολογίας Γενικής Παιδείας των Ημερησίων Γενικών Λυκείων και ΕΠΑΛ (Ομάδας Β ). Αθήνα, 30/5/2014 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΝΩΣΗ ΒΙΟΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ Σας αποστέλλουμε τις προτεινόμενες απαντήσεις που αφορούν τα θέματα της Βιολογίας Γενικής Παιδείας των Ημερησίων Γενικών Λυκείων και ΕΠΑΛ (Ομάδας Β ). Η

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ (Ι) ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Μάθημα: Εισαγωγή στη Γεωργία Λαχανοκομία

Διαβάστε περισσότερα

H Γεωργική µας Έρευνα

H Γεωργική µας Έρευνα ΑΓΡΟΤΗΣ 19 H Γεωργική µας Έρευνα Ανακύκλωση θρεπτικού διαλύµατος στις υδροπονικές καλλιέργειες ρ αµιανός Νεοκλέους Ανώτερος Λειτουργός Γεωργικών Ερευνών στο Ινστιτούτο Γεωργικών Ερευνών Ηανακύκλωση του

Διαβάστε περισσότερα

ενζυμική αμαύρωση. Η ενζυμική αμαύρωση είναι το μαύρισμα τις μελανίνες

ενζυμική αμαύρωση. Η ενζυμική αμαύρωση είναι το μαύρισμα τις μελανίνες Ενζυμική αμαύρωση Όταν καθαρίζουμε ή κόβουμε λαχανικά και φρούτα συμβαίνουν μια σειρά αντιδράσεων που μεταβάλουν το χρώμα της σάρκας τους σε σκούρο. Αυτές οι μεταβολές ονομάζονται ενζυμική αμαύρωση. Η

Διαβάστε περισσότερα

Αλληλεπιδράσεις θρεπτικών συστατικών των τροφίμων

Αλληλεπιδράσεις θρεπτικών συστατικών των τροφίμων Αλληλεπιδράσεις θρεπτικών συστατικών των τροφίμων Τα τρόφιμα είναι σύνθετοι συνδυασμοί που προέρχονται από πολλές πηγες. Όλα τα τρόφιμα έχουν τη δυνατότητα αλλεπίδρασης (χημικής) σε διαφορετικό βαθμό.

Διαβάστε περισσότερα