Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download ""

Transcript

1 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΑΠΟΚΛΕΙΣΜΟΣ ΘΕΜΑ: «Η ΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΟΙ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΕΙΣ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΠΑΙ ΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ» Μεταπτυχιακή φοιτήτρια Τοπούζα Πηνελόπη Α.Ε.Μ. 191 Θεσσαλονίκη, εκέµβριος

2 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 4 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ιδεολογία και γλώσσα στην παιδική λογοτεχνία Στερεοτυπική γλώσσα στην παιδική λογοτεχνία Το κίνηµα της πολιτικής ορθότητας στη λογοτεχνία Η ιδεολογία στην παιδική λογοτεχνία Συγγραφέας, κείµενο, αναγνώστης στην παιδική λογοτεχνία Η πολυπολιτισµική λογοτεχνία ΚΕΦΑΛΑΙΟ Η διαφορετικότητα θεωρητική προσέγγιση Η διαφορετικότητα σε άλλα κοινωνικοπολιτισµικά πλαίσια Η διαφορετικότητα και το σύγχρονο σχολείο Οι απεικονίσεις της διαφορετικότητας στην παιδική λογοτεχνία ΚΕΦΑΛΑΙΟ Η µέθοδος Ανάλυση περιεχοµένου Τα στάδια της έρευνας Καθορισµός του υπό έρευνα υλικού Κριτήρια επιλογής του υλικού Κοινωνικοπολιτισµικό πλαίσιο συγγραφής των βιβλίων Ερευνητικά ερωτήµατα ΚΕΦΑΛΑΙΟ

3 Παρουσίαση και ερµηνεία των αποτελεσµάτων- συµπεράσµατα Αναλύσεις των βιβλίων Συµπεράσµατα..67 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ.71 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι (Περιλήψεις των βιβλίων)...75 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΙΙ (Παρουσίαση των βιβλίων)

4 ΠΕΡΙΛΗΨΗ Στην παρούσα εργασία πραγµατοποιείται µια απόπειρα διερεύνησης της ιδεολογίας της γλώσσας, των στερεοτύπων, των προκαταλήψεων, καθώς και του κινήµατος της πολιτικής ορθότητας στα πλαίσια της λογοτεχνίας. Ο στόχος που θέσαµε για την εργασία µας ήταν να αναζητηθούν οι ποικίλες ταυτότητες που υπάρχουν στην παιδική λογοτεχνία και η διαφορετικότητα, που ανακλάται στην κοινωνία, την παιδαγωγική αλλά και στους πολιτισµούς και του πώς αυτή αποτυπώνεται στα πλαίσια της πολυπολιτισµικής λογοτεχνίας. ABSTRACT In this current research it is aimed to analyze the ideology in language, stereotypes, prejudices and also the political correctness movement in children s literature. The research aim is to find various identities which exist in children s literature and the difference reflected in society, in pedagogical science but also in different civilizations and how it is referred to sides of multicultural literature. 4

5 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Το θέµα της διαφορετικότητας σήµερα µοιάζει να είναι πιο επίκαιρο από ποτέ. Οι κοινωνικές ανακατατάξεις που γίνονται πλέον παγκοσµίως µπορούν να περιθωριοποιήσουν πολλούς ανθρώπους και κατά συνέπεια να τους κατηγοριοποιήσουν ως διαφορετικούς. Η πολυπολιτισµική εκπαίδευση αποτελεί ένα δύσκολο πολιτικό και εκπαιδευτικό παγκόσµιο ζήτηµα. Σήµερα η εκπαίδευση για τη διαφορετικότητα προβληµατίζει την εκπαιδευτική κοινότητα στη χώρα µας. Η εγκατάσταση και η συνεχής αύξηση του αριθµού οικονοµικών µεταναστών, παλιννοστούντων και προσφύγων είχε ως φυσικό επακόλουθο την παρουσία παιδιών γλωσσικών µειονοτήτων στις σχολικές τάξεις, µε αποτέλεσµα να αλλάξει καθοριστικά η σύνθεση του µαθητικού πληθυσµού. Παράλληλα, διαµορφώθηκαν νέοι πολιτισµοί στις σχολικές τάξεις και δηµιουργήθηκαν νέες δυναµικές και νέες προοπτικές στο χώρο της εκπαίδευσης. Το σχολείο στις σηµερινές κοινωνίες µε τις συνεχείς και ραγδαίες τεχνολογικές εξελίξεις και τις πολιτικές, οικονοµικές και δηµογραφικές αλλαγές πρέπει συνεχώς να παρακολουθεί, να αναλύει κριτικά και να ανταποκρίνεται στις τάσεις, τις εξελίξεις και τις αλλαγές που συµβαίνουν στην κοινωνία, έτσι ώστε να µπορεί να προβλέπει και να προετοιµάζεται για τις αλλαγές που έχουν αρχίσει στο χώρο του και που φαίνεται ότι συνεχώς θα εντείνονται. Είναι γνωστό ότι ένα µεγάλο ποσοστό παιδιών από φτωχιές γλωσσικές µειονότητες βιώνει το σχολικό αποκλεισµό, διαρρέει από την υποχρεωτική εκπαίδευση, σηµειώνει χαµηλές επιδόσεις ή αποτυχαίνει στις σχολικές δοκιµασίες, βάσει των στοιχείων που αφορούν στο βαθµό ένταξης, αποδοχής, αναγνώρισης του διαφορετικού, στις επιδόσεις στα διάφορα γνωστικά αντικείµενα και στο επίπεδο απορρόφησης δηµόσιων αγαθών από παιδιά διαφόρων πολιτισµικών οµάδων. Ο τρόπος κατανόησης του άλλου προσδιορίζει την επικοινωνιακή δοµή µιας κοινωνίας, διότι η ταυτότητα βρίσκεται στο επίκεντρο της διαλεκτικής του ενός και του άλλου. Με άλλα λόγια, η διαφορετικότητα αποτελεί την αναγκαία, 5

6 συστατική, αλλά ταυτόχρονα και την πιο προβληµατική συνιστώσα της ταυτότητας (Κωνσταντοπούλου, 2000). Η ανθρώπινη ύπαρξη βρίσκεται σε µια διαρκή κατάσταση ταλάντωσης, διακρινόµενη από ασταθή ισορροπία, ακρότατα σηµεία έντασης και χαλάρωσης, κίνησης και ακινησίας, παρεµβολής απρόβλεπτων παραγόντων, κ.λπ.. Στο σύγχρονο κόσµο όλες οι κοινωνίες είναι πολυπολιτισµικές µε τον τρόπο τους. Η ποικιλοµορφία αυτή φανερώνει την πολιτισµική διαφορά, η οποία προβάλλεται για να δηµιουργηθεί η διαφορετικότητα και να δικαιολογηθεί ο αποκλεισµός. Σύµφωνα µε τον M. Parés, I Maicas (1997), ανάµεσα στους βασικότερους παράγοντες «κατασκευής» ταυτότητας συγκαταλέγονται η επικράτεια, η εθνική κυριαρχική οµάδα, οι κοινωνικές δοµές, η ιστορία, η κουλτούρα, η γλώσσα, η θρησκεία, το πολιτικό-νοµικό σύστηµα, η οικονοµική ανάπτυξη και η εκπαίδευση. Το ερώτηµα που τίθεται σήµερα είναι εάν, στα πλαίσια µιας οικονοµικής και πολιτικής ενοποίησης σε παγκόσµιο επίπεδο, θα κατορθώσουν οι άνθρωποι να ζήσουν µαζί µε τους «άλλους», να είναι «άλλοι» χωρίς αποκλεισµούς και χωρίς ισοπέδωση. Στο ίδιο µήκος κύµατος κινείται στον πρόλογο του βιβλίου του, Ταυτότητες υπό διαπραγµάτευση. Εκπαίδευση µε σκοπό την Ενδυνάµωση σε µια Κοινωνία της Ετερότητας, ο Cummins, παραθέτοντας τα λόγια του Σκωτσέζου ψυχολόγου Laing: «Κανένας δεν ενεργεί ή δε βιώνει µέσα σε κενό κάθε ταυτότητα απαιτεί ένα «άλλο». (Cummins, 2002). Μέσω της λογοτεχνίας το άτοµο έρχεται σε επαφή µε εικόνες του «άλλου» και µέσω της αλληλεπίδρασής του εαυτού µε τον άλλο συγκροτείται η ταυτότητα, το εγώ. Καλλιεργούνται στάσεις και µεταβιβάζονται αξίες και πρότυπα συµπεριφοράς και συνεπώς επηρεάζουν τις απόψεις, τις πεποιθήσεις και τις επιλογές του ατόµου. Γενικότερα, θα µπορούσε να πει κανείς ότι η επαφή µε τον «Άλλο», το διαφορετικό που είναι στην ουσία και µια επαφή µε τον «Εαυτό», εφόσον η αναζήτηση της ετερότητας είναι αναγκαία προϋπόθεση διαµόρφωσης της ταυτότητας συναντάται σήµερα περισσότερο από κάθε άλλη φορά στα βιβλία, µε αποτέλεσµα την ανάπτυξη αυτού που ονοµάζουµε πολυπολιτισµική λογοτεχνία. 6

7 Πράγµατι, η λογοτεχνία και ειδικότερα η λογοτεχνία για παιδιά εστιάζεται σε µεγάλο βαθµό σε θέµατα που αφορούν την ατοµική ή συλλογική ταυτότητα, τη συνύπαρξη, την επικοινωνία και εν τέλει την αποδοχή των διαφορετικών ανθρώπων. Στόχος των συγγραφέων είναι να προσεγγίσουν θέµατα που απασχολούν σήµερα τις κοινωνίες και να ευαισθητοποιήσουν τους σύγχρονους αναγνώστες, και εν προκειµένω τα παιδιά, για την ύπαρξη προκαταλήψεων, πολιτισµικών, κοινωνικών ή άλλων διαφορών. Η λογοτεχνία ευαισθητοποιεί και συγκινεί τους αναγνώστες κάθε ηλικίας, αλλά συνάµα πληροφορεί για τις κοινωνικές συνθήκες της εποχής της συγγραφής του έργου, διαπερνάται από αξίες και στάσεις ζωής, ιδεολογία εν γένει, διαµορφώνοντας και προβληµατίζοντας τους αναγνώστες. Η πολυπολιτισµική λογοτεχνία, λοιπόν, υπακούοντας στις απαιτήσεις της σύγχρονης εποχής, θίγει το θέµα της διαφορετικότητας και, µέσω της διάδρασης του παιδιού µε το κείµενο, καθώς και την πιθανή διαδικασία της ταύτισης του παιδιού αναγνώστη µε κάποιον εκ των ηρώων, συµβάλλει στην οριοθέτηση του εαυτού και στην αποδοχή του «Άλλου». Με τα παραπάνω σχετίζεται και το κίνηµα της πολιτικής ορθότητας, το οποίο θα αναπτύξουµε σε επόµενο κεφάλαιο της εργασίας. Η παγκοσµιοποίηση, είτε το θέλουµε είτε όχι, αποτελεί µια πραγµατικότητα που διαµορφώνει τις κοινωνικές συνθήκες σε παγκόσµιο επίπεδο. Το ερώτηµα που τίθεται είναι εάν σταδιακά ισοπεδώσουµε κάθε διαφορά πολιτισµική και κοινωνική, προσπαθώντας για µια οµοιοµορφία, είτε προσπαθήσουµε για τη διατήρηση της πολιτισµικής διαφορετικότητας που ίσως είναι και το ζητούµενο για τη σύσταση µιας κοινωνίας όπου καλοδέχεται, το µοναδικό, το ξεχωριστό, το διαφορετικό. Άλλωστε η προσωπική µοναδικότητα του καθενός, ιδωµένη ως µια διαφορετικότητα, είναι αυτή που µέσω της γνωριµίας µας µαζί της και αναγνώρισής της µπορεί να αποτελέσει το µέσο για τη σύγκλιση ανάµεσα σε ποικίλες ετερότητες. Τα παραπάνω στοιχεία προβάλλουν επιτακτική την ανάγκη ανάπτυξης - κυρίως στη νέα γενιά - αισθήµατος σεβασµού για καθετί διαφορετικό. Το θέµα της πολιτιστικής ταυτότητας υπό το πρίσµα µιας παγκόσµιας κοινότητας, η 7

8 οποία µάλιστα οραµατίζεται να συνδέσει τους διαφορετικούς πολιτισµούς, η έµφαση στην πολιτισµική διαφορετικότητα, όπως αναφύεται µέσα από την πολιτισµική συνύπαρξη των κρατών, γίνεται το ζητούµενο από διεθνείς - διακρατικούς οργανισµούς. Προκειµένου, λοιπόν, να προσεγγίσουµε καλύτερα το θέµα µας στο πρώτο κεφάλαιο θα αναλύσουµε την ιδεολογία στη γλώσσα, τα στερεότυπα, τις προκαταλήψεις, καθώς και την πολιτική ορθότητα στη λογοτεχνία. Στόχος µας είναι επίσης να δούµε ποιες ταυτότητες υπάρχουν στην παιδική λογοτεχνία και που αναφέρεται η πολυπολιτισµική λογοτεχνία. Στο δεύτερο κεφάλαιο θα ασχοληθούµε µε τη διαφορετικότητα, πώς αυτή ανακλάται στην κοινωνία, την παιδαγωγική αλλά και στους πολιτισµούς και πώς αυτή αποτυπώνεται στην παιδική λογοτεχνία. Στο τρίτο κεφάλαιο θα παρουσιάσουµε την έρευνα µας και στο τέταρτο κεφάλαιο τα συµπεράσµατα µας. ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ιδεολογία και γλώσσα στην παιδική λογοτεχνία Η ιδεολογία ορίζεται από το αγγλικό λεξικό της Οξφόρδης ως «ένα συστηµατικό σχήµα ιδεών, σχετιζόµενο συνήθως µε την πολιτική ή την κοινωνία ή µε τη συµπεριφορά µίας τάξης ή µίας κοινωνικής οµάδας, που αποβλέπει να δικαιολογήσει ενέργειες, ιδιαίτερα αυτές που υποστηρίζονται απόλυτα ή υιοθετούνται σαν να αποτελούν συνολική άποψη και διατηρούνται χωρίς να λαµβάνονται υπόψη οι εξελίξεις των πραγµάτων»( Κανατσούλη, 2000). 8

9 Ο παραπάνω ορισµός δεν µπορεί να αποδώσει όλες τις διαστάσεις της ιδεολογίας λόγω της µεγάλης ποικιλίας τους. Είναι όµως ουσιαστικός για την µελέτη µας λόγω της σχέσης που έχει µε την λογοτεχνία όπως θα δούµε αναλυτικότερα παρακάτω. Ο παραπάνω ορισµός οριοθετεί την ιδεολογία ως ένα σύστηµα µε απόλυτη υποστήριξη, δηλαδή ως κυρίαρχη. Από αυτό τον ορισµό δηµιουργούνται αρκετά ερωτήµατα. Το πρώτο από αυτά είναι ποια είναι τα κριτήρια που δηµιουργούν µία κυρίαρχη ιδεολογία και µε ποιο τρόπο αυτή γίνεται αποδεκτή. Ένα άλλο ερώτηµα που προκύπτει είναι ποιοι είναι οι κοινωνικοί παράγοντες που δηµιουργούν µία κυρίαρχη ιδεολογία και πως αυτή αντανακλάται στην κοινωνική πραγµατικότητα. Σε σχέση µε την παιδική λογοτεχνία, στο (Καλλέργης, 1995), η ιδεολογία ορίζεται βάση δύο βασικών γνωρισµάτων, τα οποία ως ένα σηµείο, δίνουν απάντηση στα παραπάνω ερωτήµατα. Πιο συγκεκριµένα, ο Καλλέργης θεωρεί την ιδεολογία «ως ένα σύστηµα ιδεών που εκφράζει µία αντίληψη για τον κόσµο και την ιστορία µέσα από την οπτική µίας οµάδας, µίας τάξης ή µίας πολιτικής παράταξης και έχει δύο βασικά γνωρίσµατα: α) Στηρίζεται σε κάποιες εσωτερικές αρχές, β) ιακρίνεται για την έντονη τάση µεταβολής της κοινωνικής πραγµατικότητας. Σε τελευταία ανάλυση, «όλες οι ιδεολογίες διεκδικούν το προνόµιο όχι µόνο να ερµηνεύσουν τον κόσµο, αλλά και να τον αλλάξουν». Ο παραπάνω ορισµός αποσαφηνίζει ότι η ιδεολογία εκφράζει κάποιες αξίες που µπορεί να µην έχουν σχέση µε την κοινωνική πραγµατικότητα αλλά παρόλα αυτά εµπεριέχουν το στοιχείο της αλλαγής της. Σε σχέση µε την παιδική λογοτεχνία αναµφισβήτητα υπάρχει ιδεολογική διάσταση, ιδωµένη µέσα από τη σκοπιά του συγγραφέα είτε έµµεσα είτε άµεσα, καθώς και από τη σύνδεσή της µε το κοινωνικό πλαίσιο µέσω της προβολής και αναπαραγωγής συγκεκριµένων κοινωνικών και πολιτισµικών αξίων και αντιλήψεων. Η λογοτεχνία είναι άρρηκτα συνδεδεµένη µε τη γλώσσα και έχει µεγάλο ενδιαφέρον να δούµε ποια είναι η εν δυνάµει σχέση αυτής µε την ιδεολογία. Η γλώσσα, αποτελεί κοινωνικό προϊόν και ως τέτοιο είναι µέρος των πολιτισµικών προϊόντων που παράγει η κοινωνία. Συµµετέχει στην ιδεολογία και στον πολιτισµό και αποτελεί συνεκτικό του στοιχείο. «Η γλώσσα, ως 9

10 λόγος, εκφράζει και διαµορφώνει ιδεολογίες, στάσεις και γενικώς υποκειµενικότητες» (Fairclough στο Χατζησαββίδης 2004). Η ερµηνεία λοιπόν της γλώσσας και κατ επέκταση της λογοτεχνίας, υποστηρίζει ο Χατζησαββίδης (2002), προϋποθέτουν την ερµηνεία της κοινωνικής δοµής από την οποία παράγονται και από την οποία γίνονται αποδεκτά. Οι αφηγηµατικοί τρόποι που θα επιλέξει ο συγγραφέας µπορούν να είναι καθοριστικοί για τη µετάδοση ή µη ιδεολογικών αρχών, αφού η λειτουργία της αφήγησης καθορίζει τη συνδιαλλαγή κειµένου και αναγνώστη και καθορίζει τη µετάδοση µηνυµάτων στο παιδί αναγνώστη. Ο τρόπος που θα χειριστεί την αφήγηση ο συγγραφέας, επί της ουσίας η χρήση της γλώσσας, είναι πολύ σηµαντικός διότι από αυτόν θα εξαρτηθεί η διεισδυτικότητα του έργου του. Η αφήγηση αποτελεί για τον Stephens «η επεξεργασία και η υποταγή της γλώσσας, ώστε αυτή να αποκτήσει νόηµα, να γίνει ενοποιηµένη και µε κάποιο σκοπό». Η αφήγηση της ιστορίας είναι πολλές φορές πιο σηµαντική και από την ίδια αφού µπορεί να την διαπεράσει τόσο ως ιστορία όσο και ως σηµασία προκειµένου να ενισχυθεί µία συγκεκριµένη ιδεολογία. Ο Stephens τεκµηριώνει την παραπάνω άποψη θεωρώντας ότι ενώ η ιστορία περιγράφει το τι κάνουν οι ήρωες, που και πότε, η αφήγηση χρησιµοποιεί τη γλώσσα µε τον τρόπο που επιβάλλεται από την ιστορία, κάνοντας όµως τις κατάλληλες επιλογές και τους κατάλληλους συνδυασµούς ώστε να µεταφέρει µία ιδεολογία που θα αντιπροσωπεύει αυτόν που την εκφράζει αλλά και αυτούς στους οποίους απευθύνεται (Κανατσούλη, 2000) Στερεοτυπική γλώσσα στην παιδική λογοτεχνία Το στερεότυπο σαν όρος κάνει πολύ συχνά την εµφάνιση του στη θεωρία της λογοτεχνίας και είναι δανεισµός από άλλες επιστήµες όπως οι κοινωνικές στις οποίες το στερεότυπο είναι πλήρως ταυτισµένο µε την φυλετική προκατάληψη και εκφράζει την εικόνα που έχει µία συγκεκριµένη κοινωνική οµάδα αναφορικά µε µία άλλη που διαφέρει από αυτήν είτε στο φύλο, είτε στην 10

11 εθνικότητα, είτε στην τάξη (Κορτσάρη, 2005). Κάθε κοινωνική οµάδα αναπαράγει αναπαραστάσεις, έννοιες, ιδέες, στάσεις και κρίσεις µε τη βοήθεια των οποίων µορφοποιεί τον κόσµο. Οι σχηµατοποιηµένες αυτές εικόνες αποτελούν τα στερεότυπα. Άλλωστε, όπως υποστηρίζει ο Lipmann (1937), στην ουσία, αντιλαµβανόµαστε τον κόσµο µέσα από κριτήρια διαµορφωµένα και πλασµένα από τον πολιτισµό της κοινωνίας της οποίας είµαστε µέλος. Η λειτουργία των στερεοτύπων στο κείµενο µπορεί να ποικίλει ανάλογα µε τον τρόπο που τα χρησιµοποιεί ο συγγραφέας. Άλλοτε καλύπτουν µια φανερή πολιτική λειτουργία, άλλοτε αντιπαρατίθεται σε µια ορισµένη ιδεολογία, είτε προβληµατίζουν τον αναγνώστη. Το ζητούµενο είναι ότι ανεξαρτήτως της χρήσης τους, συστήνουν αξιολογικά πρότυπα, οδηγώντας τον αναγνώστη είτε στην αποδοχή τους, αλλά και σε πιθανή απόρριψή τους (Οικονόµου Αγοραστού, 1992) Ο ορισµός του στερεότυπου όπως καταγράφεται σε λεξικό της κοινωνιολογίας (Abercrombie, Hill, Turner 1984) είναι ο εξής: «Το στερεότυπο είναι µια µονόπλευρη, υπερβολική και συνήθως προκατειληµµένη θεώρηση µιας οµάδας, φυλής, ή τάξης ανθρώπων και συνήθως συνδέεται µε το ρατσισµό και την προκατάληψη του φύλου. Τα στερεότυπα παρουσιάζουν συχνή αντίσταση στην αλλαγή ή στη διόρθωση, ακόµη και όταν υπάρχουν ενδείξεις που την αναιρούν, κι αυτό γιατί δηµιουργούν µια αίσθηση κοινωνικής αλληλεγγύης». Ανάλογος είναι και άλλος ένας ορισµός που εµπεριέχεται στο «Λεξικό των επιστηµών του ανθρώπου» και σύµφωνα µε τον οποίον «Το στερεότυπο είναι προκατασκευασµένο σχήµα αντίληψης ή σκέψης, που παρεµβάλλεται σαν ένα ψευδοπεριβάλλον ανάµεσα στην πραγµατικότητα και την αντίληψη που προσπαθούµε να σχηµατίσουµε γι αυτήν, προκαλώντας απλοποιήσεις, γενικεύσεις και διαστρεβλώσεις, µέσα από εκλογικεύσεις, προκαταλήψεις κ.λπ.»(στο Κορτσάρη, 2005). Ο προσδιορισµοί αυτοί δεν είναι τυχαίοι. Όπως ήδη αναφέρθηκε η γλώσσα και οι λειτουργίες της αποτελούν κοινωνικές διεργασίες και κατά συνέπεια η επιλογή των λέξεων καθώς και των συντακτικών και των γραµµατικών επιλογών εµπεριέχουν ιδεολογικά µηνύµατα. «Η γλώσσα αποτελεί µέρος της 11

12 ιδεολογικής συγκρότησης αλλά και του ιδεολογικού εξοπλισµού της κοινωνίας και των ατόµων που χρησιµοποιούν τη γλώσσα» (Χατζησαββίδης 2002). Οι γλωσσικέ επιλογές εποµένως δεν είναι τυχαίες. Είναι ιδεολογικά φορτισµένες και µπορούν να µεταφέρουν πολιτισµικά, κοινωνικά και ιδεολογικά µηνύµατα. Η γλώσσα µε τον τρόπο τον οποίο χρησιµοποιείται στη παιδική λογοτεχνία µπορεί να εκφράσει συνειδητά η ασυνείδητα ιδεολογικές τοποθετήσεις. Οι επιλογές που θα κάνει γλωσσικά ο συγγραφέας ανάµεσα σε λέξεις και εκφράσεις που έχουν το ίδιο νόηµα και παρέχουν τις ίδιες πληροφορίες αλλά έχουν διαφορετικό συγκινησιακό βάρος, εκφράζει σε µεγάλο βαθµό την ιδεολογία του. Ένα παράδειγµα τέτοιας ιδεολογικής έκφρασης είναι όταν ο συγγραφέας θέλει να περιγράψει έναν άνθρωπο µε διαφορετικό χρώµα και φυλετική καταγωγή από τα παιδιά στα οποία απευθύνεται το βιβλίο. Αν χρησιµοποιήσει τις λέξεις έγχρωµος, νέγρος και µαύρος περιγράφει το χρώµα αυτού του ανθρώπου αλλά παράλληλα εκφράζει και την αντιρατσιστική του ιδεολογία. Στην περίπτωση που χρησιµοποιήσει τις λέξεις αράπης ή σκυλάραπας περιγράφει και πάλι το χρώµα του ανθρώπου αυτού αλλά παράλληλα εκφράζει και την ρατσιστική του ιδεολογία. Γλώσσα όµως στην παιδική λογοτεχνία αποτελούν και οι εικόνες, ειδικά όταν απευθύνονται σε παιδιά µικρής ηλικίας που δεν γνωρίζουν ακόµα ανάγνωση, καθώς και στο εικονογραφηµένο παιδικό βιβλίο όπου η εικόνα συµπορεύεται µε το κείµενο και συχνά συµβάλει εξίσου ή και περισσότερο- στην κατάκτηση νοήµατος από αυτό. Στην περίπτωση λοιπόν των εικόνων, µπορεί να εκφραστεί µε στερεότυπο τρόπο η ιδεολογία του συγγραφέα αλλά και του εικονογράφου. Ακόµη και όταν η γλώσσα δεν έχει στερεοτυπικές αναφορές, µπορεί να υπάρχει αποδοχή µίας εικόνας η οποία µεταδίδει στερεότυπα µηνύµατα όπως για παράδειγµα, η εικόνα µίας γυναίκας εξαιρετικά εµφανίσιµης που υπονοεί ότι οι γυναίκες ασχολούνται µόνο µε την εµφάνιση τους (Γιαννικοπούλου, 2005). 12

13 1.3. Το κίνηµα της πολιτικής ορθότητας στη λογοτεχνία Ο αρχικός στόχος του κινήµατος της πολιτικής ορθότητας ήταν να εµποδίσει την διατύπωση προσβολών και ρατσιστικών στερεότυπων για µειονοτικές και ευαίσθητες πολιτισµικές και κοινωνικές οµάδες. Η έναρξη του ήταν αυθόρµητη αλλά σταδιακά µετατράπηκε σε ένα οργανωµένο κίνηµα που είχε τόσο ιδεολογικές, όσο και πολιτικές και κοινωνικές προεκτάσεις, οποίου επιχειρήθηκε η παρουσίαση της σωστής εικόνας για τα άτοµα που ήταν µέλη στις οµάδες που προαναφέραµε, καθώς επίσης η ευαισθητοποίηση και η ανάπτυξη σεβασµού γι αυτές. Στις αρχές του προηγούµενου αιώνα έκανε την εµφάνιση του στην Ευρώπη σαν οργανωµένο κίνηµα. Την περίοδο εκείνη, το κίνηµα της πολιτικής ορθότητας, λόγω της απόλυτης άποψης που πρέσβευε ότι η εξήγηση της ιστορίας βασίζεται µόνο στην δύναµη των κυρίαρχων οµάδων, ονοµάστηκε και πολιτισµικός µαρξισµός. Η µεγάλη αναβάθµιση του κινήµατος έγινε κατά την διάρκεια της δεκαετίας του 1970 όταν ο κύριος στόχος του έγινε η γλώσσα και πως αυτή αντανακλά συγκεκριµένα πολιτιστικά πρότυπα. Για τα επόµενα είκοσι χρόνια η πολιτική ορθότητα χαρακτήριζε τις µειονοτικές και ευαίσθητες πολιτισµικές και κοινωνικές οµάδες που ασκούσαν όµως πλέον πίεση την οποία έπρεπε να ακολουθήσουν αυτοί που ήθελαν να θεωρηθούν πολιτικά ορθοί ( ρούγκα, Καρακίτσιος, Κωτόπουλος). Κάπως έτσι η πολιτική ορθότητα άρχισε να παρεκκλίνει από τον αρχικό της στόχο αφού πολύ άνθρωποι στην προσπάθεια τους να µην θεωρηθεί ότι εκφράζονται προσβλητικά απέναντι σε συγκεκριµένες οµάδες άρχισαν στην ουσία να λογοκρίνουν την ελεύθερη σκέψη τους και να λαµβάνουν υπόψη τους παράγοντες περισσότερο απ ότι θα έπρεπε κανονικά. Η δύναµη που είχε αποκτήσει το κίνηµα της πολιτικής ορθότητας µέσω άλλων κινηµάτων, διεκδικητικού και µαχητικού χαρακτήρα, άρχισε να µετατρέπεται 13

14 σταδιακά σε έναν µηχανισµό περιορισµού και ελέγχου τόσο της σκέψης όσο και της ελεύθερης έκφρασης ( ρούγκα, Καρακίτσιος, Κωτόπουλος). Η παιδική λογοτεχνία δεν θα µπορούσε να µην συµπεριλάβει µέσα στο πεδίο δράσης της και την πολιτική ορθότητα. Αρχικώς, οι πιέσεις για πολιτική ορθότητα στην παιδική λογοτεχνία οδήγησε στο να γραφτούν παιδικά βιβλία που το κύριο στοιχείο που προέβαλλαν ήταν η πολιτισµική διαφορετικότητα και η οπτική του φύλου. Με αυτό τον τρόπο η πολιτική ορθότητα οδήγησε σε µεγάλο βαθµό στην διεύρυνση της θεµατολογίας του παιδικού βιβλίου. Από την άλλη µεριά, συγγραφείς της παιδικής λογοτεχνίας, πέφτουν στην παγίδα του διδακτισµού. Η κατάργηση µέσω της λογοτεχνίας στερεοτύπων και αναχρονιστικών αντιλήψεων που αφορούν στο φύλο, τις φυλές, το έθνος, την πολιτική, γίνεται κυρίαρχος στόχος τους (Κανατσούλη, 2002). εν είναι όµως η διδαχή και η άµεση µετάδοση µηνυµάτων ο στόχος της λογοτεχνίας. Όπως όµως γενικότερα η πολιτική ορθότητα παρέκκλινε του αρχικού της σκοπού, έτσι και στην παιδική λογοτεχνία πολύ γρήγορα άρχισε να χάνεται το µέτρο µε αποτέλεσµα σε διάφορα παιδικά βιβλία και περιοδικά να γίνονται καταγγελίες για γλωσσικές διατυπώσεις που θεωρούνται ότι πρόσβαλλαν συγκεκριµένες κοινωνικές οµάδες. Χαρακτηριστικό παράδειγµα είναι δύο κρούσµατα που εντοπίστηκαν στο παιδικό περιοδικό «Cricket» και για τα οποία το περιοδικό δέχτηκε πολλές πιέσεις για συγκεκριµένα τεύχη. Η πρώτη περίπτωση ήταν η δηµοσίευση ενός βουδιστικού µύθου, που οι υπέρµαχοι της ανεξιθρησκίας θεωρούσαν ότι προωθούσε τον βουδισµό. Η δεύτερη περίπτωση ήταν τόσο το κείµενο όσο και η εικονογράφηση ενός βιβλίου που δηµοσιεύτηκε στο περιοδικό, «Το κρησφύγετο του βασιλιά των δαιµόνων» της Jill Paton Walls. Το θέµα του βιβλίου ήταν η άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Τούρκους και οι πολέµιοι του θεώρησαν ότι εµπεριείχε και προωθούσε την βία (Κανατσούλη, 2000). Στην Αµερική ειδικά το θέµα του ελέγχου και του περιορισµού µέσω της πολιτικής ορθότητας πήρε ανεξέλεγκτες διαστάσεις. Στο δηµόσιο δηµοτικό σχολείο Μόζερ, οι χριστιανοί φονταµενταλιστές γονείς, έκαναν δίκη για τα σχολικά βιβλία γιατί θεωρούσαν ότι 400 σηµεία τους εναντιωνόντουσαν στην Βίβλο και κατά συνέπεια στην πίστη τους. 14

15 Το πόσο ταυτίστηκε η πολιτική ορθότητα µε την λογοκρισία φαίνεται και από το γεγονός ότι στην Αµερική στις καταλόγους µε τα λογοκριµένα βιβλία εµπεριέχονται κάποια σηµαντικά βιβλία κλασικής και σύγχρονης λογοτεχνίας µε την πρόφαση ότι πρόσβαλαν κάποια κοινωνική οµάδα. Για παράδειγµα το βιβλίο του Μαρκ Τουαίν «Οι περιπέτειες του Χάκλµπερυ Φινν» λογοκρίθηκε γιατί θεωρήθηκε από τους υπέρµαχους της πολιτικής ορθότητας ρατσιστικό. Λόγω αυτής της απαγόρευσης και της λογοκρισίας ουσιαστικά, θα θεωρούσαµε πως σύσσωµη η κοινότητα της παιδικής λογοτεχνίας θα ήταν ενάντια στην πολιτική ορθότητα. Αντιθέτως, φαίνεται ότι υπάρχουν, αν και όχι πολλοί, και σε αυτόν τον τοµέα υπέρµαχοι της και µάλιστα έχουν αναπτύξει και επιχειρήµατα υπέρ της (Κανατσούλη, 2000). Η Taxel που είναι υπέρµαχος της πολιτικής ορθότητας στην παιδική λογοτεχνία εκφράζει συγκεκριµένα επιχειρήµατα για την θέση της αυτή. Ένα από αυτά είναι ότι οι περιορισµοί στην συγγραφή παιδικών βιβλίων δεν είναι αποτέλεσµα της πολιτικής ορθότητας αφού πάντα υπήρχαν και οι συγγραφείς έπρεπε να προσαρµόζονται στους περιορισµούς της κάθε εποχής. Άρα δεν υπάρχει τίποτα παράλογο στο να ακολουθήσουν οι συγγραφείς παιδικών βιβλίων και τους περιορισµούς της πολιτικής ορθότητας που µάλιστα θα προστατεύσουν και κάποιες οµάδες. Αυτό όµως δεν είναι το βασικό της επιχείρηµα αφού δεν θεωρεί ότι πρέπει να αιτιολογήσει την λειτουργία της πολιτικής ορθότητας αλλά να κατανοήσει τους πολέµιους της. Η Taxel ταυτίζει τους πολέµιους της πολιτικής ορθότητας µε τους πολέµιους της πολυπολιτισµικότητας της παιδικής λογοτεχνίας αφού θεωρεί ότι αυτό είναι το κύριο ζητούµενο αυτής της πολεµικής. Ο Pincus και ο Epstein, κριτικοί και οι δύο, διαφωνούν µε την λογοκρισία αλλά αναδιαµορφώνουν την άποψη τους όταν η λογοκρισία αφορά σεξιστικά ή ρατσιστικά θέµατα αφού και οι δύο θεωρούν ότι αυτού του είδους η λογοκρισία είναι σωστή (Κανατσούλη, 2000). Η πολιτική ορθότητα που σταδιακά µετατράπηκε σε λογοκρισία ενόχλησε το κοινό αλλά κυρίως τους συγγραφείς των παιδικών βιβλίων διότι θεωρούν ότι µε αυτό τον τρόπο περιορίζεται η ελεύθερη έκφραση τους. Είναι 15

16 χαρακτηριστική η απάντηση της Catherine Paterson σε αυτούς που της ζητούν να ακολουθήσει τους περιορισµούς της πολιτικής ορθότητας στο γράψιµο της: «Τα βιβλία µου δε θα είναι ποτέ πολιτικά ορθά, αυτό σηµαίνει ότι πάντοτε θα κινδυνεύουν να επικριθούν από κάποιους. Οι χαρακτήρες µου δεν θα είναι ποτέ αβλαβή πρότυπα ρόλων και συµπεριφορών για τα σηµερινά παιδιά και τους εφήβους. Αυτοί και οι ιστορίες τους θα προκαλούν πάντοτε την απογοήτευση ή ακόµη και την αποδοκιµασία στην αριστερά, στη δεξιά και το κέντρο, σε κάθε αναγνώστη που χρησιµοποιεί την λογοτεχνία για να υποστηρίξει θέσεις και όχι ως ανθρώπινη εµπειρία Με όση ευαισθησία και αν προσπαθήσω να γράψω, όσο σκληρά και αν προσπαθήσω να µην επιβάλλω τις πεποιθήσεις µου στην ιστορία, είναι αδύνατο να εξαφανίσω τελείως τον εαυτό µου: τη µεσήλικη, µεσοαστή, αρκετά φιλελεύθερη, λευκή, πρεσβυτεριανή, Αµερικανίδα γυναίκα Θα είµαι παρούσα σε κάθε επιλογή µου, όχι µόνο του αρχικού θέµατος, αλλά και σε όλες τις άλλες. εν µπορεί να γίνει διαφορετικά, είναι η συγγραφέας. Προειδοποιώ τον αναγνώστη». Το κυριότερο στοιχείο από την άποψη της Paterson είναι ότι δε µπορούν να διαχωριστούν οι ανθρώπινες προκαταλήψεις από την ανθρώπινη εµπειρία που πρέπει να µεταφέρει ο συγγραφέας στα παιδιά µέσω της λογοτεχνίας. Αν κάποιες από αυτές είναι σωστές ή όχι δεν θα το αποφασίσει ο συγγραφέας ή η λογοκρισία αλλά ο αναγνώστης που µέσα από το κείµενο καλείται να σκεφτεί. Η Isabelle Holland (στο Κανατσούλη, 2000) έχει πιο ριζοσπαστική άποψη: «Το τροµερότερο πρόβληµα είναι πως η απόλυτη αλήθεια δεν υπάρχει..κάνω συχνά τη δυσάρεστη σκέψη πως µία µέρα όλα τα «όχι» -όλες οι απαγορεύσεις θα δοθούν σε ένα µεγάλο κοµπιούτερ κι εκείνο θα παράγει ένα βιβλίο που δε θα προσβάλλει κανένα.. ε θα µου προκαλούσε έκπληξη αν τα παιδιά, προσπαθώντας µάταια να χωνέψουν αυτόν τον 16

17 αυτοµατοποιηµένο πολτό, έπαυαν να είναι αναγνώστες. Κανένα πρόβληµα δε θα υπήρχε τότε, γιατί κανείς πια δε θα διάβαζε». Το µεγάλο λάθος της πολιτικής ορθότητας είναι ότι θεωρεί πως εξαλείφοντας κάποια λέξη που θεωρεί ότι προσβάλλει κάποιον διορθώνονται και οι λάθος αντιλήψεις των ανθρώπων. Οι υπέρµαχοι της πολιτικής ορθότητας δεν διανοούνται καν ότι ένας αναγνώστης µπορεί να διαβάζει αποστασιοποιηµένα και να µην ταυτίζεται µε το κείµενο είτε αυτό είναι ρατσιστικό, είτε πολιτικά ορθό. Συνοπτικά µπορούµε να πούµε ότι οι υπέρµαχοι της πολιτικής ορθότητας θεωρούν ότι ο αναγνώστης δεν έχει την κατάλληλη ευφυΐα και ωριµότητα ώστε να αντιληφθεί και να κατανοήσει εάν υπάρχουν προσβλητικές συµπεριφορές µέσα σε ένα κείµενο και να επιλέξει µόνος του εάν θα τις ασπαστεί ή όχι και ότι αυτοί πρέπει να αναλάβουν αυτό το έργο για λογαριασµό του. Στα κείµενα της παιδικής λογοτεχνίας, η προσπάθεια παρέµβασης που γίνεται ώστε να είναι πολιτικά ορθά είναι περιορισµένη αλλά υπάρχει. Το µεγαλύτερο πρόβληµα από αυτή την παρέµβαση εντοπίζεται στα παλαιότερα κείµενα. Τα κείµενα του παρελθόντος έχουν γραφεί σε µία άλλη εποχή και είναι λογικό να εκφράζουν τις συνθήκες και τις ιδεολογίες που επικρατούσαν τότε. Η παρέµβαση σε αυτά το µόνο που µπορεί να καταφέρει είναι να αλλοιώσει την έκφραση εκείνης της εποχής µέσα από τα κείµενα και κυρίως την αυθεντικότητας της. Εξάλλου, το νόηµα των λογοτεχνικών κειµένων απ όποια εποχή και αν προέρχονται, δεν αποτυπώνεται µέσα από τις λέξεις, αλλά το νόηµά τους ο κάθε αναγνώστης µπορεί να το ερµηνεύσει όπως το θέλει.. Αυτή είναι άλλωστε και η διαδικασία της λογοτεχνίας, ο αναγνώστης να εξάγει νοήµατα κατά την επαφή του µε το κείµενο ανάλογα µε την ιδεολογία και τα βιώµατά του, και όχι να ανακαλύπτει ήδη υπάρχοντα δοσµένα νοήµατα από το συγγραφέα. Η σχέση µε τον αναγνώστη είναι πολλές φορές αυτή που ωθεί στην κατάχρηση και τη χρησιµοποίηση λέξεων ώστε ο αναγνώστης να αντιληφθεί 17

18 ότι τελικώς το νόηµα µπορεί να είναι εντελώς αντίθετο απ αυτό που φαίνεται. Ένα κείµενο µπορεί να χρησιµοποιεί πολλές ρατσιστικές λέξεις για να ωθήσει τον αναγνώστη να αντιληφθεί τελικώς τι είναι ο ρατσισµός. Ακόµα και αν ένα παιδί διαβάσει ένα κείµενο που δεν είναι πολιτικά ορθό και εµπεριέχει προκαταλήψεις εκ µέρους του συγγραφέα, αυτό δεν σηµαίνει ότι θα τις ασπαστεί, παρά θα προβληµατιστεί γύρω από αυτές και θα καταλήξει σε δικά του συµπεράσµατα. Αναλόγως, όπως και στην πραγµατική ζωή που θα έρθει αντιµέτωπο µε προκαταλήψεις, θα ακούσει αντίθετες γνώµες, παράλογες πολλές φορές, και θα συγκεντρώσει αρκετές εµπειρίες και απόψεις ώστε να µπορέσει στο τέλος να κρίνει, ποια άποψη θεωρεί αυτό σωστή. Όσοι θεωρούν ότι πρέπει να επιβάλλεται η πολιτική ορθότητα στα λογοτεχνικά κείµενα, ουσιαστικά αντιµετωπίζουν την λογοτεχνία µε πολιτικούς όρους και κριτήρια και όχι µε τα δικά της. Αν στο παιδί επιβάλλονται κείµενα λογοκριµένα στην ουσία, είναι σαν να του αφαιρείται το δικαίωµα της ελεύθερης σκέψης και να θεωρείται ότι µόνο µέσω της χειραγώγησης µπορεί να αποκτήσει σωστές αντιλήψεις. Ο Nodelman (1992) αρνείται ότι όλα τα παιδιά υπακούουν στο ίδιο µοντέλο αναγνώστη, που σηµαίνει ότι η αντίδραση κάθε παιδιού κατά την ανάγνωση ενός κειµένου θα είναι διαφορετική. Επίσης, ότι µπορεί να αποδειχθεί ωφέλιµο για κάποιον, εν αντιθέσει για κάποιον άλλο µπορεί να φανεί ανούσιο. Η Μένη Κανατσούλη θεωρεί ότι το µεγάλο προτέρηµα της πολιτικής ορθότητας είναι το γέλιο που παράγει στην προσπάθεια διόρθωσης των κειµένων στην προσπάθεια της να αντικαταστήσει τις λέξεις που θεωρεί ακατάλληλες και επικίνδυνες µε πολιτικά ορθές όπως: «η λευκή γυναίκα σε πρόσωπο φύλου φτωχό σε µελανίνη, ο ζωντανός σε προσωρινά ικανό να µεταβολίζει, ο άσχηµος σε αισθητικά διαφορετικό, ο ζητιάνος σε αιτούντα και ιδιωτική χρηµατοδότηση, ο ηλίθιος σε µη κάτοχο γνώσεων, κ.λ.π.». Ο µοναδικός «κανόνας» για τη λογοτεχνία για παιδιά σύµφωνα µε την ίδια (2002), µπορεί να είναι µονάχα η ύπαρξη διαχρονικής ποιότητας, η λογοτεχνική δεξιοτεχνία, τα σηµαντικά νοήµατα και η οικουµενικότητα του θέµατος. 18

19 1.4. Η ιδεολογία στη λογοτεχνία Έχουµε ήδη αναφέρει πως ορίζεται η ιδεολογία, πως σχετίζεται µε τη γλώσσα και ποιοι προβληµατισµοί υπάρχουν γύρω από αυτή. Αναφορικά µε την ιδεολογία που διέπει ένα λογοτέχνηµα, ασχέτως την ηλικία του αναγνώστη στον οποίο απευθύνεται, πρέπει να αποσαφηνιστεί εξαρχής ότι δεν έχει καµία απολύτως σχέση µε την λογοτεχνική του ποιότητα, δηλαδή ένα λογοτεχνικό έργο µπορεί να έχει πολύ µεγάλη λογοτεχνική αξία αλλά ιδεολογικά να προκαλεί δυσαρέσκεια ή διαφωνία (Κανατσούλη, 2000). Στην παιδική λογοτεχνία, η ιδεολογία µπορεί να υπάρχει στα κείµενα µέσω τριών τρόπων. Ο πρώτος από αυτούς είναι ο πιο απλός και φανερός κατά τον οποίο ο συγγραφέας του έργου δηλώνει ξεκάθαρα τις αντιλήψεις και τους πεποιθήσεις του επιχειρώντας να τις µεταδώσει στα παιδιά που είναι οι αναγνώστες του. Αυτός ο τρόπος, παρόλο που προσπαθεί ως ένα σηµείο να κατευθύνει το παιδί προς µία συγκεκριµένη ιδεολογία, δεν είναι πάντα αρνητικός αφού µπορεί να προκύψουν και θετικά στοιχεία, όπως για παράδειγµα ένα παιδί να ασπαστεί την ιδεολογία του συγγραφέα κατά του ρατσισµού και να την ασπαστεί. Το αρνητικό όµως στοιχείο αυτού του τρόπου είναι ότι ο συγγραφέας προκειµένου να µεταδώσει την ιδεολογία του πολλές φορές διαστρεβλώνει την πραγµατικότητα σε σηµείο που να µην πείθεται ο αναγνώστης. Στην προσπάθεια του να µεταδώσει σωστές και επαναστατικές ιδέες και ειδικά µε τον συνήθη τρόπο που τελειώνουν τα λογοτεχνήµατα όπου ο κακός τιµωρείται πάντα και οι καλοί επικρατούν, δεν πείθεται ο αναγνώστης και κατά συνέπεια το αγνοεί στην καλύτερη των περιπτώσεων αν δεν το ειρωνευτεί ως εγχείρηµα (Κανατσούλη, 2000). Ένας άλλος τρόπος που η ιδεολογία µπορεί να εµπεριέχεται στην παιδική λογοτεχνία είναι ο παθητικός, δηλαδή η µη εσκεµµένη πρόθεση του συγγραφέα να δηλώσει τις απόψεις του. Επιπλέον, λόγω του ότι δεν είναι 19

20 συνειδητή η προσπάθεια του συγγραφέα, υπάρχει ο κίνδυνος τα αποτελέσµατα να είναι αντίθετα από τα αναµενόµενα, δηλαδή ο συγγραφέας να νοµίζει ότι να νοµίζει ότι µεταδίδει µία συγκεκριµένη αντίληψη και στην πραγµατικότητα να προωθεί κάποια άλλη. Αυτό το φαινόµενο λαµβάνει χώρα συνήθως λόγω του τρόπου που προσπαθεί ο συγγραφέας να µεταδώσει κάποιες αντιλήψεις. Οι πιο πολλοί άνθρωποι δείχνουν µία απίστευτη εµµονή στον τρόπο που υπερασπίζονται την ιδεολογία τους µε αποτέλεσµα πολλές φορές η πρακτική να είναι εντελώς αντίθετη από αυτό που πρεσβεύει η ιδεολογία, για παράδειγµα να διακηρύττει κάποιος τον αντί-αυταρχισµό αλλά µε αυταρχικό τρόπο. Κάτι ανάλογο συµβαίνει πολλές φορές και µε τους συγγραφείς. Πολλοί από αυτούς υιοθετούν λάθος πρακτικές για να µεταδώσουν την ιδεολογία τους έχοντας εντελώς αντίθετο αποτέλεσµα από αυτό που επιθυµούν. Έτσι ενώ ο συγγραφέας νοµίζει ότι διαπραγµατεύεται και προωθεί κάτι ριζοσπαστικό και σύγχρονο στην ουσία αναπαράγει αντιλήψεις του παρελθόντος που απλώς είναι προσαρµοσµένες σε πιο σύγχρονα κοινωνικά φαινόµενα. Ο τρίτος τρόπος αλλάζει και την οπτική που υπάρχει ότι η ιδεολογία που υπάρχει σε ένα κείµενο είναι η ιδεολογία του συγγραφέα του. Όπως κάθε άνθρωπος, έτσι και ένας συγγραφέας, την ιδεολογία του την διαµορφώνει µέσα σε ένα συγκεκριµένο κοινωνικό πλαίσιο. Κατά συνέπεια ένα λογοτέχνηµα δεν προβάλλει µόνο την ιδεολογία του συγγραφέα αλλά και του κοινωνικού πλαισίου στο οποίο αυτή έχει διαµορφωθεί. Κάτι ανάλογο όµως συµβαίνει και µε τον αναγνώστη που στην περίπτωση της παιδικής λογοτεχνίας είναι το παιδί. Και αυτό διαµορφώνεται βάση της οµάδας στην οποία ανήκει, όποιο και αν είναι το βασικό χαρακτηριστικό αυτής, και αυτό θα πρέπει να λαµβάνεται υπόψη κατά την διάρκεια συγγραφής ενός βιβλίου που απευθύνεται σε αυτό. Ειδικά σε κοινωνίες οι οποίες είναι πλούσιες αναφορικά µε την σύνθεση τους δεν µπορεί να εκφράζεται η ιδεολογία µόνο µίας οµάδας κυρίως της πλειοψηφίας, ειδάλλως τα παιδιά που ανήκουν σε µειοψηφικές οµάδες δεν θα µπορούν να βρουν σηµείο αναφοράς και ταύτισης. Για παράδειγµα, εάν µία κοινωνία αποτελείται από πολλές πληθυσµιακές οµάδες µε διαφορετικό θρήσκευµα, ένα βιβλίο που θα 20

21 προσπαθήσει να προσανατολίσει τα παιδιά προς την ορθοδοξία δεν θα είναι επιτρεπτό για παιδιά που ανήκουν σε άλλα θρησκεύµατα (Κανατσούλη, 2000). Η παιδική λογοτεχνία παρακολουθεί τις εξελίξεις στη Λογοτεχνία για ενηλίκους και επηρεάζεται από αυτές. Στη διάρκεια του 19ου αιώνα δέχεται πολλές ξένες επιδράσεις, καθώς µεταφράζονται τα έργα αλλόγλωσσων συγγραφέων, π.χ. του Ντίκενς, του Άντερσεν και του Ντεφόου. Λιγοστά είναι τα πρωτότυπα έργα, µε σηµαντικότερο το Γεροστάθη (1858) του Λ. Μελά, έργο που επεδίωξε να καλλιεργήσει το εθνικό φρόνηµα και το ήθος της ελληνικής νεολαίας, παραµένοντας στο προσκήνιο για ένα περίπου αιώνα. Το 1879 εκδίδεται Η ιάπλασις των παίδων, ένα περιοδικό που απευθύνεται αποκλειστικά σε παιδιά και κυριάρχησε στο χώρο της Παιδικής λογοτεχνίας επί επτά περίπου δεκαετίες, ξεπερνώντας σε διάρκεια κυκλοφορίας κάθε άλλο σύγχρονό της ελληνικό παιδικό περιοδικό, ενώ παράλληλα γαλούχησε πνευµατικά και διαπαιδαγώγησε πολλές γενιές νέων ανθρώπων. Αξίζει να αναφερθεί στο σηµείο αυτό ότι, στο 19ο αιώνα, η ελληνική λογοτεχνία που χαρακτηρίζεται από θρησκευτικότητα, πατριωτική έξαρση και διδακτισµό, λειτούργησε ως παιδική λογοτεχνία (Κατσίκη-Γκίβαλου, 1995). ιαβάζουµε χαρακτηριστικά, στην Ιστορία της Παιδικής Λογοτεχνίας του Χάρη Σακελλαρίου, ότι ένα παιδικό λογοτέχνηµα θα πρέπει εκτός των άλλων: «Να καλλιεργεί στα παιδιά ευγενικά αισθήµατα και να δηµιουργεί παρορµήσεις για πράξεις ανώτερες, Να προάγει την κοινωνικότητα και τη συνεργασία ανάµεσα στους ανθρώπους, Να εξαίρει το ιδανικό της ειρήνης και της συνεργασίας ανάµεσα στους λαούς, µε παράλληλη καταδίκη του πολέµου, Να προβάλλει το ρόλο της εργασίας στην κατάκτηση της ζωής και την αποστροφή στη φυγοπονία και την κάθε είδους εκµετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο, Να καλλιεργεί την αγωνιστικότητα, Να κάνει το παιδί να συνειδητοποιήσει ότι όλοι οι άνθρωποι είναι ίσοι µεταξύ τους, ότι έχουν τα ίδια δικαιώµατα στη ζωή και στη µόρφωση κι ότι η αξία τους κρίνεται απ το ποσοστό και το βαθµό προσφοράς τους στο κοινωνικό σύνολο.» 21

22 22

23 1.5. Συγγραφέας, κείµενο, αναγνώστης Στη θεωρία της αφήγησης αποκτούν ιδιαίτερα µεγάλη σηµασία οι διακρίσεις µεταξύ συγγραφέα, υποννοούµενου συγγραφέα και αφηγητή, αναγνώστη και υποννοούµενου αναγνώστη. Οι τρόποι µε τους οποίους χειρίζεται ο συγγραφέας τα παραπάνω ιδεολογικά πρόσωπα έχουν µεγάλη σπουδαιότητα για τον ιδεολογικό έλεγχο που σκοπίµως ή µη επιβάλει στον αναγνώστη. Συµπεραίνουµε πως το µήνυµα που κατακτά ο αναγνώστης είναι συνδυασµός πολλών παραγόντων και ιδεολογιών. Το κείµενο δεν αποτελεί µια κλειστή οντότητα που µεταφέρει ένα νόηµα ή την ιδεολογία του συγγραφέα. Το νόηµα που εξάγεται από ένα κείµενο εξαρτάται και από τον αναγνώστη. Κατά τον Genette «ο χρόνος των έργων δεν είναι ο οριστικός χρόνος της γραφής, αλλά ο αόριστος χρόνος της ανάγνωσης και της µνήµης. Το νόηµα των βιβλιων είναι µπροστά τους και όχι πίσω τους, είναι µέσα µας: ένα βιβλίο δεν είναι ένα οριστικό και ολοκληρωµένο νόηµα, µια αποκάλυψη που πρέπει να υποστούµε και να αναλάβουµε, αλλά ένα απόθεµα µορφών που περιµένουν το νόηµά τους». Κάθε βιβλίο ξαναγεννιέται σε κάθε καινούρια ανάγνωση «γιατί δεν είναι µια ολότητα κλειστή και περιχαρακωµένη αλλά ένα κέντρο απεριόριστων σχέσεων» (Genette 1996, στο Αναγνωστοπούλου 2002). ια µέσου των λέξεων το κείµενο φέρνει στη συνείδηση του αναγνώστη αισθησιακές εµπειρίες και ο αναγνώστης προσδίδει στο κείµενο χαρακτηριστικά της προσωπικότητάς του, τα οποία καθορίζουν την αντίδραση του στην ιδιαίτερη συνεισφορά του κειµένου. Η σχέση αναγνώστη κειµένου είναι εποµένως µια συναλλαγή, αφού η λογοτεχνική εµπειρία θωρείται ως βίωµα και δεν εστιάζεται στην απόκτηση γνώσης που ενσωµατώνεται στο κείµενο (Πολίτης 1996). εδοµένου ότι η αφήγηση είναι το κεντρικό στοιχείο της σχέσης που αναπτύσσεται στην παιδική λογοτεχνία της οποίας µέλη είναι η ιστορία, ο συγγραφέας και ο αναγνώστης, θα µελετηθούν εκετενέστερα οι αφηγηµατικοί τρόποι. Πιο συγκεκριµένα, οι µορφές που θα λάβει αυτή η σχέση εξαρτώνται 23

24 σε µεγάλο βαθµό από την οπτική γωνία. Αναφερόµενοι στην οπτική γωνία εννοούµε τον τρόπο µε τον οποίο βλέπει αυτά που συµβαίνουν στην ιστορία ο συγγραφέας. Η οπτική αυτή µπορεί να είναι είτε εσωτερική, δηλαδή ο συγγραφέας να είναι ένα από τα πρόσωπα της ιστορίας, είτε εξωτερική, δηλαδή ο συγγραφέας να αφηγείται απλώς την ιστορία. Πιο συγκεκριµένα, στην παιδική λογοτεχνία εντοπίζονται τριών ειδών οπτικές της αφήγησης. Η πρώτη από αυτές είναι η αφήγηση χωρίς εστίαση. Σε αυτού του είδους την εστίαση ο συγγραφέας αφηγητής προβάλλει εξ ολοκλήρου την δική του οπτική αντίληψης της ιστορίας καθώς και την ιδεολογία του µην αφήνοντας κανένα περιθώριο ερµηνείας στο παιδί. Ακόµα και σε περιπτώσεις µυθιστορηµάτων όπως τα ιστορικά που θα έπρεπε να είναι πιο αντικειµενικά από την στιγµή που καταγράφουν αδιαµφισβήτητα γεγονότα έχουν παρατηρηθεί τέτοιου είδους αφηγήσεις. (Κανατσούλη, 2000) Η δεύτερη οπτική είναι αυτή της πρωτοπρόσωπης αφήγησης, δηλαδή ο αφηγητής συγγραφέας αναφέρεται στο πρώτο πρόσωπο µην αφήνοντας καµία αµφιβολία για την υποκειµενικότητα του αφού όλη η διήγηση γίνεται υπό το δικό του πρίσµα. Η τρίτη οπτική είναι αυτή που η αφήγηση γίνεται µέσω ενός ήρωα του βιβλίου και τον τρόπο που αυτός τα αντιλαµβάνεται. (Κανατσούλη, 2000). Ανάλογα µε την οπτική που επιλέγει ο κάθε συγγραφέας µπορεί να επηρεάσει τη συναισθηµατικλη εµπλοκή του ανγνώστη, καθώς και τον βαθµό ταύτισης µε κάποιον από τους ήρωες και κατ επέκταση και µε την ιδεολογία που εκείνος εκφράζει. Από ιδεολογικής απόψεως, υποστηρίζει η Κανατσούλη, καθοριστικής σηµασίας είναι και η εξέλιξη της πλοκής. Οι χειρισµοί από το συγγραφέα των δυνατοτήτων της πλοκής είναι εν τέλει αποτέλεσµα των ιδεολογικών του επιλογών (Κανατσούλη 2002). Ο χειρισµός του παιδιού αναγνώστη από το συγγραφέα και ο εν δυνάµει βαθµός χειραγώγησής του προκύπτει επίσης, συνεχίζει, από το στήσιµο των χαρακτήρων. Ένας χαρακτήρας µε «κενά» επιτρέπει την ελεύθερη βούληση του παιδιού για τη σκιαγράφησή του, παρά το περιορίζει στο έτοιµα δοσµένο και προσδιορισµένο χαρακτήρα από το 24

25 συγγραφέα. Η υπόθεση, τέλος, του έργου µπορεί να είναι από µόνη της ιδεολογικά φορτισµένη. Συµπεραίνουµε ότι η χρήση των αφηγηµατικών τρόπων µέσα στο κείµενο αποκαλύπτει µια εµφανή ή όχι τόσο, ιδεολογική πρόθεση από τη µεριά του συγγραφέα. Εναπόκειται πλέον στην ευχέρεια και την επάρκεια του αναγνώστη να τους διαχειριστεί και να καταλήξει στα δικά του νοήµατα. Σαφώς, οι συγγραφείς παιδικών βιβλίων επηρεάζονται αναπόφευκτα από τις προσωπικές τους απόψεις και αντιλήψεις, όταν πρόκειται να επιλέξουν τι θα συµπεριλάβουν και τι όχι στα κείµενά τους, όταν πλάθουν ιστορίες και χαρακτήρες, όταν καθορίζουν τη φύση των συγκρούσεων, όταν επιδιώκουν να βρουν τρόπους, για να απεικονίσουν τα θέµατά τους και να εκφράσουν τις αξίες τους. Εποµένως, τα βιβλία εκφράζουν την προσωπική ιδεολογία των συγγραφέων τους, άµεσα ή έµµεσα, συνειδητά ή ασυνείδητα, γίνονται φορείς ιδεών και θέσεων, µε το ενδεχόµενο να πείθουν τους µικρούς αναγνώστες. Σε διεθνές επίπεδο παρατηρείται σήµερα µεγάλη κινητικότητα στη συγγραφή και στη µελέτη παιδικών βιβλίων µε κυρίαρχο θέµα τους τη συνύπαρξη του «Άλλου» και τη συµβίωση του µε τα µέλη της κυρίαρχης οµάδας. Ιδίως σε χώρες όπως είναι οι Η.Π.Α. και κάποιες ευρωπαϊκές, όπου η κοινωνία προσιδιάζει σε ένα µωσαϊκό οµάδων ποικίλης προέλευσης, η προβολή και η κατανόηση της διαφορετικότητας αποτελεί θέµα µείζονος σηµασίας. Η ελληνική κοινωνία είναι γεγονός ότι ακόµη χαρακτηρίζεται από µεγαλύτερη οµοιογένεια σε σύγκριση µε άλλα κράτη, χωρίς αυτό να σηµαίνει ότι σταδιακά δεν εµφανίζει µια αυξανόµενη ανοµοιογένεια του πληθυσµού. 25

26 1.6. Η πολυπολιτισµική λογοτεχνία Σήµερα υπάρχει ευρέως και παγκοσµίως το φαινόµενο της συγκατοίκησης διαφορετικών πληθυσµιακών οµάδων και κάποιες αντιλήψεις και στερεότυπα του παρελθόντος αντί να εγκαταλείπονται, ενισχύονται µε νέα στοιχεία. Οι µειοψηφίες είναι περισσότερες από το παρελθόν ή τουλάχιστον κάνουν πλέον την εµφάνιση τους, και το θέµα της κυρίαρχης κουλτούρας της ιδεολογίας είναι πια ζωτικής σηµασίας και κρισιµότητας. Μέσω της παιδικής λογοτεχνίας έχει ξεκινήσει τα τελευταία χρόνια µία τακτική απάλειψης των διακρίσεων οποιαδήποτε µορφής και παράλληλα ενίσχυσης της αυτοεκτίµησης των παιδιών που ανήκουν σε µειονοτικές οµάδες. Αυτό γίνεται κυρίως µέσω της εστίασης σε θέµατα και ήρωες που προέρχονται από διαφορετικές οµάδες ανθρώπων (Κανατσούλη, 2000). Η προώθηση της πολυπολιτισµικότητας µέσω της λογοτεχνίας είναι πολύ σηµαντική διότι µέσω της φαντασίας και των συναισθηµάτων µπορούν οι αναγνώστες να δουν µία νέα οπτική, αυτή των άλλων πολιτισµών, κάτι που δεν είναι πάντα εφικτό στην πραγµατικότητα και µέσω της άγνοιας να δηµιουργούνται λάθος αντιλήψεις. Με αυτό τον τρόπο ο αναγνώστης αντιλαµβάνεται τι είναι στη πραγµατικότητα διαφορετικό και τι όχι επιτρέποντας στον εαυτό του να εξετάσει και να κατανοήσει υπό ένα πιο ευρύ πρίσµα διαφορετικούς πολιτισµούς από τον δικό του. ( εληµπανίδου, Ράπτης) «Μέσα από τα κείµενα, σύγχρονα ή παλαιότερα, τα παιδιά αποκτούν επαφή και σχέση µε ιδέες, καταστάσεις και νοήµατα που υπάρχουν γύρω τους, αλλά που υπήρξαν και πριν από πολλά χρόνια» (Αναγνωστοπούλου 2002). ιαβάζοντας για αυτές, τα παιδιά γνωρίζουν κουλτούρες διαφορετικές από τη δική τους, ταυτίζονται µε ήρωες, προβληµατίζονται για καταστάσεις που συναντώνται σε κοινωνίες έξω από τη δική τους. Αυτό δεν σηµαίνει ότι µέσα από την παιδική λογοτεχνία, κυρίως λόγω της ιδεολογίας του συγγραφέα δεν µεταφέρονται στερεότυπα και προκαταλήψεις. Εξαρτάται βέβαια πάντοτε από την πρόθεση του συγγραφέα και τη 26

27 δεξιοτεχνία του στη χρήση των αφηγηµατικών τρόπων. Τέτοιου είδους αντιλήψεις µπορεί να είναι οι σεξιστικές που παρουσιάζουν τις γυναίκες µε ένα συγκεκριµένο τρόπο ενώ τους άνδρες µε κάποιον άλλο και που για να εκλείψουν θα πρέπει να τηρούνται από τους συγγραφείς τα παρακάτω: 1. Τα κορίτσια και οι γυναίκες των µυθοπλαστικών ιστοριών καλό θα είναι να περιγράφονται εξίσου µε τους άντρες ως δυναµικές και µε ποικίλα ενδιαφέροντα. Να εµπλέκονται επίσης σε συναρπαστικές περιπέτειες και να συνυπάρχουν και να δραστηριοποιούνται σε κοινούς χώρους εργασίας. 2. Ως θετικά γνωρίσµατα χαρακτήρα να τους αποδίδονται επίσης η ευφυΐα, η διάθεση για ανεξαρτησία, η γενναιότητα, η δύναµη, η ζεστασιά, κ.λπ. 3. Ως θετικοί ρόλοι για τις ενήλικες γυναίκες πρέπει να προβάλλονται όχι µόνο αυτός της µητέρας, αλλά επίσης γυναικών µε φιλοδοξίες, µε επιτυχηµένη επαγγελµατική δραστηριότητα και µε κοινωνική δραστηριότητα. 4. Στον οικογενειακό χώρο να φαίνεται ότι και οι δύο γονείς µοιράζονται τα οικογενειακά βάρη και τη συµµετοχή στις καθηµερινές οικιακές εργασίες. 5. Τόσο τα κορίτσια πρέπει να χαρακτηρίζονται από αισθήµατα φιλίας και όχι αντιζηλίας προς τις οµόφυλες τους, όσο και τα αγόρια να συναισθάνονται και να συνεπαίρνονται από το ροµαντικό έρωτα. 6. Μέσα στις λογοτεχνικές υποθέσεις κρίνεται σκόπιµο να παρεµβάλλονται, µε επιδεξιότητα όµως, σχόλια του συγγραφέα για τις διακρίσεις των φύλων. (Κανατσούλη, 2002) Αντίστοιχες προκαταλήψεις µπορεί να εκφράζονται και σε ρατσιστικό επίπεδο και οι συγγραφείς προκειµένου να αποφύγουν κάτι τέτοιο θα πρέπει: 27

28 Να µην παραβιάζουν την πολιτιστική ταυτότητα των µειονοτήτων, αντίθετα να τη διαφυλάττουν. ιά των αναγνωστικών προτύπων να ωθούν τον αναγνώστη, κυρίως αυτόν που ανήκει σε µειονότητες, σε ρόλους πιο δηµιουργικούς για τη δόµηση της κοινωνίας. Πρέπει να υπάρχει ποικιλία στους τρόπους απεικόνισης τους, π.χ. οι Ισπανοί και ισπανόφωνοι των Η.Π.Α. δεν είναι µόνο εργάτες και φτωχοί µετανάστες, αλλά επίσης κατέχουν και υψηλά πόστα. Η κάθε γλώσσα και το κάθε γλωσσικό ιδίωµα είναι εξίσου σεβαστά και τα παιδιά πρέπει να κατανοήσουν πως κάθε µορφή γλώσσας είναι ισότιµη µε κάθε άλλη. Τα βιβλία πρέπει να εµβαθύνουν στα πραγµατικά προβλήµατα της µειονότητας. Εάν, για παράδειγµα, ένας µαύρος θέλει να µάθει άπταιστα αγγλικά για να γίνει ένας αληθινός άγγλος, τότε η προοπτική του βιβλίου είναι αυτή ενός λευκού, όχι ενός µαύρου. (Κανατσούλη, 2002) Για να µπορέσει στην πραγµατικότητα να υπάρξει µία διαπολιτισµική λογοτεχνία απαλλαγµένη από ιδεολογικές προκαταλήψεις και στερεότυπα θα πρέπει να βασίζεται στα εξής ερωτήµατα: 1. Ποιο είναι το νόηµα της πολιτισµικής κουλτούρας και πως εφαρµόζεται στη λογοτεχνία; 2. Τι είδους εικόνες και µηνύµατα µεταδίδει η λογοτεχνία στα παιδιά για τις εµπειρίες ανθρώπων που ανήκουν σε διαφορετικές πολιτισµικά οµάδες και σύνολα; 3. Ποιες όψεις της κουλτούρας, ποιες αξίες, πεποιθήσεις, σχέσεις, ποια γλώσσα, ιστορία και παραδόσεις απεικονίζονται στην λογοτεχνία για παιδιά; 28

29 4. Μπορούν άραγε συγγραφείς και εικονογράφοι να αποδώσουν µε αυθεντικό τρόπο µια κουλτούρα που δεν είναι η δική τους; 5. Μπορεί η λογοτεχνία να ενθαρρύνει τους νέους να γίνουν πιο ευαίσθητοι σε κοινωνικά και πολιτικά θέµατα που αφορούν οποιαδήποτε πολιτισµική οµάδα; 6. Είναι δυνατό η λογοτεχνία που περιγράφει πολιτισµικές εµπειρίες «να µας αλλάξει, να αλλάξει την προοπτική µας για τον κόσµο»; (Κανατσούλη, 2002) ΚΕΦΑΛΑΙΟ Η διαφορετικότητα θεωρητική προσέγγιση Το πώς αντιλαµβανόµαστε τους διαφορετικούς, δηλαδή τους άλλους, σχετίζεται µε τις επικοινωνιακές δοµές της κοινωνίας που ζούµε. Ο διαφορετικός είναι αυτός που διαφέρει κοινωνικά όπως οι αλλόφυλοι, οι αλλόθρησκοι, αυτοί που ανήκουν σε περιθωριακές οµάδες, αυτοί που ανήκουν σε µειονοτικές οµάδες, ακόµα και οι γυναίκες όταν αναφερόµαστε σε κοινωνίες που είναι ανδροκρατούµενες. Η διαφορετικότητα είναι ένα βασικό στοιχείο για τη συγκρότηση της ταυτότητας αφού προσδιορίζει το κοινωνικό σύστηµα καθώς επίσης και την ανοχή και την αµφισβήτηση αυτού προς τον διαφορετικό. Η αποδοχή της διαφορετικότητας από τον καθένα εξαρτάται από τη συνειδητοποίηση της προσωπικής του ταυτότητας. Αυτό συµβαίνει γιατί ο άνθρωπος προσπαθεί να ενσωµατωθεί µέσα στην κοινωνία την οποία ζει και παράλληλα να διαφοροποιηθεί για να πετύχει τη µοναδικότητά του. Για να επιτευχθεί αυτό θα πρέπει να έχει αποκτήσει αυτογνωσία ώστε να αναγνωρίσει και να σέβεται το διαφορετικό (Κορτσάρη 2005). 29

30 Χαρακτηριστικό της ζωής των ανθρώπων είναι η συµµετοχή σε κοινωνικές οµάδες. Με στόχο την εισχώρησή του σε µια οµάδα, κάθε ένας προσπαθεί να εντοπίσει τα κοινά µε αυτήν χαρακτηριστικά, τις οµοιότητες. Με τον τρόπο αυτό ορίζονται αναπόφευκτα τα διακριτά χαρακτηριστικά που συγκροτούν την οµάδα. Πρόκειται για µια πολύσηµη διαδικασία, αφού καθορίζοντας την οµοιότητα, καθορίζεται αυτοµάτως και η διαφορετικότητα. Το «άλλο» δεν είναι το «εγώ» και αντίστροφα. Σήµερα που οι κοινωνίες είναι πολυπολιτισµικές το θέµα της διαφορετικότητας είναι πιο επίκαιρο από ποτέ. Τα στοιχεία που µπορούν να ορίσουν την ταυτότητα και παράλληλα και την διαφορετικότητα είναι η επικράτεια, η εθνική κυριαρχική οµάδα, οι κοινωνικές δοµές, η ιστορία, η κουλτούρα, η γλώσσα, η θρησκεία, το πολιτικό-νοµικό σύστηµα, η οικονοµική ανάπτυξη, η εκπαίδευση και τα Μέσα Μαζικής Ενηµέρωσης. Ο E. Hobsbawm σε µελέτη του ορίζει τέσσερα κριτήρια τα οποία θεωρεί ότι είναι αυτά που συγκροτούν την ταυτότητα του ανθρώπου και κατά συνέπεια, ορίζουν και την διαφορετικότητα. Τα κριτήρια αυτά είναι η ιδεολογία, η ιστοριογραφία σχετικά µε την εθνική αναφορά, η λογοτεχνία που αναπαριστά την καθηµερινότητα και τέλος, η γλώσσα που αποτελεί και ένα από τα βασικά εργαλεία για την κοινωνικοποίηση (Κορτσάρη 2005) Η διαφορετικότητα σε άλλα κοινωνικοπολιτισµικά πλαίσια Παρόλο που κυρίαρχο χαρακτηριστικό των σύγχρονων κοινωνιών αποτελεί η διαφορετικότητα, η αποδοχή αυτής δε συναντάται σε όλες τις κοινωνίες. Αντίθετα δεν είναι λίγες οι φορές που ακραίες συµπεριφορές έχουν ως πηγή τους τη διαφορετικότητα. 30

31 Από τις αρχαίες κοινωνίες ακόµα, το διαφορετικό προκαλούσε το φόβο λόγω της άγνοιας για εκείνον. Κριτήρια του διαφορετικού ήταν στους µύθους και τις εποχές εκείνες το διαφορετικό ανάστηµα ή το διαφορετικό χρώµα επιδερµίδας, των κοινωνικών συµπεριφορών του όπως το τι έτρωγε και σε ποιο θεό πίστευε, καθώς επίσης και για τις γλωσσικές και θρησκευτικές του διαφορές. Σήµερα, ο διαφορετικό θεωρούµε αυτόν που αποκλίνει από τα χαρακτηριστικά γνωρίσµατα της κυρίαρχης κοινωνικής οµάδας εθνικά, πολιτισµικά, και κοινωνικά, από αυτό δηλαδή που η επικρατούσα κοινωνική οµάδα ορίζει ως φυσιολογικό. (Κορτσάρη 2005) Η διαφορετικότητα και το σύγχρονο σχολείο Κάθε µέλος ενός πολιτισµού είναι στενά δεµένο µ αυτόν. Από τη γέννηση του ανθρώπου το περιβάλλον διεισδύει µέσα του µε τρόπους ασυνείδητους ή συνειδητούς, ένα περίπλοκο σύστηµα αναφοράς το οποίο αποτελείται από αξιολογικές κρίσεις, κίνητρα, επίκεντρα ενδιαφέροντος αλλά και από την άποψη που έχει ο άνθρωπος µέσω της εκπαίδευσης και της παράδοσης για το ιστορικό γίγνεσθαι του πολιτισµού του. Όσες πολιτισµικές πραγµατικότητες βρίσκονται έξω από αυτό το σύστηµα αναφοράς γίνονται αντιληπτές µόνο µέσα από παραµορφώσεις που επιβάλλει το σύστηµα και σε πολλές περιπτώσεις καθόλου (Στρως 1995). Για να εξετάσουµε όµως τις πολιτισµικές διαφορές, πρέπει να κατανοήσουµε τι είναι ο πολιτισµός. Η απάντηση εντοπίζεται στην ίδια τη φύση και τη λειτουργία του πολιτισµού, αφού διαφέρουν πολλές φορές, από χώρα σε χώρα και από εποχή σε εποχή, η αντίληψη και η κατανόηση ίδιων πραγµάτων που τον αποτελούν. Παρ όλο που ο πολιτισµός θεωρείται σύστηµα ανεξάρτητο από τα υποκείµενα και τους φορείς του, αποκτά υποκειµενική διάσταση γιατί χρειάζεται τους φορείς του για να επιβιώσει. Γι αυτό ο πολιτισµός αποκτά νόηµα και περιεχόµενο πάντα σε σχέση µε την ανθρώπινη εµπειρία και τα ανθρώπινα βιώµατα και συνδέεται µε την αξία και την ανάγκη του ανθρώπου να συνδέεται µε την εκάστοτε πραγµατικότητα (Κανακίδου, Παπαγιάννη 1998). 31

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές

Διαβάστε περισσότερα

Σεπτ 2011 - Αυγ 2013. Καινοτοµία

Σεπτ 2011 - Αυγ 2013. Καινοτοµία Παρουσίαση Προγράµµατος σε Διδασκαλικό Σύλλογο Δηµοτικού Σχολείου Αγ. Αντωνίου Αξιοποίηση Λαϊκών Ιστοριών της Κύπρου για Προώθηση της Διαπολιτισµικής Εκπαίδευσης Σεπτ 2011 - Αυγ 2013 Δίκτυο συνεργασίας

Διαβάστε περισσότερα

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Γ ΕΠΑΛ

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Γ ΕΠΑΛ γραπτή εξέταση στo μάθημα ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Γ ΕΠΑΛ Τάξη: Γ ΕΠΑΛ Τμήμα: Βαθμός: Ονοματεπώνυμο: Καθηγητές: Κείμενο «Όπλο επιβίωσης» η δια βίου εκπαίδευση και η κατάρτιση. Στο ευρωπαϊκό προσκήνιο τίθεται

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ Ο ρόλος της Δια βίου Μάθησης στην καταπολέμηση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Τοζήτηματωνκοινωνικώνανισοτήτωνστηνεκπαίδευσηαποτελείένα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ο ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ. 4.1 Σύνολο νοµού Αργολίδας. 4.1.1 Γενικές παρατηρήσεις

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ο ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ. 4.1 Σύνολο νοµού Αργολίδας. 4.1.1 Γενικές παρατηρήσεις ΚΕΦΑΛΑΙΟ ο ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ. Σύνολο νοµού Αργολίδας.. Γενικές παρατηρήσεις Γίνεται φανερό από την ανάλυση, που προηγήθηκε, πως η επίδοση των υποψηφίων του νοµού Αργολίδας, αλλά και η κατανοµή της βαθµολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ»

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ» Εργαστήριο δικτύωσης σε εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με θέμα: «Η συναισθηματική νοημοσύνη και η επίδρασή της στην εκπαιδευτική διαδικασία» 6 7 Μαΐου 2014 Κέντρο Πρόληψης των

Διαβάστε περισσότερα

«ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΝΤΑΞΗ ΜΕΤΑΝΑΣΤΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΗ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ»

«ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΝΤΑΞΗ ΜΕΤΑΝΑΣΤΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΗ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ» «ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΝΤΑΞΗ ΜΕΤΑΝΑΣΤΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΗ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ» Σίμος Δανιηλίδης Δήμαρχος Συκεών, Μέλος Δ.Σ. ΚΕΔΚΕ Με ιδιαίτερη χαρά συμμετέχω στη 4 η Γενική Συνέλευση αποδήμων Αιρετών της Αυτοδιοίκησης. Γνωρίζετε

Διαβάστε περισσότερα

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Ελευθερία Μαντέλου Ψυχολόγος Ψυχοθεραπεύτρια Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Τα τελευταία χρόνια, οι ειδικοί της οικογενειακής θεραπείας παροτρύνουν τους θεραπευτές του κλάδου να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1. Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες.

Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1. Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες. Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1 Σενάριο Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες. Σε αντίθεση με τα αφηγηματικά ή λογοτεχνικά είδη, το σενάριο περιγράφει αυτό

Διαβάστε περισσότερα

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη ΕΙΣΑΓΩΓΗ Είναι γνωστό ότι, παραδοσιακά, όπως άλλα εκπαιδευτικά συστήματα έτσι και το ελληνικό στόχευαν στην καλλιέργεια και ενδυνάμωση της εθνοπολιτιστικής ταυτότητας. Αυτό κρίνεται θετικό, στο βαθμό που

Διαβάστε περισσότερα

Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού

Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού Περιεχόμενα 1. Εισαγωγικά στοιχεία 1.1 Η τρέχουσα αντιμετώπιση του γλωσσικού δανεισμού 1.2 Η προσέγγιση του θέματος μέσα από το σχολείο 1.3 Σχετικά

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Α ) ΕΠΑΛ

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Α ) ΕΠΑΛ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Α ) ΕΠΑΛ Α. Ο συγγραφέας στο απόσπασµα αυτό αναφέρεται στη διαφήµιση. Στην αρχή πιστοποιεί την κυριαρχία της σε όλους τους

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ 1. Εισαγωγή 220 Γενικός σκοπός του μαθήματος της Κοινωνικής και Πολιτικής Αγωγής είναι να προσφέρει τη δυνατότητα στους μαθητές και στις μαθήτριες να εμπλακούν σε μια δημιουργική

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Περίληψη ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Α. Να αποδώσετε περιληπτικά το περιεχόµενο του κειµένου σε 100-120 λέξεις χωρίς δικά σας σχόλια. Το κείµενο αναφέρεται στις επιπτώσεις της

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΘΕΣΗ ΕΠΑΛ 2013 ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΕΚΘΕΣΗ ΕΠΑΛ 2013 ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΕΚΘΕΣΗ ΕΠΑΛ 2013 ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α1. Ο συγγραφέας προβληµατίζεται σχετικά µε τον τρόπο λειτουργίας της διαφήµισης εστιάζοντας στους κινδύνους που αυτή επιφέρει. Οι διαφηµίσεις, αποτέλεσµα της βιοµηχανοποίησης,

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Κοινωνική Παθητικότητα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Κοινωνική Παθητικότητα ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Κοινωνική Παθητικότητα Ο άνθρωπος στην πορεία της μετεξέλιξής του από βιολογικό σε κοινωνικό ον, πέρα από την εκμάθηση κάποιων ρόλων, ωθείται, πότε συνειδητά και πότε ασυνείδητα,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ

1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΙΜΕΝΟ: Κοινωνικές ταυτότητες Οι κοινωνικές ταυτότητες είναι πολλές, είναι ιεραρχημένες και άνισες. Τις ταυτότητες τις αποκτάει ο άνθρωπος μέσα στην κοινωνία,

Διαβάστε περισσότερα

Μάριος Βρυωνίδης Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου Εθνικός Συντονιστής Ευρωπαϊκής Κοινωνικής Έρευνας

Μάριος Βρυωνίδης Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου Εθνικός Συντονιστής Ευρωπαϊκής Κοινωνικής Έρευνας Μάριος Βρυωνίδης Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου Εθνικός Συντονιστής Ευρωπαϊκής Κοινωνικής Έρευνας Χριστίνα Παπασολομώντος Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Κύπρου Μέλος Ομάδας Συντονισμού για Ευρωπαϊκή Κοινωνική Έρευνα

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση. ρ Χριστίνα Θεοχάρη

Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση. ρ Χριστίνα Θεοχάρη Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση Συνάντηση Εργασίας ρ Χριστίνα Θεοχάρη Περιβαλλοντολόγος Μηχανικός Γραµµατέας Οικολογίας και Περιβάλλοντος ΓΣΕΕ 7 Ιουνίου 2006 1 1. Η Κοινωνική εταιρική ευθύνη

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Διοικώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι «διοίκηση» 2. Η «διοίκηση»

Διαβάστε περισσότερα

Σωφρόνης Χατζησαββίδης. Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης

Σωφρόνης Χατζησαββίδης. Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης Σωφρόνης Χατζησαββίδης Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης 1 ΣΚΟΠΟΣ Oι σύγχρονες κριτικές προσεγγίσεις που έχουν αναπτυχθεί τα τελευταία

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Δια βίου Εκπαίδευση και διάγνωση επιμορφωτικών αναγκών: Μια σχεδιασμένη παρέμβαση για την ενίσχυση των δυνάμεων της εργασίας H ΔΒΜ προϋποθέτειτοστρατηγικόσχεδιασμό,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ο Η ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ ΣΗΜΕΡΑ. 1.1 Εισαγωγή

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ο Η ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ ΣΗΜΕΡΑ. 1.1 Εισαγωγή ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ο Η ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ ΣΗΜΕΡΑ 1.1 Εισαγωγή Η Ευρωπαϊκή Ένωση διευρύνεται και αλλάζει. Τον Μάιο του 2004, δέκα νέες χώρες εντάχθηκαν στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η διεύρυνση αποτελεί µια ζωτικής σηµασίας

Διαβάστε περισσότερα

Νάντια Παπαπαναγιωτάκη

Νάντια Παπαπαναγιωτάκη Νάντια Παπαπαναγιωτάκη Στην ένταξη µε πάνε σαράντα κύµατα Οι περιοχές στις οποίες δραστηριοποιηθήκαµε από τον Νοέµβριο µέχρι σήµερα ήταν τα Άνω Λιόσια, το Ζεφύρι, το Ίλιον και οι Αχαρνές µε έντεκα (11)

Διαβάστε περισσότερα

Παιδεία στα νέα μέσα: ευκαιρίες και προκλήσεις

Παιδεία στα νέα μέσα: ευκαιρίες και προκλήσεις 1 Παιδεία στα νέα μέσα: ευκαιρίες και προκλήσεις Βάια Δουδάκη Εχουν διατυπωθεί πολλοί ορισμοί οι οποίοι επιχειρούν να περιγράψουν ή να προσδιορίσουν τι συνιστά την παιδεία στα μέσα. Ενας γενικός ορισμός

Διαβάστε περισσότερα

Από τον ευρωβουλευτή του ΠΑ.ΣΟ.Κ. Ιωάννη Κουκιάδη, αντιπρόεδρο της. Επιτροπής Νοµικών Θεµάτων και Εσωτερικής Αγοράς

Από τον ευρωβουλευτή του ΠΑ.ΣΟ.Κ. Ιωάννη Κουκιάδη, αντιπρόεδρο της. Επιτροπής Νοµικών Θεµάτων και Εσωτερικής Αγοράς Από τον ευρωβουλευτή του ΠΑ.ΣΟ.Κ. Ιωάννη Κουκιάδη, αντιπρόεδρο της Επιτροπής Νοµικών Θεµάτων και Εσωτερικής Αγοράς εκδόθηκε η ακόλουθη ανακοίνωση µε αφορµή την τροπολογία που κατέθεσε ο ευρωβουλευτής της

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Τα τελευταία χρόνια βρισκόµαστε µπροστά σε µια βαθµιαία αποδόµηση της ανδροκρατικής έννοιας της ηγεσίας

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

Εγώ έχω δικαιώματα, εσύ έχεις δικαιώματα, αυτός/αυτή έχει δικαιώματα... Εισαγωγή στα Δικαιώματα του Παιδιoύ

Εγώ έχω δικαιώματα, εσύ έχεις δικαιώματα, αυτός/αυτή έχει δικαιώματα... Εισαγωγή στα Δικαιώματα του Παιδιoύ Εγώ έχω δικαιώματα, εσύ έχεις δικαιώματα, αυτός/αυτή έχει δικαιώματα... Εισαγωγή στα Δικαιώματα του Παιδιoύ Όλοι έχουν δικαιώματα. Επιπλέον, σαν αγόρι ή κορίτσι ηλικίας κάτω των 18 ετών, έχεις ορισμένα

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ 2014-2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 17448 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: Κατσικογιώργου Ειρήνη Θέματα Α. Στο κείμενο καταγράφονται τα χαρακτηριστικά του δημοσιογραφικού

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Ενισχύστε την Αυτοπεποίθηση των Παιδιών Βελτιώνοντας & Μαθαίνοντας τον Γονεϊκό Τύπο!!! ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Κλεισθένους 12 (Στοά Κοββατζή) 1 ος όροφος Τηλ.: 2742029421 Κιν.: 6979985566

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΝΑΙ Η ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ ΓΕΝΟΥΣ ΘΗΛΥΚΟΥ; Ιστορική Εξέλιξη & Κοινωνική Ανάλυση

ΕΙΝΑΙ Η ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ ΓΕΝΟΥΣ ΘΗΛΥΚΟΥ; Ιστορική Εξέλιξη & Κοινωνική Ανάλυση ΕΙΝΑΙ Η ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ ΓΕΝΟΥΣ ΘΗΛΥΚΟΥ; Ιστορική Εξέλιξη & Κοινωνική Ανάλυση ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ & ΦΥΛΟ Μυστήριο αποτελεί τα τελευταία 20 χρόνια η συνεχής µείωση της συµµετοχής του γυναικείου φύλου στην επιστήµη των

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΤΑΞΗ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Σ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 23 ΜΑΪΟΥ 2002 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4) ΚΕΙΜΕΝΟ O εικοστός αιώνας δικαίως χαρακτηρίζεται

Διαβάστε περισσότερα

Αφροδίτη Βακάλη: «Σε όλες τις εποχές ο δρόμος της συγγραφής ήταν και είναι μοναχικός»

Αφροδίτη Βακάλη: «Σε όλες τις εποχές ο δρόμος της συγγραφής ήταν και είναι μοναχικός» Αφροδίτη Βακάλη: «Σε όλες τις εποχές ο δρόμος της συγγραφής ήταν και είναι μοναχικός» Η Αφροδίτη Βακάλη γεννήθηκε στην Αθήνα το 1965 και είναι εκπαιδευτικός. Σπούδασε Αγγλική Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο

Διαβάστε περισσότερα

Περιγραφή ατοµικής περίπτωσης µεσήλικης γυναίκας µε Aποφευκτική ιαταραχή Προσωπικότητας και Αγοραφοβία 12ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας 14 17 Μαϊου 2009, Βόλος, Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας Χ. Βαρβέρη-Γ.

Διαβάστε περισσότερα

Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη»

Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη» Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη» Συνέντευξη στην Ελευθερία Καμπούρογλου Το «Μια συγνώμη για το τέλος» είναι η νέα συγγραφική δουλειά της Λένας Μαντά, που μόλις

Διαβάστε περισσότερα

Πνευµατικά ικαιώµατα

Πνευµατικά ικαιώµατα Πνευµατικά ικαιώµατα Το παρόν είναι πνευµατική ιδιοκτησία της ACTA Α.Ε. και προστατεύεται από την Ελληνική και Ευρωπαϊκή νοµοθεσία που αφορά τα πνευµατικά δικαιώµατα. Απαγορεύεται ρητώς η δηµιουργία αντιγράφου,

Διαβάστε περισσότερα

Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο

Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο Βασίλης Παυλόπουλος Τομέας Ψυχολογίας, Πανεπιστήμιο Αθηνών Ανακοίνωση στο 7 ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας, Λευκωσία,

Διαβάστε περισσότερα

Κοινή Γνώμη. Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015

Κοινή Γνώμη. Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015 Κοινή Γνώμη Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015 Έννοια, ορισμός και ανάλυση Κοινής Γνώμης Κοινή γνώμη είναι η γνώμη της πλειοψηφίας των πολιτών, πάνω σε ένα ζήτημα που αφορά την

Διαβάστε περισσότερα

8. Η ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΤΟΥ ΤΑΛΕΝΤΟΥ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ

8. Η ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΤΟΥ ΤΑΛΕΝΤΟΥ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ 8. Η ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΤΟΥ ΤΑΛΕΝΤΟΥ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Πολυάριθµες είναι οι περιοχές όπου ένα ταλέντο ή µία χαρακτηριστική κλίση µπορεί να εκδηλωθεί. Το ταλέντο στα µαθηµατικά έχει ιδιαίτερα απασχολήσει την επιστηµονική

Διαβάστε περισσότερα

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ]

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Φαινομενολογική θεωρητική κατεύθυνση η οποία υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος διαθέτει από μόνος του την ικανότητα για προσωπική ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά για αξίες και συναισθήματα»

ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά για αξίες και συναισθήματα» Ημερομηνία 8/4/2015 Μέσο Συντάκτης Link http://artpress.sundaybloody.com/ Βασίλης Κάργας http://goo.gl/di6ugf Μαρίνα Γιώτη, συγγραφέαςεικονογράφος : «Τα παραμύθια είναι ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ ΛΥΚΟΠΟΥΛΩΝ ΤΑ ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ Η ΠΡΟΟΔΟΣ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ ΛΥΚΟΠΟΥΛΩΝ Στον Προσκοπισµό οι νέοι έχουν την ευκαιρία να αποκτήσουν µια σειρά από εµπειρίες που συµβάλλουν στην φυσιολογική

Διαβάστε περισσότερα

Η ελληνική και η ευρωπαϊκή ταυτότητα

Η ελληνική και η ευρωπαϊκή ταυτότητα ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΝΔΟΦΡ/ΚΗΣ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΥΡΙΑΚΗ 14 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 2008 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: (4) ΚΕΙΜΕΝΟ Η ελληνική

Διαβάστε περισσότερα

Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ;

Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ; Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ; Απάντηση: Η μορφή της αγοράς καθορίζεται από μια σειρά παραγόντων. Οι σπουδαιότεροι από τους παράγοντες αυτούς είναι οι εξής: Πρώτον, ο αριθμός

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Νεοελληνικής Γλώσσας Γενικής Παιδείας Β Λυκείου 1999

Θέµατα Νεοελληνικής Γλώσσας Γενικής Παιδείας Β Λυκείου 1999 Θέµατα Νεοελληνικής Γλώσσας Γενικής Παιδείας Β Λυκείου 1999 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Κείµενο O homo sapiens γίνεται homo videns, ο «άνθρωπος που γνωρίζει» µετατρέπεται σε «άνθρωπο που βλέπει» και η τηλεόραση γίνεται

Διαβάστε περισσότερα

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γυναίκες καλλιτέχνες και δημόσιος χώρος στη σύγχρονη Ελλάδα: όροι και όρια μιας σχέσης Διάχυτη είναι στις μέρες μας η αντίληψη ότι πλέον οι αντιξοότητες, θεσμικές

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΤΥΠΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 3

ΕΝΤΥΠΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 3 ΕΝΤΥΠΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 3 Όνομα Εκπαιδευτικού: Νικολάου Χριστιάνα Σχολείο: Περιφερειακό Δημοτικό Σχολείο Τίμης Τάξη: Α Ζήτημα της Αειφόρου Περιβαλλοντικής Εκπαιδευτικής Πολιτικής του σχολείου: Οι καταναλωτικές

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. «Η Επιχειρηματικότητα στην Ελλάδα 2012-13: Ενδείξεις ανάκαμψης της μικρής επιχειρηματικότητας;»

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. «Η Επιχειρηματικότητα στην Ελλάδα 2012-13: Ενδείξεις ανάκαμψης της μικρής επιχειρηματικότητας;» ΙΔΡΥΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ FOUNDATION FOR ECONOMIC & INDUSTRIAL RESEARCH Τσάμη Καρατάσου 11, 117 42 Αθήνα, Tηλ.: 210 92 11 200-10, Fax: 210 92 33 977, www.iobe.gr 11 Tsami Karatassou, 117

Διαβάστε περισσότερα

Τα µυστικά των ΜΟΝΑ ΙΚΩΝ ΕΚΒΑΣΕΩΝ στην Αφηγηµατική Θεραπεία

Τα µυστικά των ΜΟΝΑ ΙΚΩΝ ΕΚΒΑΣΕΩΝ στην Αφηγηµατική Θεραπεία 1 Αδάµ Χαρβάτης, Ψυχολόγος, MSc, Phd Τα µυστικά των ΜΟΝΑ ΙΚΩΝ ΕΚΒΑΣΕΩΝ στην Αφηγηµατική Θεραπεία Επεξεργασία των σχετικών ιδεών και πρακτικών της Αφηγηµατικής Θεραπείας, στηριγµένη και εµπνευσµένη από

Διαβάστε περισσότερα

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ «ΠΡΟΟ ΟΣ» ΕΣΠΕΡΙ ΩΝ 104 ΚΑΛΛΙΘΕΑ, 210.9514517 ΑΙΓΑΙΟΥ 109 ΝΕΑ ΣΜΥΡΝΗ, 210.9355996 www.proodos.gr Β ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ «ΠΡΟΟ ΟΣ» ΕΣΠΕΡΙ ΩΝ 104 ΚΑΛΛΙΘΕΑ, 210.9514517 ΑΙΓΑΙΟΥ 109 ΝΕΑ ΣΜΥΡΝΗ, 210.9355996 www.proodos.gr Β ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ «ΠΡΟΟ ΟΣ» ΕΣΠΕΡΙ ΩΝ 104 ΚΑΛΛΙΘΕΑ, 210.9514517 ΑΙΓΑΙΟΥ 109 ΝΕΑ ΣΜΥΡΝΗ, 210.9355996 www.proodos.gr 1 Ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΕΚΦΡΑΣΗ ΕΚΘΕΣΗ Β ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΥΡΙΑΚΗ 6 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

Πρωινό γεύμα και υγιεινή σώματος στην τουαλέτα.

Πρωινό γεύμα και υγιεινή σώματος στην τουαλέτα. Προσέλευση νηπίων και αυθόρμητες δραστηριότητες στις οργανωμένες γωνιές της τάξης. Το ελεύθερο παιχνίδι είτε ατομικό,είτε ομαδικό σε ελκυστικά οργανωμένες γωνιές επιτρέπει στα παιδιά να χρησιμοποιούν δημιουργικά

Διαβάστε περισσότερα

Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο

Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο Χωρίς αµφιβολία οι αρχαίοι Έλληνες στοχαστές, ποιητές και φιλόσοφοι πρώτοι έχουν αναπτύξει τις αξίες πάνω στις οποίες θεµελιώνεται η Ευρωπαϊκή

Διαβάστε περισσότερα

ΠΩΣ ΕΡΩΤΕΥΟΝΤΑΙ ΣΤΗ ΒΕΡΟΝΑ; Μικρός οδηγός για δραστηριότητες μελέτης κινηματογραφικών μεταφορών από θεατρικά έργα του Σαίξπηρ

ΠΩΣ ΕΡΩΤΕΥΟΝΤΑΙ ΣΤΗ ΒΕΡΟΝΑ; Μικρός οδηγός για δραστηριότητες μελέτης κινηματογραφικών μεταφορών από θεατρικά έργα του Σαίξπηρ ΠΩΣ ΕΡΩΤΕΥΟΝΤΑΙ ΣΤΗ ΒΕΡΟΝΑ; Μικρός οδηγός για δραστηριότητες μελέτης κινηματογραφικών μεταφορών από θεατρικά έργα του Σαίξπηρ αρχική εκδοχή: Θεοδωρίδης Μ. (2006), «Πώς ερωτεύονται στη Βερόνα; σκέψεις για

Διαβάστε περισσότερα

Η Διεθνής Σύμβαση για τα Δικαιώματα. του Παιδιού. με απλά λόγια

Η Διεθνής Σύμβαση για τα Δικαιώματα. του Παιδιού. με απλά λόγια Η Διεθνής Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού με απλά λόγια Όλα τα παιδιά έχουν δικαιώματα που προβλέπονται από νόμους και διεθνείς συμβάσεις. Το σημαντικότερο κείμενο για τα δικαιώματα των παιδιών,

Διαβάστε περισσότερα

ηµιουργική Ψυχολογική Γραφή

ηµιουργική Ψυχολογική Γραφή ηµιουργική Ψυχολογική Γραφή Ζωντανά βιβλία, της Ιωάννας Ν. Τριπερίνα, Ψυχολόγου, MSc, µε ιστορίες που µάς δίνουν το έναυσµα να τις βιώσουµε, δραµατοποιήσουµε, συζητήσουµε, διαβάσουµε, ώστε να µάθουµε και

Διαβάστε περισσότερα

Τι σηµαίνει πρόσφυγας και ποια τα δικαιώµατα του Γ Γυµνασίου Γ Λυκείου

Τι σηµαίνει πρόσφυγας και ποια τα δικαιώµατα του Γ Γυµνασίου Γ Λυκείου Σχέδιο Μαθήµατος Τι σηµαίνει πρόσφυγας και ποια τα δικαιώµατα του Γ Γυµνασίου Γ Λυκείου Σκοπιµότητα Πρόσφυγας δεν είναι απλώς κάθε ξένος που ζητά να µείνει στη χώρα µας, αλλά ένας από τους πιο ευάλωτους,

Διαβάστε περισσότερα

Σχέδιο Δράσης Φτώχεια και Εργασία: Μια ολοκληρωμένη προσέγγιση διερεύνησης και άμβλυνσης του φαινομένου

Σχέδιο Δράσης Φτώχεια και Εργασία: Μια ολοκληρωμένη προσέγγιση διερεύνησης και άμβλυνσης του φαινομένου Σχέδιο Δράσης Φτώχεια και Εργασία: Μια ολοκληρωμένη προσέγγιση διερεύνησης και άμβλυνσης του φαινομένου Ένα πρόβλημα που μας αφορά όλους Το φαινόμενο της φτώχειας παραμένει κυρίαρχο στις σύγχρονες κοινωνίες

Διαβάστε περισσότερα

Τα βιβλία θα τα βρείτε στο βιβλιοπωλείο: Βιβλία γνώσεων και δραστηριοτήτων ΣΦΡΑΓΙΔΑ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟΥ

Τα βιβλία θα τα βρείτε στο βιβλιοπωλείο: Βιβλία γνώσεων και δραστηριοτήτων ΣΦΡΑΓΙΔΑ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟΥ Τα βιβλία θα τα βρείτε στο βιβλιοπωλείο: Βιβλία γνώσεων και δραστηριοτήτων ΣΦΡΑΓΙΔΑ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟΥ Συντονισμός χεριού-ματιού Βοηθούν στην ανάπτυξη των κινητικών δεξιοτήτων του παιδιού. Παίζω με τους κύβους

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Εισαγωγή Ενεργός συμμετοχή Κοινωνική αλληλεπίδραση Δραστηριότητες που έχουν νόημα Σύνδεση των νέων πληροφοριών με τις προϋπάρχουσες γνώσεις Χρήση στρατηγικών Ανάπτυξη της αυτορρύθμισης και εσωτερική σκέψη

Διαβάστε περισσότερα

Διακήρυξη. των Δικαιωμάτων. και Ευθυνών. των Εθελοντών ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΡΟΕΔΡΙΑ ΚΑΙ ΠΡΟΕΔΡΙΚΟ ΜΕΓΑΡΟ

Διακήρυξη. των Δικαιωμάτων. και Ευθυνών. των Εθελοντών ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΡΟΕΔΡΙΑ ΚΑΙ ΠΡΟΕΔΡΙΚΟ ΜΕΓΑΡΟ ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΡΟΕΔΡΙΑ ΚΑΙ ΠΡΟΕΔΡΙΚΟ ΜΕΓΑΡΟ ΓΡΑΦΕΙΟ ΕΠΙΤΡΟΠΟΥ ΕΘΕΛΟΝΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΜΗ ΚΥΒΕΡΝΗΤΙΚΩΝ ΟΡΓΑΝΩΣΕΩΝ Διακήρυξη των Δικαιωμάτων και Ευθυνών των Εθελοντών Συμμετέχω Διαμορφώνω Συμμετέχω Έχω ρόλο

Διαβάστε περισσότερα

Κύκλος ικαιωµάτων του Ανθρώπου ΣΥΝΟΨΗ ΘΕΣΕΩΝ ΤΟΥ ΣΥΝΗΓΟΡΟΥ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ ΑΠΟΤΕΦΡΩΣΗ ΝΕΚΡΩΝ. Αναφορά υπ αρ. πρωτ. 13189/13.12.1999, πόρισµα της 24.4.

Κύκλος ικαιωµάτων του Ανθρώπου ΣΥΝΟΨΗ ΘΕΣΕΩΝ ΤΟΥ ΣΥΝΗΓΟΡΟΥ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ ΑΠΟΤΕΦΡΩΣΗ ΝΕΚΡΩΝ. Αναφορά υπ αρ. πρωτ. 13189/13.12.1999, πόρισµα της 24.4. Κύκλος ικαιωµάτων του Ανθρώπου ΣΥΝΟΨΗ ΘΕΣΕΩΝ ΤΟΥ ΣΥΝΗΓΟΡΟΥ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ ΑΠΟΤΕΦΡΩΣΗ ΝΕΚΡΩΝ Αναφορά υπ αρ. πρωτ. 13189/13.12.1999, πόρισµα της 24.4.2000 Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη: Χειριστής: Γιώργος Καµίνης

Διαβάστε περισσότερα

Επαγγελµατικές επιλογές: Αποφασίζουν διαφορετικά µαθητές και µαθήτριες

Επαγγελµατικές επιλογές: Αποφασίζουν διαφορετικά µαθητές και µαθήτριες Επαγγελµατικές επιλογές: Αποφασίζουν διαφορετικά µαθητές και µαθήτριες Πηγή: http://www.rc.auth.gr/analekta/articles/4.4.doc Ο παράγοντας φύλο επιδρά στο επάγγελµα που ονειρεύονται αγόρια και κορίτσια

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Το να είσαι γονιός δεν είναι εύκολο πράγμα. Δεν υπάρχει ευκαιρία για πρόβα, δεν υπάρχουν σχολεία. Το μόνο που κουβαλάμε

Διαβάστε περισσότερα

Γνώση του εαυτού μας

Γνώση του εαυτού μας Γνώση του εαυτού μας Self awareness Η αυτογνωσία αναφέρεται σε: Συναισθήματα Σκέψεις Ενδιαφέροντα Ισχυρά & αδύνατα σημεία Αξίες Ικανότητες Στόχους Δεξιότητες Προτιμητέο στιλ επικοινωνίας 1 Γνώση του εαυτού

Διαβάστε περισσότερα

AQUA 2010 Εκπαιδευτικά προγράµµατα Αναπτυξιακής Εκπαίδευσης για τις Κλιµατικές Αλλαγές και τη Φτώχεια ήµητρα Ντιρογιάννη Υπεύθυνη Αναπτυξιακής

AQUA 2010 Εκπαιδευτικά προγράµµατα Αναπτυξιακής Εκπαίδευσης για τις Κλιµατικές Αλλαγές και τη Φτώχεια ήµητρα Ντιρογιάννη Υπεύθυνη Αναπτυξιακής AQUA 2010 Εκπαιδευτικά προγράµµατα Αναπτυξιακής Εκπαίδευσης για τις Κλιµατικές Αλλαγές και τη Φτώχεια ήµητρα Ντιρογιάννη Υπεύθυνη Αναπτυξιακής Εκπαίδευσης H ActionAid είναι ένας διεθνής αναπτυξιακός οργανισµός

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ β. φιλιας, μ. κουρουκλη γ. ρουσσης, κ. κασιματη λ. μουσουρου, α. παπαριζος ε. χατζηκωνσταντη μ. πετρονωτη, γ. βαρσος φ. τσαλικογλου-κωστοπουλου ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Διαβάστε περισσότερα

888 ΧΡΟΝΙΑ. Πρόγραμμα Κοινωνικής Υπηρεσίας 2013-2014. χεν θεσσαλονίκης ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

888 ΧΡΟΝΙΑ. Πρόγραμμα Κοινωνικής Υπηρεσίας 2013-2014. χεν θεσσαλονίκης ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Πρόγραμμα Κοινωνικής Υπηρεσίας 2013-2014 888 ΧΡΟΝΙΑ ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ χεν θεσσαλονίκης Μητροπόλεως 18 546 24 Θεσσαλονίκη Τηλ.: 2310-276 144 Fax: 2310 276 144 E-mail: xenthesalonikis1@windowslive.com

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1. ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ HMEΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΤΡΙΤΗ 21 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΗΜΕΡΗΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Κώδικας Συμπεριφοράς της εταιρίας SCA

Κώδικας Συμπεριφοράς της εταιρίας SCA Κώδικας Συμπεριφοράς της εταιρίας SCA Κώδικας Συμπεριφοράς της εταιρίας SCA Η SCA δεσμεύεται για τη δημιουργία αξιών για τους υπαλλήλους, τους πελάτες, τους καταναλωτές, τους μετόχους καθώς και για τους

Διαβάστε περισσότερα

( μαθήτρια Γ γυμνασίου) ***

( μαθήτρια Γ γυμνασίου) *** «...Η γλωσσομάθεια στις μέρες μας είναι απαραίτητη. Τα άτομα με επαρκή γνώση μιας ξένης γλώσσας έχουν τη δυνατότητα να είναι αποτελεσματικότεροι στις σπουδές τους, αφού μπορούν ψάχνοντας σε ξένες βιβλιογραφίες

Διαβάστε περισσότερα

και ρατσιστές και εθνικιστές;

και ρατσιστές και εθνικιστές; και ρατσιστές και εθνικιστές; 1 Και ρατσιστές και εθνικιστές; Πως αντιµετωπίζουµε οι Έλληνες τη διαφορετικότητα των ανθρώπων και των φυλών; Θα προτιµούσαµε να µην δεχόταν η Ελλάδα οικονοµικούς µετανάστες;

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση γραπτού λόγου

Κατανόηση γραπτού λόγου Κατανόηση γραπτού λόγου Επίπεδο Γ Τρίτη διδακτική πρόταση Πονοκέφαλος και θυμός Ενδεικτική διάρκεια: Ομάδα-στόχος: Διδακτικός στόχος: 1 διδακτική ώρα ενήλικες κατανόηση της δομής του κειμένου και δείκτες

Διαβάστε περισσότερα

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α.

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. Θέµατα & Ασκήσεις από: www.arnos.gr 2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22 ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σύµφωνα µε τη θεωρία του εµπειρισµού

Διαβάστε περισσότερα

Πολύ περισσότερα από ένα απλό φροντιστήριο! σ. 1

Πολύ περισσότερα από ένα απλό φροντιστήριο! σ. 1 ΚΕΙΜΕΝΟ Η Δημοκρατία στην εποχή της παγκόσμιας ανομίας Θα αρχίσω από μιαν αναδρομή. Οι έννοιες του «Λαού» και της «Κοινωνίας» δεν είναι ούτε διϊστορικές ούτε αυτονόητες. Αποκρυσταλλώθηκαν από τη νεωτερική

Διαβάστε περισσότερα

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑΚΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑΚΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑΚΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2014 HMEΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΗΜΕΡΗΣΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Ισότητα Ισοµισθία στοχώροεργασίας. Μάρτιος 2010

Ισότητα Ισοµισθία στοχώροεργασίας. Μάρτιος 2010 Ισότητα Ισοµισθία στοχώροεργασίας Μάρτιος 2010 Περιεχόµενα Ταυτότητα έρευνας 4 Συµπεράσµατα 5 Συνοπτικά αποτελέσµατα Μέρος Α: Απόψεις εργαζοµένων 10 1. Γενικά χαρακτηριστικά εταιρείας 11 Προφίλ εργατικού

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Συνεργάζομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι Συνεργασία 2. Γιατί χρειάζεται

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ www.romvos.edu.gr ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α1) Ο συγγραφέας αναφέρεται στην απαράµιλλη οµορφιά της Ελλάδας, καθώς επίσης και στον κίνδυνο καταστροφής της εξαιτίας του τουρισµού. Επισηµαίνει

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ Πρόγραμμα σπουδών του AGnovel Περιεχόμενο και Δεξιότητες πίσω από την ιστορία το έργου AGnovel

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ Πρόγραμμα σπουδών του AGnovel Περιεχόμενο και Δεξιότητες πίσω από την ιστορία το έργου AGnovel Advanced Interactive Graphic Novels on Mobile Touchscreen Devices ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ Πρόγραμμα σπουδών του AGnovel Περιεχόμενο και Δεξιότητες πίσω από την ιστορία το έργου AGnovel (ΠΑΡΑΔΟΤΕΟ ΝΟ 23) Τίτλος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝ/ΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝ/ΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝ/ΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΕΡΓΑΣΙΑ 6 η : ΤΟ ΙΚΑΙΩΜΑ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ Ι ΙΩΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΤΗΝ ΕΝΝΟΜΗ ΣΧΕΣΗ ΤΗΣ ΗΜΟΣΙΟΤΗΤΑΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ:

Διαβάστε περισσότερα

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Γιατί η Ρομποτική στην Εκπαίδευση; A) Τα παιδιά όταν σχεδιάζουν, κατασκευάζουν και προγραμματίζουν ρομπότ έχουν την ευκαιρία να μάθουν παίζοντας και να αναπτύξουν δεξιότητες Η

Διαβάστε περισσότερα

Το Αρνητικό στην Ψυχανάλυση

Το Αρνητικό στην Ψυχανάλυση Το Αρνητικό στην Ψυχανάλυση Εργασία στο πλαίσιο του Προγράμματος «Εισαγωγική Εκπαίδευση στην Ψυχαναλυτική Πράξη» ΕΠΕΚΕΙΝΑ Επιμέλεια: Αφροδίτη Στυλιαρά ψυχολόγος - Αγγελική Καραγιάννη ψυχολόγος. Εποπτεία:

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ο ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΩΝ ΝΑΡΚΩΤΙΚΩΝ. 5.1 Εισαγωγή

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ο ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΩΝ ΝΑΡΚΩΤΙΚΩΝ. 5.1 Εισαγωγή ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ο ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΩΝ ΝΑΡΚΩΤΙΚΩΝ 5.1 Εισαγωγή Στην ενότητα αυτήν θα παρουσιάσουµε µία αναλυτική περιγραφή της γνώµης των Ευρωπαίων πολιτών σχετικά µε τα ναρκωτικά. Καθώς είναι γνωστό, στις µέρες

Διαβάστε περισσότερα

Β06Σ03 ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ

Β06Σ03 ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Β06Σ03 ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ Ενότητα 2: Επαγωγική-περιγραφική στατιστική, παραµετρικές

Διαβάστε περισσότερα

Pos matome Griko: Το εκπαιδευτικό υλικό. Β Επίπεδο για ενηλίκους. Μαριάννα Κατσογιάννου, Γλωσσολόγος, Καθηγήτρια, Παν/μιο Κύπρου

Pos matome Griko: Το εκπαιδευτικό υλικό. Β Επίπεδο για ενηλίκους. Μαριάννα Κατσογιάννου, Γλωσσολόγος, Καθηγήτρια, Παν/μιο Κύπρου Pos matome Griko: Το εκπαιδευτικό υλικό. Β Επίπεδο για ενηλίκους Μαριάννα Κατσογιάννου, Γλωσσολόγος, Καθηγήτρια, Παν/μιο Κύπρου Χαιρετίζοντας την σημερινή εκδήλωση εκ μέρους του Πανεπιστημίου Κύπρου, θα

Διαβάστε περισσότερα

Η Προκήρυξη. Υπάρχει ένα Νέο Μήνυμα του Θεού στον Κόσμο. Προέρχεται από τον Δημιουργό όλης της ζωής.

Η Προκήρυξη. Υπάρχει ένα Νέο Μήνυμα του Θεού στον Κόσμο. Προέρχεται από τον Δημιουργό όλης της ζωής. Η Προκήρυξη Όπως αποκαλύφτηκε στον Μάρσαλ Βιάν Σάμμερς στης 15 Φεβρουαρίου 2007 στο Μπόλντερ, Κολοράντο, ΗΠΑ Υπάρχει ένα Νέο Μήνυμα του Θεού στον Κόσμο. Προέρχεται από τον Δημιουργό όλης της ζωής. Έχει

Διαβάστε περισσότερα

Από το 0 μέχρι τη συγγραφή ενός σεναρίου μυθοπλασίας. (βιωματικό εργαστήρι) Βασισμένο σε μια ιδέα του Γιώργου Αποστολίδη

Από το 0 μέχρι τη συγγραφή ενός σεναρίου μυθοπλασίας. (βιωματικό εργαστήρι) Βασισμένο σε μια ιδέα του Γιώργου Αποστολίδη Από το 0 μέχρι τη συγγραφή ενός σεναρίου μυθοπλασίας (βιωματικό εργαστήρι) Βασισμένο σε μια ιδέα του Γιώργου Αποστολίδη Περιγραφή εργαστηρίου Οι ιστορίες είναι γεγονότα ζωής ή του μυαλού ή μήπως απλώς

Διαβάστε περισσότερα

Παρά τις προόδους των παιδιών στην ανάπτυξη της γλώσσας (δηλ. τη γλωσσική ικανότητα ή τη γνώση γραµµατικής,φωνολογίας και εν µέρει και λεξιλογίου )

Παρά τις προόδους των παιδιών στην ανάπτυξη της γλώσσας (δηλ. τη γλωσσική ικανότητα ή τη γνώση γραµµατικής,φωνολογίας και εν µέρει και λεξιλογίου ) ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΕΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΕΣ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ Παρά τις προόδους των παιδιών στην ανάπτυξη της γλώσσας (δηλ. τη γλωσσική ικανότητα ή τη γνώση γραµµατικής,φωνολογίας και εν µέρει και λεξιλογίου ) Τα παιδιά αντιµετωπίζουν

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Το μάθημα της Θεατρικής Αγωγής θα διδάσκεται από φέτος στην Ε και Στ Δημοτικού. Πρόκειται για μάθημα βιωματικού χαρακτήρα, με κύριο

Διαβάστε περισσότερα

Έρευνα: Γνώσεις και στάσεις των μαθητών/τριών του Λυκείου Αγίου Γεωργίου Λακατάμειας σχετικά με την σεξουαλική και αναπαραγωγική τους υγεία.

Έρευνα: Γνώσεις και στάσεις των μαθητών/τριών του Λυκείου Αγίου Γεωργίου Λακατάμειας σχετικά με την σεξουαλική και αναπαραγωγική τους υγεία. Έρευνα: Γνώσεις και στάσεις των μαθητών/τριών του Λυκείου Αγίου Γεωργίου Λακατάμειας σχετικά με την σεξουαλική και αναπαραγωγική τους υγεία. Οικογενειακή Αγωγή Ι Σχολική Χρονιά: 2007 2008 Καθηγήτρια Οικιακής

Διαβάστε περισσότερα

ΡΑΤΣΙΣΜΟΣ - ΞΕΝΟΦΟΒΙΑ

ΡΑΤΣΙΣΜΟΣ - ΞΕΝΟΦΟΒΙΑ ΡΑΤΣΙΣΜΟΣ - ΞΕΝΟΦΟΒΙΑ 2 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ Μάθημα : «ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ & ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ» Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Η έρευνα πραγματοποιήθηκε από τους μαθητές του 2 ου Γυμνασίου Μυτιλήνης με την καθοδήγηση της

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 Στο σημείο αυτό του οδοιπορικού γνωριμίας με τις διάφορες μεθόδους αυτογνωσίας θα συναντήσουμε την Αστρολογία και θα μιλήσουμε για αυτή. Θα ερευνήσουμε δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

Κωνσταντοπούλου Χριστιάνα, 2009, Κοινωνιολογία της «Καθημερινότητας»: Εισαγωγή στην Κοινωνιολογία της Καθημερινής Ζωής, Αθήνα, Εκδόσεις Παπαζήσης.

Κωνσταντοπούλου Χριστιάνα, 2009, Κοινωνιολογία της «Καθημερινότητας»: Εισαγωγή στην Κοινωνιολογία της Καθημερινής Ζωής, Αθήνα, Εκδόσεις Παπαζήσης. Κωνσταντοπούλου Χριστιάνα, 2009, Κοινωνιολογία της «Καθημερινότητας»: Εισαγωγή στην Κοινωνιολογία της Καθημερινής Ζωής, Αθήνα, Εκδόσεις Παπαζήσης. Το βιβλίο της Καθηγήτριας Κοινωνιολογίας, Χριστιάνας Κωνσταντοπούλου,

Διαβάστε περισσότερα