ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΤΖΕΛΕΠΗ ΙΑΤΡΟΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΤΖΕΛΕΠΗ ΙΑΤΡΟΣ"

Transcript

1 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ, ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΑΝΑΤΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΛΟΓΙΑΣ-ΕΜΒΡΥΟΛΟΓΙΑΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ «ΒΑΣΙΚΕΣ ΙΑΤΡΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ» ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΜΟΡΙΑΚΗ ΑΝΑΤΟΜΙΚΗ MΟΡΦΟΛΟΓΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΔΙΑΝΤΙΔΡΑΣΗΣ ΕΠΙΘΗΛΙΟΥ-ΜΙΚΡΟΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΚΑΡΚΙΝΟΓΕΝΕΣΗ ΣΤΟ ΠΑΧΥ ΕΝΤΕΡΟ, ΜΕ ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΩΝ ΧΗΜΕΙΟΠΡΟΛΗΨΗΣ ΚΑΙ ΕΞΑΤΟΜΙΚΕΥΜΕΝΗΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΤΖΕΛΕΠΗ ΙΑΤΡΟΣ Επιβλέπουσα: Γεωργία Σωτηροπούλου-Μπονίκου, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Πάτρα, Οκτώβριος 2008

2 2

3 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ, ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΑΝΑΤΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΛΟΓΙΑΣ-ΕΜΒΡΥΟΛΟΓΙΑΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ «ΒΑΣΙΚΕΣ ΙΑΤΡΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ» ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΜΟΡΙΑΚΗ ΑΝΑΤΟΜΙΚΗ MΟΡΦΟΛΟΓΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΔΙΑΝΤΙΔΡΑΣΗΣ ΕΠΙΘΗΛΙΟΥ-ΜΙΚΡΟΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΚΑΡΚΙΝΟΓΕΝΕΣΗ ΣΤΟ ΠΑΧΥ ΕΝΤΕΡΟ, ΜΕ ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΩΝ ΧΗΜΕΙΟΠΡΟΛΗΨΗΣ ΚΑΙ ΕΞΑΤΟΜΙΚΕΥΜΕΝΗΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΤΖΕΛΕΠΗ ΙΑΤΡΟΣ Επιβλέπουσα: Γεωργία Σωτηροπούλου-Μπονίκου, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Πάτρα, Οκτώβριος

4 4

5 ΤΡΙΜΕΛΗΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Γεωργία Σωτηροπούλου-Μπονίκου Αναπληρώτρια καθηγήτρια Ανατομίας και Ιστολογίας-Εμβρυολογίας Επιβλέπουσα Καθηγήτρια Μαρία Μελαχροινού Αναπληρώτρια Kαθηγήτρια Παθολογικής Ανατομικής Μέλος Τριμελούς Συμβουλευτικής Επιτροπής, Χαράλαμπος Καλόφωνος Αναπληρωτής Καθηγητής Παθολογίας-Ογκολογίας Μέλος Τριμελούς Συμβουλευτικής Επιτροπής 5

6 6

7 ΕΠΤΑΜΕΛΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Γεωργία Σωτηροπούλου-Μπονίκου Αναπληρώτρια Kαθηγήτρια Ανατομίας και Ιστολογίας-Εμβρυολογίας Επιβλέπουσα Καθηγήτρια Μαρία Μελαχροινού Αναπληρώτρια Kαθηγήτρια Παθολογικής Ανατομικής Μέλος Τριμελούς Συμβουλευτικής Επιτροπής, Χαράλαμπος Καλόφωνος Αναπληρωτής Καθηγητής Παθολογίας-Ογκολογίας Μέλος Τριμελούς Συμβουλευτικής Επιτροπής Χρυσούλα Σκόπα, Καθηγήτρια Παθολογικής Ανατομικής Μέλος Επταμελούς Εξεταστικής Επιτροπής Χριστόδουλος Φλωρδέλλης, Καθηγητής Φαρμακολογίας Μέλος Επταμελούς Εξεταστικής Επιτροπής Ευάγγελος Τζωρακοελευθεράκης, Καθηγητής Χειρουργικής Μέλος Επταμελούς Εξεταστικής Επιτροπής Ελένη Κουρέα, Λέκτορας Παθολογικής Ανατομικής Μέλος Επταμελούς Εξεταστικής Επιτροπής 7

8 Ανακοινώσεις V Tzelepi, Z Kefalopoulou, P Grivas, H Kalofonos, M Melachrinou, G Sotiropoulou- Bonikou. Estrogen dependent signaling in cancer microenviroment: ERβ, AIB-1 and TIF-2 are upregulated in myofibroblasts contributing to colorectal carcinogenesis. XXVII International Congress of the International Academy of Pathology October 12 17, 2008, Athens, Greece Histopathology 53:167,

9 Πρόλογος Το καρκίνωμα του παχέος εντέρου αποτελεί σημαντική αιτία νοσηρότητας και θνητότητας στις ανεπτυγμένες χώρες, ενώ η συχνότητα του αυξάνεται τα τελευταία χρόνια και στις αναπτυσσόμενες χώρες. Προγράμματα ελέγχου του πληθυσμού με ενδοσκοπικό έλεγχο επιτρέπουν τη διάγνωση προκαρκινικών καταστάσεων και νεοπλασμάτων σε πρώιμο στάδιο. Επομένως, το καρκίνωμα του παχέος εντέρου αποτελεί ένα πρόσφορο έδαφος για την εφαρμογή στρατηγικών χημειοπρόληψης. Πράγματι, ουσίες, όπως η ασπιρίνη και τα μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη φάρμακα, έχουν χρησιμοποιηθεί για την καταστολή ανάπτυξης αδενωμάτων και την πρόληψη του καρκίνου του παχέος εντέρου με κάποια ελπιδοφόρα αποτελέσματα. Πολλαπλές ενδείξεις υποστηρίζουν ένα σημαντικό ρόλο των οιστρογόνων στην καταστολή της καρκινογένεσης στο παχύ έντερο. Η διαλεύκανση της in situ έκφρασης κομβικών μορίων του μονοπατιού σηματοδότησης των οιστρογονικών υποδοχέων στο μικροπεριβάλλον των καρκινωμάτων, υπό το φάσμα των πολύπλοκων αλληλεπιδράσεων μεταξύ επιθηλιακών κυττάρων και κυττάρων του στρώματος, θα αποτελέσει σημαντικό βήμα στην κατανόηση του ρόλου των οιστρογόνων στην ανάπτυξη και εξέλιξη των καρκινωμάτων του παχέος εντέρου. Η εκπόνηση της παρούσας διατριβής θα ήταν αδύνατη χωρίς την πολύτιμη συμβολή καταξιωμένων δασκάλων και συναδέλφων. Θα ήθελα να εκφράσω τη βαθειά ευγνωμοσύνη μου στην Επιβλέπουσα της παρούσας διατριβής, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ανατομικής και Ιστολογίας- Εμβρυολογίας κ. Γεωργία Σωτηροπούλου-Μπονίκου. Η βοήθεια της στην έμπνευση του θέματος και το σχεδιασμό του πειραματικού πρωτοκόλλου ήταν πολύτιμη. Ήταν πάντα δίπλα μου στην αντιμετώπιση των όποιων δυσκολιών, ενώ με το ανήσυχο επιστημονικό της πνεύμα βρισκόταν πάντα στην πρώτη γραμμή των επιστημονικών 9

10 εξελίξεων και μου άνοιξε νέους ορίζοντες στη συστημική προσέγγιση της έρευνας και ερμηνεία των αποτελεσμάτων. Επίσης, θα ήθελα να ευχαριστήσω την Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Παθολογικής Ανατομικής κ. Μαρία Μελαχροινού για τις πολύτιμες συμβουλές και παρατηρήσεις της αλλά και για το σπουδαίο εκπαιδευτικό της έργο από τα φοιτητικά μου χρόνια έως και την ειδίκευση μου στην Παθολογική Ανατομική. Ευχαριστώ τον Αναπληρωτή Καθηγητή Ογκολογίας-Παθολογίας κ. Χαράλαμπο Καλόφωνο για την πολύτιμη προσφορά στην πρόσβαση του ιστορικού των ασθενών του Ογκολογικού Τμήματος και την κάλυψη των οικονομικών απαιτήσεων της μελέτης. Επίσης, θα ήθελα να ευχαριστήσω δύο πολύτιμους και ιδιαίτερα αξιόλογους συναδέλφους και φίλους, τον κ. Πέτρο Γρίβα και την κ. Ζηνοβία Κεφαλοπούλου. Προσέφεραν πολύτιμη βοήθεια ακόμα και σε περιόδους ιδιαίτερα απαιτητικές για τους ίδιους, ενώ οι εποικοδομητικές συζητήσεις μας βοήθησαν την σε βάθος ερμηνεία των αποτελεσμάτων. Ένα μεγάλο ευχαριστώ οφείλω και στην παρασκευάστρια του Εργαστηρίου Παθολογικής Ανατομικής κ. Μαρία Ρουμελιώτη, η οποία παρά το φορτωμένο καθημερινό της πρόγραμμα προσέφερε ουσιαστική βοήθεια στην εκπαίδευση μου στην ανοσοϊστοχημική τεχνική. Με τη μεγάλη εμπειρία της στον τομέα της ανοσοϊστοχημείας συντέλεσε στην ανεύρεση λύσεων για προβλήματα τεχνικής φύσεως. Επίσης, στο σύντροφο μου και συνάδελφο Φώτη Σαμψώνα οφείλω μεγάλη ευγνωμοσύνη για την αμέριστη κατανόηση και στήριξη. Τέλος θα ήθελα να ευχαριστήσω από τα βάθη της καρδιάς μου την οικογένεια μου για την αμέριστη συμπαράσταση που μου προσέφεραν όχι μόνο κατά το δύσκολο 10

11 χρονικό διάστημα εκπόνησης της διατριβής αλλά και σε όλη την πορεία μου μέχρι τώρα. 11

12 12

13 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος 9 Εισαγωγή 17 Γενικό Μέρος 29 Κεφάλαιο 1. Φυσιολογικό Παχύ Έντερο 31 Ι. ΕΜΒΡΥΟΛΟΓΙΑ ΠΑΧΕΟΣ ΕΝΤΕΡΟΥ 31 ΙΙ. ΜΑΚΡΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΤΟΜΙΚΗ ΠΑΧΕΟΣ ΕΝΤΕΡΟΥ 33 ΙΙΙ. ΜΙΚΡΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΤΟΜΙΚΗ ΠΑΧΕΟΣ ΕΝΤΕΡΟΥ 35 Κεφάλαιο 2. Καρκίνος Παχέος Εντέρου 41 Ι. ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ 41 ΙΙ. O ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΟΡΜΟΝΩΝ ΣΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ ΤΟΥ ΠΑΧΕΟΣ ΕΝΤΕΡΟΥ 43 ΙΙΙ. ΚΛΙΝΙΚΟΠΑΘΟΛΟΓΟΑΝΑΤΟΜΙΚΑ 49 ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΠΑΧΕΟΣ ΕΝΤΕΡΟΥ ΙV. ΣΤΑΔΙΟΠΟΙΗΣΗ 52 V. ΠΡΟΔΡΟΜΕΣ ΑΛΛΟΙΩΣΕΙΣ ΚΑΡΚΙΝΟΥ 57 ΠΑΧΕΟΣ ΕΝΤΕΡΟΥ Κεφάλαιο 3. Ρόλος του Μικροπεριβάλλοντος στον Καρκίνο 63 I. ΚΑΡΚΙΝΙΚΑ ΚΥΤΤΑΡΑ ΚΑΙ ΜΙΚΡΟΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ: 63 ΦΙΛΟΙ Η ΕΧΘΡΟΙ? ΙΙ. ΜΥΟΪΝΟΒΛΑΣΤΕΣ 73 ΙΙΙ. ΜΥΟΪΝΟΒΛΑΣΤΕΣ ΣΤΟ ΠΑΧΥ ΕΝΤΕΡΟ 88 Κεφάλαιο 4. Οιστρογονικοί Υποδοχείς 93 Ι. ΓΕΝΙΚΑ 93 13

14 II. ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΟΙΣΤΡΟΓΟΝΙΚΩΝ 107 ΥΠΟΔΟΧΕΩΝ ΣΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ ΙΙΙ. ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΟΙΣΤΡΟΓΟΝΙΚΩΝ ΥΠΟΔΟΧΕΩΝ 111 ΣΤΟ ΠΑΧΥ ΕΝΤΕΡΟ ΙV. ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΟΙΣΤΡΟΓΟΝΩΝ 117 ΣΕ ΚΥΤΤΑΡΑ ΤΟΥ ΜΙΚΡΟΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΣΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ Κεφάλαιο 5. Συν-ρυθμιστικοί Παράγοντες της μεταγραφής 123 Ι. ΜΙΚΡΑ ΜΟΡΙΑ ΜΕ ΜΕΓΑΛΗ ΔΡΑΣΗ 123 ΙΙ. ΣΥΝ-ΕΝΕΡΓΟΠΟΙΗΤΕΣ ΤΩΝ ΥΠΟΔΟΧΕΩΝ 130 ΣΤΕΡΟΕΙΔΩΝ ΟΡΜΟΝΩΝ ΙΙΙ. PELP-1/MNAR 143 ΙV. ΣΥΝ-ΚΑΤΑΣΤΟΛΕΙΣ 150 Κεφάλαιο 6. Stem κύτταρα 157 Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΑ STEM ΚΥΤΤΑΡΑ 157 ΙΙ.ΑΛΔΕΫΔΙΚΗ ΔΕΫΔΡΟΓΕΝΑΣΗ 164 Κεφάλαιο 7. Θεραπευτικές προοπτικές 177 Ι ΧΗΜΕΙΟΠΡΟΦΥΛΑΞΗ 177 ΙΙ. ΕΞΑΤΟΜΙΚΕΥΜΕΝΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ 179 III. ΣΤΟΧΕΥΟΝΤΑΣ ΤΟ ΜΙΚΡΟΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ 182 Ειδικό Μέρος 191 Σκοπός 193 Κεφάλαιο 8.ΥΛΙΚΟ-ΜΕΘΟΔΟΣ-ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ 195 Ι. ΥΛΙΚΟ 195 ΙΙ ΜΕΘΟΔΟΣ 198 ΙIΙ. ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΑΝΟΣΟΧΡΩΣΕΩΝ

15 ΙV. ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ 207 Κεφάλαιο 9. Αποτελέσματα: ER και συν-ρυθμιστές 209 Ι ERα 209 ΙΙ.ERβ 211 ΙΙΙ. ΑΙΒ ΙV. TIF IV. PELP VI. NCoR 238 VI. ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ ΜΕΤΑΞΥ ΤΩΝ ΔΕΙΚΤΩΝ 245 VIII. ΑΝΑΛΥΣΗ ΕΠΙΒΙΩΣΗΣ 246 Κεφάλαιο 10. Αποτελέσματα: ALDH1 253 Κεφάλαιο 11. Συζήτηση 267 Ι. ERβ ΚΑΙ ΣΥΝ-ΡΥΘΜΙΣΤΕΣ ΤΗΣ ΜΕΤΑΓΡΑΦΗΣ 267 ΙΙ.ALDH1 282 ΙΙΙ. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ 289 Κεφάλαιο 10. Προοπτικές 291 Περίληψη 295 Summary 299 Παραρτήματα 303 Ι. Έκφραση των δεικτών σε μυοϊνοβλάστες καρκινωμάτων 303 ΙΙ. Έκφραση των δεικτών σε επιθηλιακά κύτταρα καρκινωμάτων 307 ΙΙΙ. Γραφήματα έκφρασης των δεικτών σε 311 φυσιολογικό βλεννογόνο αδενώματα και καρκινώματα Βιβλιογραφία

16 16

17 Εισαγωγή Η πρόοδος της σύγχρονης βιολογίας έχει επιτρέψει την ανάλυση των μοριακών συστατικών της ζωής. Ωστόσο, πρόκληση παραμένει η κατανόηση της λειτουργίας του οργανισμού με απώτερο στόχο την κατανόηση της δυσλειτουργίας αυτού. Η συστημική προσέγγιση γεφυρώνει το χάσμα ανάμεσα στα μόρια και τη φυσιολογία, αποτελεί ένα νέο κλάδο της βιολογίας, τη Βιολογία των Συστημάτων (Systems Biology) και βασίζεται στην παραδοχή ότι η λειτουργία ενός οργανισμού δεν είναι δυνατό να αποσαφηνιστεί μελετώντας μόνο τα μοριακά συστατικά του ακόμα και αν μελετηθούν όλα τα μόρια που τον απαρτίζουν (Lemberger 2007, Bruggeman and Westerhoff 2006). Επομένως, κάθε μόριο που εξετάζεται δεν θα πρέπει να μελετάται αυτόνομα, αλλά μέσα στο περιβάλλον, το οποίο βρίσκεται συμμετέχοντας σε πολύπλοκα μοριακά δίκτυα. Η παρουσία δικτύων παρατηρείται σε όλες τις παραμέτρους του οργανισμού ακόμη και στις κοινωνικές ομάδες. Έχει δειχθεί ότι η παχυσαρκία σχετίζεται περισσότερο με το κοινωνικό περιβάλλον του ατόμου παρά με το γονιδιακό υπόβαθρο. Αυτό σημαίνει ότι φίλος φίλου παχύσαρκου ατόμου έχει 20% μεγαλύτερη πιθανότητα να είναι παχύσαρκος στο δίκτυο που ανήκει σε σχέση με άτομο που ανήκει σε άλλο δίκτυο (Barabasi 2007) (Εικόνα Ι). Παρόμοια δίκτυα εντοπίζονται σε γονιδιακό επίπεδο μεταξύ ασθενειών. Κάθε ασθένεια συνδέεται με μία άλλη εάν έχουν κοινό τουλάχιστον ένα γονίδιο. H ανάλυση των δικτύων των ασθενειών έδειξε ότι τα γονίδια που ενέχονται στις περισσότερες ασθένειες του οργανισμού βρίσκονται στην περιφέρεια των γονιδιακών δικτύων, εμφανίζουν μικρή συσχέτιση με άλλα γονίδια στο κύτταρο και τείνουν να εκφράζονται σε μικρό αριθμό ιστών. Το αντίθετο συμβαίνει με τα γονίδια που σχετίζονται με τον καρκίνο. Αυτά βρίσκονται στο κέντρο μοριακών δικτύων των 17

18 ασθενειών, σχετίζονται έντονα με την έκφραση άλλων γονιδίων και εκφράζονται ευρέως στους ιστούς. Αυτά τα γονίδια ονομάζονται απαραίτητα (essential) γονίδια και είναι τοπολογικά και λειτουργικά κεντρικής σημασίας, λόγω του πολύ σημαντικού ρόλου τους στην ανάπτυξη και διαφοροποίηση των ιστών (Goh et al 2007). Πολύπλοκα μοριακά δίκτυα παρατηρούνται σε επίπεδο κυττάρων και ιστών. Οι αλληλεπιδράσεις μεταξύ των μορίων στο μοριακό μικροπεριβάλλον και μεταξύ των κυττάρων στο ιστικό μικροπεριβάλλον αποτελούν καθοριστικούς παράγοντες για την τελική λειτουργία του οργανισμού (Barabasi 2007) Εικόνα I Κοινωνικά Δίκτυα, Δίκτυα ασθενειών και Mοριακά Δίκτυα καθορίζουν τη λειτουργία του οργανισμού και την εμφάνιση των ασθενειών (Barabasi 2007) 18

19 Διαταραχή της φυσιολογικής λειτουργίας και ρύθμισης των μοριακών δικτύων σχετίζεται με την ανάπτυξη παθολογικών καταστάσεων. Η παρουσία πολύπλοκων δικτύων ερμηνεύει με πολύ αποτελεσματικό τρόπο την ύπαρξη φαινοτυπικών διαφορών μεταξύ ασθενών με την ίδια νόσο. Αυτό δεν ισχύει μόνο για νόσους με πολυπαραγοντική αιτιολογία. Ακόμα και η δρεπανοκυτταρική αναιμία που οφείλεται σε συγκεκριμένη μετάλλαξη στο γονίδιο της β-αλυσίδας της αιμοσφαιρίνης εμφανίζει μεγάλη ποικιλία στην κλινική εικόνα, που αποδίδεται στην επίδραση άλλων γονιδίων και περιβαλλοντικών παραγόντων (Εικόνα II) (Loscalzo et al 2007) Φλεγμονή Απόπτωση/ νέκρωση Ανοσολογική αντίδραση Θρόμβωση Λοιμογόνος παράγοντας Εγκεφαλικό επεισόδιο Απλαστική αναιμία υποξία Αφυδάτωση Επώδυνη κρίση Αιμολυτική αναιμία Έμφρακτο οστών Οξύ θωρακικό σύνδρομο Εικόνα II Πολύπλοκα δίκτυα αλληλεπίδρασης της αιμοσφαιρίνης S με άλλα γονίδια, και περιβαλλοντικούς παράγοντες καθορίζουν την κυτταρική απόκριση (φλεγμονή, απόπτωση, νέκρωση, ανοσολογική απόκριση, θρόμβωση) και τελικά την κλινική εικόνα του ασθενούς (έμφρακτο, επώδυνη κρίση, απλαστική αναιμία) (Loscalzo et al 2007) 19

20 Οι οιστρογονικοί υποδοχείς (ER) συμμετέχουν σε πολύπλοκα μοριακά δίκτυα και ρυθμίζουν την ανάπτυξη και αναπαραγωγική λειτουργία του οργανισμού, ενώ παίζουν σημαντικό ρόλο στην παθογένεια ποικίλων νεοπλασμάτων (Acconcia and Kumar 2006, Chang et al 2006). Αποτελούν μεταγραφικούς παράγοντες και διακρίνονται σε δύο μορφές, ERα και ERβ. Η κάθε μορφή εμφανίζει πολλαπλές ισομορφές ως αποτέλεσμα εναλλακτικού ματίσματος (Pearce and Jordan 2004, Deroo and Korach 2006). Η δράση των οιστρογονικών υποδοχέων εξαρτάται όχι μόνο από την παρουσία του κατάλληλου συνδέτη αλλά και από τη διαθεσιμότητα διαφόρων συνρυθμιστικών μορίων της μεταγραφής (coregulators of transcription), που επιδρούν θετικά ή αρνητικά στη μεταγραφική διαδικασία και χαρακτηρίζονται ως συνενεργοποιητές και συν-καταστολείς, αντιστοίχως (Lonard and O Malley 2007, McKenna and O Malley 2002). Η πολύπλοκη ρύθμιση της δράσης των οιστρογονικών υποδοχέων έχει σημαντικές κλινικές επιπτώσεις. Διάφορα μόρια εμφανίζουν δράση τόσο αγωνιστή όσο και ανταγωνιστή ανάλογα με το μοριακό μικροπεριβάλλον, στο οποίο βρίσκονται. Έτσι, ένας συνδέτης είναι ενεργός σε κύτταρα, στα οποία εκφράζονται μόρια συν-ενεργοποιητών, ενώ σε άλλα κύτταρα, στα οποία το επίπεδο των ενεργοποιητών είναι χαμηλό ή εκφράζονται συνκαταστολείς, το ίδιο μόριο δρα ως ανταγωνιστής. Η ταμοξιφαίνη αποτελεί το πιο γνωστό κλινικό παράδειγμα της πολύπλοκης ρύθμισης της δράσης των οιστρογονικών υποδοχέων. Η ταμοξιφαίνη έχει συγκεκριμένες δράσεις σε μαστό και ενδομήτριο. Έτσι, καταστέλλει τη δράση των οιστρογονικών υποδοχέων στο μαστό, όπου χρησιμοποιείται για τη θεραπεία των ορμονοευαίσθητων καρκινωμάτων μαστού, αλλά δρα ως αγωνιστής των οιστρογονικών υποδοχέων στο ενδομήτριο προκαλώντας υπερπλασία και καρκίνωμα ενδομητρίου. Η διαφορετική δράση της 20

21 ταμοξιφαίνης στα δύο όργανα φαίνεται να έχει σχέση με την έκφραση διαφορετικών μορίων συν-ρυθμιστών της μεταγραφής στα κύτταρά τους (Shang and Brown 2002). Επιπλέον, η δράση των οιστρογονικών υποδοχέων επηρεάζεται από διάφορα ενδοκυττάρια μονοπάτια, τα οποία επιφέρουν μετα-μεταφραστικές τροποποιήσεις (φωσφορυλίωση, ακετυλίωση) είτε στα ίδια τα μόρια των υποδοχέων είτε στους συνρυθμιστικούς παράγοντες. Οι τροποποιήσεις μεταβάλουν την εκλεκτικότητα και ενεργότητα των υποδοχέων και των συν-ρυθμιστών και επηρεάζουν την έκβαση της μεταγραφής (Lonard and O Malley 2007). Η αλληλεπίδραση των οιστρογονικών υποδοχέων με ενδοκυττάρια μονοπάτια έχει μεγάλη σημασία στον καρκίνο του μαστού, καθώς η ενεργοποίηση του υποδοχέα HER2 σε συνδυασμό με την παρουσία αυξημένης έκφρασης του συν-ενεργοποιητού ΑΙΒ-1 σχετίζεται με χαμηλή αποτελεσματικότητα και πιθανότατα με αρνητική επίδραση της θεραπείας με ταμοξιφαίνη. Αυτό συμβαίνει διότι η φωσφορυλίωση του ΑΙΒ-1 από τις κινάσες που ενεργοποιεί ο HER2 μετατρέπει το σύμπλοκο ER-ταμοξιφαίνη-ΑΙΒ σε ενεργοποιητή της μεταγραφής (Lonard and O Malley 2005). Η πολυπλοκότητα του μονοπατιού των οιστρογονικών υποδοχέων αυξάνεται ακόμα περισσότερο από την ύπαρξη μη κλασσικών δράσεων, όπως η μηγονιδιωματικές δράσεις, κατά τις οποίες ενδοκυττάρια μονοπάτια ενεργοποιούνται σε σύντομο χρονικό διάστημα από την είσοδο της ορμόνης στο κύτταρο με μηχανισμό που δεν περιλαμβάνει τη μεταγραφή γονιδίων αλλά την ενεργοποίηση μεμβρανικών πρωτεϊνών και κυτταροπλασματικών κινασών (Deroo and Korach 2006) Τα επιθηλιακά κύτταρα περιβάλλονται από κύτταρα του στρώματος. Αμφίδρομες αλληλεπιδράσεις μεταξύ επιθηλιακών κυττάρων και κυττάρων του στρώματος παίζουν σημαντικό ρόλο κατά την ανάπτυξη των οργάνων, τη ρύθμιση 21

22 της φυσιολογικής λειτουργίας τους και την καρκινογένεση (Muller and Fusening 2004). Η επίδραση των οιστρογόνων δεν περιορίζεται στα επιθηλιακά κύτταρα. Πολλαπλές δράσεις έχουν αναφερθεί και σε μεσεγχυματικής αρχής κύτταρα. Η ύπαρξη οιστρογονικών υποδοχέων στα κύτταρα του στρώματος παίζει σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη ορμονοευαίσθητων οργάνων, όπως ο μαστός και το ενδομήτριο (Cooke et al 1997, Cunha et al 1997). Τα οιστρογόνα αυξάνουν την αγγειογένεση και προσελκύουν κύτταρα του στρώματος από το μυελό των οστών σε ER-αρνητικούς όγκους, προάγουν την παραγωγή κολλαγόνου από ινοβλάστες και αυξάνουν την παραγωγή μεταλλοπρωτεϊνασών από ειδικευμένους μυοϊνοβλάστες στο νεφρό (μεσαγγειακά κύτταρα) (Gupta et al 2007, Potier et al 2001, Surazynski et al 2003). Πολλαπλά δεδομένα υποστηρίζουν τη συμμετοχή των οιστρογόνων στην παθογένεια των νεοπλασμάτων. Εκτός από τα κλασσικά ορμονοεξαρτώμενα όργανα (μαστός, ενδομήτριο) και τα νεοπλάσματα τους, τα οιστρογόνα φαίνεται να σχετίζονται και με τη φυσιολογική λειτουργία αλλά και την καρκινογένεση διαφόρων άλλων οργάνων (Pearce and Jordan 2004). Ωστόσο, η ακριβής επίδραση και ο μηχανισμός δράσης τους δεν έχουν πλήρως διευκρινιστεί. Επιδημιολογικά χαρακτηριστικά του καρκίνου του παχέος εντέρου δείχνουν αυξημένη επίπτωση του νεοπλάσματος σε άνδρες (Boffetta 2005). Στις γυναίκες, ο κίνδυνος αυξάνεται σημαντικά μετά την εμμηνόπαυση (DeCosse et al 1993). Η λήψη ορμονικής θεραπείας υποκατάστασης θεωρείται ότι ελαττώνει τον κίνδυνο ανάπτυξης καρκίνου του παχέος εντέρου (Newcomb and Storer 1995, Kampman et al 1997, Gunter et al 2008). Οι προκαρκινικές καταστάσεις (αδενώματα) είναι πιο συχνές σε άνδρες σε σχέση με τις γυναίκες (Fenoglio-Preiser et al 1999). Αυτά τα δεδομένα υποστηρίζουν τον προστατευτικό ρόλο των οιστρογόνων στην ανάπτυξη καρκίνου του παχέος εντέρου. Αρκετές μελέτες έχουν δείξει ότι η ελάττωση της έκφρασης του 22

23 οιστρογονικού υποδοχέα β (ERβ) στα επιθηλιακά κύτταρα του παχέος εντέρου σχετίζεται με καρκινογένεση, διότι τα επίπεδα πρωτεΐνης και mrna στα νεοπλάσματα είναι χαμηλότερα από το φυσιολογικό έντερο (Konstantinopoulos et al 2003, Xie et al 2004, Cavallini et al 2005, Wong et al 2005 Jassam et al 2005). Ωστόσο, τα πολύπλοκα δίκτυα, στα οποία συμμετέχουν οι οιστρογονικοί υποδοχείς αλλά και η παρουσία σημαντικών δράσεων σε κύτταρα του στρώματος συχνά δεν λαμβάνονται υπόψη. Η ταυτόχρονη εκτίμηση της έκφρασης των οιστρογονικών υποδοχέων σε επιθηλιακά κύτταρα και μυοϊνοβλάστες, σε συνδυασμό με εκτίμηση της έκφρασης ποικίλων συν-ρυθμιστών (ενεργοποιητών και καταστολέων) είναι απαραίτητη προκείμενου να αποσαφηνιστεί ο ρόλος του μονοπατιού των οιστρογονικών υποδοχέων στον καρκίνο του παχέος εντέρου. Τέλος, η σύγχρονη άποψη για τον καρκίνο αναθεωρεί το κλασσικό μοντέλο της καρκινογένεσης. Στη θέση του προτείνει ένα νέο μοντέλο που βασίζεται στα βλαστικά κύτταρα (stem cells) (Εικόνα ΙΙΙ). Έτσι, το μοντέλο της καρκινογένεσης που στηρίζεται στα βλαστικά κύτταρα (stem cell μοντέλο) υποστηρίζει ότι τα νεοπλάσματα δημιουργούνται όταν διαταράσσεται ο έλεγχος της λειτουργίας των stem κυττάρων ή όταν πιο διαφοροποιημένα κύτταρα αποκτούν μη ελεγχόμενες ιδιότητες stem κυττάρων. Οι διαταραχές αυτές έχουν ως αποτέλεσμα τη γένεση του καρκινικού stem κυττάρου (cancer stem cell). Πρόκειται για ένα αργά πολλαπλασιαζόμενο κύτταρο, το οποίο δημιουργεί και συντηρεί την καρκινική μάζα. Είναι εξαιρετικά ανθεκτικό στα σύγχρονα χημειοθεραπευτικά σκευάσματα και παραμένει ακόμα και μετά από την κλινική και ιστολογική υποστροφή του όγκου για να δώσει γένεση αργότερα σε υποτροπές και μεταστάσεις. Άρα προκειμένου να επιτύχουμε την οριστική θεραπεία της καρκινικής μάζας, είναι απαραίτητη η εξόντωση αυτών των κυττάρων (Εικόνα 23

24 ΙV). Δεδομένου όμως ότι τα stem καρκινικά κύτταρα πολλαπλασιάζονται αργά και φέρουν πολλαπλούς μηχανισμούς αντοχής σε τοξικές ουσίες, δεν είναι εύκολη η αντιμετώπισή τους βασιζόμενοι στα συνήθη χημειοθεραπευτικά μέτρα (Reya et al, 2001). Εικόνα ΙΙΙ Α. Μοντέλο καρκινογένεσης βασιζόμενο στα καρκινικά stem κύτταρα (cancer stem cell model). Μετάλλαξη σε stem ή προγονικά κύτταρα δημιουργεί καρκινικά stem κύτταρα που έχουν την ιδιότητα αυτοανανέωσης και παράγουν τον εαυτό τους συντηρώντας το νεόπλασμα. Επιπλέον αυτά τα κύτταρα διαφοροποιούνται και παράγουν την καρκινική μάζα. Β. Μοντέλο κλωνικής ανάπτυξης του όγκου. Μεταλλάξεις συμβαίνουν σε διαφοροποιημένα κύτταρα και συσσωρεύονται μέχρι να δημιουργήσουν καινούριες ιδιότητες στα κύτταρα όπως αποδιαφοροποίηση ή αυτοανανέωση. (Μωβ χρώμα υποδηλώνει τα stem/προγονικά κύτταρα, ο αστερίσκος συμβολίζει τις μεταλλάξεις και ο κεραυνός την ανάπτυξη μεταλλάξεων) (Campbell and Polyak, 2007) 24

25 Εικόνα IV Η χρήση φαρμάκων που στοχεύουν τα καρκινικά stem κύτταρα θα προκαλέσει οριστική εξάλειψη των καρκινικών stem κυττάρων και θεραπεία του ασθενούς (Reya et al, 2001) 25

26 Πολύπλοκα μεταβολικά δίκτυα και δίκτυα μεταβίβασης σημάτων υπάρχουν και στα stem κύτταρα και ρυθμίζουν τη λειτουργία αυτών. Για τη μελέτη των δικτύων των καρκινικών stem κυττάρων και του μικροπεριβάλλοντος τους χρησιμοποιούνται πολύπλοκες τεχνικές (Price et al 2008) (Εικόνα V). Φωλεά Αυτό-ανανέωση Διαφοροποίηση Καρκινικά stem κύτταρα Ετερογενή νεοπλασματικά κύτταρα Εικόνα V Τεχνικές Βιολογίας των Συστημάτων για τη μελέτη των καρκινικών stem κυττάρων 26

27 Σκοπός της παρούσας μελέτης είναι η αποσαφήνιση της δράσης των οιστρογονικών υποδοχέων και των συν-ρυθμιστών τους σε καρκινώματα και αδενώματα του παχέος εντέρου. Τα δεδομένα στη βιβλιογραφία σχετικά με την έκφραση οιστρογονικών υποδοχέων και συν-ρυθμιστών της μεταγραφής σε μυοϊνοβλάστες του καρκινικού μικροπεριβάλλοντος είναι ελάχιστα. Ωστόσο, η συμμετοχή των μυοϊνοβλαστών στην έναρξη και εξέλιξη των καρκινωμάτων είναι καλά τεκμηριωμένη. Επιπλέον, έχουν αναφερθεί πολλαπλές οιστρογονικές επιδράσεις σε μυοϊνοβλάστες, σε ποικίλες φυσιολογικές και παθολογικές καταστάσεις. Έτσι, στην παρούσα μελέτη ιδιαίτερη έμφαση εδόθη στην εκτίμηση των μυοϊνοβλαστών. Επιπρόσθετα, μελετήσαμε in situ τα stem κύτταρα του καρκινώματος του παχέος εντέρου με χρήση ενός λειτουργικού δείκτη stem κυττάρων, της αλδεϋδικής δεϋδρογονάσης 1, εξαιτίας δεδομένων για τη συμμετοχή του μονοπατιού των οιστρογονικών υποδοχέων στη ρύθμιση του πολλαπλασιασμού και της διαφοροποίησης των stem κυττάρων (Hong et al 2004). 27

28 28

29 ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ 29

30 30

31 1. Φυσιολογικό Παχύ Έντερο Ι. ΕΜΒΡΥΟΛΟΓΙΑ ΠΑΧΕΟΣ ΕΝΤΕΡΟΥ Το πεπτικό σύστημα σχηματίζεται από την ενδοδερμική βλαστική στιβάδα. H κεφαλουραία και πλάγια κάμψη του εμβρύου κατά την τρίτη εμβρυϊκή εβδομάδα, που οφείλονται στην ταχεία επιμήκη ανάπτυξη του κεντρικού νευρικού συστήματος και στο σχηματισμό των σωμιτών, αντιστοίχως, προκαλεί σταδιακά το σχηματισμό μιας κοιλότητας που επενδύεται από το ενδόδερμα και αποτελεί το αρχέγονο έντερο. Επομένως, ο σχηματισμός της κοιλότητας του εντέρου αποτελεί παθητικό φαινόμενο και αρχίζει από το κεφαλικό και ουραίο άκρο με την ανάπτυξη του προσθίου και του οπισθίου εντέρου. Στη συνέχεια αναπτύσσεται το μέσο έντερο, το οποίο βρίσκεται συνδεδεμένο με το λεκιθικό ασκό. Το ενδόδερμα σχηματίζει την επιθηλιακή επένδυση του εντέρου και τους αδένες του πεπτικού συστήματος (ήπαρ, πάγκρεας). Τα υπόλοιπα στοιχεία του τοιχώματος του εντέρου προέρχονται από το σπλαχνικό μεσόδερμα. Το παχύ έντερο προέρχεται από το μέσο και οπίσθιο έντερο. Στα πρώτα στάδια της ανάπτυξης του εντέρου, το μέσο έντερο επιμηκύνεται σημαντικά και σχηματίζει μία αγκύλη, την πρωτογενή εντερική αγκύλη, η κορυφή της οποίας αντιστοιχεί στο σημείο επικοινωνίας με το λεκιθικό ασκό. Το εκκόλπωμα του Meckel, που παρατηρείται στο 2% των ενηλίκων, αποτελεί εμβρυϊκό υπόλειμμα του λεκιθικού πόρου και εντοπίζεται στον τελικό ειλεό, εκ. από την ειλεοτυφλική βαλβίδα. Το ουραίο τμήμα της αγκύλης θα σχηματίσει τον τελικό ειλεό και τμήμα του παχέος εντέρου από το τυφλό έως τα δύο πρώτα τριτημόρια του εγκαρσίου κόλου. Το υπόλοιπο τμήμα του παχέος εντέρου, από το τελικό τριτημόριο του εγκαρσίου κόλου έως και το ανώτερο τμήμα του πρωκτικού σωλήνα (αυτό που στον ενήλικα καλύπτεται από κυλινδρικό επιθήλιο), σχηματίζεται από το οπίσθιο έντερο. Το 31

32 κατώτερο τμήμα του πρωκτικού σωλήνα σχηματίζεται από το εξώδερμα και καλύπτεται από πλακώδες επιθήλιο. Η συμβολή του ενδοδερμικού με το εξωδερμικό τμήμα αντιστοιχεί στην ορθοπρωκτική γραμμή, όπου το κυλινδρικό επιθήλιο μεταπίπτει σε πλακώδες (Sadler 1999). Στην εικόνα 1.1 παρουσιάζεται σχηματικά η εμβρυογένεση του παχέος εντέρου 32 η ημέρα Εικόνα 1.1 Οργανογένεση παχέος εντέρου (Sadler 1999) 32

33 ΙΙ. ΜΑΚΡΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΤΟΜΙΚΗ ΠΑΧΕΟΣ ΕΝΤΕΡΟΥ Ανατομικά, το παχύ έντερο βρίσκεται στο κύτος της κοιλίας. Αποτελεί το τελικό τμήμα του πεπτικού συστήματος και υποδιαιρείται σε τυφλό, ανιόν κόλον, εγκάρσιο κόλον, κατιόν κόλον, σιγμοειδές, ορθό και πρωκτό. Στο παχύ έντερο ανήκει επίσης η σκωληκοειδής απόφυση, η οποία προσφύεται στο τυφλό. Το τυφλό αποτελεί το πρώτο τμήμα του παχέος εντέρου και ονομάζεται έτσι επειδή στο κάτω μέρος του απολήγει τυφλά. Προς τα πάνω συνέχεται με το ανιόν κόλον. Το τυφλό επικοινωνεί επίσης με το λεπτό έντερο. Ο τελικός ειλεός εισέρχεται στο τυφλό κατά το όριο με το ανιόν κόλο. Στο σημείο αυτό σχηματίζεται η ειλεοτυφλική βαλβίδα. Το ανιόν κόλον εκτείνεται από το τυφλό προς τα άνω μέχρι την κάτω επιφάνεια του ήπατος, όπου ανακάμπτει προς τα αριστερά, σχηματίζοντας τη δεξιά ή ηπατική κολική καμπή και συνεχίζει ως εγκάρσιο κόλον, το οποίο διέρχεται εγκαρσίως την κοιλία έως την κάτω επιφάνεια του σπλήνα, όπου ανακάμπτει προς τα κάτω (αριστερή ή σπληνική κολική καμπή). Το κατιόν κόλον αρχίζει από την αριστερή κολική καμπή και φέρεται προς τα κάτω, στην αριστερή λαγόνια χώρα, μέχρι το στόμιο της ελάσσονος πυέλου, όπου μεταπίπτει στο σιγμοειδές κόλον. Το σιγμοειδές κόλον μπροστά από το ιερό οστό μεταπίπτει στο ορθό, το οποίο ακολουθώντας την καμπύλη του ιερού οστού μεταπίπτει στον πρωκτικό σωλήνα (Εικόνα 1.2). Το τυφλό καλύπτεται πλήρως από περιτόναιο. Αντίθετα, το ανιόν και κατιόν κόλον καλύπτονται από περιτόναιο στην πρόσθια και στις πλάγιες επιφάνειές τους και βρίσκονται καθηλωμένα στο οπίσθιο κοιλιακό τοίχωμα. Το εγκάρσιο και το σιγμοειδές κόλον καλύπτονται επίσης πλήρως από περιτόναιο και συνδέονται με το κοιλιακό τοίχωμα μέσω του εγκάρσιου και σιγμοειδούς μεσόκολου, αντίστοιχα. Το ορθό είναι εξωπεριτοναϊκό όργανο και καλύπτεται από περιτόναιο κατά την πρόσθια 33

34 και πλάγια επιφάνεια στο πρώτο τριτημόριο, κατά την πρόσθια επιφάνεια στο μέσο τριτημόριο, ενώ το τελευταίο τριτημόριο δεν καλύπτεται καθόλου από περιτόναιο. Η αιμάτωση του παχέος εντέρου γίνεται από την άνω και κάτω μεσεντέρια αρτηρία, σύμφωνα με την εμβρυολογική ανάπτυξη των τμημάτων του. Έτσι, το τυφλό, το ανιόν κόλον και τα δύο πρώτα τριτημόρια του εγκαρσίου κόλου αιματώνονται από κλάδους της άνω μεσεντέριας αρτηρίας. Οι φλέβες ακολουθούν τις αρτηρίες και καταλήγουν στην άνω μεσεντέρια φλέβα, ενώ η λέμφος αποχετεύεται στους άνω μεσεντέριους λεμφαδένες. Το τελευταίο τριτημόριο του εγκαρσίου κόλου, το κατιόν και το σιγμοειδές αιματώνονται από κλάδους της κάτω μεσεντέριας αρτηρίας. Οι φλέβες καταλήγουν στην κάτω μεσεντέρια φλέβα και η λέμφος αποχετεύεται στους κάτω μεσεντέριους λεμφαδένες. Το ορθό εμφανίζει πολύπλοκη αιμάτωση και φλεβική απορροή. Αιματώνεται από κλάδους της κάτω μεσεντέριας αρτηρίας και της έσω λαγόνιας αρτηρίας, ενώ οι φλέβες του καταλήγουν στην κάτω μεσεντέρια φλέβα (πυλαία κυκλοφορία) αλλά και στην έσω λαγόνια φλέβα (συστηματική κυκλοφορία) και αποτελούν σημαντικό σημείο αναστόμωσης μεταξύ της πυλαίας και της συστηματικής κυκλοφορίας. Ομοίως, η λέμφος αποχετεύεται τόσο στα κάτω μεσεντέρια όσο και στους έσω λαγόνιους λεμφαδένες (Snell 1992). Εικόνα 1.2 Σχηματική παρουσίαση των τμημάτων του παχέος εντέρου 34

35 ΙΙΙ. ΜΙΚΡΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΤΟΜΙΚΗ ΠΑΧΕΟΣ ΕΝΤΕΡΟΥ Το τοίχωμα του παχέος εντέρου αποτελείται από τρεις στιβάδες: το βλεννογόνιο χιτώνα, τον υποβλεννογόνιο χιτώνα και το μυϊκό χιτώνα. Τα περισσότερα τμήματα του εντέρου καλύπτονται στην εξωτερική επιφάνειά τους από το περιτόναιο ή το λίπος του μεσόκολου. Τα υπόλοιπα τμήματα περιβάλλονται από το περικολικό μη περιβαλλόμενο από περιτόναιο λίπος. Ο βλεννογόνος του παχέος εντέρου αποτελείται από ένα μονόστιβο κυλινδρικό επιθήλιο, το οποίο καλύπτει την επιφάνεια του αυλού και των κρυπτών, το χόριο που παρεμβάλλεται μεταξύ των κρυπτών και τη βλεννογόνια μυϊκή στιβάδα που αφορίζει το όριο με τον υποβλεννογόνιο χιτώνα. Το εντερικό επιθήλιο περιλαμβάνει διάφορες κατηγορίες κυττάρων με συγκεκριμένες λειτουργίες. Τα απορροφητικά κύτταρα είναι επιφορτισμένα με την απορρόφηση ιόντων και νερού. Έχουν ωοειδείς πυρήνες, τοποθετημένους στη βάση του κυττάρου με τον επιμήκη άξονα τους παράλληλα στον επιμήκη άξονα του κυττάρου και ηωσινόφιλο κυτταρόπλασμα. Στην κορυφαία επιφάνεια η κυτταρική μεμβράνη φέρει μικρολάχνες. Τα καλυκοειδή κύτταρα (goblet) συνθέτουν, αποθηκεύουν και εκκρίνουν βλέννη. Το κυτταρόπλασμά τους περιέχει πολλαπλά κυστίδια βλέννης, ορατά με χρώσεις βλέννης. Σε χρώση αιματοξυλίνης-ηωσίνης το κυτταρόπλασμα φαίνεται κενό, ενώ οι πυρήνες είναι τοποθετημένοι στη βάση του κυττάρου και φέρουν εντομές λόγω της παρουσίας άφθονων κυστιδίων βλέννης στο κυτταρόπλασμα. Οι δύο αυτοί τύποι κυττάρων απαρτίζουν το καλυπτικό επιθήλιο. Στο επιθήλιο των κρυπτών εκτός από απορροφητικά και λαγηνοειδή κύτταρα, αναγνωρίζονται διάφορα άλλα είδη κυττάρων, όπως κύτταρα Paneth, ενδοκρινή κύτταρα καθώς και ανώριμες μορφές των πιο πάνω κυττάρων και εντερικά stem κύτταρα (colon stem cells, CSC). Τα κύτταρα Paneth αφθονούν στο λεπτό έντερο. 35

36 Στο παχύ έντερο ανευρίσκονται στο δεξιό κόλον και κυρίως στο τυφλό. Είναι εκκριτικά κύτταρα και χαρακτηρίζονται από άφθονα ηωσινόφιλα κοκκία που περιέχουν λυσοζύμη, TNFα, επιδερμιδικό αυξητικό παράγοντα, γλυκοπρωτεΐνη, βασική πρωτεΐνη πλούσια σε αργινίνη και ουσίες με αντιβακτηριδιακή δράση. Τα κύτταρα Paneth παίζουν ρόλο στην αντιμικροβιακή προστασία του εντέρου. Τα κοκκία εντοπίζονται στο άνω τμήμα του κυτταροπλάσματος που βρίσκεται προς τον αυλό, ενώ ο πυρήνας είναι τοποθετημένος στη βάση του κυττάρου. Τα ενδοκρινή κύτταρα παράγουν ποικίλες πεπτιδικές ορμόνες. Η πολικότητά τους είναι αντίθετη με αυτή των υπολοίπων κυττάρων του εντερικού επιθηλίου, καθώς τα έντονα ηωσινόφιλα κοκκία τους βρίσκονται μεταξύ του πυρήνα και της βάσης του κυττάρου, ενώ ο πυρήνας βρίσκεται στο κορυφαίο τμήμα του κυτταροπλάσματος (Levine and Haggitt 1997, Leedham et al 2005). Κατά μήκος των κρυπτών ανευρίσκονται ανώριμες μορφές των διαφόρων τύπων των εντερικών κυττάρων, που πολλαπλασιάζονται ταχέως και καθώς μετακινούνται κατά μήκος της κρύπτης προς το επιφανειακό επιθήλιο διαφοροποιούνται στους αντίστοιχους κυτταρικούς τύπους (Leedham et al 2005). Τα επιθηλιακά κύτταρα του εντέρου έχουν πολύ σύντομο χρόνο ζωής (λίγες ημέρες), κατά τη διάρκεια του οποίου κινούνται από τη βάση των κρυπτών στην επιφάνεια και τελικά αποπίπτουν στον εντερικό αυλό. Επομένως, για τη διατήρηση της ομοιοστασίας είναι απαραίτητη η συνεχής αναγέννησή τους. Αυτό επιτυγχάνεται από πολυδύναμα stem κύτταρα, που βρίσκονται στη βάση των κρυπτών (Εικόνα 1.3). Τα κύτταρα αυτά ανήκουν στα σωματικά stem κύτταρα, δηλαδή είναι πολυδύναμα κύτταρα, που έχουν ικανότητα διαφοροποίησης σε περιορισμένο αριθμό κυτταρικών τύπων. Τα εντερικά stem κύτταρα έχουν τα βασικά χαρακτηριστικά των stem κυττάρων, που είναι η ικανότητα απεριόριστης αυτοανανέωσης (self-renewal) και η 36

37 δυναμική για διαφοροποίηση προς διαφορετικούς τύπους κυττάρων (pluri/multipotency). Αρκετές μελέτες κλωνικότητας αποκαλύπτουν ότι όλα τα κύτταρα μιας κρύπτης αλλά και αρκετές γειτονικές κρύπτες είναι μονοκλωνικές, δηλαδή προέρχονται από ένα μόνο stem κύτταρο. Ο αριθμός των stem κυττάρων σε κάθε κρύπτη δεν είναι σαφής και φαίνεται να ποικίλει στους διάφορους οργανισμούς. Η συμμετρική διαίρεση των stem κυττάρων μιας κρύπτης παράγει πανομοιότυπα stem κύτταρα, ενώ η ασύμμετρη διαίρεση των stem κυττάρων παράγει ένα stem κύτταρο παρόμοιο με το αρχικό και ένα πιο διαφοροποιημένο κύτταρο που διατηρεί την ικανότητα να πολλαπλασιάζεται μέχρι να διαφοροποιηθεί σε ένα κυτταρικό τύπο. Η επέκταση των κρυπτών στον βλεννογόνο του εντέρου περιλαμβάνει μία διαδικασία γνωστή ως διαχωρισμό (fission). Η βάση της κρύπτης δημιουργεί ένα εγκόλπωμα προς τα πάνω κατά μήκος του επιμήκους άξονα της κρύπτης και τελικά παράγονται δύο πανομοιότυπες κρύπτες (Leedham et al 2005). Το χόριο περιβάλλει τις κρύπτες και παρέχει υποστηρικτικό μικροπεριβάλλον για το επιθήλιο. Παίζει σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη και λειτουργία του επιθηλίου και διαμορφώνει το κατάλληλο μικροπεριβάλλον για τη λειτουργία των stem κυττάρων που αποκαλείται φωλεά (stem cell niche) (Yen and Wright 2006). Το χόριο περιέχει μία ποικιλία κυττάρων, όπως φλεγμονώδη κύτταρα (λεμφοκύτταρα, πλασματοκύτταρα, μακροφάγα), ενδοθηλιακά κύτταρα των τριχοειδών, ινοβλάστες και μυοϊνοβλάστες. Οι ινοβλάστες βρίσκονται τυχαία τοποθετημένοι μέσα στο χόριο, ενώ οι μυοϊνοβλάστες είναι οργανωμένοι σε δύο δίκτυα, ένα κατά μήκος της βασικής μεμβράνης του επιφανειακού επιθηλίου (υποεπιθηλιακοί μυοϊνοβλάστες) και ένα γύρω από τις κρύπτες (περικρυπτικοί μυοϊνοβλάστες) (Levine and Haggitt 1997, Powell et al 1999b). 37

38 Η βλεννογόνια μυϊκή στιβάδα χωρίζει τον βλεννογόνο από τον υποβλεννογόνιο χιτώνα και συνδέεται με το περικρυπτικό δίκτυο των μυοϊνοβλαστών. Ο υποβλεννογόνιος χιτώνας αποτελείται από χαλαρό συνδετικό ιστό και περιέχει ινοβλάστες, κολλαγόνο, λιποκύτταρα, φλεγμονώδη κύτταρα, νεύρα και αγγεία. Εδώ συναντούνται δύο νευρικά πλέγματα: το υποβλεννογόνιο πλέγμα του Meissner που εντοπίζεται αμέσως κάτω από την βλεννογόνια μυϊκή στιβάδα και το εν τω βάθει υποβλεννογόνιο πλέγμα (πλέγμα του Henle). Τα αγγεία του υποβλεννογόνιου χιτώνα περιλαμβάνουν αρτηρίδια, φλεβίδια και λεμφαγγεία. Ο μυϊκός χιτώνας του παχέος εντέρου αποτελείται από μία έσω κυκλοτερή στιβάδα και μία έξω επιμήκη στιβάδα. Μεταξύ των δύο βρίσκεται το μυεντερικό πλέγμα του Auerbach. Η έξω μυϊκή στιβάδα παχύνεται και σχηματίζει τις κολικές ταινίες. Εξωτερικά ο μυϊκός χιτώνας καλύπτεται από λίπος, το οποίο ανάλογα με την εντόπιση περιβάλλεται ή όχι από περιτόναιο. 38

39 Φωλεά stem κυττάρων Εικόνα 1.3 Σχηματική αναπαράσταση της εντερικής κρύπτης (TA: transit amplifying cells) (Leedham et al 2005) 39

40 40

41 2. Καρκίνος Παχέος Εντέρου Ι. ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Τουλάχιστον 10 εκατομμύρια νέες περιπτώσεις καρκίνου διαγιγνώσκονται κάθε χρόνο σε όλο τον κόσμο (Parkin et al 2005, Boffetta 2005). Περίπου το 47% των περιπτώσεων παρατηρείται στις αναπτυγμένες χώρες (Βόρεια Αμερική, Ευρώπη, Αυστραλία, Ιαπωνία και Νέα Ζηλανδία), όπου ο καρκίνος ευθύνεται για το ¼ των θανάτων. Σημαντική αύξηση της επίπτωσης έχει παρατηρηθεί από το 1990, που παρατηρούνταν 8 εκατομμύρια νέες περιπτώσεις καρκίνου ανά έτος (Boyle and Langsman 2001), ενώ αναμένεται να αυξηθεί κατά 50% έως το 2020 φτάνοντας τα 15 εκατομμύρια περιπτώσεις το χρόνο (http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2003/pr27/en/). Το 9% των νέων περιπτώσεων αφορά σε καρκινώματα του παχέος εντέρου (Fenoglio-Preiser et al 1999). Στην Ευρώπη παρατηρούνται περιπτώσεις καρκίνου παχέος εντέρου το χρόνο, σε άνδρες και σε γυναίκες. Στους άνδρες αποτελεί την τρίτη συχνότερη μορφή καρκίνου μετά από τα νεοπλάσματα του προστάτη και του πνεύμονα και τη δεύτερη αιτία θανάτου από καρκίνο μετά τον καρκίνο του πνεύμονα. Στις γυναίκες αντιπροσωπεύει το 13% των νεοπλασμάτων και είναι δεύτερο σε συχνότητα και δεύτερη αιτία θανάτου από καρκίνο μετά τον καρκίνο του μαστού. Στην Ελλάδα, η προσαρμοσμένη για την ηλικία (age standardized) συχνότητα θανάτου από καρκίνο παχέος εντέρου για το έτος 2006 ήταν 15.5 ανά κατοίκους για τους άνδρες και 10.8 για τις γυναίκες (Ferlay et al 2007). Η συχνότητα των καρκινωμάτων του παχέος εντέρου αυξάνεται ταχέως σε χώρες που παραδοσιακά είχαν χαμηλή επίπτωση του νεοπλάσματος (κυρίως στην Ιαπωνία), ενώ αυξάνεται βραδέως ή σταθεροποιείται στις Δυτικές χώρες (Parkin et al 41

42 2005). H αύξηση παρατηρείται κυρίως σε καρκινώματα του κόλου (τυφλό έως σιγμοειδές), ενώ η συχνότητα των καρκινωμάτων στο ορθό έχει παραμείνει σταθερή (Hamilton et al 2000). Αντίθετα με τη συχνότητα, η θνητότητα από τον καρκίνο του παχέος εντέρου, φαίνεται να παρουσιάζει πτώση (7% στους άνδρες και 15.7% στις γυναίκες) (Bosseti et al 2008), γεγονός που αντικατοπτρίζει την εφαρμογή αποτελεσματικότερων θεραπευτικών σχημάτων, την πρώιμη διάγνωση του νεοπλάσματος κατά τα τελευταία χρόνια, την αλλαγή διατροφικών συνηθειών και αποφυγή γνωστών παραγόντων κινδύνου (Cunningham and Findlay 1993, Boyle et al 2003). Σημαντική διαφορά στην επίπτωση παρατηρείται μεταξύ διαφόρων χωρών. Τα καρκινώματα στο παχύ έντερο είναι έως και 20 φορές λιγότερο συχνά σε αναπτυσσόμενες χώρες, όπως σε χώρες της Αφρικής, Ασίας και Πολυνησίας (Parkin et al 2005, Hamilton et al 2000). Σημαντικές διαφορές παρατηρούνται και μεταξύ διαφορετικών διαμερισμάτων της ίδιας ηπείρου. Το νεόπλασμα είναι πολύ πιο συχνό σε χώρες της Δυτικής και Βόρειας Ευρώπης σε σχέση με την Κεντρική και Νότια Ευρώπη (Cooper et al 1998). Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια παρατηρείται αύξηση της συχνότητας σε αρκετές χώρες της Ανατολής (Ιαπωνία, Σιγκαπούρη, Κορέα), ενώ η επίπτωση του καρκίνου του παχέος εντέρου σε μετανάστες εξισώνεται με εκείνη των γηγενών (Hamilton et al 2000, Lechner et al 2005), γεγονός που υποδηλώνει την επίδραση περιβαλλοντικών παραγόντων στην ανάπτυξη του νεοπλάσματος. Η εντόπιση των καρκινωμάτων ποικίλει ανάλογα με το φύλο και τη χώρα. Τα καρκινώματα στο κόλον είναι πιο συχνά από τα καρκινώματα του ορθού σε άνδρες και γυναίκες των ανεπτυγμένων χωρών, αλλά η διαφορά στην εντόπιση είναι μεγαλύτερη στις γυναίκες. Ωστόσο, σε χώρες χαμηλού κινδύνου, το νεόπλασμα 42

43 εμφανίζεται με την ίδια συχνότητα σε όλο το μήκος του παχέος εντέρου (Parkin et al 2005). Παράγοντες κινδύνου για την ανάπτυξη καρκινώματος παχέος εντέρου θεωρούνται οι Δυτικού τύπου διατροφή (πλούσια σε θερμίδες και ζωικό λίπος), το κάπνισμα, η κατάχρηση αλκοόλ και οι χρόνιες φλεγμονώδεις παθήσεις του εντέρου (ιδιοπαθής φλεγμονώδης νόσος του εντέρου). Αντίθετα, η χρόνια λήψη μη στεροειδών αντιφλεγμονωδών φαρμάκων, η Ανατολικού τύπου διατροφή, η ορμονική θεραπεία υποκατάστασης μετά την εμμηνόπαυση και η φυσική δραστηριότητα θεωρούνται προστατευτικοί παράγοντες (Hamilton et al 2000). Τα μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη φάρμακα αναστέλλουν τη δράση της κυκλοξυγενάσης (COX), ενζύμου που ενέχεται στην παραγωγή των προσταγλανδινών και φαίνεται να παίζει κεντρικό ρόλο στην καρκινογένεση στο παχύ έντερο (Dimberg et al 1999, Coles and Toth 2005). Όσον αφορά στο ρόλο της διατροφής, έχουν προταθεί διάφορες ερμηνείες και μηχανισμοί δράσης. Η παραγωγή αμινών, αντιδραστικών ριζών οξυγόνου και υψηλότερων επιπέδων χολικών οξέων κατά την κατανάλωση υψηλών ποσοτήτων κρέατος πιθανότατα ερμηνεύει την επιβαρυντική δράση της δυτικού τύπου διατροφής. Αντίθετα, οι αντικαρκινικές ουσίες (φολικό οξύ, αντιοξειδωτικές ουσίες), που περιέχονται στα λαχανικά και ο μικρότερος χρόνος επαφής της τροφής με το εντερικό επιθήλιο, που παρατηρείται σε διατροφή πλούσια σε φυτικές ίνες, προστατεύουν από την ανάπτυξη νεοπλασμάτων στο παχύ έντερο, ενώ πολύ σημαντικός είναι και ο προστατευτικός ρόλος των φυτοοιστρογόνων, που περιλαμβάνει η Ασιατική δίαιτα (Hamilton et al 2000). ΙΙ. O ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΟΡΜΟΝΩΝ ΣΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ ΠΑΧΕΟΣ ΕΝΤΕΡΟΥ 43

44 Τα τελευταία χρόνια, ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει δοθεί στην πιθανή προστατευτική δράση των οιστρογόνων στη νεοπλασία του εντέρου, λόγω της υψηλής περιεκτικότητας της ανατολικού τύπου διατροφής σε φυτοοιστρογόνα καθώς και της παρατηρούμενης ελάττωσης της συχνότητας του καρκινώματος του παχέος εντέρου σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες, που λαμβάνουν οιστρογόνα ως θεραπεία ορμονικής υποκατάστασης. Η διαφορά στην επίπτωση του νεοπλάσματος και τα διαφορετικά κλινικοπαθολογοανατομικά χαρακτηριστικά του καρκίνου του παχέος εντέρου ανάμεσα στα δύο φύλα (Iacopetta, 2002), υποδεικνύουν ένα σημαντικό ρόλο των ορμονών του φύλου στην παθογένεια του νεοπλάσματος. Οι άνδρες έχουν μεγαλύτερη συχνότητα καρκίνου του παχέος εντέρου από ότι οι γυναίκες (Boffetta, 2005). Η διαφορά μεταξύ των δύο φύλων είναι μεγαλύτερη σε πιο νέα άτομα (προεμμηνοπαυσιακές γυναίκες και αντίστοιχης ηλικίας άνδρες), σε σχέση με μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες και παρόμοιας ηλικίας άνδρες (DeCosse et al 1993). Θήλεα μέλη οικογενειών με κληρονομούμενο καρκίνο παχέος εντέρου μη σχετιζόμενο με πολυποδίαση (hereditary nonpolyposis colorectal cancer) έχουν χαμηλότερο κίνδυνο ανάπτυξης καρκίνου από τα άρρενα (Froggatt et al 1999). Επιπλέον, στις γυναίκες είναι πιο συχνά τα νεοπλάσματα στο δεξιό κόλον, ενώ στους άνδρες είναι συχνότερος ο καρκίνος του σιγμοειδούς και ορθού (DeCosse et al 1993). Η χρήση ορμονικής θεραπείας υποκατάστασης από μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες φαίνεται να ελαττώνει τον κίνδυνο ανάπτυξης καρκίνου στο δεξιό κόλον, ιδιαίτερα όταν η χρήση είναι πρόσφατη (Newcomb and Storer, 1995, Kampman et al 1997), ενώ η λήψη αντισυλληπτικών κατά την αναπαραγωγική ηλικία ελαττώνει τον κίνδυνο ανάπτυξης του νεοπλάσματος τόσο στο δεξιό όσο και στο αριστερό κόλον (Lin et al 2007). Τα αποτελέσματα των επιδημιολογικών μελετών όσον αφορά στην 44

45 προστατευτική δράση των εξωγενών (ορμονική θεραπεία υποκατάστασης, αντισυλληπτικά δισκία) ή των ενδογενών ορμονών (εξαρτώμενων από τα παράγοντες που επηρεάζουν την αναπαραγωγική περίοδο της γυναίκας, όπως ηλικία εμμηναρχής και εμμηνόπαυσης, αριθμός κυήσεων) είναι συχνά αντικρουόμενα (Kvåle and Heuch, 1991, Kampman et al 1997, Troisi et al 1997, Talamini et al 1998, Yoo et al 1999, Lin et al 2007). Ωστόσο, η προστατευτική δράση της ορμονικής θεραπείας υποκατάστασης (Newcomb and Storer, 1995, Kampman et al 1997) καθώς και των υψηλών δόσεων οιστρογόνων που περιείχαν τα παλαιότερα σκευάσματα αντισυλληπτικών χαπιών (Lin et al 2007) υποδεικνύουν ένα προστατευτικό ρόλο των οιστρογόνων. Αντίθετα με τα εξωγενή ορμονικά σκευάσματα, τα ενδογενή οιστρογόνα φαίνεται να σχετίζονται με αυξημένο κίνδυνο ανάπτυξης καρκινωμάτων στο παχύ έντερο. Η διαφορά αυτή μεταξύ ενδογενών και εξωγενών ορμονών ίσως να οφείλεται στο γεγονός ότι τα εξωγενή οιστρογόνα είναι συνήθως συνδυασμένα με προγεστερόνη και, επιπλέον, διέρχονται από το ήπαρ, όπου υφίσταται πολλαπλές τροποποιήσεις (Gunter et al 2008). Η ανάπτυξη του νεοπλάσματος είναι πολύ πιο συχνή στις αναπτυγμένες χώρες σε σχέση με τις αναπτυσσόμενες (Boffeta, 2005, Lechner et al 2005) και αυτό αποδίδεται σε μεγάλο βαθμό στις διαφορετικές διατροφικές συνήθειες (Lechner et al 2005). Η διατροφή των αναπτυσσόμενων χωρών (Ασιατική κουζίνα) περιλαμβάνει μεγάλες ποσότητες λαχανικών και προϊόντων σόγιας που είναι πλούσιες σε ποικίλες ουσίες (φυτοστερόλες, φαινολικό οξύ, φυτοοιστρογόνα) με πιθανή αντικαρκινική δράση (Pearce and Jordan, 2004, Lechner et al 2005). Μεταξύ αυτών τα φυτοοιστρογόνα συγκεντρώνουν το περισσότερο ερευνητικό ενδιαφέρον. Τα φυτοοιστρογόνα είναι φυτικά συστατικά με ενδογενή ή πιο συχνά επίκτητη (μετά από καταβολισμό από βακτήρια του εντέρου) οιστρογονική δράση (Adlercreutz 45

46 2002). Διακρίνονται σε τρεις κατηγορίες ανάλογα με τη χημική δομή τους. Τα ισοφλαβονοειδή, με σημαντικότερο εκπρόσωπο τη γενιστεΐνη, είναι η κυριότερη ομάδα και ανευρίσκονται σε προϊόντα σόγιας, φρούτα και λαχανικά. Οι λιγκάνες (lignans) (εντεροδιόλη και εντερολακτόνη) και οι κουμεστάνες (κουμεστρόλη) ανευρίσκονται σε μικρότερες ποσότητες σε δημητριακά, μούρα, καρύδια και τριφύλλι, μπιζέλια, φασόλια, αντιστοίχως και έχουν μελετηθεί σε μικρότερο βαθμό (Pearce and Jordan, 2004, Lechner et al 2005). Η κουμεστρόλη συνδέεται με τους οιστρογονικούς υποδοχείς με συγγένεια παρόμοια με αυτή της 17β-οιστραδιόλης, είναι το πιο δραστικό φυτοοιστρογόνο και δρα ως αγωνιστής (Lechner et al 2005). Η γενιστεϊνη συνδέεται ασθενέστερα από την κουμεστρόλη με τους υποδοχείς αλλά έχει παρόμοια ενεργότητα αν και η δράση της είναι συνήθως ανασταλτική και παρόμοια με αυτή των ανταγωνιστών οιστρογόνων, (ICI 182,780, ραλοξιφαίνη). Πάντως τα φυτοοιστρογόνα έχουν ασθενέστερη μεταγραφική ενεργότητα από τις στεροειδείς ορμόνες του φύλου και απαιτούνται μεγάλες συγκεντρώσεις για να ενεργοποιηθεί η μεταγραφή ενός ER-εξαρτώμενου γονιδίου. Τέτοιες συγκεντρώσεις, αν και δεν είναι συχνές στο γενικό πληθυσμό, παρατηρούνται σε συγκεκριμένες πληθυσμιακές ομάδες (Pearce and Jordan, 2004, Lechner et al 2005). Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει το γεγονός ότι τα ισοφλαβονοειδή εμφανίζουν αρκετά μικρότερη συγγένεια σύνδεσης με τον ERα σε σχέση με τον ERβ (Pearce and Jordan, 2004, Lechner et al 2005), ενώ συχνά επιδρούν στο κύτταρο και μέσω μη γονιδιωματικών μηχανισμών (Lechner et al 2005). Οι επιδημιολογικές μελέτες σχετικά με τη σχέση της πρόσληψης φυτοοιστρογόνων με την τροφή και της ανάπτυξης καρκίνου παχέος εντέρου έχουν δώσει αντικρουόμενα αποτελέσματα. Μερικές μελέτες υποστηρίζουν μία θετική συσχέτιση μεταξύ υψηλής κατανάλωσης διαφόρων φυτοοιστρογόνων και συχνότητας 46

47 του νεοπλάσματος (Haenszel et al 1973), άλλες δείχνουν μια προστατευτική δράση των φυσικών αυτών συστατικών (Hoshiyama et al 1993), ενώ τέλος, υπάρχουν μελέτες που κάποιες δεν αναδεικνύουν την ύπαρξη κάποιας επίδρασης της διατροφής στην ανάπτυξη νεοπλασίας στο παχύ έντερο (Tajima and Tominaga 1985, Seow et al 2002). Οι αντιφάσεις αυτές οφείλονται αφενός στη διαφορετική μεθοδολογία και τους διαφορετικούς πληθυσμούς που εξετάσθηκαν σε αυτές τις μελέτες, αφετέρου δε στην αξιολόγηση, συνήθως, ενός ή δύο διαφορετικών φυτικών συστατικών που δεν αντιπροσωπεύουν πλήρως τη συνολική κατανάλωση φυτοοιστρογόνων από τον πληθυσμό (Lechner et al 2005). Πάντως, η χαμηλότερη επίπτωση του καρκίνου του παχέος εντέρου σε πληθυσμούς της Ασίας και η εξίσωση της με τη συχνότητα στο Δυτικό κόσμο σε Ασιάτες που μεταναστεύουν στην Αμερική, αποτελεί ισχυρή ένδειξη της επίδρασης της διατροφής στην επιδημιολογία του νεοπλάσματος (Lechner et al 2005), με τα φυτοοιστρογόνα να αποτελούν πιθανό υπαίτιο. Αντικρουόμενα αποτελέσματα για το ρόλο της πλούσιας σε φυτοοιστρογόνα διατροφής στην ανάπτυξη προκαρκινικών και καρκινικών αλλοιώσεων στο παχύ έντερο, έχουν προκύψει από in vivo μελέτες σε πειραματόζωα (Lechner et al 2005). Οι μελέτες αυτές διαφέρουν όσον αφορά στη σύσταση της δίαιτας (εκχυλίσματα πρωτεϊνών σόγιας, εκχυλίσματα ισοφλαβονοειδών, τρόφιμα πλούσια σε φυτοοιστρογόνα), το είδος του πειραματόζωου και το ζητούμενο αποτέλεσμα (συχνότητα κακοήθειας, αριθμός όγκων ανά ζώο, εμφάνιση και συχνότητα προκαρκινικών αλλοιώσεων), γεγονός που εξηγεί τις παρατηρούμενες αντιφάσεις. Ωστόσο, αρκετές μελέτες που χρησιμοποίησαν μη επεξεργασμένο, πλούσιο σε φυτοοιστρογόνα φαγητό, αναδεικνύουν μια προστατευτική δράση των φυτοοιστρογόνων στην καρκινογένεση στο παχύ έντερο σε in vivo πειραματικές 47

48 συνθήκες (Serraino and Thompson, 1992, Pereira et al 1994, Helms and Gallaher, 1995, Jenab and Thompson, 1996). In vitro μελέτες σε κυτταρικές σειρές καρκίνου παχέος εντέρου έχουν δείξει ότι τα φυτοοιστρογόνα έχουν συχνά κυτταροστατική δράση (Pleva et al 2001) και αναστέλλουν την ανάπτυξη των νεοπλασματικών κυττάρων (Yanagihara et al 1993), μέσω καταστολής του κυτταρικού κύκλου (Kuntz, et al 1999). Παρότι τα παραπάνω επιδημιολογικά και πειραματικά (in vivo και in vitro) δεδομένα είναι ενθαρρυντικά, σχετικά με τον προστατευτικό ρόλο των φυτοοιστρογόνων, χρειάζονται ακόμα αρκετές μελέτες για να αποδειχθεί το αν παίζουν κάποιο ρόλο στην προστασία από το καρκίνωμα του παχέος εντέρου. Επιπλέον, πρέπει να μελετηθούν οι πιθανές παρενέργειές τους, η αλληλεπίδραση με το ενδογενές σύστημα οιστρογόνων, η επίδραση στα υπόλοιπα όργανα του σώματος, κυρίως όταν καταναλώνονται σε μεγάλες ποσότητες. Τέλος θα πρέπει να καθοριστεί η ποσότητα και η χρονική διάρκεια χορήγησής τους που ασκεί προστατευτική δράση. Όσον αφορά την τελευταία παράμετρο, φαίνεται ότι μεγάλης διάρκειας (ακόμα και από την εμβρυϊκή ζωή) κατανάλωση μικρών ποσοτήτων, όπως άλλωστε συμβαίνει και στην ανατολικού τύπου διατροφή, είναι πιο αποτελεσματική από τη σύντομη πρόσληψη τεράστιων ποσοτήτων. Ωστόσο, ο τελευταίος τύπος πρόσληψης είναι αυτός που συνήθως μελετάται τόσο σε πειραματόζωα όσο και σε κυτταρικές σειρές. Αυτό σημαίνει ότι χρειάζεται αναθεώρηση του σχεδιασμού των in vivo και in vitro πειραμάτων. Όσον αφορά στο μηχανισμό δράσης των φυτοοιστρογόνων, περιλαμβάνονται τόσο γονιδιωματικές όσο και μη-γονιδιωματικές διεργασίες. Ενδεικτικά, η γενιστεϊνη καταστέλλει τη μεταγραφή της COX-2, ενζύμου που επάγεται συχνά στην καρκινογένεση στο παχύ έντερο (Elder and Paraskeva, 1998), μέσω αναστολής της 48

49 δράσης κινασών τυροσίνης (Mutoh et al 2000). Επιπλέον, έχει βρεθεί ότι σε κυτταρικές σειρές καρκίνου παχέος εντέρου, η γενιστεϊνη, και άλλα φυτοοιστρογόνα αυξάνουν την παραγωγή ενζύμων με αντιοξειδωτική δράση, όπως η μεταλλοθειονίνη (Kameoka et al 1999) και η αναγωγάση της κινίνης (quinine) (Wang et al 1998), σε κυτταρικές σειρές καρκίνου παχέος εντέρου. Αν και η προαγωγή της μεταγραφής των πρωτεϊνών αυτών θεωρείται ανεξάρτητη από αλληλουχίες που ανταποκρίνονται σε οιστρογόνα (estrogen response elements, ERE), καθώς οι αντίστοιχοι εκκινητές στερούνται ERΕ, η υπερέκφραση ERβ αυξάνει τη μεταγραφή τους, πιθανότατα μέσω διαντίδρασης με άλλους μεταγραφικούς παράγοντες, όπως ο SP1 (Hua et al 2003). Αντικρουόμενα είναι επίσης τα αποτελέσματα μελετών σχετικά με τη δράση των οιστρογόνων σε καρκινικές σειρές και πειραματικά μοντέλα καρκίνου παχέος εντέρου. Διάφορες μελέτες υποστηρίζουν την ογκοπροαγωγική δράση των οιστρογόνων στο παχύ έντερο (Narayan et al 1992, Xu and Thomas, 1994, Di Domenico et al 1996, Fiorelli et al 1999). Αντίθετα, τα οιστρογόνα έχουν σχετιστεί με αύξηση της απόπτωσης και μείωση του πολλαπλασιασμού σε καρκινικές σειρές παχέος εντέρου ενώ η έλλειψη του οιστρογονικού υποδοχέα σε πειραματικά μοντέλα καρκινογένεσης, σε ποντίκια, σχετίζεται με ελαττωμένη διαφοροποίηση και αυξημένο πολλαπλασιασμό των επιθηλιακών κυττάρων του παχέος εντέρου λόγω διαταραχών της αλληλεπίδρασης στρώματος-επιθηλίου (Kennelly et al 2008). ΙΙΙ. ΚΛΙΝΙΚΟΠΑΘΟΛΟΓΟΑΝΑΤΟΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΠΑΧΕΟΣ ΕΝΤΕΡΟΥ Τα καρκινώματα του παχέος εντέρου προέρχονται από το επιθήλιο. Η κλινική εικόνα ποικίλει. Μπορεί να είναι ασυμπτωματικά νεοπλάσματα, που γίνονται αντιληπτά κατά τη διάρκεια προγραμμάτων πληθυσμιακού ελέγχου ή να εκδηλώνονται με 49

50 διάφορα συμπτώματα ανάλογα με την εντόπιση, με κυριότερα την αιμοχεσία, την αναιμία, την δυσκοιλιότητα, τις εναλλαγές στις κενώσεις, την διάταση της κοιλίας, και τον τεινεσμό. Μερικοί ασθενείς εμφανίζουν κλινικές εκδηλώσεις λόγω επιπλοκών, όπως εντερική απόφραξη και διάτρηση, ενώ σπανιότερα η πρώτη εκδήλωση αφορά σε συμπτώματα από μεταστατικές εστίες. Σύγχρονες απεικονιστικές τεχνικές (CT, MRI, διορθικός υπέρηχος) επιτρέπουν την πρώιμη διάγνωση και βοηθούν στην κλινική σταδιοποίηση, ενώ θεμελιώδης είναι ο ρόλος της ενδοσκόπησης στη διάγνωση, στην παρακολούθηση και, σε ορισμένες περιπτώσεις, στη θεραπεία των ασθενών με καρκίνο του παχέος εντέρου. Η μακροσκοπική εικόνα του νεοπλάσματος επίσης ποικίλει και επηρεάζεται από τα ιστολογικά χαρακτηριστικά του όγκου. Αρκετοί όγκοι, κυρίως στο εγγύς τμήμα του παχέος εντέρου, αναπτύσσονται εξωφυτικά (Εικόνα 2.1), ενώ σε άλλες περιπτώσεις ο όγκος μπορεί να αναπτύσσεται ενδοφυτικά ή να εμφανίζει κεντρική εξέλκωση. Άλλες φορές τα νεοπλάσματα αναπτύσσονται δακτυλιοειδώς, οπότε προκαλούν στένωση του αυλού ή εμφανίζουν διάχυτο τρόπο ανάπτυξης με τη μορφή πλαστικής λινίτιδας. Συχνά συνυπάρχουν περισσότερα του ενός πρότυπα ανάπτυξης. Η επιφάνεια διατομής έχει λευκόφαιη, συχνά ομοιογενή χροιά ή μπορεί να εμφανίζει εστίες νέκρωσης (Εικόνα 2.1). Εικόνα 2.1 Μακροσκοπική εικόνα καρκίνου παχέος εντέρου 50

ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΠΑΧΕΟΣ ΕΝΤΕΡΟΥ

ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΠΑΧΕΟΣ ΕΝΤΕΡΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΑΣΤΡΕΝΤΕΡΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΓΑΣΤΡΕΝΤΕΡΟΛΟΓΩΝ ΕΛΛΑΔΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΓΑΣΤΡΕΝΤΕΡΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΠΑΧΕΟΣ ΕΝΤΕΡΟΥ ΑΘΗΝΑ 2008 ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

1/21/2013. 1, Εγκάρσιο κόλον 2, ήπαρ 3, δε. Νεφρός. 5, αορτή 6, κάτω πόλος αριστερού νεφρού 7, κατιόν κόλον 8, ορθός κοιλιακός μυς

1/21/2013. 1, Εγκάρσιο κόλον 2, ήπαρ 3, δε. Νεφρός. 5, αορτή 6, κάτω πόλος αριστερού νεφρού 7, κατιόν κόλον 8, ορθός κοιλιακός μυς 1, Δεξιός πνεύμων 2, αορτή. 3, αριστερός πνεύμων. 4, αριστερό επιεφρίδιο 5, σπλην 6, σπληνική. 7, Παχύ έντερο. 8, πυλαία φλέβα. 9, ηπατική φλέβα 10, ήπαρ. Κάτω κοίλη φλέβα 2, δεξιός νεφρός 3, κοιλιακή

Διαβάστε περισσότερα

Κυκλοφορικό Σύστηµα. Σοφία Χαβάκη. Λέκτορας

Κυκλοφορικό Σύστηµα. Σοφία Χαβάκη. Λέκτορας Κυκλοφορικό Σύστηµα Σοφία Χαβάκη Λέκτορας Εργαστήριο Ιστολογίας Εβρυολογίας, Ιατρική Σχολή, ΕΚΠΑ Κυκλοφορικό Σύστηµα Αιµοφόροκυκλοφορικό σύστηµα Λεµφoφόροκυκλοφορικό σύστηµα Αιµοφόρο Κυκλοφορικό Σύστηµα

Διαβάστε περισσότερα

94 95 96 97 98 Ο ρόλος της αγγειογένεσης στη μετάσταση Η νεοαγγείωση αποτελεί ένα απαραίτητο τμήμα της ογκογόνου διεργασίας που διασφαλίζει τη γρηγορότερη και ανεμπόδιστη ανάπτυξη του όγκου. Η λειτουργική

Διαβάστε περισσότερα

ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΠΛΟΗΓΗΣΗΣ

ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΠΛΟΗΓΗΣΗΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΠΛΟΗΓΗΣΗΣ Μέχρι πρόσφατα, παρ όλες τις δυνατότητες που έχουμε στο οπλοστάσιο μας για να απεικονίζουμε όγκους στο ήπαρ και στο πάγκρεας, λόγω της έλλειψης λεπτομερούς απεικονίσεως αλλά και ουσιαστικής

Διαβάστε περισσότερα

4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. περιλαμβάνονται ο σπλήνας και ο θύμος αδένας (εικ.4.1). Το λεμφικό σύστημα είναι πολύ σημαντικό γιατί:

4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. περιλαμβάνονται ο σπλήνας και ο θύμος αδένας (εικ.4.1). Το λεμφικό σύστημα είναι πολύ σημαντικό γιατί: ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Το λεμφικό σύστημα αποτελείται από τα λεμφαγγεία, τη λέμφο και τους λεμφαδένες. Οι λεμφαδένες είναι δομές που αποτελούνται από εξειδικευμένη μορφή συνδετικού ιστού, το λεμφικό

Διαβάστε περισσότερα

Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή ιατρικής για το μάθημα του καρκίνου του όρχη βασικές γνώσεις :

Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή ιατρικής για το μάθημα του καρκίνου του όρχη βασικές γνώσεις : Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή ιατρικής για το μάθημα του καρκίνου του όρχη βασικές γνώσεις : Οι όρχεις αποτελούν κομμάτι του αναπαραγωγικού συστήματος (παραγωγή σπερματοζωάριων) του άνδρα αλλά

Διαβάστε περισσότερα

Σύμφωνα με τον παγκόσμιο οργανισμό υγείας, κάθε χρόνο υπάρχουν 1.38 εκατομμύρια καινούρια περιστατικά και περίπου 458 000 θάνατοι από τον καρκίνο του

Σύμφωνα με τον παγκόσμιο οργανισμό υγείας, κάθε χρόνο υπάρχουν 1.38 εκατομμύρια καινούρια περιστατικά και περίπου 458 000 θάνατοι από τον καρκίνο του 1 Σύμφωνα με τον παγκόσμιο οργανισμό υγείας, κάθε χρόνο υπάρχουν 1.38 εκατομμύρια καινούρια περιστατικά και περίπου 458 000 θάνατοι από τον καρκίνο του μαστού. Ο καρκίνος του μαστού είναι με μεγάλη διαφορά

Διαβάστε περισσότερα

Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα

Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα 2013-2014 Θέματα πολλαπλής επιλογής Κύτταρα όμοια μορφολογικά και λειτουργικά αποτελούν α. ένα όργανο. β. ένα ιστό. γ. ένα οργανισμό. δ. ένα σύστημα οργάνων.

Διαβάστε περισσότερα

Το συγκεκριμένο θέμα παρουσιάστηκε ως ανακοίνωση στο ΠΑΓΚΥΠΡΙΟ ΣΥΝΕ ΡΙΟ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗΣ, ΗILTON CYPRUS.

Το συγκεκριμένο θέμα παρουσιάστηκε ως ανακοίνωση στο ΠΑΓΚΥΠΡΙΟ ΣΥΝΕ ΡΙΟ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗΣ, ΗILTON CYPRUS. edtime - Σταδιοποίηση Καρκίνου Παχέος Εντέρου Written by Παπασταματίου Μιλτιάδης, Νικολόπουλος Δημήτριος Παρασκευή, 15 Ιανουάριος 2010 There are no translations available Παπασταματίου Μιλτιάδης, MD, PhD,

Διαβάστε περισσότερα

Η παγκόσμια οργάνωση υγείας συνιστά την κατάταξη σε 4 βασικούς ιστολογικούς τύπους: καρκίνωμα μεταβατικού επιθηλίου, καρκίνωμα πλακώδους

Η παγκόσμια οργάνωση υγείας συνιστά την κατάταξη σε 4 βασικούς ιστολογικούς τύπους: καρκίνωμα μεταβατικού επιθηλίου, καρκίνωμα πλακώδους ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΟΥΡΟΔΟΧΟΥ ΚΥΣΤΕΩΣ ΣΥΧΝΟΤΗΤΑ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΟΥΡΟΔΟΧΟΥ ΚΥΣΤΕΩΣ. Είναι ο τέταρτος πιο συχνός καρκίνος της στον Δυτικό κόσμο. Η μέση ηλικία κατά την διάγνωση είναι τα 60 με 65 έτη.είναι πιο συχνός στους

Διαβάστε περισσότερα

ΟΓΚΟΛΟΓΙΑ - ΡΑΔΙΟΒΙΟΛΟΓΙΑ

ΟΓΚΟΛΟΓΙΑ - ΡΑΔΙΟΒΙΟΛΟΓΙΑ ΟΓΚΟΛΟΓΙΑ - ΡΑΔΙΟΒΙΟΛΟΓΙΑ Βασικές γνώσεις I SBN 960-372-069-0 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΑΡΙΣ Α. ΚΟΣΜΙΔΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΤΣΑΚΙΡΗΣ Μ Ε Ρ Ο Σ Ι ΟΓΚΟΛΟΓΙΑ Κεφάλαιο 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ... 3 Το καρκινικό κύτταρο... 3 Κυτταρικός

Διαβάστε περισσότερα

Αν. Καθηγήτρια Ε. Λαμπρινουδάκη

Αν. Καθηγήτρια Ε. Λαμπρινουδάκη Αν. Καθηγήτρια Ε. Λαμπρινουδάκη upadate swfobject.embedswf('/plugins/content/avreloaded/mediaplayer.swf','avreloaded0','400',' 320','7.0.14','/plugins/content/avreloaded/expressinstall.swf', {file:'http://www.aretaieio-obgyn.com/images/stories/videos/emino.flv',width:'400',height:'

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΠΕΡΙΣΤΑΤΙΚΟΥ

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΠΕΡΙΣΤΑΤΙΚΟΥ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΠΕΡΙΣΤΑΤΙΚΟΥ Άνδρας ηλικίας 47 ετών προσέρχεται λόγω πνευματουρίας και απώλειας κοπράνων από την ουρήθρα, από δεκαημέρου. Ο ασθενής αναφέρει γριππώδη συνδρομή που προηγήθηκε της παρούσης κατάστασης.

Διαβάστε περισσότερα

Επίκτητη Ανοσιακή Απάντηση (χυμικό σκέλος) Β λεμφοκύτταρα

Επίκτητη Ανοσιακή Απάντηση (χυμικό σκέλος) Β λεμφοκύτταρα Επίκτητη Ανοσιακή Απάντηση (χυμικό σκέλος) Β λεμφοκύτταρα φυσική ή μη ειδική ανοσία δεν απαιτεί προηγούμενη έκθεση στο παθογόνο και δεν διαθέτει μνήμη. σε επίκτητη ή ειδική ανοσία χυμική ανοσία με παραγωγή

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΚΙΝΟ του ΠΡΟΣΤΑΤΗ. Πως να προλάβετε τον ΔΙΑΓΝΩΣΗ Η ΕΓΚΑΙΡΗ ΣΩΖΕΙ ΖΩΕΣ. Επιστημονική Επιμέλεια Ελληνική Ουρολογική Εταιρία

ΚΑΡΚΙΝΟ του ΠΡΟΣΤΑΤΗ. Πως να προλάβετε τον ΔΙΑΓΝΩΣΗ Η ΕΓΚΑΙΡΗ ΣΩΖΕΙ ΖΩΕΣ. Επιστημονική Επιμέλεια Ελληνική Ουρολογική Εταιρία Η ΕΓΚΑΙΡΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΣΩΖΕΙ ΖΩΕΣ Πως να προλάβετε τον ΚΑΡΚΙΝΟ του ΠΡΟΣΤΑΤΗ με ΤΗΝ ΕΥΓΕΝΙΚΗ Χορηγία Επιστημονική Επιμέλεια Ελληνική Ουρολογική Εταιρία με ΤΗ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ «Αυτές οι πληροφορίες προορίζονται για

Διαβάστε περισσότερα

Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή, για την παρακολούθηση του μαθήματος του καρκίνου του προστάτη.

Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή, για την παρακολούθηση του μαθήματος του καρκίνου του προστάτη. Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή, για την παρακολούθηση του μαθήματος του καρκίνου του προστάτη. Καρκίνος του προστάτη Επιδημιολογία: Αποτελεί τον συχνότερα διαγνωσμένο καρκίνο στον άνδρα. 186.320

Διαβάστε περισσότερα

Ο μαγικός κόσμος της έρευνας στη Βιολογία και Βιοϊατρική

Ο μαγικός κόσμος της έρευνας στη Βιολογία και Βιοϊατρική Ο μαγικός κόσμος της έρευνας στη Βιολογία και Βιοϊατρική Χρυσούλα Πιτσούλη, Ph.D. Τμήμα Βιολογικών Επιστημών Πανεπιστήμιο Κύπρου (pitsouli@ucy.ac.cy) Η Βιολογία μελετά τη ζωή Η Βιοϊατρική αποτελεί εφαρμογή

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΩΟΘΗΚΩΝ. Θ. Πανοσκάλτσης MD, PhD, FRCOG, CCST (UK) Γυναικολόγος Ογκολόγος. Αρεταίειον Νοσοκομείο, Αθήνα

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΩΟΘΗΚΩΝ. Θ. Πανοσκάλτσης MD, PhD, FRCOG, CCST (UK) Γυναικολόγος Ογκολόγος. Αρεταίειον Νοσοκομείο, Αθήνα ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΩΟΘΗΚΩΝ Θ. Πανοσκάλτσης MD, PhD, FRCOG, CCST (UK) Γυναικολόγος Ογκολόγος Λέκτορας, 2 η Πανεπιστημιακή Κλινική Μαιευτικής Γυναικολογίας Αρεταίειον Νοσοκομείο, Αθήνα ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ο καρκίνος ωοθηκών

Διαβάστε περισσότερα

18. ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΕΝΔΟΜΗΤΡΙΟΥ

18. ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΕΝΔΟΜΗΤΡΙΟΥ 18. ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΕΝΔΟΜΗΤΡΙΟΥ Ο καρκίνος του ενδομητρίου είναι η συχνότερη μορφή γυναικολογικού καρκίνου στις ΗΠΑ ( 6% όλων των νεοδιαγνωσθέντων καρκίνων στις γυναίκες). Η πρόγνωση είναι σχετικά καλή καθώς

Διαβάστε περισσότερα

(dietary fiber, nonnutritive fiber)

(dietary fiber, nonnutritive fiber) KΥΤΤΑΡΙΝΗ - ΦΥΤΙΚΕΣ ΙΝΕΣ Στα τρόφιμα, παράλληλα με τους υδατάνθρακες που πέπτονται στον ανθρώπινο οργανισμό (δηλαδή που υδρολύονται, απορροφώνται και μεταβολίζονται κατά τα γνωστά), υπάρχουν και υδατάνθρακες

Διαβάστε περισσότερα

ΟΠΙΣΘΙΟ ΚΟΙΛΙΑΚΟ ΤΟΙΧΩΜΑ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ

ΟΠΙΣΘΙΟ ΚΟΙΛΙΑΚΟ ΤΟΙΧΩΜΑ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΟΠΙΣΘΙΟ ΚΟΙΛΙΑΚΟ ΤΟΙΧΩΜΑ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΟΣΤΑ (ΟΣΦΥΙΚΟΙ ΣΠΟΝΔΥΛΟΙ ΙΕΡΟ) ΟΣΦΥΙΚΟΙ ΣΠΟΝΔΥΛΟΙ Μεγαλύτεροι σε μέγεθος και όγκο, με κοντούς και παχείς αυχένες, ευρύτερες

Διαβάστε περισσότερα

Λόγοι έκδοσης γνώμης για τον χαρακτηρισμό φαρμακευτικού προϊόντος ως ορφανού

Λόγοι έκδοσης γνώμης για τον χαρακτηρισμό φαρμακευτικού προϊόντος ως ορφανού Παράρτημα 1 Λόγοι έκδοσης γνώμης για τον χαρακτηρισμό φαρμακευτικού προϊόντος ως ορφανού Η Επιτροπή Ορφανών Φαρμάκων (COMP), έχοντας εξετάσει την αίτηση, κατέληξε στα ακόλουθα: Σύμφωνα με το άρθρο 3 παράγραφος

Διαβάστε περισσότερα

η λύση στο πρόβληµα της κυτταρίτιδας Συµπλήρωµα διατροφής µε ω3 - ω6, βιταµίνες Β6 & Ε και φυτικά εκχυλίσµατα

η λύση στο πρόβληµα της κυτταρίτιδας Συµπλήρωµα διατροφής µε ω3 - ω6, βιταµίνες Β6 & Ε και φυτικά εκχυλίσµατα η λύση στο πρόβληµα της κυτταρίτιδας Συµπλήρωµα διατροφής µε ω3 - ω6, βιταµίνες Β6 & Ε και φυτικά εκχυλίσµατα "Κλινικά αποδεδειγµένα αποτελέσµατα σε 47 ηµέρες" Αντιμετώπιση της κυτταρίτιδας Ένα από τα

Διαβάστε περισσότερα

Στέργιος Ι. Τραπότσης Χειρουργός Ορθοπαιδικός Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Διδάσκων ΤΕΦAΑ-ΠΘ

Στέργιος Ι. Τραπότσης Χειρουργός Ορθοπαιδικός Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Διδάσκων ΤΕΦAΑ-ΠΘ Άσκηση, διατροφή & υγεία Στέργιος Ι. Τραπότσης Χειρουργός Ορθοπαιδικός Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Διδάσκων ΤΕΦAΑ-ΠΘ Άσκηση, διατροφή & υγεία Μακροχρόνια επιστημονική έρευνα έχει αποδείξει ότι πολλά από

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην τεχνική Προσανατολισμός εικόνων, θέση εξεταζομένου Ορολογία ΥΓ κριτήρια Προετοιμασία ασθενούς Κλινικές εφαρμογές

Εισαγωγή στην τεχνική Προσανατολισμός εικόνων, θέση εξεταζομένου Ορολογία ΥΓ κριτήρια Προετοιμασία ασθενούς Κλινικές εφαρμογές Εισαγωγή στην τεχνική Προσανατολισμός εικόνων, θέση εξεταζομένου Ορολογία ΥΓ κριτήρια Προετοιμασία ασθενούς Κλινικές εφαρμογές Απαιτείται δεξιότητα και εμπειρία, συγχρονισμός κινήσεων χεριού & οφθαλμού

Διαβάστε περισσότερα

AYΞΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ

AYΞΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ AYΞΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ Χ.Κ. ΚΙΤΣΑΚΗ 2008 1 Αντικείμενα της ενότητας Ορισμοί και έννοιες Σκοπός των διεργασιών της ανάπτυξης Πού και πώς πραγματοποιούνται

Διαβάστε περισσότερα

Νικολέττα Χαραλαμπάκη Ιατρός Βιοπαθολόγος

Νικολέττα Χαραλαμπάκη Ιατρός Βιοπαθολόγος Νικολέττα Χαραλαμπάκη Ιατρός Βιοπαθολόγος ΚΝΣ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΝΩΤΙΑΙΟΣ ΜΥΕΛΟΣ Περιβάλλονται και στηρίζονται με τις εγκεφαλικές και νωτιαίες μήνιγγες μεταξύ των οποίων περικλείεται ο υπαραχνοειδής χώρος γεμάτος

Διαβάστε περισσότερα

που φιλοξενεί τα όργανα του ανθρώπινου οργανισμού. Ένα υγειές σύστημα με ισχυρά οστά είναι απαραίτητο για την γενική υγεία και ποιότητα ζωής.

που φιλοξενεί τα όργανα του ανθρώπινου οργανισμού. Ένα υγειές σύστημα με ισχυρά οστά είναι απαραίτητο για την γενική υγεία και ποιότητα ζωής. ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΤΙΤΛΟΣ : ΟΙ ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΟΣΤΩΝ ΚΑΙ ΤΑ ΑΙΤΙΑ ΠΟΥ ΤΙΣ ΠΡΟΚΑΛΟΥΝ! Εισαγωγή : Τα οστά είναι το σπίτι για να μείνουμε, είναι η στέγη που φιλοξενεί τα όργανα του ανθρώπινου οργανισμού. Ένα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΗ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΟΥΡΟΠΟΙΗΤΙΚΟΥ

ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΗ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΟΥΡΟΠΟΙΗΤΙΚΟΥ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΗ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΟΥΡΟΠΟΙΗΤΙΚΟΥ ΜΠΑΡΚΟΥ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΑΝ Α Π Λ Η Ρ Ω Τ Ρ Ι Α Π Ρ Ο Ϊ Σ ΤΑΜ Ε Ν Η ΟΥ Ρ ΟΛΟ Γ Ι ΚΟΥ- Ο Γ ΚΟΛΟ Γ Ι ΚΟΥ Τ Μ Η Μ ΑΤΟ Σ ΑΝ Θ «Θ Ε ΑΓ Ε Ν Ε Ι Ο» ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ Βασική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΜΑΖΙΚΟΥ ΑΔΕΝΑ. Τριανταφυλλιά Κολέτσα Λέκτορας

ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΜΑΖΙΚΟΥ ΑΔΕΝΑ. Τριανταφυλλιά Κολέτσα Λέκτορας ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΜΑΖΙΚΟΥ ΑΔΕΝΑ Τριανταφυλλιά Κολέτσα Λέκτορας ΕΓΠΠΑ, Α.Π.Θ. Μαστός Λοβοί: εκβάλουν στη θηλή με γαλακτοφόρο πόρο. Διακλαδιζόμενοι πόροι κατάληξη-λοβιακές λοβιακές μονάδες. Λοβιακή μονάδα: αποτελείται

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΡΟΣΤΑΤΗ Είναι συχνός ο καρκίνος του προστάτη; Ποιοί παράγοντες κινδύνου σχετίζονται με τον καρκίνο του προστάτη ;

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΡΟΣΤΑΤΗ Είναι συχνός ο καρκίνος του προστάτη; Ποιοί παράγοντες κινδύνου σχετίζονται με τον καρκίνο του προστάτη ; ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΡΟΣΤΑΤΗ Είναι συχνός ο καρκίνος του προστάτη; Πρόκειται για το συχνότερο καρκίνο και τη δεύτερη αιτία θανάτου από καρκίνο στους άνδρες. Η συχνότητά του αυξάνει με την αύξηση της ηλικίας και το

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΡΟΔΟΥ «ΑΝΔΡΕΑΣ ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ» ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΗΣ ΟΥΡΟΔΟΧΟΥ ΚΥΣΤΗΣ

ΓΕΝΙΚΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΡΟΔΟΥ «ΑΝΔΡΕΑΣ ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ» ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΗΣ ΟΥΡΟΔΟΧΟΥ ΚΥΣΤΗΣ ΓΕΝΙΚΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΡΟΔΟΥ «ΑΝΔΡΕΑΣ ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ» ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΗΣ ΟΥΡΟΔΟΧΟΥ ΚΥΣΤΗΣ ΟΥΡΟΔΟΧΟΣ ΚΥΣΤΗ Κοίλο μυώδες όργανο που υποδέχεται, αποθηκεύει και αποβάλλει τα ούρα Μέρη της κύστης Κορυφή Σώμα Πυθμένας Ανατομικά

Διαβάστε περισσότερα

Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή;

Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή; Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή; Στις αρχές της δεκαετίας του 1950 ξεκίνησε μία μεγάλη έρευνα, γνωστή ως η μελέτη των 7 χωρών, όπου μελετήθηκαν οι διατροφικές συνήθειες ανθρώπων από τις εξής

Διαβάστε περισσότερα

Βάρος κοπράνων σε διάφορους λαούς

Βάρος κοπράνων σε διάφορους λαούς Δυσκοιλιότητα Κενώσεις λιγότερες από τρεις την εβδομάδα σε άτομα που σιτίζονται με δίαιτες δυτικού τύπου Δυσκολία κατά την αφόδευση Ιδιαίτερη σημασία έχει η εμφάνιση δυσκοιλιότητας σε άτομα με φυσιολογική

Διαβάστε περισσότερα

Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1], Τρ. Διδάγγελος[1], Ι. Γιώβος[3], Δ. Καραμήτσος[1]

Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1], Τρ. Διδάγγελος[1], Ι. Γιώβος[3], Δ. Καραμήτσος[1] Ολόγοςλεπτίνης/αδιπονεκτίνης ως ανεξάρτητος προγνωστικός παράγοντας 10ετούς καρδιαγγειακού κινδύνου σε ινσουλινοθεραπευόμενους ασθενείς με διαβήτη τύπου 2 Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1],

Διαβάστε περισσότερα

TI NEOTEΡΟ ΣΤΟΥΣ ΝΕΥΡΟΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΟΓΚΟΥΣ ΤΟ 2015. Ορισμοί-Κατάταξη-Ιστολογία. Δ Ροντογιάννη

TI NEOTEΡΟ ΣΤΟΥΣ ΝΕΥΡΟΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΟΓΚΟΥΣ ΤΟ 2015. Ορισμοί-Κατάταξη-Ιστολογία. Δ Ροντογιάννη TI NEOTEΡΟ ΣΤΟΥΣ ΝΕΥΡΟΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΟΓΚΟΥΣ ΤΟ 2015 Ορισμοί-Κατάταξη-Ιστολογία Δ Ροντογιάννη Νευροενδοκρινή νεοπλάσματα Ταξινόμηση Βιολογικοί δείκτες Μοριακή Παθολογία Νευροενδοκρινή νεοπλάσματα Ταξινόμηση

Διαβάστε περισσότερα

ΗPV και ενδοεπιθηλιακές αλλοιώσεις κατωτέρου γεννητικού συστήματος. Ε.Κωστοπούλου Λέκτορας Παθολογικής Ανατομικής Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

ΗPV και ενδοεπιθηλιακές αλλοιώσεις κατωτέρου γεννητικού συστήματος. Ε.Κωστοπούλου Λέκτορας Παθολογικής Ανατομικής Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΗPV και ενδοεπιθηλιακές αλλοιώσεις κατωτέρου γεννητικού συστήματος Ε.Κωστοπούλου Λέκτορας Παθολογικής Ανατομικής Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας H.M. Παράγοντες κινδύνου καρκινώματος τραχήλου Ηλικία κατά την πρώτη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠ. ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΘΕΟΔΟΣΙΟΣ ΓΑΛΑΝΗΣ ΑΝΤΙΣΥΛΛΗΨΗ ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΑΠ. ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΘΕΟΔΟΣΙΟΣ ΓΑΛΑΝΗΣ ΑΝΤΙΣΥΛΛΗΨΗ ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΑΠ. ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΘΕΟΔΟΣΙΟΣ ΓΑΛΑΝΗΣ ΑΝΤΙΣΥΛΛΗΨΗ ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ I. ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΚΕΦ.1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ 1.1. Αρχές αντισύλληψης 1 1.2. Ιστορία της αντισύλληψης 3 1.3. Δημογραφικά στοιχεία

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙΔΕΣ

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙΔΕΣ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΣΑΒΒΑΤΟ 26 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) Θέμα Α Μονάδες 25 Α1.

Διαβάστε περισσότερα

EΠIΘHΛIAKA KYTTAPA. Tα επιθηλιακά κύτταρα > σχηµατίζουν στρώµατα κυττάρων που συνδέονται στενά µεταξύ τους > & ονοµάζονται επιθήλια

EΠIΘHΛIAKA KYTTAPA. Tα επιθηλιακά κύτταρα > σχηµατίζουν στρώµατα κυττάρων που συνδέονται στενά µεταξύ τους > & ονοµάζονται επιθήλια EΠIΘHΛIAKA KYTTAPA Tα επιθηλιακά κύτταρα > σχηµατίζουν στρώµατα κυττάρων που συνδέονται στενά µεταξύ τους > & ονοµάζονται επιθήλια λειτουργίες κάλυψη επένδυση > εσωτερικών εξωτερικών επιφανειών & αυλών

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Αναστολή αντλίας πρωτονίων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ

ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Αναστολή αντλίας πρωτονίων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Αναστολή αντλίας πρωτονίων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ Περιγραφή της περίπτωσης Άνδρας 43 ετών εισάγεται σε κλινική λόγω επιγαστραλγίας. Μετά από έλεγχο ετέθη η διάγνωση του πεπτικού

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΘΕΜΑ: ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΗΣ ΜΗΤΡΑΣ

ΥΠΟΘΕΜΑ: ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΗΣ ΜΗΤΡΑΣ 13 ΓΕΛ ΠΕΙΡΑΙΑ ΜΑΘΗΜΑ:ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ-PROJECT ΘΕΜΑ:ΥΓΕΙΑ-ΑΣΘΕΝΕΙΕΣ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2013-14 ΤΑΞΗ Α1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ: 1)ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΜΗΤΡΑΣ- ΝΩΤΙΑΙΟΥ ΜΥΕΛΟΥ 2)AIDS 3)ΜΗΝΙΣΚΟΣ 4)ΜΗΝΙΓΓΙΤΙΔΑ ΥΠΟΘΕΜΑ: ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

«ΣΤΟΧΕΥΟΝΤΑΣ ΤΑ ΚΑΡΚΙΝΙΚΑ ΒΛΑΣΤΙΚΑ ΚΥΤΤΑΡΑ : ΝΕΕΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ» ΣΑΝΤΑΡΜΑΚΗ ΒΑΛΕΝΤΙΝΗ Μεταπτυχιακή Φοιτήτρια

«ΣΤΟΧΕΥΟΝΤΑΣ ΤΑ ΚΑΡΚΙΝΙΚΑ ΒΛΑΣΤΙΚΑ ΚΥΤΤΑΡΑ : ΝΕΕΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ» ΣΑΝΤΑΡΜΑΚΗ ΒΑΛΕΝΤΙΝΗ Μεταπτυχιακή Φοιτήτρια ΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ιατµηµατικό Μεταπτυχιακό Πρόγραµµα Σπουδών «Κλινική Φαρµακολογία και Θεραπευτική» «ΣΤΟΧΕΥΟΝΤΑΣ ΤΑ ΚΑΡΚΙΝΙΚΑ ΒΛΑΣΤΙΚΑ ΚΥΤΤΑΡΑ : ΝΕΕΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ» ΣΑΝΤΑΡΜΑΚΗ ΒΑΛΕΝΤΙΝΗ

Διαβάστε περισσότερα

Πρόσθιο Κοιλιακό Τοίχωµα & Πύελος

Πρόσθιο Κοιλιακό Τοίχωµα & Πύελος Πρόσθιο Κοιλιακό Τοίχωµα & Πύελος Ι. Γενικά Α. Η κοιλία είναι το τµήµα του κόρµου που βρίσκεται µεταξύ του θώρακα (διάφραγµα) προς τα πάνω και της πυέλου (είσοδο της µικρής πυέλου) προς τα κάτω. Η πύελος

Διαβάστε περισσότερα

Ελαιόλαδο: Το πολύτιμο όπλο έναντι πολλών ασθενειών. Το ελαιόλαδο, "υγρό χρυσάφι" κατά τον Όμηρο αποτελεί θαυματουργή πηγή

Ελαιόλαδο: Το πολύτιμο όπλο έναντι πολλών ασθενειών. Το ελαιόλαδο, υγρό χρυσάφι κατά τον Όμηρο αποτελεί θαυματουργή πηγή ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΓΡΗΓΟΡΑΚΗΣ, ΜSc Κλινικός Διαιτολόγος Διατροφολόγος Ελαιόλαδο: Το πολύτιμο όπλο έναντι πολλών ασθενειών Το ελαιόλαδο, "υγρό χρυσάφι" κατά τον Όμηρο αποτελεί θαυματουργή πηγή θρεπτικών συστατικών

Διαβάστε περισσότερα

Μοριακή σταδιοποίηση: το παράδειγμα του καρκίνου του προστάτη

Μοριακή σταδιοποίηση: το παράδειγμα του καρκίνου του προστάτη Μοριακή σταδιοποίηση: το παράδειγμα του καρκίνου του προστάτη Μιχάλης Κουτσιλιέρης Αναπλ. Καθηγητής Πειραματικής Φυσιολογίας, Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών έλω να ξεκινήσω την ομιλία μου ευχαριστώντας

Διαβάστε περισσότερα

Στην περισσότερο επιτυχημένη αντιμετώπιση του καρκίνου έχει συμβάλλει σημαντικά η ανακά-λυψη και εφαρμογή των καρκινι-κών δεικτών.

Στην περισσότερο επιτυχημένη αντιμετώπιση του καρκίνου έχει συμβάλλει σημαντικά η ανακά-λυψη και εφαρμογή των καρκινι-κών δεικτών. Όλες μαζί οι μορφές καρκίνου αποτελούν, παγκοσμίως τη δεύτερη αιτία θανάτου μετά από τα καρδιαγγειακά νοσήματα. Τα κρούσματα συνεχώς αυξάνονται και σε πολλές αναπτυγμένες χώρες αποτελεί την πρώτη αιτία

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΙΒΗΣ ΑΘΗΝΑΣ ΓΙΑΓΚΙΝΗ ΧΗΜΙΚΟΥ Μελέτη των ιστολογικών και βιοχημικών αλλοιώσεων

Διαβάστε περισσότερα

Καρδιολογική Εταιρεία Κύπρου

Καρδιολογική Εταιρεία Κύπρου Προστάτεψε την καρδία σου Καρδιολογική Εταιρεία Κύπρου Καρδιοαγγειακές παθήσεις και γυναικείο φύλο Εισαγωγή Οι καρδιαγγειακές παθήσεις αποτελούν σε παγκόσμιο επίπεδο την κυριότερη αιτία θανάτου στο γυναικείο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΧΗΜΙΚΩΝ ΕΓΚΑΥΜΑΤΩΝ ΚΕΡΑΤΟΕΙΔΟΥΣ/ΕΠΙΠΕΦΥΚΟΤΑ ΕΠΙΠΕΦΥΚΟΤΑ. Dr ΒΑΪΚΟΥΣΗΣ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ. Οφθαλμολογικής Κλινικής Γ.Κ.Ν. Νίκαιας-Πειραιά «ΑΓΙΟΣ

ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΧΗΜΙΚΩΝ ΕΓΚΑΥΜΑΤΩΝ ΚΕΡΑΤΟΕΙΔΟΥΣ/ΕΠΙΠΕΦΥΚΟΤΑ ΕΠΙΠΕΦΥΚΟΤΑ. Dr ΒΑΪΚΟΥΣΗΣ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ. Οφθαλμολογικής Κλινικής Γ.Κ.Ν. Νίκαιας-Πειραιά «ΑΓΙΟΣ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΧΗΜΙΚΩΝ ΕΓΚΑΥΜΑΤΩΝ ΚΕΡΑΤΟΕΙΔΟΥΣ/ΕΠΙΠΕΦΥΚΟΤΑ ΕΠΙΠΕΦΥΚΟΤΑ Dr ΒΑΪΚΟΥΣΗΣ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ Δ/ντής Οφθαλμολογικής Κλινικής Γ.Κ.Ν. Νίκαιας-Πειραιά «ΑΓΙΟΣ ΠΑΝΤΕΛΕΗΜΩΝ» ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΝΕΩΣΗ ΤΟΥ ΕΠΙΘΗΛΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΕΡΠΛΑΣΙΑ ΤΟΥ ΕΝΔΟΜΗΤΡΙΟΥ ΚΑΛΠΑΚΤΣΙΔΟΥ ΒΑΚΙΑΝΗ ΜΑΧΗ

ΥΠΕΡΠΛΑΣΙΑ ΤΟΥ ΕΝΔΟΜΗΤΡΙΟΥ ΚΑΛΠΑΚΤΣΙΔΟΥ ΒΑΚΙΑΝΗ ΜΑΧΗ ΥΠΕΡΠΛΑΣΙΑ ΤΟΥ ΕΝΔΟΜΗΤΡΙΟΥ ΚΑΛΠΑΚΤΣΙΔΟΥ ΒΑΚΙΑΝΗ ΜΑΧΗ Ανωορρηκτικοί κύκλοι Εξωγενή οιστρογόνα Σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών Παχυσαρκία Όγκοι ωοθηκών Εφηβία Παραγωγική ηλικία Κλιμακτήριο εμμηνόπαυση ΥΠΕΡΠΛΑΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΟΡΘΟΥ. Γιάννης Τσιαούσης Χειρουργός, Επίκ. Καθηγητής Ανατομίας Ιατρική Σχολή, Παν/μιο Κρήτης

ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΟΡΘΟΥ. Γιάννης Τσιαούσης Χειρουργός, Επίκ. Καθηγητής Ανατομίας Ιατρική Σχολή, Παν/μιο Κρήτης ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΟΡΘΟΥ Γιάννης Τσιαούσης Χειρουργός, Επίκ. Καθηγητής Ανατομίας Ιατρική Σχολή, Παν/μιο Κρήτης Βασικές Ανατομικές Δομές Πυέλου πυελικό έδαφος κυρίως από διάφραγμα πυέλου χωνοειδές σχήμα

Διαβάστε περισσότερα

ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΠΑΧΕΟΣ ΕΝΤΕΡΟΥ

ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΠΑΧΕΟΣ ΕΝΤΕΡΟΥ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΠΑΧΕΟΣ ΕΝΤΕΡΟΥ Γιάννης Τσιαούσης Χειρουργός, Επ. Καθηγητής Ανατομίας Ιατρική Σχολή Παν/μίου Κρήτης χειρουργική ανατομία παχέος εντέρου εμβρυολογική ανάπτυξη παχέος εντέρου άρτια τεχνική

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΟΥ ΛΑΡΥΓΓΑ

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΟΥ ΛΑΡΥΓΓΑ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΒΛΑΧΤΣΗΣ ΙΑΤΡΟΣ ΩΤΟΡΙΝΟΛΑΡΥΓΓΟΛΟΓΟΣ Ι ΑΚΤΟΡΑΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΟΥ ΛΑΡΥΓΓΑ ΟΓΚΟΓΕΝΕΣΗ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΟΙ ΜΟΡΙΑΚΟΙ ΠΡΟΓΝΩΣΤΙΚΟΙ ΕΙΚΤΕΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2006 3 Κωνσταντίνος

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΛΙΑ ΚΟΙΛΙΑ. Ροβίθης Μιχαήλ Καθηγητής Εφαρμογών ΤΕΙ 2006

ΚΟΙΛΙΑ ΚΟΙΛΙΑ. Ροβίθης Μιχαήλ Καθηγητής Εφαρμογών ΤΕΙ 2006 ΚΟΙΛΙΑ Ροβίθης Μιχαήλ Καθηγητής Εφαρμογών ΤΕΙ 2006 ΚΟΙΛΙΑ Η κοιλιά είναι το τμήμα του κορμού που βρίσκεται μεταξύ του θώρακα & της πυέλου & πιο συγκεκριμένα μεταξύ του διαφράγματος & του άνω στομίου της

Διαβάστε περισσότερα

Ποια η χρησιμότητα των πρωτεϊνών;

Ποια η χρησιμότητα των πρωτεϊνών; ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ Τι είναι οι πρωτεϊνες; Η ονομασία πρωτεϊνες προέρχεται από το ρήμα πρωτεύω και σημαίνει την εξαιρετική σημασία που έχουν οι πρωτεϊνες για την υγεία του ανθρώπινου σώματος. Από την εποχή των Ολυμπιακών

Διαβάστε περισσότερα

1. Ορισµός Νόσου. 4. Συµπτωµατολογία / Κλινική εικόνα / Ευρήµατα (εργαστηριακά κ.α.)

1. Ορισµός Νόσου. 4. Συµπτωµατολογία / Κλινική εικόνα / Ευρήµατα (εργαστηριακά κ.α.) 1. Ορισµός Νόσου 2. Παθογένεια: η µελέτη της δηµιουργίας µιας παθολογικής κατάστασης, µια παθολογική κατάσταση σε συνάρτηση µε το αίτιο που την προκαλεί 3. Επιδηµιολογία: είναι η επιστηµονική µελέτη των

Διαβάστε περισσότερα

15λεπτη Προετοιμασία του φοιτητή για την παρακολούθηση του μαθήματος νευροουρολογίας, γυναικολογικής ουρολογίας και ακράτειας ούρων.

15λεπτη Προετοιμασία του φοιτητή για την παρακολούθηση του μαθήματος νευροουρολογίας, γυναικολογικής ουρολογίας και ακράτειας ούρων. 15λεπτη Προετοιμασία του φοιτητή για την παρακολούθηση του μαθήματος νευροουρολογίας, γυναικολογικής ουρολογίας και ακράτειας ούρων. Η ουροδόχος κύστη δεν είναι απλά μία κοιλότητα η οποία γεμίζει απλά

Διαβάστε περισσότερα

Η ΔΙΑΤΟΦΗ ΤΟΥ ΣΗΜΕΡΑ. Μαθητές: Τάτσιου Ελενη,ΖάχουΚατερίνα,Κοκκινίδου Αθανασία,Καρπόζηλος Κωνσταντίνος. Καθηγητής: κ. Παπαμήτσος

Η ΔΙΑΤΟΦΗ ΤΟΥ ΣΗΜΕΡΑ. Μαθητές: Τάτσιου Ελενη,ΖάχουΚατερίνα,Κοκκινίδου Αθανασία,Καρπόζηλος Κωνσταντίνος. Καθηγητής: κ. Παπαμήτσος Η ΔΙΑΤΟΦΗ ΤΟΥ ΣΗΜΕΡΑ Μαθητές: Τάτσιου Ελενη,ΖάχουΚατερίνα,Κοκκινίδου Αθανασία,Καρπόζηλος Κωνσταντίνος Καθηγητής: κ. Παπαμήτσος ΔΙΑΤΡΟΦH Η διατροφή στην ζωή του ανθρώπου παίζει τον μεγαλύτερο ρόλο. Για

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ 1 ο Α. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής 1. γ 2. α 3. β 4. δ 5. δ Β. Ερωτήσεις σωστού - λάθους 1. Σωστό 2. Λάθος 3. Λάθος 4. Λάθος 5. Σωστό ΘΕΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΟ. 1. Το σχεδιάγραμμα δείχνει 3 διαφορετικά αιμοφόρα αγγεία, Α, Β και Γ.

ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΟ. 1. Το σχεδιάγραμμα δείχνει 3 διαφορετικά αιμοφόρα αγγεία, Α, Β και Γ. ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΟ 1. Το σχεδιάγραμμα δείχνει 3 διαφορετικά αιμοφόρα αγγεία, Α, Β και Γ. (α) Να ονομάσετε τα αγγεία Α και Β. (β) Πώς είναι προσαρμοσμένο το αγγείο Γ για να έχει τη δυνατότητα να δημιουργεί το

Διαβάστε περισσότερα

314 ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗ ΜΥΪΚΗ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ. ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. Επίκουρος Καθηγητής Τ.Ε.Φ.Α.Α. Δ.Π.Θ.

314 ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗ ΜΥΪΚΗ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ. ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. Επίκουρος Καθηγητής Τ.Ε.Φ.Α.Α. Δ.Π.Θ. 314 ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗ ΜΥΪΚΗ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. Επίκουρος Καθηγητής Τ.Ε.Φ.Α.Α. Δ.Π.Θ. ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΜΥΪΚΗΣ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑΣ ΠΡΟΣΩΡΙΝΗ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ ΧΡΟΝΙΑ Ή ΜΟΝΙΜΗ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ ΜΥΪΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΛΙΠΗ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΛΙΠΗ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C. MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΛΙΠΗ ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.S Τα λίπη αποτελούν μια συμπυκνωμένη πηγή ενέργειας Ενεργούν σαν διαλύτες

Διαβάστε περισσότερα

είναι τα αυτοάνοσα νοσήματα

είναι τα αυτοάνοσα νοσήματα είναι τα αυτοάνοσα νοσήματα Χ.Μ. Μουτσόπουλος Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών ο ανοσολογικό (αμυντικό) σύστημα έχει σκοπό την προστασία του οργανισμού από ξένους εισβολείς, όπως είναι τα

Διαβάστε περισσότερα

ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΡΩΤΙΔΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΑΚΧΑΡΟΥ

ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΡΩΤΙΔΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΑΚΧΑΡΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΡΩΤΙΔΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΑΚΧΑΡΟΥ ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΥ ΑΘΗΝΑ 2010 1 ΣΚΟΠΟΣ Η ανάλυση και μελέτη της μοριακής δομής των καρωτίδων αρτηριών με υπέρυθρη φασματοσκοπία. Η εξαγωγή συμπερασμάτων

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΤΟΜΙΑ Ι. Εισαγωγή στην Ανατομία. 460-377 Π.Χ «Η φύση του σώματος είναι η αρχή της ιατρικής επιστήμης» Ιπποκράτης. Ανά----- τομή

ΑΝΑΤΟΜΙΑ Ι. Εισαγωγή στην Ανατομία. 460-377 Π.Χ «Η φύση του σώματος είναι η αρχή της ιατρικής επιστήμης» Ιπποκράτης. Ανά----- τομή ΑΝΑΤΟΜΙΑ Ι Μάθημα 1ο ΘΩΡΑΚΑΣ ΚΟΙΛΙΑ ΠΥΕΛΟΣ-ΠΕΡΙΝΕΟ ΡΑΧΗ Ροβίθης Μιχαήλ 500 Π.Χ Εισαγωγή στην Ανατομία 460-377 Π.Χ «Η φύση του σώματος είναι η αρχή της ιατρικής επιστήμης» Ιπποκράτης Ανά----- τομή Αριστοτέλης

Διαβάστε περισσότερα

ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ και ΚΑΡΚΙΝΟΣ: συνύπαρξη ή αιτιολογική σχέση;

ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ και ΚΑΡΚΙΝΟΣ: συνύπαρξη ή αιτιολογική σχέση; ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ και ΚΑΡΚΙΝΟΣ: συνύπαρξη ή αιτιολογική σχέση; Δ. Καραγιάννη, Β. Κουρκούμπας, Δ. Μπαλτζής, Γ. Κοτρώνης, Ε. Κιντιράκη, Χ.Τρακατέλλη, Α. Παυλίδου, Μ. Σιών Γ Παθολογική Κλινική ΑΠΘ, ΓΠΝΘ

Διαβάστε περισσότερα

Ακανθοκυτταρικό καρκίνωμα κατωτέρου γεννητικού συστήματος θήλεος. Μαρία Σωτηροπούλου Νοσοκομείο Αλεξάνδρα

Ακανθοκυτταρικό καρκίνωμα κατωτέρου γεννητικού συστήματος θήλεος. Μαρία Σωτηροπούλου Νοσοκομείο Αλεξάνδρα Ακανθοκυτταρικό καρκίνωμα κατωτέρου γεννητικού συστήματος θήλεος Μαρία Σωτηροπούλου Νοσοκομείο Αλεξάνδρα Ακανθοκυτταρικό καρκίνωμα αιδοίου Σπάνιο, 1,5 ανά 100 000 γυναίκες στις ΗΠΑ Τρειςομάδεςγυναικών:

Διαβάστε περισσότερα

Επίδραση θεραπειών στον καλοήθη και κακοήθη προστατικό ιστό. Θ. Γεωργιάδης Επιμελητής A, ΔΘΚΑ ΥΓΕΙΑ

Επίδραση θεραπειών στον καλοήθη και κακοήθη προστατικό ιστό. Θ. Γεωργιάδης Επιμελητής A, ΔΘΚΑ ΥΓΕΙΑ Επίδραση θεραπειών στον καλοήθη και κακοήθη προστατικό ιστό Θ. Γεωργιάδης Επιμελητής A, ΔΘΚΑ ΥΓΕΙΑ Προεγχειρητικός ανδρογονικός αποκλεισμός LHRH αγωνιστές (μερικός ) ή και μη στεροειδές αντιανδρογόνο (πλήρης

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΗ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗ ΥΠΕΡΗΧΟΓΡΑΦΙΑ

ΙΑΤΡΙΚΗ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗ ΥΠΕΡΗΧΟΓΡΑΦΙΑ ΙΑΤΡΙΚΗ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗ ΥΠΕΡΗΧΟΓΡΑΦΙΑ Κλινικές εφαρμογές 4 Αιμοδυναμική μελέτη Doppler 1. Αγγεία κοιλιάς 2. Περιφερικά αγγεία Κ. Χατζημιχαήλ Υπερηχοτομογραφία Μορφολογική μελέτη Αιμοδυναμική μελέτη Doppler

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων

Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων Στέργιος Κατσιουγιάννης PhD Μεταδιδακτορικός συνεργάτης Χαροκόπειο Πανεπιστήµιο Τµήµα Επιστήµης ιαιτολογίας και ιατροφής Μεταβολισµός και Ανοσολογία Ιστορικά το καλύτερο

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΜΕΣΟΘΗΛΙΩΜΑ ΤΟΥ ΠΕΡΙΤΟΝΑΙΟΥ

ΤΟ ΜΕΣΟΘΗΛΙΩΜΑ ΤΟΥ ΠΕΡΙΤΟΝΑΙΟΥ ΤΟ ΜΕΣΟΘΗΛΙΩΜΑ ΤΟΥ ΠΕΡΙΤΟΝΑΙΟΥ Aποτελεί μια λεπτή και διάφανη μεμβράνη, που καλύπτει την εσωτερική επιφάνεια της περιτοναϊκής και πυελικής κοιλότητας καθώς και όλα τα σπλαγχνικά όργανα που περιέχονται

Διαβάστε περισσότερα

ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ. Νικολούδη Μαρία. Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος»

ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ. Νικολούδη Μαρία. Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος» ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ Νικολούδη Μαρία Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος» Ο όρος δυσλιπιδαιμία εκφράζει τις ποσοτικές και ποιοτικές διαταραχές των λιπιδίων του αίματος. Τα λιπίδια όπως η χοληστερόλη και

Διαβάστε περισσότερα

Όλα όσα χρειάζεται να γνωρίζεις

Όλα όσα χρειάζεται να γνωρίζεις Όλα όσα χρειάζεται να γνωρίζεις Επιστημονική Επιμέλεια: Χρήστος Μαρκόπουλος, Αναπλ. Καθηγητής Χειρουργικής, Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών για τον καρκίνο του μαστού Δεδομένα για τον καρκίνο του μαστού

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΓΝΩΡΙΖΕΤΕ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ ΤΟΥ ΠΡΟΣΤΑΤΗ

ΤΙ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΓΝΩΡΙΖΕΤΕ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ ΤΟΥ ΠΡΟΣΤΑΤΗ ΤΙ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΓΝΩΡΙΖΕΤΕ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ ΤΟΥ ΠΡΟΣΤΑΤΗ ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΡΟΣΤΑΤΗ; Ο καρκίνος του προστάτη εμφανίζεται όταν αναπτύσσονται στον προστάτη αφύσικα κύτταρα. Αυτά τα αφύσικα κύτταρα μπορεί να

Διαβάστε περισσότερα

Ρευματοειδής αρθρίτιδα

Ρευματοειδής αρθρίτιδα Ρευματοειδής αρθρίτιδα Μ.Ν. Μανουσάκης En. Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών ρευματοειδής αρθρίτιδα είναι μία χρόνια φλεγμονή των αρθρώσεων (Πιν. 1). Με τον όρο χρόνια φλεγμονή των αρθρώσεων,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ: ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΠΡΟΛΗΨΗΣ Αντωνίου Χαρά Διευθύντρια Β Χειρουργικής Κλινικής Γενικού Νοσοκομείου Χανίων ΣΕ ΤΙ ΘΑ ΑΝΑΦΕΡΘΟΥΜΕ??? Πόσο συχνός είναι ο καρκίνος του μαστού? Ποια αίτια τον προκαλούν?

Διαβάστε περισσότερα

VIN (Ενδοεπιθηλιακή νεοπλασία αιδοίου)

VIN (Ενδοεπιθηλιακή νεοπλασία αιδοίου) VIN (Ενδοεπιθηλιακή νεοπλασία αιδοίου) Διαφορές μεταξύ τραχήλου και αιδοίου Κύτταρο-στόχος: κυρίως πλακώδες δεν υπάρχει εκτεθειμένος πολυδύναμος πληθυσμός, όπως στον τράχηλο Σχετιζόμενοι HPV: κυριαρχούν

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ Ημερομηνία και Ώρα εξέτασης: Δευτέρα, 20 Μαΐου 2013 07:30-10:30

Διαβάστε περισσότερα

φροντιστήρια επίγνωση

φροντιστήρια επίγνωση ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΕΠΑ.Λ. 2013 ΜΑΘΗΜΑ: ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΠΑΘΟΛΟΓΙΑΣ Επιμέλεια θεμάτων: Εμμανουέλα Μαθιουδάκη, Βιολόγος ΘΕΜΑ Α Α1. Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις που ακολουθούν, γράφοντας

Διαβάστε περισσότερα

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Ποια είναι τα αίτια που προκαλούν την οστεοπόρωση ;

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Ποια είναι τα αίτια που προκαλούν την οστεοπόρωση ; ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ Ο σ τ ε ο π ό ρ ω σ η καλείται η ελάττωση της οστικής μάζας, χωρίς όμως να έχουμε διαταραχή της χημικής σύστασης του οστού. Η φυσιολογική αποδόμηση του οστού δεν ακολουθείται από αντίστοιχη

Διαβάστε περισσότερα

Σάββατο, 25 Μαΐου 2002 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗ ΠΑΙ ΕΙΑ. Βιολογία

Σάββατο, 25 Μαΐου 2002 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗ ΠΑΙ ΕΙΑ. Βιολογία Σάββατο, 25 Μαΐου 2002 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗ ΠΑΙ ΕΙΑ Βιολογία ΘΕΜΑ 1 Στις ερωτήσεις 1 5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα του το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Ποιο

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΙΑΤΡΟΦΗΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΙΑΤΡΟΦΗΣ Νούς υγιής εν σώµατι υγιή ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΙΑΤΡΟΦΗΣ ιατροφή και Υγεία Η υγεία αλλά και η νόσος είναι καταστάσεις που δεν οφείλονται ποτέ σε ένα µόνο παράγοντα. Οι κύριες οµάδες παραγόντων

Διαβάστε περισσότερα

15λεπτη προετοιμασία του φοιτητή για το μάθημα της λιθίασης του ουροποιητικού.

15λεπτη προετοιμασία του φοιτητή για το μάθημα της λιθίασης του ουροποιητικού. 15λεπτη προετοιμασία του φοιτητή για το μάθημα της λιθίασης του ουροποιητικού. Τι είναι η λιθίαση του ουροποιητικού ; Λιθίαση του ουροποιητικού Είναι η ύπαρξη των λίθων σε οποιοδήποτε σημείο του ουροποιητικού.

Διαβάστε περισσότερα

ΩΣΜΩΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΝΕΦΡΟΙ

ΩΣΜΩΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΝΕΦΡΟΙ ΩΣΜΩΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΝΕΦΡΟΙ ΠΩΣ ΜΕΤΑΦΕΡΟΝΤΑΙ ΟΙ ΟΥΣΙΕΣ ΣΤΑ ΥΓΡΑ Μεταφορά τροφών και αποβολή μη χρήσιμων ουσιών: Διάχυση (π.χ. το CO 2 που παράγεται κατά τον μεταβολισμό των κυττάρων, διαχέεται από τα κύτταρα

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ: Η επιστήμη της ζωής

ΒΙΟΛΟΓΙΑ: Η επιστήμη της ζωής Τμήμα Βιολογικών Επιστημών http://www.ucy.ac.cy/goto/biosci/el-gr/home.aspx ΒΙΟΛΟΓΙΑ: Η επιστήμη της ζωής Μελετά ό,τι έχει σχέση με τους ζωντανούς οργανισμούς στον πλανήτη μας, από το μικροσκοπικό επίπεδο

Διαβάστε περισσότερα

Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3

Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3 Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3 Για χρόνια, οι καταναλωτές µαθαίνουν για τα οφέλη της µείωσης των καρδιαγγειακών παθήσεων µε τη λήψη ωµέγα-3 λιπαρών οξέων. Αυτή η άποψη έχει επικρατήσει,

Διαβάστε περισσότερα

Καρκίνος του μαστού: Νέες προσεγγίσεις

Καρκίνος του μαστού: Νέες προσεγγίσεις Καρκίνος του μαστού: Νέες προσεγγίσεις Μιχάλης Αλέξης Διευθυντής Ερευνών, Ινστιτούτο Βιολογικών Ερευνών και Βιοτεχνολογίας (ΙΒΕΒ), Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών Θέλω να ευχαριστήσω και εγώ τον κ. Σέκερη για τα

Διαβάστε περισσότερα

Εικόνες ζωής. Στάση πρόληψης.

Εικόνες ζωής. Στάση πρόληψης. Εικόνες ζωής. Στάση πρόληψης. Αν είστε 55-70 ετών ελάτε και εσείς για ΔΩΡΕΑΝ προληπτικές εξετάσεις για τον καρκίνο παχέος εντέρου, από 1-31 Μαρτίου σε Αθήνα-Πειραιά, Θεσσαλονίκη, Πάτρα και Ηράκλειο. Πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

«Πρόληψη υποτροπών και επιπλοκών της κοιλιοκάκης» 12 η Εκπαιδευτική Διημερίδα της ΕΠΕΓΕ Αθήνα 2014

«Πρόληψη υποτροπών και επιπλοκών της κοιλιοκάκης» 12 η Εκπαιδευτική Διημερίδα της ΕΠΕΓΕ Αθήνα 2014 «Πρόληψη υποτροπών και επιπλοκών της κοιλιοκάκης» 12 η Εκπαιδευτική Διημερίδα της ΕΠΕΓΕ Αθήνα 2014 Κοιλιοκάκη Ι Η κοιλιοκάκη είναι ανοσολογική πάθηση, που προκαλεί κυρίως βλάβες στο λεπτό έντερο αλλά και

Διαβάστε περισσότερα

Ψαλλίδας Ιωάννης, Μαγκούτα Σοφία, Παππάς Απόστολος, Μόσχος Χαράλαµπος, Βαζακίδου Μαρία Ελένη, Χαράλαµπος Ρούσσος, Σταθόπουλος Γέωργιος, Καλοµενίδης

Ψαλλίδας Ιωάννης, Μαγκούτα Σοφία, Παππάς Απόστολος, Μόσχος Χαράλαµπος, Βαζακίδου Μαρία Ελένη, Χαράλαµπος Ρούσσος, Σταθόπουλος Γέωργιος, Καλοµενίδης Ψαλλίδας Ιωάννης, Μαγκούτα Σοφία, Παππάς Απόστολος, Μόσχος Χαράλαµπος, Βαζακίδου Μαρία Ελένη, Χαράλαµπος Ρούσσος, Σταθόπουλος Γέωργιος, Καλοµενίδης Ιωάννης µορφή κακοήθειας που αναπτύσεται από

Διαβάστε περισσότερα

Σήμερα η hyaluronan αναφέρεται ως υαλουρονικό οξύ.

Σήμερα η hyaluronan αναφέρεται ως υαλουρονικό οξύ. Μαρία Καρδάση Το 1934 ο Κάρλ Μάγιερ απομόνωσε από το υαλώδες υγρό του βόειου οφθαλμού μια άγνωστη μέχρι τότε μη θεϊκή γλυκοζαμινογλυκάνη και την ονόμασε hyaluronan. Σήμερα η hyaluronan αναφέρεται ως υαλουρονικό

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΜΕΡΟΣ Α' ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΑ ΑΝΩΤΕΡΑ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΙΔΡΥΜΑΤΑ Μάθημα: ΒΙΟΛΟΓΙΑ Ημερομηνία και ώρα

Διαβάστε περισσότερα

Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος. Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος

Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος. Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος Καρκίνος Παγκρέατος: πρόγνωση Κακή πρόγνωση Συνολική πενταετής επιβίωση 6%.

Διαβάστε περισσότερα

Ιστολογία στομάχου Διαγνωστική προσέγγιση γαστρίτιδας Δειγματοληψία υλικού βιοψίας Ταξινόμηση Γαστριτίδων

Ιστολογία στομάχου Διαγνωστική προσέγγιση γαστρίτιδας Δειγματοληψία υλικού βιοψίας Ταξινόμηση Γαστριτίδων Η ΩΡΑ ΤΟΥ ΕΙΔΙΚΕΥΟΜΕΝΟΥ Μετεκπαιδευτικά μαθήματα Ελληνικής Εταιρείας Γενικής Παθολογίας και Παθολογικής Ανατομικής Ιστολογία στομάχου Διαγνωστική προσέγγιση γαστρίτιδας Δειγματοληψία υλικού βιοψίας Ταξινόμηση

Διαβάστε περισσότερα

ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΕΝ ΟΜΗΤΡΙΟΥ

ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΕΝ ΟΜΗΤΡΙΟΥ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΕΝ ΟΜΗΤΡΙΟΥ Κ. ΣΥΚΙΩΤΗΣ ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Γ ΜΑΙΕΥΤΙΚΗΣ-ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΟΣ - ΟΓΚΟΛΟΓΟΣ Η ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ του καρκίνου του

Διαβάστε περισσότερα

Συμπτώματα ενδεικτικά χολολιθίασης Μη ειδικό άλγος στο δεξιό υποχόνδριο Ίκτερος

Συμπτώματα ενδεικτικά χολολιθίασης Μη ειδικό άλγος στο δεξιό υποχόνδριο Ίκτερος Συμπτώματα ενδεικτικά χολολιθίασης Μη ειδικό άλγος στο δεξιό υποχόνδριο Ίκτερος Γρήγορη και ακριβής μέθοδος για τη διάγνωση της λιθιάσεως Η πρόκληση του σημείου Murphy επιτρέπει τη συσχέτιση με την κλινική

Διαβάστε περισσότερα

www.cirse.org Επεμβατική Ογκολογία Ενημέρωση Ασθενών Επεμβατική Ακτινολογία: Η εναλλακτική σου στη χειρουργική

www.cirse.org Επεμβατική Ογκολογία Ενημέρωση Ασθενών Επεμβατική Ακτινολογία: Η εναλλακτική σου στη χειρουργική Επεμβατική Ογκολογία Ενημέρωση Ασθενών Επεμβατική Ακτινολογία: Η εναλλακτική σου στη χειρουργική www.cirse.org Cardiovascular and Interventional Radiological Society of Europe Cardiovascular and Interventional

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ

ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ 13: ΕΝΤΑΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ Η χορήγηση διατροφής δεν ΠΡΕΠΕΙ να ξεπερνά την ικανότητα χρησιμοποίησης/οξείδωσης τους απο τον οργανισμό ΕΝΔΕΙΞΕΙΣ Κάλυψη των ενεργειακών

Διαβάστε περισσότερα