Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download ""

Transcript

1

2

3

4 ΜΑΡΞΙΣΤΙΚΗ ΣΚΕΨΗ 6

5

6 ΚουουσΙνεν, Άρμπάτωφ, Μηελιακώφ, Βιγκόντσκι, Μακαρόφσκι, Μιλεΐκόφσκι, Σιικόφσκι, ΣεΙντΙν ΟΙ ΒΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΜΑΡΞΙΣΜΟΥ - ΛΕΝΙΝΙΣΜΟΥ II Ο ΙΣΤΟΡΙΚΟΣ ΥΛΙΣΜΟΣ ΕΚ Δ Ο ΣΕΙΣ ΑΘΗΝΑ Θ ΕΜ ΕΛΙΟ,,

7 Πρώτη ρωσική Εκδοση : Μόσχα 1959 Ή καρούσα έλληνική: Δεκέμβρης 1964, Άθήι Copyright ΘΕΜΕΛΙΟ, Μετάφραση X. ΠετρΙδης

8 Πΐβίεχόμεγα ΚΕΦ. I. Η Ο Υ Σ ΙΑ ΤΟ Υ ΙΣ Τ Ο Ρ ΙΚ Ο Υ Υ Λ Ι ΣΜΟΥ. 1. Ή έπαναστατική ανατροπή τών απόρ ω ν γιά τήν κοινωνία. 2. Ό τρόπος παραγωγής είναι ή υλική 6άση τής ζωής τής κοινωνίας. 3. Ή δάση καί τό έποικοδόμημα. 4. Ή Ιστορία σάν ανάπτυξη καί αλλαγή τών κοινωνικών - οικονομικών συστημάτων. 5. Ή Ιστορική νομοτέλεια καί ή συνειδητή δράση τών ανθρώπων. 61 Τό ασύστατο τής αστικής κοινωνιολογίας. 7. Ή σημασία τής υλιστικής αντίληψης τής Ιστορίας γιά τίς άλλες κοινωνικές έπιστήμες καί τήν κοινωνική πρακτική. ΚΕΦ. II. 01 Τ Α Ξ Ε ΙΣ, Η ΠΑΛΗ ΤΩΝ Τ Α ΞΕΩΝ Κ Α Ι ΤΟ Κ Ρ Α Τ Ο Σ. 1. Ή ουσία τών ταξικών διαφορών καί σχέσεων ανάμεσα στίς τάξεις.

9 2. Τό κράτος βήν δργανο ταξικής κυριαρχίας. 3. Ή πάλη τών τάξεων είναι ή κινητήρια δύναμη τής άνάπτυξης τής έκμεταλλευτικής κοινωνίας βασικές μορφές τοϋ ταξικού αγώνα τοΰ προλεταριάτου. ΚΕΦ. I I I. Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ Λ Α Ϊ ΚΩΝ ΜΑ ΖΩΝ Κ Α Ι Τ Η Σ Π Ρ Ο ΣΩ Π ΙΚΟ ΤΗ ΤΑΣ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟ ΡΙΑ λαϊκές μάζες είναι οΐ δημιουργοί τής Ιστορίας. 2. Ό ρόλος τής προσωπικότητας στην Ιστορία. Η. Ό ρόλος τών λαϊκών μαζών στήν κοινωνική καί πολιτική ζωή τής έποχής μας. ΚΕΦ. IV. Η ΚΟ ΙΝ Ω Ν ΙΚΗ ΠΡΟΟΔΟΣ. 1. Ό ανοδικός χαρακτήρας τής κοινωνικής ανάπτυξης. 2. 'Η κοινωνική πρόοδος στήν έκμεταλλευτική κοινωνία καί στό σοσιαλισμό. Η. Ό μαρξισμός - λενινισμός καί τά Ιδανικά τής κοινωνικής προόδου Γ>

10 Ό Ιστορικός υλισμός

11

12 1 Ή ο ύ σ ία το ΰ Ισ τορικού ύ λ ισ μ ο ϋ 1. Ή έπαναστατική όνατροπή τών άπόψεων γ ιά τήν κοινωνία. Ά πό πολύ παλιά δ ανθρώπινο; νοΰς εψαχνε νά βρει α πάντηση στά έρωτήματα: Είναι τυχαία ή διάρθρωση πού υπάρχει στήν κοινωνία ή καθορίζεται άπό κάποιες αόρατες, άλλά κυρίαρχες αίτιες; ΜπορεΙ ν αλλάξει αυτή ή διάρθρωση, νά επιτευχθεί ευημερία καί έλευθερία γιά δλους, καί δχι μόνο γιά μιά μεισα τηφία; ναν μπορεϊ, μέ ποιό τρόπο; Τέλος, πρό; ποιά κατεύθυνση κινείται ή ανθρωπότητα, πρός τήν ευημερία καί τήν πρόοδο ή πρός τή στασιμότητα καί τήν παρακμή; Ο ί στοχαστές δλων τών έποχών καί δλων τών λαών προσπάθησαν νά δόσουν απάντηση σ αύτά τά έρωτήματα. Γιά πολλούς αιώνες δμως, ο! θεωρίες καί οΐ αντιλήψεις τους απορρίπτονταν αδιάκοπα, δχι μόνο άπό τήν κριτική άλλων έπιστημόνων, άλλά καί άπό τήν κριτική τοΰ χρόνου, άπό δλη τήν πορεία ανάπτυξης τής Ιστορίας. Στόν τομέα τής μελέτης τής κοινωνίας ή πορεία πρός τή γνώση ήταν έξαιρετικά μακρόχρονη καί δύσκολη. Αύτό εγινε γιατί ή κοινωνική ζωή είναι σημαντικά πιό σύνθετη άπό τήν άνάπτυξη τής φύσης. Τά φαινόμενα τής φύσης, στά πλαίσια τής άμεσης παρατήρησής μας, έπαναλαμοάνονται σχετικά όμαλά, κανονικά, καί αύτό διευκολύνει τήν κατανόηση τής ουσίας τους. Είναι δμως πολύ δυσκολότερο νά συλλάβουμε αυτή τήν κανονικότητα, τήν έπανάληψη, 9

13 στήν κοινωνική ζωή. Φυσικά, αυτό δυσκολεύει τή γνώση τής κοινωνικής ζωής, μάς έμποδίζει νά διαπιστώσουμε σ αυτή μιά συγκεκριμένη νομοτέλεια. Τό ίδιο σοβαρή είναι καί μιά δλλη διαφορά. Σ τ ή φύση αντιμετωπίζουμε τήν ένέργεια απρόσωπων, αυθόρμητων δυνάμεων. Στήν Ιστορία τής κοινωνίας ένεργοΰν άνθρωποι πού είναι προικισμένοι μέ συνείδηση καί θέληση, καί έπιδιώκουν πάντα αυτούς ή έκείνους τούς σκοπούς. Μέ τήν πρώτη ματιά πού ρίχνουμε στά κοινωνικά φαινόμενα μάς φαίνεται δτι τό κύριο πρόβλημα είναι νά έξηγήσουμε τά κίνητρα πού παρακινούν τούς ύνθρώπους νά δράσουν: νά μάθουμε ποιούς σκοπούς εβαλε μπροστά του αυτός ή έκεΐνος ό άνθρωπος καί νά ξεκαθαριστεί γιατί φέρθηκε Ιτσι καί δχι αλλιώς. "Ομως αυτή ή ψυχολογική έξήγηση τής κοινωνικής ζωής, πού κυριαρχούσε στήν προμαρξιστική κοινωνιολογία καί κυριαρχεί ώς τώρα στίς αστικές κοινωνιολογικές θεωρίες, είναι έπιφανειακή καί ανεπαρκής. Βέ6αια κάθε άνθρωπος ένεργεΐ καθοδηγούμενος από συγκεκριμένα κίνητρα, γιά νά πετύχει Ενα συγκεκριμένο σκοπό. Πρώτα - πρώτα δμως γεννιέται τό έρώτημα γιατί σ αύτόν ή έκεΐνον τόν άνθρωπο έμφανίστηκαν ακριβώς αυτά καί δχι αλλα κίνητρα καί σκοποί. Καί, δεύτερο, ακόμα καί μιά έπιφανειακή γνωριμία μέ τήν Ιστορία άποδείχνει δτι οί σκοποί καί τά ένδιαφέροντα τών διαφόρων άνθρώπων καί, κατά συνέπεια, καί ή δράση τους, έρχονταν πάντα σέ σύγκρουση καί τό τελικό αποτέλεσμα αυτής τής σύγκρουσης τό ιστορικό γεγονός διέφερε ουσιαστικά άπό αύτό πού έπεδίωκε ό κάθε μεμονωμένος άνθρωπος. Έ τ σ ι, πολλοί ήγέτες της Γαλλικής έπανάστασης τοΰ πίστευαν δτι έγκαθιδρύουν τό βασίλειο τοΰ λογικοΰ καί τής αιώνιας δικαιοσύνης, δημιουργούν μιά κοινωνία, βασισμένη στή φυσική Ισότητα καί στά απαράγραπτα δικαιώματα τοΰ ανθρώπου. Πολύ γρήγορα ωστόσο εγινε φανερό δτι στήν πραγματικότητα τό μόνο πού έκαναν ήταν δτι προετοίμαζαν τό δρόμο γιά τήν ταξική κυριαρχία τής αστικής τάξης. Σ τή θέση τής παλιάς ανισότητας, ανάμεσα στούς φεουδάρχες καί στούς δουλοπάροικους, έγκαθιδρύθηκε μιά νέα ανισότητα, άνάμεσα στήν άστική τάξη καί στούς έργάτες. Αυτή ή άντίθεση άνάμεσα στή συνειδητή δράση κάθε με- 10

14 ρονωμένου Ανθρώπου, άπό τή μιά μεριά, καί στήν αυθόρμητη κοινωνική ανάπτυξη στό σύνολό της, άπό τήν δλλη, είχε διαπιστωθεί πολύ πρίν άπό τόν Μάρξ. 01 έπιστήμονες δμως δεν μπόρεσαν νά τήν έξηγήσουν σωστά. Μελετώντας τή συγκεκριμένη πορεία της Ιστορίας, δέν υψώνονταν πάνω άπό τό στάδιο τών υποθέσεων γιά τούς σκοπούς καί τά κίνητρα μεμονωμένων Ιστορικών παραγόντων καί Ετσι μετατρέπανε τήν Ιστορική πορεία σέ συσσώρευση συμπτώσεων. "Οσοι πάλι έπιστήμονες προσπαθούσαν νά έξετάσουν τήν Ιστορία σάν πορεία πού υποτάσσεται στήν άναγκαιότητα, πολύ γρήγορα κατρακυλούσαν στίς θέσεις τοΰ φαταλισμού, έξέταζαν τήν ιστορία σάν άποτέλεσμα τής ένέργειας κάποιας έξωτερικής δύναμης (τοΰ Οεοΰ, τής «απόλυτης ιδέας», τοΰ «παγκόσμιου νοϋ» κτλ.), πού τάχα καθορίζει τίς πράξεις τών ανθρώπων. Ή ίδεαλιστική άποψη γιά τήν Ιστορία, πού τρέφεται άπό τήν ίδια τή σύνθετη κοινωνική άνάπτυξη, υποστηριζόταν επίμονα άπό τίς έκμεταλλειπικές τάξεις, πού είχαν συμφέρον νά κρύβουν τίς πραγματικές αιτίες τής οίκονομικής καί κοινωνικής άνισότητας, τοΰ πλούτου καί τής κυριαρχίας όοισμένων, τής άνέχειας καί τής ελλειψης δικαιωμάτων τών άλλων. Χάρη στίς προσπάθειες αύτών τών τάξεων οΐ ίδεαλιστικές απόψεις γιά τήν κοινωνία καί σήμερα άσκοΰν έπίδραση στούς ανθρώπους, είναι πλατειά διαδομένες στίς καπιταλιστικές χώρες. Γιά νά έξηγηθεΐ άπό τί καθορίζονται ot ιδέες, οΐ γνώμες καί οι συνειδητές πράξεις τών άνθρώπων, χρειάστηκε μιά βπότομη, έπανασαιτική άνατροπή στόν ίδιο τόν τρόπο μελέτης τών κοινωνικών φαινομένων. Αύτή ή άνατροπή εγινε δυνατή μόνο υστέρα άπό τήν έγκαθίδρυση τοΰ καπιταλισμού, πού φανέρωσε τίς υλικές οικονομικές ρίζες τής πάλης τών τάξεων, καί ύστερα άπό τήν έμφάνιση στόν 'ιστορικό στί6ο της έργατικής τάξης, τής πρώτης στήν Ιστορία τάξης πού, δπως θά δούμε παρακάτω, δχι μόνο 8έ φογκιται τή συνεπή έπιστημονική έρμηνεία τής Ιστορίας, άλλά καί ένδιαφέρεται άμεσα γιά μιά τέτοια έρμηνεία. Μόνο σ αυτές τίς Ιστορικές συνθήκες εγινε δυνατός ό ίπιστημονικός δθλος τοΰ Μάρξ καί τοΰ Έ νγκελς, πού έπεκτείνανε τό διαλεκτικό υλισμό στή μελέτη τής κοινωνίας καί τής ιστορίας της, καί δημιούργησαν τήν έπιστημονική θεωl t

15 ρ(α γιά τούς γενικούς νόμους τής κοινωνικής ανάπτυξης. Αυτή ή θεωρία είναι ό Ιστορικός υλισμός, ή υλιστική έρμηνεία τής Ιστορίας.. Ή άνατροπή πού εγινε άπό τόν Μάρξ καί τόν Έ νγκελς στήν κοινωνική έπιστήμη έκφράστηκε πρώ τα-πρώ τα μέ τήν απόδειξη δτι δέν υπάρχουν στήν κοινωνία κανενός είδους μυστικιστικές, υπερφυσικές δυνάμεις καί δτι οί ίδιοι οΐ δνθρωποι είναι οί δημιουργοί τής Ιστορίας τους. Έ τσι δόθηκε συντριπτικό πλήγμα στίς κάθε λογής μυστικιστικές αντιλήψεις γιά τήν κοινωνία καί δείχτηκε ό δρόμος γιά τήν έρμηνεία τής Ιστορίας σάν φυσικής πορείας, πού δέν Ιχει ανάγκη άπό καμιά έξωτερική έπέμβαση. Ά π ό τήν δλλη πλευρά, δ μαρξισμός διαπίστωσε δτι οί άνθρωποι δημιουργούν τήν Ιστορία τους δχι αυθαίρετα, άλλά μέ βάση τίς κληρονομημένες άπό τίς προηγούμενες γενιές άντικειμενικές, υλικές συνθήκες. Έ τ σ ι δόθηκε συντριπτικό πλήγμα στή βουλησιαρχία καί στόν υποκειμενισμό καί δείχτηκε 6 δρόμος γιά τήν έρμηνεία τής ιστορίας σά νομοτελειακής πορείας. Εκτιμώντας τή σημασία τής μαρξιστικής θεωρίας γιά τήν κοινωνική έπιστήμη, 6 Λένιν εγραφε δτι αυτή ή υλιστική θεωρία «δημιούργησε γιά πρώτη φορά τή δυνατότητα μιας έπιστημονικής κοινωνιολογίας, γιατί, άνάγοντας τίς κοινωνικές σχέσεις στίς παραγωγικές σχέσεις καί αυτές τίς τελευταίες στό επίπεδο τών παραγωγικών δυνάμεων, εδοσε τή μόνη σταθερή δάση γιά τήν άντίληψη τής ανάπτυξης τών κοινωνικών συστημάτων σάν φυσικής Ιστορικής πορείας»*. Τήν άφετηριακή θέση τοΰ Ιστορικού ύλισμοΰ ό Μάρξ τή διατύπωσε έτσι: «Δέν είναι ή συνείδηση τών άνθρώπων πού καθορίζει τό Είναι τους, άλλά αντίθετα, τό κοινωνικό τους Είναι καθορίζει τή συνείδησή τους». Μέ αλλα λόγια, στήν κοινωνία, δπως καί στή φύση, τό Είναι, ή υλική ζωή, είναι 6 * Β. I. Λένιν, «"Απαντα», 4 η ρωο. ίχδ., τόμ. 1, οβλ (Σημ. Σΰντ.: "Ολα τά ά.πο3πά3ματα άπό -τά Εργα τοΰ Λένιν είναι Αη6 τήν 4η ρωο. fcoi. τών Α πάντων). 12

16 πρώτος καθοριστικός παράγοντας σέ σχέση μέ τήν πνευματική ζωή, τή συνείδηση. Σύμφωνα μέ τή μαρξιστική αντίληψη, κοινωνική συνείδηση είναι τό σύνολο τών πολιτικών καί νομικών θεωρών, τών θρησκευτικών, φιλοσοφικών καί ήοικών απόψεων μιας δοσμένης κοινωνίας. Ε κτός άπ αύτό, στήν κοινωνική συνείδηση περιλαμβάνονται ή κοινωνική έπιστήμη, ή τέχνη καί ή κοινωνική ψυχολογία (τά κοινωνικά αισθήματα, διαθέσεις, ήθη κτλ.). Κοινωνικό Είναι, είναι ή υλική ζωή τής κοινωνίας μέ δλη τήν πολυπλοκότητα καί άντιφατικότητά της. Τί συγκεκριμένα έννοοΰμε μέ τόν δρο υλική ζωή της κοινωνίας πού, δπως διαπίστωσε ό Ιστορικός υλισμός, καθορίζει δλη τή φυσιογνωμία τής κοινωνίας, τό σύστημά της, τίς αντιλήψεις καί τούς θεσμούς της; 2. Ό τρόπος παραγωγής εΐναι ή υλική βάση τής ζωής τής κοινωνίας. Σ τήν υλική ζωή τής κοινωνίας ανήκει πριν άπ δλα ή έργασιακή δραστηριότητα τών άνθρώπων, πού άποβλέπει στήν παραγω γή τών αναγκαίων γιά τή ζωή τους άντικειμένων καί αγαθών τροφής, ένδυμασίας, κατοικίας κτλ. Αυτή ή δραστηριότητα είναι αιώνια φυσική αναγκαιότητα, απαραίτητη προϋπόθεση γιά τήν ίδια τήν ύπαρξη τής κοινωνίας. Οπως λέει ό Ένγκελς, πριν ασχοληθούν μέ τήν πολιτική, τήν έπιστήμη, τήν τέχνη, τή θρησκεία κτλ., οί άνθρωποι πρέπει νά φάνε, νά πιοϋν, νά ντυθούν καί νά έξασφαλίσουν κατοικία... Ο ί φυσικές καί υλικές προϋποθέσεις τής παραγωγής είναι, άπό τό ενα μέρος, τό γεωγραφικό περιβάλλον καί, άπό τό αλλο, ή πυκνότητα τοΰ πληθυσμού. Μ δλο δμως πού αυτές οί φυσικές καί υλικές συνθήκες άσκούν ουσιαστική έπίδραση στήν πορεία τής κοινωνικής άνάπτυξης, τήν έπιταχύνουν ή τήν έπιβοαδύνουν, δέν άποτελοΰν τή βάση τής ιστορικής πορείας. Στό ίδιο φυσικό περιβάλλον μπορεΐ νά υπάρχουν διάφορα κοινωνικά συστήματα καί ή πυκνότητα τοΰ πληθυσμού δέν παίζει τόν ίδιο ρόλο στίς διάφορες Ιστορικές συνθήκες.

17 Σ έ διάκριση άπό τά ζώα, πού προσαρμόζονται παθητικά «τό έξωτερικό περιβάλλον, 6 άνθρωπος έπενεργεΐ σ αύτό έ- νεργητικά, αποκτώντας τά αναγκαία γιά τή ζωή υλικά αγαθά μέ τήν έργασία του, πράγμα πού προϋποθέτει τήν κατασκευή καί χρησιμοποίηση ειδικών έργαλείων. Ή κοινωνία δέν μπορεί νά διαλέγει αυθαίρετα αυτά τά έργαλεΐα. Κάθε νέα γενεά, μπαίνοντας στή ζωή, παίρνει τά έργαλεΐα παραγω γής πού κατασκευάστηκαν μέ τίς προσπάθειες τών προηγουμένων γενεών, πραγματοποιεί τήν παραγωγή μέ τή βοήθεια αύτών τών έργαλείων, καί μόνο σιγά - σιγά τά τελειοποιεί καί τά αλλάζει. Ταυτόχρονα ή ανάπτυξη αύτών τών έργαλείων γίνεται Ακολουθώντας όρισμένη διαδοχική σειρά. *11 ανθρωπότητα, π.χ., δέν μπορούσε νά πελάσει μεμιάς άπό τό πέτρινο τσεκούρι οτόν άτομικό ήλεκτροσταομό. Κάθε νέα τελειοποίηση καί έφεύρεση μπορεί νά γίνει μόνο μέ βάση τίς προηγούμενες, πρέπει νά στηρίζεται στή βαθμιαία συσσώρευση παραγω γικής πείρας, στίς έργασιακές συνήθειες καί γνώσεις τών ανθρώπων τής δοσμένης χώρας ή μιΰς άλλης, πιό πρωτοπόρας χώρας. Τά έργαλεΐα έργασίας δμως δέ λειτουργούν μόνα τους. Τό βασικό ρόλο στήν πορεία τής παραγωγής τόν παίζουν οΐ άνθρωποι, οί έργαζόμενοι, πού δημιουργούν καί βάζουν σέ λειτουργία αύτά τά έργαλεΐα, έπειδή έχουν όρισμένες παραγωγικές συνήθειες καί έργασιακή πείρα. Τά μέσα παραγωγής, πού δημιουργούνται άπό τήν κοινωνία, καί κυρίως τά έργαλεΐα έργασίας, πού μέ τή βοήθεια τους δημιουργούνται τά υλικά αγαθά, καθώς καί οί άνθρωποι, πού πραγματοποιούν τή διαδικασία τής παραγωγής μέ βάση όρισμένη παραγωγική πείρα, άποτελούν τίς παραγωγικές δυνάμεις τής κοινωνίας. Ωστόσο ή υλική ζωή τής κοινωνίας δέν έξαντλεΐται μέ τίς παραγωγικές δυνάμεις. Τήν παραγωγή δέν τήν πραγματοποιεί δ μεμονωμένος άνθρωπος, δπως δ Ροβινσώνας στό ακατοίκητο νησί του. 'Η παραγωγή εχει πάντα κοινωνικό χαρακτήρα. Στήν πορεία τής παραγωγής τών υλικών άγαοών οί άνθρωποι, είτε τό θέλουν, είτε δέν τό θέλουν, έτσι ή αλλιώς έρχονται σέ σχέ 14

18 σεις μεταξύ τους κα( ή έργασία κάθε παραγωγού γίνεται να μέρος τής κοινωνικής έργασίας. Ακόμα καί στά πρώτα στάδια τής Ιστορίας οί άνθρωποι ήταν υποχρεωμένοι νά ένωθοΰν γιά νά έπιζήσσυν, γιά νά μπορέσουν μέ τά πιό πρωτόγονα έργαλεΐα νά αποκτήσουν τά μέσα τής ΰπαρξής τους στόν αγώνα μέ τά αγρια θηρία, τά στοιχεία τής φύσης κτλ. "Οσο αναπτυσσόταν ό κοινωνικός καταμερισμός τής έργασίας, αυτή ή έξάρτηση δρισμένων ανθρώπων από άλλους μεγάλωνε δλοένα.. Μέ τήν έμφάνιση τής χειροτεχνίας, οί αγρότες αρχισαν νά έξαρτώνται άπό τούς χειροτέχνες, καί οί χειροτέχνες αρχισαν νά έξαρτώνται ό?νας άπό τόν αλλο καί άπό τούς αγρότες κτλ. Έ τσ ι, οί παραγωγοί συνδέονταν μεταξύ τους μέ πολύπλευρες αμοιβαίες σχέσεις. Αυτές οί αμοιβαίες σχέσεις δέν έξαντλοΰνται μέ τή σχέση άνάμεσα στούς παραγωγούς, πού απασχολούνται στούς διάφορους κλάδους τής παραγωγής. Σ έ δρισμένη βαθμίδα ανάπτυξης τών παραγωγικών δυνάμεων, δπως Οά δούμε παρακάτω, ή ιδιοκτησία σέ δλα η στά βασικά μέσα παραγωγής άποσπάται άπό τούς άμεσους παραγωγούς καί συγκεντρώνεται στά χέρια λίγων μελών τής κοινωνίας. Τώρα οί παραγιογοί καί τά έργαλεΐα έργασίας δέν μπορούν νά ένωθοΰν καί ή διαδικασία τής παραγωγής δέν μπορεί ν άρχίσει, αν δέν έρθουν σέ όρισμένες σχέσεις άνάμεσα τους οί ιδιοκτήτες τών μέσων παραγωγής καί οί παραγωγοί. Ο ί σχέσεις πού δημιουργοΰνται άνάμεσα στούς ανθρώπους στήν πορεία τής παραγωγής γίνονται σχέσεις τάξεων μεγάλων ομάδων άνορώπων, πού άπό αυτούς όρισμένοι κατέχουν τά μέσα παραγωγής καί Ιδιοποιούνται τά αποτελέσματα τής έργασίας τών άλλων, πού δέν έχουν καθόλου ή δέν έχουν αρκετά μέσα παραγωγής καί είναι υποχρεωμένοι νά έργάζονται γιά τούς πρώτους, Στήν καπιταλιστική κοινωνία, π.χ., ή τάξη τών καπιταλιστών δέν έργάζεται, κατέχοντας δμως τά έργοοτάσια καί τούς σιδηροδρόμους, μπορεί καί ιδιοποιείται τούς καρπούς τής έργασίας τών έργατών. Ο ί έργάτες πάλι, είτε τό θέλουν, είτε δχι, μποροΰν νά κερδίζουν τά άναγκαΐα γιά τή ζωή τους, μόνο πουλώντας τήν έργατική τους δύναμη στόν καπιταλιστή, άφοΰ οί ίδιοι δέν έχουν μέσα παραγωγής. Τίς σχέσεις πού δημιουργούνται μεταξύ τών άνορώπων στήν πορεία τής παραγωγής τών υλικών άγαθών, δ Μάρξ καί 1&

19 6 Ένγκελς τίς όνόμασαν παραγωγικές σχέσεις. Οί σχέσεις αυτές λέγονται έπίσης καί οίκονομικές σχέσεις. ^ Οί παραγωγικές σχέσεις διαμορφώνονται ανεξαρτητα άπό τή συνείδηση των ανθρώπων καί από αύτή τήν άποψη έχουν υλικό χαρακτήρα. Ό χαρακτήρας τών παραγωγικών σχέσεων καθορίζεται άπό τό έπίπεδο ανάπτυξης καί τό χαρακτήρα τών παραγωγικών δυνάμεων. 01 οίκονομικές σχέσεις πού χαρακτηρίζουν, π.χ., τό δουλοκτητικό σύστημα θά ήταν αδύνατο νά υπάρξουν στήν πρωτόγονη κοινωνία. Πρώτα - πρώτα τά έργαλεΐα έργασίας ήταν τότε τόσο άπλά στήν κατασκευή τους (ρόπαλο, πέτρινο τσεκούρι), ώστε μπορούσε νά τά κατασκευάσει όποιοσδήποτε καί ετσι ή ατομική ιδιοκτησία πάνω σ αύτά ήταν αδύνατη. Καί, δεύτερο, κανένας δέν μπορούσε νά έκμεταλλεύεται τούς άλλους έργαζόμενους, γιατί μέ τήν τότε παραγωγικότητα τής έργασίας, αύτά πού παρήγαν οί άνθρωποι μόλις τούς άρκοϋσαν γιά τή ζωή τους καί ετσι ήταν φυσικά άδύνατο νά συντηρηθούν παρασιτικές τάξεις. Άπό αύτό τό παράδειγμα φαίνεται καθαρά δτι οί σχέσεις, πού δημιουργούν οί άνθρωποι στήν πορεία τής παραγωγής, καί οί παραγωγικές δυνάμεις υπάρχουν δχι απομονωμένες ή μιά άπό τήν άλλη, άλλά άποτελοΰν ένότητα. Αύτή τήν ένότητα τών παραγωγικών δυνάμεων καί τών παραγωγικών σχέσεων ό Ιστορικός υλισμός τήν έκφράζει μέ τήν έννοια τρόπος παραγωγής. Π ώς αναπτύσσεται ή παραγωγή. Ή κοινωνική παραγωγή, άπό τούς αρχαιότατους χρόνους ως σήμερα, άποτελεΐ μιά εικόνα αναμφισβήτητης προόδου, αδιάκοπης αντικατάστασης ένός τρόπου παραγωγής μέ άλλον, άνώτερο τρόπο παραγωγής. Πώς δμως γίνεται αύτή ή ανάπτυξη; Τ ί τήν κινεί πρός τά έμπρός; Τά γεγονότα δείχνουν δτι τίς πηγές τής ανάπτυξης τής παραγωγής πρέπει νά τίς αναζητήσουμε δχι εξω άπό αυτήν, άλλά μέσα σ αυτήν. Αύτό τό τόνισε ό Μάρξ όρίζοντας τήν 16

20 Ιστορία σάν «αυτοαναπτυσσόμενη κοινωνική κατάσταση»* τ&ν Ανθρώπων. Στήν πορεία τής έργασίας οί Ανθρωποι έπιδρούν στήν έξοπερική φύση καί τήν Αλλάζουν. Επενεργώντας 8μα>ς στή φύση, μεταβάλλονται ταυτόχρονα καί οί Ιδιοι: συσσωρεύουν παραγωγική πείρα, συνήθειες έργασίας, γνώσεις γιά τόν γύρω κόσμο. 'Όλα αυτά τούς δίνουν τή δυνατότητα νά τελειοποιούν τά έργαλεΐα έργασίας καί τούς τρόπους χρήσης τους, νά έφευρίσκουν νέα έργαλεΐα καί νά εισάγουν διάφορες τβλειοποιήσεις στήν παραγωγή. Κάθε τέτοια τελειοποίηση ή έφεύρεση έπιφέρει νέες βελτιώσεις, που προκαλοΰν καμιά φορά πραγματική άνατροπή στήν τεχνική καί στήν παραγωγικότητα τής έργασίας. "Οπως είδαμε δμως, ή παραγωγή προϋποθέτει ΰποχρε*>τικά αυτές ή έκεΐνες τίς σχέσεις δχι μόνο άνάμεσα στόν Ανθρωπο καί στή φύση, άλλά καί άνάμεσα καί στούς ίδιους τούς ανθρώπους, πού παίρνουν μέρος στήν παραγωγή. Αυτές οί σχέσεις έπιδρούν μέ τή σειρά τους στήν ανάπτυξη τών παραγωγικών δυνάμεων, καθορίζουν τά κίνητρα τής δραστηριότητας τών αμέσων παραγωγών καί τών τάξεων, που διαθέτουν τά όργανα έργασίας. Από τό χαρακτήρα τών παραγωγικών σχέσεων έξαρτώνται οί οίκονομικοί νόμοι κάθε κοινωνίας, ο» συνθήκες ζωής καί έργασίας τών έργαζομένων καί άλλοι παράγοντες, που έπιδρούν στήν ανάπτυξη τών παραγωγικών δυνάμεων. Ή άλληλεπίύραση τώ ν παραγω γικώ ν δυνάμεω ν χαί τώ ν π αραγω γικώ ν αχέαεων. Ή ένότητα τών παραγωγικών δυνάμεων καί τών παραγωγικών σχέσεων, πού έκφράζεται μέ τόν τρόπο παραγωγής, δέν Αποκλείει καθόλου τήν ύπαρξη Αντιθέσεων Ανάμεοά τους. Ο ί αίτιες γιά τήν έμφάνιση αύτών τών Αντιθέσεων όφείλονται στό δτι τά δυό στοιχεία τοΰ τρόπου παραγωγής οί οίκονομικές σχέσεις καί οί παραγωγικές δυνάμεις ανα * Κ. ϋάρξ χαί Φ. Ή νγχβλί, *Α3ΐ«ντα», τόμ. 9, 1967, οίλ. 13ft. 3 17

21 πτύσσονται διαφορετικά. Ή τεχνική, οΐ παραγωγικές συνήθειες καί ή έργασιακή πείρα των ανθρώπων γενικά καί συνολικά είτε πρόκειται γιά δλη τήν Ιστορία ή γιά ενα μόνο τρόπο παραγωγής τελειοποιούνται καί αναπτύσσονται λίγο-πολύ αδιάκοπα καί άποτελούν τήν πιό ρευστή, ευμετάβλητη πλευρά τοΰ τρόπου παραγωγής. "Οσο γιά τίς παραγωγικές σχέσεις, μ δλο πού στή διάρκεια της ύπαρξης ένός συγκεκριμένου τρόπου παραγωγής παθαίνουν διάφορες αλλαγές, ή ούσία τους μένει αμετάβλητη. Έ τσι, π.χ., ό σημερινός κρατικό - μονοπωλιακός καπιταλισμός, δπως θά δούμε παρακάτω, διαφέρει αισθητά άπό τόν καπιταλισμό τοΰ 19ου αιώνα. 'Ωστόσο, ή βάση των καπιταλιστικών παραγωγικών σχέσεων, ή ατομική ιδιοκτησία στά έργαλεΐα καί μέσα παραγωγής, μένει ή ίδια καί γι αύτό οΐ βασικοί νόμοι τοΰ καπιταλισμού διατηρούν τήν ϊσχύ τους. 01 ριζικές αλλαγές τών παραγωγικών σχέσεων έχουν υποχρεωτικά χαρακτήρα αλματος, διακοπής τής συνέχειας, πράγμα πού σημαίνει κατάργηση τών παλιών παραγωγικών σχέσεων καί αντικατάστασή τους μέ νέες, δηλ. έμφάνιση νέου τρόπου παραγωγής. Αύτό δείχνει καθαρά, γιατί ή αντιστοιχία ανάμεσα στίς παραγωγικές σχέσεις καί στό χαρακτήρα τών παραγωγικών δυνάμεων στήν Ιστορία κάθε τρόπου παραγωγής ώς τήν έποχή τού σοσιαλισμού μπορεΐ νά είναι μόνο παροδική, προσωρινή. Αϋτή ή αντιστοιχία υπάρχει συνήθως μόνο στό αρχικό στάδιο ανάπτυξης ένός τρόπου παραγωγής, δταν καθιερώνονται οΐ νέες παραγωγικές σχέσεις, πού αντιστοιχούν στή δοσμένη βαθμίδα ανάπτυξης τών παραγωγικών δυνάμεων. Αργότερα δμως, ή ανάπτυξη τής τεχνικής καί ή συσσώρευση συνηθειών έογασίας, πείρας καί γνώσεων δέ σταματούν, αλλά συνήθως έπιταχύνονται. Έ τσι έκδηλωνεται συγκεκριμένα ή θετική έπίδραση τών παραγωγικών σχέσεων στήν ανάπτυξη τών παραγωγικών δυνάμεων. "Οταν οί παραγωγικές σχέσεις αντιστοιχούν στίς παραγωγικές δυνάμεις, αυτή ή α νάπτυξη γίνεται σχετικά όμαλά καί ανεμπόδιστα. 01 παραγωγικές σχέσεις δμως δέν μπορούν νά παρακολουθούν αδιάκοπα τίς παραγωγικές δυνάμεις στήν άνάπτυξή τους. Στήν ταξική κοινωνία αυτές οί σχέσεις, αφού έμφανιστούν, έδραιώνονται νομικά καί πολιτικά μέ τίς μορφές ίδιο- 18

22 κτησίας, μέ τούς νόμους, μέ τήν ταξική πολιτική, μέ τό κράτος καί μέ άλλους θεσμούς. "Οσο αναπτύσσονται οΐ παραγωγικές δυνάμεις, άνάμεσα σ αυτές καί στίς παραγωγικές σχέσεις έμφανίζεται αναπόφευκτα έλλειψη αντιστοιχίας, πού τελικά καταλήγει σέ σύγκρουση, γιατί ο'ι ξεπερασμένες παραγωγικές σχέσεις έμποδίζουν τήν παραπέρα ανάπτυξη τών παραγωγικών δυνάμεων. Έ τσ ι; οΐ σχέσεις τής φεουδαρχικής κοινωνίας, πού στηρίζονται στήν ιδιοκτησία τών φεουδαρχών πάνω στή γή καί στήν προσωπική έξάρτηση τών άγροτών από τούς φεουδάρχες, στήν έποχή τους αντιστοιχούσαν στίς παραγωγικές δυνάμεις πού διέθετε ή κοινωνία καί γι* αυτό βοηθούσαν τήν ανάπτυξή τους. "Οταν δμως άρχισε ν* αναπτύσσεται μέ θυελλώδεις ρυθμούς ή βιομηχανία (ή μανιφακτούρα καί Αργότερα τό μηχανοποιημένο έργοστάσιο), ή κατάσταση δλλαξε: οΐ φεουδαρχικές σχέσεις ίγιναν τροχοπέδη καί έμπόδιζαν τήν ανάπτυξη τής βιομηχανίας, γιατί ή βιομηχανία χρειαζόταν έργαζόμενους, πού από τή μιά μεριά νά είναι προσωπικά έ- λεύοεροι, καί από τήν αλλη νά μήν έχουν δικά τους μέσα παραγωγής, καί ετσι ή πείνα νά τούς σπρώχνει στίς φάμπρικες καί στά έργοστάσια, κάτω από τό ζυγό τού καπιταλιστή. Καθαρό παράδειγμα μή αντιστοιχίας τών παραγωγικών σχέσεων μέ τις παραγωγικές δυνάμεις μάς δίνει καί δ σημερινός καπιταλισμός, δπου ή γιγαντιαία άνοδος τής κοινωνικοποίησης τής παραγωγής περισφίγγεται μέσα στά στενά πλαίσια τής άτομικής καπιταλιστικής Ιδιοκτησίας. Αυτή ή Ελλειψη αντιστοιχίας έκφράζεται μέ τίς καταστρεπτικές κρίσεις, τούς πολέμους, τήν έπιβράδυνση τών ρυθμών τής οικονομικής Ανάπτυξης κτλ. Ή σύγκρουση ανάμεσα στίς παραγωγικές σχέσεις καί στίς παραγωγικές δυνάμεις δδηγεΐ στήν δξυνση τών αντιθέσεων στούς διαφόρους τομείς της κοινωνικής ζωής, καί πρώτα - πρώτα ανάμεσα στίς τάξεις, πού άπό αυτές άλλων τά συμφέροντα συνδέονται μέ τίς παλιές, καί άλλων μέ τίς νέες παραγωγικές σχέσεις πού ώριμάζουν. Αργά ή γρήγορα, αυτή ή σύγκρουση λύνεται μέ τήν έπαναστατική κατάργηση τών παλιών παραγωγικών σχέσεων καί τήν αντικατάστασή τους μέ νέες, πού νά αντιστοιχούν στό χαρακτήρα τών αναπτυσσόμενων παραγωγικών δυνάμεων, στίς ανάγκες τής πα 19

23 ραπέρα Ανάπτυξής τους. Εμφανίζεται Ενας νέος τρόπος παραγωγής. Αρχίζει, σέ ανώτερο έπίπεδο, νέος κύκλος άνάκτυξης, πού περνάει άπό τά ίδια στάδια καί, δταν πρόκειται γιά ταξική Ανταγωνιστική κοινωνία, καταλήγει καί πάλι στόν ϊλεθρο τού παλιού καί στή γέννηοη νέου τρόπου παραγωγής. 3. Ή βάση καί τό έποικοδόμημα. Ή κατάσταση των παραγωγικών δυνάμεων καθορίζει, δπως είδαμε, τό χαρακτήρα των παραγωγικών σχέσεων τών ανθρώπων, δηλ. τό οικονομικό σύστημα της κοινωνίας. Αυτό τό οίκονομικό σύστημα άποτελεί μέ τή σειρά του τή δάση (τό θεμέλιο), πού πάνω σ αστό γεννιούνται οΐ πολύμορφες κοινωνικές σχέσεις, οί Ιδέες καί οΐ θεσμοί. 01 κοινωνικές Ιδέες (πολιτικές, νομικές, φιλοσοφικές, θρησκευτικές κτλ.), οΐ θεσμοί καί οί όργανώσεις (κράτος, έκκλησία, πολιτικά κόμματα κτλ.), πού δημιουργοΰνται πάνω στή δοσμένη δάση, άποτελούν τό έποικοδόμημα τής κοινωνίας. Έ τ σ ι ή θεωρία γιά τή βάση καί τό έποικοδόμημα έξηγεΐ πώς ό τρόπος παραγωγής καθορίζει σέ τελευταία ανάλυση δλες τίς πλευρές τής κοινωνικής ζωής, καί δείχνει τή σχέση πού υπάρχει άνάμεσα στίς οικονομικές κοινωνικές σχέσεις καί σέ δλες τίς Αλλες σχέσεις τής δοσμένης κοινωνίας. Κάθε Ιστορικά δοσμένη κοινωνία ίχει τήν είδική δάση της καί τό αντίστοιχο σ αντήν έποικοδόμημα. Από τήν κυρίαρχη μορφή Ιδιοκτησίας έξαρταται ή διάρθρωση τής κοινωνίας, ή ταξική της σύνθεση, πού μέ τή σειρά της καθορίζει τό χαρακτήρα τών πολιτικών θεσμών καί τών νομικών κανόνων. Ή μοναρχία είναι άκατανόητη γιά τήν έποχή τού σοσιαλισμού καί τό καθολικό έκλογικό δικαίωμα ήταν άδύνατο στή δουλοκτητική κοινωνία. 01 φεουδαρχικές παραγωγικές σχέσεις προϋποθέτουν, δπως θά δούμε παρακάτω, δχι μόνο τήν περιουσιακή, άλλά μέ τή μιά ή τήν δλλη μορφή καί τήν προσωπική έξάρτηση τού άγρότη άπό τόν γαιοκτήμονα. Σ τό φεουδαρχικό δίκαιο αυτό έκφράζεται μέ τή μορφή νομικής Ανισότητας τών άγροτών καί τών φεουδαρχών.

24 Τό πέρασμα στίς καπιταλιστικές παραγωγικές σχέσεις είχε σάν Αποτέλεσμα καί τήν αλλαγή τών νομικών σχέσεων. Ή αντικατάσταση τοΰ άμεσου καταναγκασμού καί τής προσωπικής Εξάρτησης μέ τήν «πειθαρχημένη πείνα» βρήκε τή νομική της Εκφραση στό γεγονός δτι ό νόμος Εξισώνει τυπικά τόν έργάτη καί τόν καπιταλιστή. Ά φ οΰ δμως τό Αστικό δίκαιο στηρίζεται στό σύστημα τής ατομικής Ιδιοκτησίας, ή Ισότητα πού διακηρύσσει ουσιαστικά δέν κάνει τίποτε αλλο παρά Εδραιώνει τήν κυρίαρχη θέση τών ευπορών τάξεων. Κατά συνέπεια, οί πολιτικές καί νομικές σχέσεις είναι παράγωγα τών οικονομικών σχέσεων καί καθορίζονται άπό αυτές. Τό ίδιο πρέπει νά ποΰμε καί γιά τίς φιλοσοφικές, θρησκευτικές, ήθικές, καλλιτεχνικές καί άλλες κοινωνικές Ιδέες καί Αντιλήψεις. Είναι γνωστό, π.χ., δτι στήν πρωτόγονη κοινωνία τούς αιχμαλώτους, πού Επιαναν στή διάρκεια τών πολέματν Ανάμεσα στίς διάφορες φυλές, τούς σκότωναν καί κάποτε τούς Ετρωγαν κιόλας. Αργότερα αρχισαν νά τούς κάνουν σκλάβους. Γιατί Εγινε αυτή ή «Εξημέρωση» τών κοινωνικών ήθών; Έ γ ιν ε γιατί ή αΰξηση τής παραγωγικότητας τής έργασίας Εκανε δυνατή τήν Ιδιοποίηση τής ξένης Εργασίας, τήν Εκμετάλλευση άνθρώπου Από άνθρωπο. Πάνω σ αύτή τήν οίκονομική βάση γεννήθηκαν τά νέα ήθη, οί νέες Αντιλήψεις πού χαρακτηρίζουν τή δουλοκτητική Εποχή. 01 Αλλαγές τών παραγωγικών σχέσεων, πού γίνονται στό σοσιαλισμό, προκαλοϋν ριζική Ανατροπή στίς Αντιλήψεις, στήν ήθική, στά κριτήρια τής συμπεριφοράς τών μελών τής κοινωνίας. Στόν καπιταλισμό ή κερδοσκοπία θεωρείται Επάγγελμα, δπως, νά ποΰμε, τό Επάγγελμα τοΰ γιατροΰ καί τοΰ δικηγόρου, Επάγγελμα πού στήν καλύτερη περίπτωση ΰπόκειται σέ όρισμένους κανονισμούς (γιά τά συμφέροντα τών μεγάλων κερδοσκόπων, καί σέ βάρος τών μικρών), Αλλά πάντα είναι νομιμοποιημένο, δπως καί οί θεσμοί πού Εξυπηρετούν αύτή τή μορφή τής Απασχόλησης (π.χ. τό χρηματιστήριο). Καί δέν μπορεί νά γίνει διαφορετικά στήν κοινωνία πού βασίζεται στήν Εκμετάλλευση τής ξένης Εργασίας καί δπο» τό χρήμα είναι ή Ανώτερη Αξία, τό μέτρο δλων τών Αρετών. Σ τό σοσιαλισμό αυτές οί πράξεις δχι μόνο καταδικάζονται ήθικά άπό τήν κοινωνία, Αλλά καί διώκονται Από τό νόμο. Από τό γεγονός δτι ή βάση καθορίζει τό Εποικοδόμημα 21

25 βγαίνει τό συμπέρασμα δτι κάθε αλλαγή της βάσης τών παραγωγικών σχέσεων προκαλεΐ καί αλλαγή τοϋ έποικσδομήματος, δηλ. ριζικές αλλαγές στόν τομέα τοϋ κράτους, τοϋ δικαίου, τών πολιτικών σχέσεων, τής ήθικής, τής Ιδεολογίας. Τό έποικοδόμημα μέ τή σειρά του έπιδράει στίς παραγωγικές σχέσεις καί μπορεΐ νά καθυστερήσει ή νά έπιταχύνει τήν αλλαγή τους. Είναι φανερό, π.χ., δτι ο! πολιτικοί θεσμοί τής σημερινής αστικής τάξης (πρώτα - πρώτα τό κράτος), τό δίκαιο καί ή Ιδεολογία της, παίζουν σοβαρό ρόλο στήν περιφρούρηση τής καπιταλιστικής ιδιοκτησίας καί καθυστερούν τήν άπό καιρό ώριμη αντικατάστασή της από τή σοσιαλιστική (κοινωνική) ιδιοκτησία. Σ τό έποικοδόμημα κάθε ταξικής κοινωνίας κυριαρχούν οΐ ιδέες καί οί θεσμοί τής κυρίαρχης τάξης. Παράλληλα & μως μ αυτές, στό έποικοδόμημα περιλαμβάνονται καί οί Ιδέες καί ot όργανώσεις τών καταπιεζομένων τάξεων, πού βοηθούν αυτές τίς τάξεις νά αγωνίζονται γιά τά συμφέροντά τους. Έ τ σ ι τό γεγονός δτι ή άστική κοινωνία είναι χωρισμένη σέ έργάτες καί καπιταλιστές άργά ή γρήγορα αντανακλάται στή συνείδηση καί τών έργατών καί τών καπιταλιστών. Έ τ σ ι πλάι στήν ταξική Ιδεολογία καί στίς όργανώσεις τής αστικής τάξης τό κράτος της, τά πολιτικά κόμματα, τόν τύπο κτλ. έμφανίζονται στήν κοινωνία καί άναπτύσσονται ή Ιδεολογία καί οί όργανώσεις τής έργατικής τάξης. 01 έργάτες άργά ή γρήγορα καταλαβαίνουν δτι άποτελοΰν Ιδιαίτερη τάξη, ξυπνάει μέσα τους ή συνείδηση τής κοινότητας τών συμφερόντων τους, πού είναι ασυμβίβαστα μέ τά συμφέροντα τών καπιταλιστών. Ή συνειδητοποίηση τοΰ ταξικού συμφέροντος κάνει τούς έργάτες νά αρχίζουν νά συνενώνονται γιά κοινό άγώνα κατά τών καπιταλιστών. Τό πρωτοπόρο τμήμα τής έργατικής τάξης ένώνεται σέ πολιτικό κόμμα, δημιουργοΰνται οί συνδικαλιστικές όργανώσεις καί οΐ άλλες μαζικές όργανώσεις τών έργαζομένων. 01 σχέσεις πού συνδέουν τούς προλετάριους στήν ταξική όργάνωση στό πολιτικό κόμμα, στίς συνδικαλιστικές όργανώσεις είναι σχέσεις πού, πρίν άκόμα καθιερωθούν, έχουν γίνει συνείδηση τών Ανθρώπων. 01 έργάτες μπαίνουν στό κόμμα συνειδητά, άπό Ιδεολογική πεποίθηση καί μέ τή θέλησή τους. Ανάμεσα στούς έρ- 22

26 γάτες αναπτύσσεται ή ταξική αλληλεγγύη, ή ήοική τους, πού είναι αντίθετη μέ τήν κυρίαρχη αστική ήθική. Έ τ σ ι πάνω στήν πραγματική βάση τών ταξικών σχέσεων υψώνεται μιά ολόκληρη πυραμίδα άπό διάφορες κοσμοθεωρίες, κοινωνικά αισθήματα, πολιτικές καί άλλες όργανώσεις καί θεσμούς δλα δσα περιλαμβάνονται στήν έννοια έποικοδόμημα. Σ έ όποιαδήποτε κοινωνία, δ συνδυασμός τών διαφόρων πλευρών της τών παραγωγικών δυνάμεων, τής οικονομίας, τής πολιτικής, τής Ιδεολογίας κτλ. δέν είναι τυχαίος. Ό χαρακτήρας τών παραγωγικών δυνάμεων καί τό Επίπεδο τής ανάπτυξής τους προκαθορίζουν τίς σχέσεις, πού δημιουργούν μεταξύ τους οί άνθρωποι στήν πορεία τής παραγωγής, καί αΰτές οί σχέσεις σχηματίζουν τή βάση, πού πάνω της μέ τη σειρά του Αναπτύσσεται Ενα όρισμένο πολιτικό καί Ιδεολογικό έποικοδόμημα. Γ ι αυτό κάθε κοινωνία άποτελεΐ Εναν όλοκληρωμένο όργανισμό, τό λεγόμενο κοινωνικό-οίκονομικό σύστημα, δηλ. όρισμένο Ιστορικό τύπο κοινωνίας, μέ τόν χαρακτηριστικό γ ι' αυτόν τρόπο παραγωγής, μέ τή βάση καί τό έποικοδόμημα του. Ή έννοια τού κοινωνικού - οικονομικού συστήματος εχει τεράστια σημασία γιά δλη τήν κοινωνική έπιστήμη. Ή έννοια αΰτή μάς έπιτρέπει νά καταλάβουμε γιατί, παρ δλες τίς πολύμορφες συγκεκριμένες λεπτομέρειες καί ιδιομορφίες, δλοι ot λαοί διατρέχουν βασικά Εναν κοινό δρόμο. Ή Ιστορία κάθε λαού καθορίζεται, σέ τελευταία ανάλυση, άπό τήν ανάπτυξη τών παραγωγικών δυνάμεων, πού υποτάσσεται στούς ίδιους έσωτερικούς νόμους. Ή άνάπτυξη τής κοινωνίας γίνεται μέ τή διαδοχική, νομοτελειακή αλλαγή τών κοινωνικών - οικονομικών συστημάτων. "Ενας λαός πού ζεΐ σέ συνθήκες πιό πρωτοπόρου συστήματος, δείχνει στούς άλλους λαούς τό μέλλον τους, άκριβώς δπως αυτοί τού δείχνουν τό παρελθόν του. Ή θεωρία γιά τά κοινωνικά - οικονομικά συστήματα ά- φαιρεΐ τό μυστικιστικό περίβλημα άπό τήν Ιστορία τής ανθρωπότητας καί μάς τήν κάνει κατανοητή καί έφικτή στή γνώση. «Τό χάος καί ή αυθαιρεσία πού κυριαρχούσαν ώς τώρα στις άντιλήψεις γιά τήν Ιστορία καί τήν πολιτική, άντικαταστάθηκαν θαυμάσια μέ μιά δλοκληρωμένη καί αρμονική έπιστημονική θεωρία, πού μάς δείχνει πώς άπό τόν Εναν τρόπο 23

27 κοινωνικής ζωής αναπτύσσεται, σάν αποτέλεσμα τής προόδου τών παραγωγικών δυνάμεων, Ενας άλλος, πιό Ανώτερος...* (Λένιν)*. 4. Ή Ιστορία σάν άνάπτυξη καί άλλαγή τών κοινωνικών - οίκονομικών συστημάτων. 'Ο Ιστορικός υλισμός δέν έπιβάλλει στήν ιστορία ΕτοιμΛ άπό πρίν σχήματα, δέν προσαρμόζει ανάλογα μέ τά συμπεράσματα του τά γεγονότα τοΰ παρελθόντος καί τοΰ παροντος. Α ντίθετα, δ ίδιος δ Ιστορικός υλισμός είναι ή έπιστημονική γενίκευση τής Ιστορίας. Σ τίς επιστημονικά αξιόπιστες γνώσεις γιά τό παρελθόν βασίζεται καί τό συμπέρασμα δτι ή Ιστορία τής ανθρωπότητας είναι μιά διαδοχική αλλαγή κοινωνικών - οίκονομικών συστημάτων. Ή Ανθρωπότητα πέρασε συνολικά άπό τέσσερα συστήματα: τό πρωτόγονο κοινοτικό, τό δουλοκτητικό, τό φεουδαρχικό καί τό καπιταλιστικό, καί τώρα ζεΐ τήν έποχή τοΰ περάσματος στό έπόμενο, τό κομμουνιστικό σύστημα, που τήν πρώτη του φάση τήν όνομάζουν σοσιαλισμό. Παρακάτω θά προσπαθήσουμε νά χαρακτηρίσουμε μόνο τά πιό γενικά γνωρίσματα τών κοινωνικών - οίκονομικών συστημάτων καί 0 Αποφύγουμε τίς λεπτομέρειες, τίς δευτερεύουσες ιδιομορφίες καί τά είδικά γνωρίσματα, πού τόσ πλούσια υπάρχουν στήν Ιστορία κάθε χώρας καί κάθε έποχής. Τό πρω τόγονο κοινοτικό σύστημα. Τό πρωτόγονο κοινοτικό σύστημα ήταν Ιστορικά ή πρώτη μορφή κοινωνίας, πού έμφανίστηκε δταν ό άνθρωπος απόκτησε, στή μακρόχρονη πορεία τής έργασίας, τίς ιδιότητες πού τόν κάνουν νά ξεχωρίζει Από δλα τά άλλα ζωντανά δντα, δταν Αποσπάστηκε Από τό ζωικό κόσμο. 24 * Β. I. Λένιν, «"Α--ΐχντα», τόμ. 19, cal. 6.

28 Τή έργαλεΐα έργασίας, πού διέθετε ή ανθρωπότητα στά αρχικά στάδια τοϋ προπόγονου κοινοτικού συστήματος, ήταν έξαιρετικά πρωτόγονα: ρόπαλο, πέτρινο τσεκούρι, μαχαίρι άπό πυριτόλιθο, δόρυ μέ πέτρινη αιχμή. Αργότερα άνακαλύφτηκαν τό τόξο καί τά βέλη. Μοναδική κινητήρια δύναμη, πού χρησιμοποιούσαν έκείνη τήν έποχή, ήταν ή μυϊκή δύναμη τού ανθρώπου. Σ τό έπίπεδο ανάπτυξης τών παραγωγικών δυνάμεων αντιστοιχούσαν καί οί παραγωγικές σχέσεις ανάμεσα στούς άν- Ορώπους. Μέ τά τότε έργαλεΐα έργασίας ήταν αδύνατο νά παλεύει κανείς μόνος μέ τίς δυνάμεις τής φύσης, νά έξασφαλίζει τά μέσα τής ύπαρξής του. Μόνο ή κοινή έργασία (τό κοινό κυνήγι, ψάρεμα κτλ.) δλων τών μελών τής πρωτόγονης κοινότητας, ή άλληλεγγύη καί ή άλληλοβοήθειά τους μπορούσε νά τούς βοηθήσει νά άποκτούν τά αναγκαία μέσα ύπαρξης. Ή κοινή έργασία είχε σάν αποτέλεσμα τήν κοινή Ιδιοκτησία στά μέσα παραγωγής, πού άποτελούσε τή βάση τών παραγωγικών σχέσεων τών ανθρώπων έκείνη τήν έποχή. "Ολα τά μέλη τής κοινότητας είχαν τήν Ιδια σχέση πρός τά μέσα παραγωγής, κανείς δέν μπορούσε νά στερήσει τά δλλα μέλη τής κοινότητας άπό τά μέσα παραγωγής, νά τά κάνει ατομική του Ιδιοκτησία. Αφού δέν υπήρχε ατομική Ιδιοκτησία, δέν μπορούσε νά υπάρχει καί έκμετάλλευση ανθρώπου άπό άνθρωπο. Τά πρωτόγονα έργαλεΐα έργασίας, ακόμα καί μέ τήν άπό κοινού χρησιμοποίηση, έδιναν στούς ανθρώπους τόσο μηδαμινά μέσα ύ παρξης, ώστε ό κάθε άνθρωπος μόλις καί μετά βίας μπορούσε νά τρέφει τόν έαυτό του. Περίσσευμα, πού θά μπορούσε νά άφαιρεοεΐ άπό τόν παραγωγό γιά χρήση άλλων μελών τής κοινωνίας, δέν υπήρχε. Καί άφού δέν υπήρχε έκμετάλλευση τής ξένης έργασίας, δέν υπήρχε καί ή άνάγκη ένός ειδικού μηχανισμού καταναγκασμού. Τά απλά ζητήματα διεύθυνσης τών κοινών υποθέσεων είτε άποφασίζονταν συλλογικά, είτε τά ανέθεταν στά πιό σεβάσμια καΐ εμπειρα μέλη τής κοινότητας. 01 Ιδιομορφίες τού πρωτόγονου κοινοτικού συστήματος καθορίζονταν λοιπόν άπό τό χαμηλό έπίπεδο ανάπτυξης τής παραγωγής, άπό τήν άδυναμία τού άνθρώπου μπροστά στήν τρομερή φύση. Ή έξάρτηση τών άνθρώπων άπό τήν άγνωστη καί άκατανόητη έχθρική γι* αυτούς φύση καθρεφτιζόταν

29 στίς παιδιάστικες, απλοϊκές θρησκευτικές άντιλήψεις τους. Ό δνθρωπος ήταν υποταγμένος στήν έξουσία τής κοινότητας, τού γένους, τής φυλής, καί τηρούσε τυφλά τίς παραδόσεις, τά έθιμα. Ή συνεργασία καί ή αλληλοβοήθεια ήταν διαδομένα τότε μόνο μέσα στά μέλη τής φυλής. Ανάμεσα στίς διάφορες φυλές ξεσπούσαν πότε - πότε αιματηρές συγκρούσεις. Τό πρωτόγονο κοινοτικό σύστημα, μ δλο πού ήταν άπαλλαγμένο άπό τίς φρικαλεότητες καί τά απαίσια γνωρίσματα πού Εφερε άργότερα στήν κοινωνία καί στούς άνθρώπους ή κυριαρχία τών έκμεταλλευτικών συστημάτων, δέν ήταν καθόλου δ «χρυσός αιώνας» τής άνορωπότητας. Μέ τόν καιρό, τό πρωτόγονο κοινοτικό σύστημα φτάνει στήν έποχή τής αποσύνθεσής του. 01 καθοριστικές αιτίες γιά τήν καταστροφή τής πρωτόγονης κοινωνίας βρίσκονται στήν άνάπτυξη τών παραγωγικών δυνάμεων. Ο ί άνθρωποι σιγά - σιγά μαθαίνουν τό μυστικό νά λυώνουν τά μέταλλα. Τά πέτρινα καί ξύλινα έργαλεΐα έκτοπίζονται άπό τά μετάλλινα. Διαδίδεται τό αλέτρι μέ μεταλλικό υνί, τά μετάλλινα τσεκούρια, οί μπρούτζινες καί σιδερένιες αιχμές γιά τά βέλη καί τά δόρατα κτλ. Αναπτύσσεται πολύ ή γεωργία. Ή έξημέρωση τών ζώων καί ή χρησιμοποίησή τους σάν δύναμη Ελξης γιά τήν καλλιέργεια τής γής αύξησε πολύ τήν παραγωγικότητα τής έργασίας. Ή άνάπτυξη τών παραγωγικών δυνάμεων τών έργαλείων έργασίας, τών παραγωγικών συνηθειών καί τής πείρας τών έργαζομένων όδηγεΐ σέ σοβαρές κοινωνικές μεταβολές. Εμφανίζεται ό κοινωνικός καταμερισμός τής έργασίας: ή κτηνοτροφία άποσπαται άπό τή γεωργία, καί άργότερα ή χειροτεχνία γίνεται ιδιαίτερη μορφή έργασιακής δραστηριότητας. Αρχίζει νά αναπτύσσεται ή άνταλλαγή τών προϊόντων τής έργασίας, άρχικά άνάμεσα στίς φυλές καί άργότερα καί μέσα στήν ίδια τήν κοινότητα. Σ ι γά - σιγά έξαφανίζεται ή άνάγκη γιά κοινή έργασία δλης τής κοινότητας. Ή φυλή καί τό γένος χωρίζονται σέ οίκογένειες πού κάθε μιά γίνεται αυτοτελής οικονομική μονάδα. Ή έργασία διαφοροποιείται, δημιουργείται ή άτομική Ιδιοκτησία, έμφανίζεται καί ή δυνατότητα έκμετάλλευσης ή παραγωγή άναπτύχτηκε τόσο ώοτε ή ανθρώπινη έργατική δύναμη άρχισε νά παράγει περισσότερο άπό δ,τι χρειαζόταν γιά τήν άπλή διατήρηση στή ζωή τού ίδιου τοΰ έργαζόμενου. 26

30 Ή ανάγκη γιά τελειοποίηση τών έργαλείων έργασίας καί γιά ανάπτυξη έργασιακών συνηθειών γεννήθηκε στούς Ανθρώπους άπό τήν έπιθυμία νά κάνουν πιό έλαφριά τήν έργασία τους, νά δημιουργούν αποθέματα γιά νά αντιμετωπίζουν μιά ένδεχόμενη θεομηνία. Αλλάζοντας δμως τά έργαλεΐα έργασίας, οΐ άνθρωποι παρά τή θέλησή τους, άσύνειδα, χωρίς νά μαντεύουν τίς κοινωνικές συνέπειες αυτής τής αλλαγής, προετοίμαζαν μιά ριζική κοινωνική άνατροπή τήν άντικατάσταση τοΰ πρωτόγονου κοινοτικού συστήματος μέ τό δουλοκτητικό. 01 αναπτυγμένες παραγωγικές δυνάμεις τής κοινωνίας άπαιτοΰσαν νέες παραγωγικές σχέσεις άνάμεσα στούς ανθρώπους. Τό δουλοκτητικό ονατημα. Βάση τών παραγωγικών σχέσεων αυτού τοΰ συστήματος ήταν ή άτομική Ιδιοκτησία τών δουλοκτητών δχι μόνο στά μέσα παραγωγής, άλλά καί στούς ίδιους τούς έργαζόμενους, τούς δούλους. Ή ιδιοκτησία τοΰ δουλοκτήτη πάνω στούς δούλους καί σέ δ,τι παρήγαγαν οί δούλοι καθορίστηκε άπό τό έπίπεδο άνάπτυξης τών παραγωγικών δυνάμεων έκείνης της έποχής. Αύτό τό έπίπεδο ήταν άρκετά υψηλό ώστε νά έμφανιστεΐ ή δυνατότητα έκμετάλλευσης τών έργαζομένων. Ταυτόχρονα δμως ήταν άκόμα τόσο χαμηλό, ώστε ή έκμετάλλευση τών έργαζομένων, ή Ιδιοποίηση ένός μέρους άπό τό προϊόν τής παραγωγής τους μπορούσε νά γίνει μόνο μέ τήν έλάττωση τών αναγκών τους στό έλάχιστο, μέ τό νά άφήνονται σ αυτούς μόνο δσα Οά τούς έδιναν τή δυνατότητα νά μήν πεθάνουν άπό τήν πείνα. Αύτό εγινε δυνατό μόνο μέ τή στέρηση τών έκμεταλλευομένων άπό δλα τά δικαιώματά τους, μέ τήν ύποβίδασή τους στήν κατάσταση τών «όμιλούντων έργαλείων», μέ τή χρησιμοποίηση έναντίον τους τών πιό άγριων μέτρων καταναγκασμού. Ή άλλαγή τών παραγωγικών σχέσεων προκάλεσε άνατροπή καί στούς άλλους τομείς τής κοινωνικής ζωής. 01 σχέσεις συνεργασίας καί άλληλεγγύης, πού χαρακτήριζαν τήν πρωτόγονη κοινότητα, παραχώρησαν τή θέση τους στίς σχέσεις κυριαρχίας ένός τμήματος τής κοινωνίας πάνω στό αλλο, στίς σχέσεις έκμετάλλευσης, καταπίεσης, άνειρή-

31 νευτης έχθρότητας. Ή κοινωνία χωρίστηκε σέ Ανταγωνιστικές τάξεις, στήν τάξη τών δουλοκτητών καί στήν τάξη τδν δούλων. Ή έποχή τής δουλείας Εφερε στους έργαζόμενους τρομερά βάσανα καί δεινά. «Τά πιό κατώτερα συμφέροντα ή χυδαία Απληστία, τό άγριο πάθος τής Απόλαυσης, ή βρωμερή βουλιμία, ή έγωιστική ληστεία τής κοινής περιουσίας είναι οΐ Ανάδοχοι τής νέας, πολιτισμένης, ταξικής κοινωνίας. Τά πιό αίσχρά μέσα ή κλοπή, ή βία, δ δόλος, ή προδοσ ία υπονομεύουν τό παλιό ταξικό σύστημα τών γενών καί τό όδηγοϋν στήν πτώση»*. Έ τ σ ι χαρακτηρίζει δ Έ νγκελς τήν έποχή τοΰ περάσματος Από τό πρωτόγονο κοινοτικό σύστημα στό δουλοκτητικό. Ή αγρια έκμετάλλευση τών δούλων προκάλεσε άπό τήν πλευρά τους σκληρή Αντίσταση. Γιά νά συντρίβει αυτή ή Αντίσταση επρεπε νά δημιουργηθεΐ στή θέση τών προηγούμενων δργάνων διεύθυνσης τοΰ γένους καί τών φυλών Ενας είδικύς μηχανισμός καταναγκασμού, τό κράτος. Τό κράτος είχε σκοπό νά περιφρουρεΐ τήν Ιδιοκτησία τών δουλοκτητών καί νά τούς έξασφαλίζει μόνιμη πηγή Απόκτησης δούλων Από τούς αιχμαλώτους πολέμου καί Από τούς χρεοφειλέτες πού δέν είχαν νά πληρώσουν τά χρέη τους καί μετατρέπονταν σέ δούλους. Μαζί μέ τό κράτος γεννήθηκε καί τό δίκαιο σύστημα νομικών κανόνων καί διατάξεων πού έκφράζουν τή θέληση τής κυρίαρχης τάξης καί κατοχυρώνονται άπό τήν καταναγκαστική δύναμη τοΰ κράτους. Εμφανίζονται νέα έθιμα καί ή ειδική ιδεολογία τής δουλοκτητικής κοινωνίας. Ανάμεσα στούς καταπιεστές διαδίδεται σιγά - σιγά ή περιφρόνηση καί ή Αποστροφή πρός τή χειρωνακτική έργασία, πού Αρχίζει νά θεωρείται σάν Ασχολία Ανάξια γιά τόν έλεύθερο &νθρωπο. Ριζώνει ή Ιδέα τής Ανισότητας τών Ανθρώπων. Π αρ δλα αύτά τό δουλοκτητικό σύστημα ήταν σοβαρό βήμα πρός τά έμπρός στήν Ανάπτυξη τής Ανθρωπότητας. Αναπτύχτηκε Ακόμα περισσότερο δ κοινωνικός καταμερισμός τής έργασίας Ανάμεσα στή γεωργία καί στή χειροτεχνία * Κ. Mdbpi καί Φ. 'Β νγχελς, «Τ.κλογή δργων, τομ. II, 1956, αεί

32 τών πόλεων, καθώς καί ανάμεσα στούς διάφορους κλάδους τής χειροτεχνίας. Ό καταμερισμός δμως τής έργασίας σήμαινε ειδίκευση, τελειοποίηση τών έργαλείων, συσσώρευση έργασιακών συνηθειών στούς ανθρώπους. Στήν άγροτική οικονομία παράλληλα μέ τήν παραγω γή σιτηρών δημιουργούνται νέοι κλάδοι (ή λαχανοκαλλιέργεια, ή δεντροκαλλιέργεια κτλ.). Δημιουργούνται καί νέα έργαλεΐα, δπως τό άλέτρι μέ τροχούς, ή σβάρνα καί τό δρεπάνι. Εκτός άπό τή μυϊκή δύναμη τού άνθρώπου, άρχίζει νά χρησιμοποιείται πλατειά καί ή δύναμη τών ζώων. Ή χρησιμοποίηση τής έργασίας μαζών δούλων κάνει δυνατή τήν κατασκευή φραγμάτων καί άρδευτικών συστημάτων, δρόμων καί θαλασσίων πλοίων, άγωγών γιά νερό καί μεγάλων κτιρίων στίς πόλεις. Καί ή άπελευθέρωση, χάρη στήν έκμετάλλευση τών δούλων, ένός μέρους τών μελών τής κοινωνίας άπό τήν άμεση συμμετοχή στήν παραγω γή δημιουργεί τίς προϋποθέσεις γιά τήν άνάπτυξη τής Ιπιστήμης καί της τέχνης. Κάποια έποχή δμως οΐ δυνατότητες προόδου, πού δημιούργησε ό δουλοκτητικός τρόπος παραγωγής, έξαντλούνται, οί παραγωγικές του σχέσεις μετατρέπονται όλοένα περισσότερο σέ τροχοπέδη γιά τήν παραπέρα άνάπτυξη τών παραγωγικών δυνάμεων. 01 δουλοκτήτες, Ιχοντας στή διάθεσή τους τή φτηνή έργασία τών δούλων, δέν φροντίζουν γιά τήν παραπέρα τελειοποίηση τών έργαλείων παραγωγής. Σ τό δούλο, πού δέν είχε ένδιαφέρον γιά τό άποτέλεσμα τής έργασίας του, ήταν άδύνατο νά έμπιστευτεΐ κανείς πολύπλοκα καί άκριβά έργαλεΐα. 01 άνάγκες γιά τήν άνάπτυξη τών παραγωγικών δυνάμεων άπαιτούν δλοένα πιό έπιτακτικά τήν κατάργηση τών παλιών παραγωγικών σχέσεων. Αυτό μπορούσε νά τό κάνει μόνο ή κοινωνική έπανάσταοη. Κινητήρια δύναμή της γίνονται οί τάξεις καί τά στρώματα, πού υποφέρουν πιό πολύ άπό τό δουλοκτητικό καθεστώς καί γι αυτό ένδιαφέρονται άμεσα γιά τήν κατάργησή του. Τέτοια στρώματα είναι πρώτα - πρώτα οΐ δούλοι καί τό φτωχότερο τμήμα τού έλεύθερου πληθυσμού. "Οσο ωριμάζουν ot άντιθέσεις μέσα στόν παλιό τρόπο παραγωγής, ή ταξική πάλη γίνεται όλοένα όξύτερη. Ή πάλη αυτή παίρνει τίς πιό ποικίλες μορφές, άπό τή σκόπιμη φθορά τών έργαλίίων έργασίας <5ς τίς έξεγέρσεις, πού σ αυτές παίρνουν μέ-

33 <)ος δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι. Τελικά μέ τά συνδυασμένα χτυπήματα τών έξεγέρσεων τών έργαζομένων τάξεων καί τών έπιδρομών τών γειτονικών βαρβαρικών φυλών, πού σ αυτές δέν μπορούσε νά άντισταθεΐ τό έξασθενημένο άπό τίς έσωτερικές αντιθέσεις καί τόν άγώνα κράτος τών δουλοκτητών, τό δουλοκτητικό σύστημα καταρρέει. Σ τή θέση του ερχεται?να νέο σύστημα, ή φεουδαρχία Τό φεουδαρχιχό αναχημα. Βάση τών παραγωγικών σχέσεων αυτού τοΰ συστήματος ετναι ή ιδιοκτησία τών φεουδαρχών στά μέσα παραγωγής καί πρίν άπ δλα στή γή (ό ίδιος ό δρος «φεουδαρχία» προέρχεται άπό τή λατινική λέξη feodum ετσι όνομαζόταν τό τμήμα γης πού παραχωρούσαν οΐ βασιλιάδες στούς ανθρώπους τοΰ περιβάλλοντός τους, έπιβάλλοντάς τους τήν υποχρέωση νά προσφέρουν γι αύτό δρισμένες στρατιωτικές υπηρεσίες). Ο ί αγρότες βρίσκονταν σέ κατάσταση προσωπικής έξάρτησης άπό τούς φεουδάρχες, δέν ήταν δμως άπόλυτα Ιδιοκτησία τους*. Ο ί φεουδάρχες είχαν δικαίωμα στήν έργασία τών άγροτών, πού ήταν υποχρεωμένοι νά πληρώνουν καί ορισμένους φόρους στούς άφέντες τους. Σ τή φεουδαρχική κοινωνία υπήρχε καί ή Ιδιοκτησία τών άγροτών καί τών χειροτεχνών στό άτομικό τους νοικοκυριό. Ό δουλοπάροικος άγρότης είχε τό δικό του κομματάκι γής, είχε άτομικό νοικοκυριό, πού τά προϊόντα του, άφοΰ πλήρωνε τούς φόρους στό φεουδάρχη, εμεναν στή διάθεσή του. Λυτή ή ιδιομορφία τών παραγωγικών σχέσεων άνοιγε νέες δυνατότητες γιά τήν άνάπτυξη τών παραγωγικών δυνάμεοιν. Ό άμεσος παραγωγός άποκτάει κάποιο υλικό ένδιαφέρον γιά τά άποτελέσματα τής έργασίας του. Γι αυτό δέ σπάζει, δέν καταστρέφει πιά τά έργαλεΐα, άλλά αντίθετα τά φυλάει προσεκτικά καί τά τελειοποιεί. Ή αγροτική οικονομία * Σέ μερ'.χίς χώρες, π.χ. στή Ρωσία, ή «ροοωπι/κή έΐ-χρτηση ifflfj άγρστβν άπό τούς φεουδάρχες είχε πάρει έξαφεν.χά βάναυση μορφή, πού ουγγένευβ μέ τή δουλεία: δ γαιοκτήμονας μποροοοε νά πουλάει, νά άγοράζβι τοώς άγρότυες χτχ. 30

34 Αναπτύσσεται: έφαρμόζεται τό σύστημα τής τρίχρονης αμειψισποράς στή γεωργία, χρησιμοποιείται δλοένα πλατύτερα ή λίπανση τών χωραφιών. Ακόμα πιό σημαντικές έπιτυχίες έξασφαλίζει ή χειροτεχνία, πού παράγει γεωργικά έργαλεϊα, είδη καθημερινής χρήσης γιά τούς φεουδάρχες καί τούς έμπορους, πολύμορφ α σκεύη, καθώς καί δπλα καί στρατιωτικό έξοπλισμό. Ή Ανάπτυξη τής χειροτεχνίας καί τοΰ έμπορίου ευνόησε τήν άνοδο τών πόλεων. Μέ τόν καιρό οί πόλεις εγιναν μεγάλα οικονομικά, πολιτικά καί πολιτιστικά κέντρα, Ιγιναν τό λίκνο τοΰ νέου, καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Στήν έποχή τής φεουδαρχίας εγιναν πολλές σημαντικές ανακαλύψεις, πού έπηρέασαν πάρα πολύ τήν παραπέρα Ιστορία τής Ανθρωπότητας. Οί άνθρωποι έμαθαν νά βγάζουν σίδερο από τό χυτοσίδερο, νά κατασκευάζουν κατάλληλα γιά μακρινά ταξίδια ίστιοφόρα, νά φτιάχνουν άπλούστατες όπτικές συσκευές (ματογυάλια, κυάλια), Ανακάλυψαν τήν πυξίδα, τό μπαρούτι, τό χαρτί, τήν τυπογραφία, τά μηχανικά ρολόγια. Ή μυϊκή ένέργεια τοΰ Ανθρώπου καί τών ζώων συμπληρώνεται δλο καί πιό πλατειά μέ τήν ένέργεια τοΰ Αέρα (Ανεμόμυλος, ίστιοφόρα) καί τών υδατοπτώσεων (νερόμυλος, ΰδροτροχός δ άπλούστερος κινητήρας πού είχε διαδοθεί πλατειά στό μεσαίωνα). Ή Αντικατάσταση τών δουλοκτητικών παραγωγικών σχέσεων μέ τίς φεουδαρχικές προξένησε μεταβολές σέ δλη τή ζωή τής κοινωνίας. Αλλαξε πρίν Απ δλα ή ταξική διάρθρωση. Κυρίαρχη τάξη Ιγιναν οί φεουδάρχες, οί Ιδιοκτήτες της γής. ναλλη βασική τάξη τής φεουδαρχικής κοινωνίας ήταν οί δουλοπάροικοι Αγρότες. Ο ί σχέσεις Ανάμεσα σ αυτές τίς τάξεις έχουν Ανταγωνιστικό χαρακτήρα, στηρίζονται στήν Ανειρήνευτη Αντίθεση τών ταξικών συμφερόντων τους. Ο ί μορφές τής έκμετάλλευσης, μ δλο πού κάπως έλάφρυναν σέ σύγκριση μέ τή δουλεία, διακρίνονται γιά τή μεγάλη τους σκληρότητα. Ή έκμετάλλευση τών Αγροτών στηρίζεται, δπως καί πρώτα, στόν έξωοικονομικό καταναγκασμό. Μόνο στό Ατομικό του νοικοκυριό ό δουλοπάροικος δουλεύει Από οίκονομικά κίνητρα, γιά τό υλικό του συμφέρον. Μεγάλο μέρος δμως τοΰ χρόνου του τό διαθέτει γιά δουλειά στό φεουδάρχη, χωρίς νά παίρνει κα 31

35 μιά αμοιβή. Βασικός καταναγκασμός γιά την έργασία είναι 6 φόβος μπροστά στήν τιμωρία, τή σωματική ποινή, καθώς καί ή απειλή τής στέρησης δλης τής προσωπικής περιουσίας του, πού μπορούσε νά τήν αρπάξει δ γαιοκτήμονας. Ή ταξική πάλη στή φεουδαρχική κοινωνία ανεβαίνει σέ πιό ίη[ηλό έπίπεδο σέ σχέση μέ τή δουλοκτητική κοινωνία. Ο ί έξεγέρσεις τών αγροτών έπεκτείνονται τώρα σέ τεράστιες περιοχές. Ή δύναμη τής Αντίστασής τους στούς φεουδάρχες φαίνεται καθαρά άπό τούς πολέμους τών χωρικών πού συγκλονίζουν τή μιά χώρα μετά τήν αλλη: Ή έξέγερση τοϋ Ούώτ Τάϋλερ στήν Αγγλία (14ος αιώνας) καί τών Ζακερί τή Γαλλία (14ος- 15ος αιώνας), οί πόλεμοι τών Ουσσιτών στήν Τσεχία (15ος αιώνας), ό πόλεμος τών χωρικών στή Γερμανία (10ος αίώνας), ή έξέγερση τών Ταϊπίνγκ στήν Κίνα (19ος αίώνας), οί έξεγέρσεις τών Σίκχων στήν Ινδία (17ος-1 8 ο ς αίώνας), οί έξεγέρσεις τοϋ Μπολότνικοφ, τοΰ Ράζιν (17ος αιώνας) καί τοϋ Πουγκατσόφ (18ος αίώνας) στή Ρωσία κτλ. Τό πολιτικό καί ιδεολογικό έποικοδόμημα τής φεουδαρχικής κοινωνίας αντανακλά τίς ιδιομορφίες τών μορφών τής έκμετάλλευσης καί τής ταξικής πάλης. Τό φεουδαρχικό κράτος, γιά νά έκμεταλλεύεται καί νά κρατάει στό ζυγό τούς δουλοπάροικους, αναγκάζεται Αδιάκοπα νά καταφεύγει στήν ένοπλη δ\>ναμη, πού διαθέτει δχι μόνο ή κεντρική έξουσία, Αλλά καί κάθε φεουδάρχης. Στήν έπικράτειά του ό φεουδάρχης είναι παντοδύναμος κυρίαρχος, 6 ίδιος προσωπικά δικάζει καί τιμωρεί. Τό δίκαιο κατοχυρώνει τήν κοινωνική καί οίκονομική Ανισότητα τής φεουδαρχικής κοινωνίας, οί τάξεις καί τά διάφορα στρώματά τους ξεχωρίζουν καθαρά (ή φεουδαρχική κοινωνία διαιρείται σέ κοινωνικά στρώματα, δπως είναι ή Αριστοκρατία, 6 κλήρος, ή Αγροτιά, οί Εμποροι κ. Λ.). Οί σχέσεις ανάμεσα στά διάφορα στρώματα καί μέσα σ αυτά βασίζονται στό σύστημα τής αυστηρής υποταγής, τής προσωπικής έξάρτησης. Τό Αμετακίνητο τών κοινωνικών φραγμών δυσκολεύει τό πέρασμα Από τή μιά βαθμίδα της φεουδαρχικής Ιεραρχικής κλίμακας στήν δλλη. Στήν πνευματική ζωή τής φεουδαρχικής κοινωνίας κυρίαρχη θέση κατέχει ή!κκλησία, ή θρησκεία. 32

36 Μέ τόν καιρό ή άνάπτυξη τών παραγωγικών δυνάμεων ερχεται σέ σύγκρουση μέ τίς κυρίαρχες στή φεουδαρχική κοινωνία παραγωγικές σχέσεις καί μέ τό καθοριζόμενο άπό «ϋτές πολιτικό καί Ιδεολογικό έποικοδόμημα. 01 άγρότες α γωνίζονται δλοένα πιό έπίμονα κατά τοΰ φεουδαρχικοΰ ζυγού, γιά τό δικαίωμα τής έλεύθερης διάθεσης τών προϊόντων τής έργασίας τους, γιά ν απαλλαγούν άπό τούς φεουδαρχικούς φόρους, γιά νά έξασφαλίσουν τά μέσα γιά βελτίωση τοΰ νοικοκυριοΰ τους κτλ. Π λάι στά μικρά χειροτεχνικά έργαστήρια έμφανίζονται μεγάλες έπιχειρήσεις μανιφακτούρας, πού στηρίζονται στή χειροτεχνική τεχνική, χρησιμοποιούν δμως πλατειά τόν καταμερισμό τής έργασίας, καθώς καί τήν έργασία έλεύθερων άπό προσωπική έξάρτηση έργαζομένων. Αναπτύσσονται μέ θυελλώδη ρυθμό οΐ πόλεις προμαχώνας τής νεαρής άστικής τάξης. 01 Εμποροι μέ τή βοήθεια τών βασιλικών στρατευμάτων άρπάζουν νέες άγορές στίς υπερπόντιες χώρες. Ή άνάπτυξη τής ανταλλαγής δδήγησε μέ τή σειρά της στή γρήγορη άνάπτυξη τής παραγωγής. Σ αυτό βοήθησαν καί οί έπιστημονικές ανακαλύψεις, ηού εγιναν στό 16ο- 17ο αιωνα. Στούς κόλπους τού φεουδαρχικοΰ συστήματος διαμορφώνεται βαθμιαία ό νέος, καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής. Ή παραπέρα άνάπτυξή του απαιτεί τήν κατάργηση τοΰ φεουδαρχικοΰ καθεστώτος. Ή αστική τάξη, ή τάξη πού ήταν φορέας τοΰ νέου τρόπου παραγωγής, είχε ανάγκη άπό «έλενθερη» άγορά έργασίας, δηλ. άπό άπαλλαγμένους τόσο άπό προσωπική έξάρτηση, δσο καί άπό κάθε ιδιοκτησία έργαξόμενους, πού ή πείνα τούς έσπρωχνε στά έργοστάσια καί στίς φάμπρικες. Ή αστική τάξη χρειαζόταν μιά πανεθνική άγορά καί ήθελε νά καταργηθούν οΐ τελωνειακοί καί κάθε είδους άλλοι φραγμοί, πού έβαζαν οι φεουδάρχες. Ή άστική τάξη ζητούσε τήν κατάργηση τών φόρων πού πληρώνονταν γιά τή συντήρηση τής αυλής καί τών πολυάριθμων αύλικών, καθώς καί τήν κατάργηση τών ταξικών προνομίων. Αγωνιζόταν γιά νά άποκτήσει τή δυνατότητα νά κατευθύνει έλεύθερα δλους τούς τομείς τής ζωής τής κοινωνίας. Γύρω άπό τήν άστική τάξη συσπειρώθηκαν δλες οί τάξεις καί τά στρώματα πού ήταν δυσαρεστημένα άπό τό φεουδαρχικό καθεστώς άπό τούς δουλοπάροικους άγρότες καί 3 33

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Γιώργος Οικονομάκης geconom@central.ntua.gr Μάνια Μαρκάκη maniam@central.ntua.gr Συνεργασία: Φίλιππος Μπούρας Κομβικό-συστατικό στοιχείο

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ»

Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Επιχειρηματίας είναι ο άνθρωπος που κινητοποιεί τους απαραίτητους πόρους και τους εκμεταλλεύεται παραγωγικά για την υλοποίηση μιας επιχειρηματικής ευκαιρίας με σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΗ ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ ΓΙΑ ΤΑ ΑΝΘΡΩΠΙΝΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ

ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΗ ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ ΓΙΑ ΤΑ ΑΝΘΡΩΠΙΝΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΗ ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ ΓΙΑ ΤΑ ΑΝΘΡΩΠΙΝΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ 10 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 1948 ΠΡΟΟΙΜΙΟ Επειδή η αναγνώριση της αξιοπρέπειας, που είναι σύμφυτη σε όλα τα μέλη της ανθρώπινης οικογένειας, καθώς και των ίσων και αναπαλλοτρίωτων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης 2 η εργασία 2012 13 ΘΕΜΑ: «Στις παραμονές της λεγόμενης βιομηχανικής επανάστασης,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ Ο ρόλος της Δια βίου Μάθησης στην καταπολέμηση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Τοζήτηματωνκοινωνικώνανισοτήτωνστηνεκπαίδευσηαποτελείένα

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Συνεργάζομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι Συνεργασία 2. Γιατί χρειάζεται

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ β. φιλιας, μ. κουρουκλη γ. ρουσσης, κ. κασιματη λ. μουσουρου, α. παπαριζος ε. χατζηκωνσταντη μ. πετρονωτη, γ. βαρσος φ. τσαλικογλου-κωστοπουλου ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Πολιτική Οικονομία

Εισαγωγή στην Πολιτική Οικονομία Εισαγωγή στην Πολιτική Οικονομία Εργασιακή Θεωρία της Αξίας του Μαρξ Σημειώσεις του Λευτέρη Τσουλφίδη Καθηγητή Τμήματος Οικονομικών Επιστημών Ο Νόμος της Αξίας του Μαρξ Ο καπιταλισμός ορίζεται ως το σύστημα

Διαβάστε περισσότερα

Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ;

Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ; Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ; Απάντηση: Η μορφή της αγοράς καθορίζεται από μια σειρά παραγόντων. Οι σπουδαιότεροι από τους παράγοντες αυτούς είναι οι εξής: Πρώτον, ο αριθμός

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ

Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΤΟΝ ΝΑ ΖΕΙ ΚΑΝΕΙΣ ΧΑΡΟΥΜΕΝΑ, ΑΝ Η ΖΩΗ ΤΟΥ ΔΕΝ ΕΧΕΙ ΦΡΟΝΗΣΗ, ΟΜΟΡΦΙΑ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ, ΚΑΙ ΟΥΤΕ ΠΑΛΙ ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΤΟΝ

Διαβάστε περισσότερα

Μεταφορές Μεταφορές Καταναλωτής Ε

Μεταφορές Μεταφορές Καταναλωτής Ε ΚΕΦ. 1 ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σκοπός του μαθήματος των Οικονομικών είναι να προσφέρει τις αναγκαίες οικονομικές γνώσεις, ώστε να αντιλαμβανόμαστε σωστά τον τρόπο λειτουργίας της Οικονομίας,

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ. Ηγεσία

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ. Ηγεσία ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ Ηγεσία Διδάσκουσα: Αφροδίτη Δαλακούρα ΔΙΟΙΚΗΣΗ: ΟΙ ΡΟΛΟΙ ΤΟΥ ΠΡΟΪΣΤΑΜΕΝΟΥ ΗΓΕΤΗΣ MANAGER COACH 1 Κλασική-μηχανιστική αντίληψη Το παλιό μοντέλο διοίκησης: οικονομικές-υλικές

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ- ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. Καθηγητής Γρ. Τσάλτας Υπ. Δρ. Σταύρος Μαυρογένης

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ- ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. Καθηγητής Γρ. Τσάλτας Υπ. Δρ. Σταύρος Μαυρογένης Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ- ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Καθηγητής Γρ. Τσάλτας Υπ. Δρ. Σταύρος Μαυρογένης Διάρθρωση Κοινωνικές κατασκευές για το περιβάλλον Περιβαλλοντική Ιστορία Περιβαλλοντικά

Διαβάστε περισσότερα

Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή*

Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή* Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή* Το ζήτημα της αποτελεσματικής Διοίκησης - Ηγεσίας, απασχόλησε, απασχολεί και θα απασχολεί όλους εκείνους που επιδιώκουν την αποτελεσματικότητα, την προσωπική βελτίωση, την κοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

A P X E Σ HO A I T 1 Κ Η Σ Ο Ι Κ Ο Ν Ο Μ Ι Α Σ

A P X E Σ HO A I T 1 Κ Η Σ Ο Ι Κ Ο Ν Ο Μ Ι Α Σ HO AIT 1 ΚΗΣ A P X E Σ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ Β I Β Λ I Ο θ Η Κ II 1 Α. ΣΕΓΚΑΑ ΑΡΧΕΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΑ ΝΕΑ ΒΙΒΛΙΑ,, A. Ε. ' ΑΘΗΝΑ 1945 Copyright

Διαβάστε περισσότερα

Εγώ έχω δικαιώματα, εσύ έχεις δικαιώματα, αυτός/αυτή έχει δικαιώματα... Εισαγωγή στα Δικαιώματα του Παιδιoύ

Εγώ έχω δικαιώματα, εσύ έχεις δικαιώματα, αυτός/αυτή έχει δικαιώματα... Εισαγωγή στα Δικαιώματα του Παιδιoύ Εγώ έχω δικαιώματα, εσύ έχεις δικαιώματα, αυτός/αυτή έχει δικαιώματα... Εισαγωγή στα Δικαιώματα του Παιδιoύ Όλοι έχουν δικαιώματα. Επιπλέον, σαν αγόρι ή κορίτσι ηλικίας κάτω των 18 ετών, έχεις ορισμένα

Διαβάστε περισσότερα

Η Διεθνής Σύμβαση για τα Δικαιώματα. του Παιδιού. με απλά λόγια

Η Διεθνής Σύμβαση για τα Δικαιώματα. του Παιδιού. με απλά λόγια Η Διεθνής Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού με απλά λόγια Όλα τα παιδιά έχουν δικαιώματα που προβλέπονται από νόμους και διεθνείς συμβάσεις. Το σημαντικότερο κείμενο για τα δικαιώματα των παιδιών,

Διαβάστε περισσότερα

Περιληπτικά, τα βήματα που ακολουθούμε γενικά είναι τα εξής:

Περιληπτικά, τα βήματα που ακολουθούμε γενικά είναι τα εξής: Αυτό που πρέπει να θυμόμαστε, για να μη στεναχωριόμαστε, είναι πως τόσο στις εξισώσεις, όσο και στις ανισώσεις 1ου βαθμού, που θέλουμε να λύσουμε, ακολουθούμε ακριβώς τα ίδια βήματα! Εκεί που πρεπει να

Διαβάστε περισσότερα

Η ελληνική και η ευρωπαϊκή ταυτότητα

Η ελληνική και η ευρωπαϊκή ταυτότητα ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΝΔΟΦΡ/ΚΗΣ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΥΡΙΑΚΗ 14 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 2008 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: (4) ΚΕΙΜΕΝΟ Η ελληνική

Διαβάστε περισσότερα

Ποια δικαιώματα προκηρύσσονται στην Οικουμενική Διακήρυξη

Ποια δικαιώματα προκηρύσσονται στην Οικουμενική Διακήρυξη Σελίδα 1 Ενεργοί Δεσμοί (links) Τοποθετήστε τον κέρσορα σε οποιαδήποτε λέξη των δικαιωμάτων (με γαλάζιο χρώμα) που προκηρύσσονται και πιέστε το πλήκτρο του ποντικιού. Αμέσως θα μεταβείτε στο πλήρες κείμενο

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Διοικώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι «διοίκηση» 2. Η «διοίκηση»

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α )

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) 29 Μαΐου 2014 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) Α1. Ο συγγραφέας του κειμένου αναφέρεται στη σημασία του δημιουργικού σχολείου στη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ Α ΓΕΛ - Β ΕΣΠΕΡΙΝΑ

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ Α ΓΕΛ - Β ΕΣΠΕΡΙΝΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ Α ΓΕΛ - Β ΕΣΠΕΡΙΝΑ Το βιβλίο για το μάθημα «Πολιτική Παιδεία» (Οικονομία - Πολιτικοί Θεσμοί και Αρχές Δικαίου και Κοινωνιολογία) αποτελεί σύνθεση μερών τριών ήδη υπαρχόντων βιβλίων (Αρχές

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΔΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΙΔΕΙΑ Ή ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΓΟΡΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΠΑΙΔΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΙΔΕΙΑ Ή ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΓΟΡΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΠΑΙΔΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΙΔΕΙΑ Ή ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΓΟΡΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΑΔΡΙΑΝΟΥΠΟΛΙΤΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ-ΕΡΕΥΝΗΤΗ Email:Kadrian@freemail.gr Το δίλημμα Παιδεία για την Παιδεία ή για την αγορά εργασίας έχει έλθει τελευταία

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 3 ο Διεύθυνση-Παρακίνηση 3.1. Ηγεσία-Βασικές έννοιες Η επιτυχία των επιχειρήσεων ή των οργανισμών

Διαβάστε περισσότερα

Κυρούδη Λαμπρινή. Η επίδραση του φωτός στην ανάπτυξη των φυτών

Κυρούδη Λαμπρινή. Η επίδραση του φωτός στην ανάπτυξη των φυτών Κυρούδη Λαμπρινή Η επίδραση του φωτός στην ανάπτυξη των φυτών ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ Η έρευνα αυτή διαπραγματεύεται, θέλοντας να εξηγήσει τα εξής θέματα:- Ο ρόλος του φωτός στην ανάπτυξη των φυτών-

Διαβάστε περισσότερα

14 Ο ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΗΣ ΔΙΕΘΝΟΥΣ ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑΣ ΟΙΚΟΔΟΜΩΝ & ΞΥΛΟΥ (UITBB)

14 Ο ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΗΣ ΔΙΕΘΝΟΥΣ ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑΣ ΟΙΚΟΔΟΜΩΝ & ΞΥΛΟΥ (UITBB) 14 Ο ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΗΣ ΔΙΕΘΝΟΥΣ ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑΣ ΟΙΚΟΔΟΜΩΝ & ΞΥΛΟΥ (UITBB) ΟΜΙΛΙΑ ΤΟΥ ΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΗΣ ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑΣ ΟΙΚΟΔΟΜΩΝ & ΣΥΝΑΦΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΕΛΛΑΔΑΣ, ΓΙΑΝΝΗ ΠΑΣΟΥΛΑ Από τη θέση του Προέδρου της Ομοσπονδίας Οικοδόμων

Διαβάστε περισσότερα

1 00:00:08,504 --> 00:00:11,501 το σχολείο της Τσιάπας παρουσιάζει: 2 00:00:14,259 --> 00:00:17,546 "ποιοί είναι οι Ζαπατίστας;"

1 00:00:08,504 --> 00:00:11,501 <i>το σχολείο της Τσιάπας παρουσιάζει:</i> 2 00:00:14,259 --> 00:00:17,546 <b>ποιοί είναι οι Ζαπατίστας;</b> 1 00:00:08,504 --> 00:00:11,501 το σχολείο της Τσιάπας παρουσιάζει: 2 00:00:14,259 --> 00:00:17,546 "ποιοί είναι οι Ζαπατίστας;" 3 00:00:17,967 --> 00:00:20,395 Οι Ζαπατίστας είναι ένα κίνημα.

Διαβάστε περισσότερα

ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά για αξίες και συναισθήματα»

ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά για αξίες και συναισθήματα» Ημερομηνία 8/4/2015 Μέσο Συντάκτης Link http://artpress.sundaybloody.com/ Βασίλης Κάργας http://goo.gl/di6ugf Μαρίνα Γιώτη, συγγραφέαςεικονογράφος : «Τα παραμύθια είναι ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά

Διαβάστε περισσότερα

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ.

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ. 2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες Έχει παρατηρηθεί ότι δεν υπάρχει σαφής αντίληψη της σηµασίας του όρου "διοίκηση ή management επιχειρήσεων", ακόµη κι από άτοµα που

Διαβάστε περισσότερα

Τα παιδιά βιώνουν παιχνίδια από το παρελθόν με τους παππούδες ΦΑΝΗ ΧΡΗΣΤΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ-ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΙΝΕ/ΓΣΕΕ

Τα παιδιά βιώνουν παιχνίδια από το παρελθόν με τους παππούδες ΦΑΝΗ ΧΡΗΣΤΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ-ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΙΝΕ/ΓΣΕΕ Τα παιδιά βιώνουν παιχνίδια από το παρελθόν με τους παππούδες ΦΑΝΗ ΧΡΗΣΤΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ-ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΙΝΕ/ΓΣΕΕ Τα παιχνίδια είναι δημιουργήματα του Ελληνικού πολιτισμού με ρίζες που φτάνουν στην

Διαβάστε περισσότερα

Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο

Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο Χωρίς αµφιβολία οι αρχαίοι Έλληνες στοχαστές, ποιητές και φιλόσοφοι πρώτοι έχουν αναπτύξει τις αξίες πάνω στις οποίες θεµελιώνεται η Ευρωπαϊκή

Διαβάστε περισσότερα

Μια οµαδικοαναλυτική άποψη για την ιστορία και το χρόνο

Μια οµαδικοαναλυτική άποψη για την ιστορία και το χρόνο Η παρακάτω εργασία παρουσιάστηκε στο εισαγωγικό σεµινάριο στα οµαδικά δυναµικά στην Ελληνική Εταιρεία Οµαδικής Ανάλυσης και Ψυχοθεραπείας, τον Ιανουάριο του 2000. Στην οµάδα που συνεργάστηκε µαζί µου για

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Κατάλογος διευκρινιστικού υλικού..................................... 18 Πρόλογος....................................................... 27 Ευχαριστίες......................................................

Διαβάστε περισσότερα

Σας ευχαριστώ για την πρόσκληση, χαιρετίζω την συνάντηση αυτή που γίνεται ενόψει της ανάληψης της Προεδρίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης από τη χώρα μου.

Σας ευχαριστώ για την πρόσκληση, χαιρετίζω την συνάντηση αυτή που γίνεται ενόψει της ανάληψης της Προεδρίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης από τη χώρα μου. ΤΟΠΟΘΕΤΗΣΗ ΤΟΥ ΑΝΤΙΠΟΡΕΔΡΟΥ ΤΗΣ ΚΕΔΕ ΔΗΜΑΡΧΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ ΣΕ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΣΤΙΣ ΒΡΥΞΕΛΛΕΣ (Βρυξέλλες 4/12/2013) Σας ευχαριστώ για την πρόσκληση, χαιρετίζω την συνάντηση αυτή που γίνεται ενόψει της ανάληψης της

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Εξυπηρετώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Η εξυπηρέτηση ως το πλέον δυναμικό

Διαβάστε περισσότερα

Εκ νέου περί της διαλεκτικής άρσης του μαρξισμού Β.Α. Βαζιούλιν

Εκ νέου περί της διαλεκτικής άρσης του μαρξισμού Β.Α. Βαζιούλιν Εκ νέου περί της διαλεκτικής άρσης του μαρξισμού Β.Α. Βαζιούλιν Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Марксизм и современность» [Μαρξισμός και σύγχρονη εποχή], No 1-2 (35-36), 2006, σ. 17-23. Αφενός, ο κόσμος οδηγείται

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 2 ο Η Επιστήμη της Διοίκησης των Επιχειρήσεων 2.1. Εισαγωγικές έννοιες Ο επιστημονικός κλάδος

Διαβάστε περισσότερα

Διαπραγματεύσεις, συλλογικές συμβάσεις εργασίας και κοινωνικός διάλογος σε καιρούς κρίσης. Συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση

Διαπραγματεύσεις, συλλογικές συμβάσεις εργασίας και κοινωνικός διάλογος σε καιρούς κρίσης. Συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση Διαπραγματεύσεις, συλλογικές συμβάσεις εργασίας και κοινωνικός διάλογος σε καιρούς κρίσης 1 Συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση Μερικά απλά λόγια για την κρίση Η κρίση ξεκίνησε στις ΗΠΑ το 2008

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Ηγούμαι 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Ηγούμαι 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Ηγούμαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Τι είναι Ηγεσία «Η Ηγεσία, δεν είναι θέση! γιαυτό

Διαβάστε περισσότερα

Ο Φιλοκοσμικός Διαφωτισμός

Ο Φιλοκοσμικός Διαφωτισμός ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΓΙΑ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ RICHARD DAWKINS «ΤΗΕ GOD DELUSION» («Η ΠΕΡΙ ΘΕΟΥ ΑΥΤΑΠΑΤΗ») Ο Φιλοκοσμικός Διαφωτισμός ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ: 08/07/2007 00:00 Του Π. Ν. ΠΑΡΑΣΚΕΥΟΠΟΥΛΟΥ Η ανθρωπότητα και

Διαβάστε περισσότερα

Τράπεζα θεμάτων Νέας Ελληνικής Γλώσσας Β Λυκείου GI_V_NEG_0_18247

Τράπεζα θεμάτων Νέας Ελληνικής Γλώσσας Β Λυκείου GI_V_NEG_0_18247 Τράπεζα θεμάτων Νέας Ελληνικής Γλώσσας Β Λυκείου GI_V_NEG_0_18247 Κείμενο [Η επίδραση της τηλεόρασης στην ανάγνωση] Ένα σημαντικό ερώτημα που αφορά τις σχέσεις τηλεόρασης και προτιμήσεων του κοινού συνδέεται

Διαβάστε περισσότερα

( μαθήτρια Γ γυμνασίου) ***

( μαθήτρια Γ γυμνασίου) *** «...Η γλωσσομάθεια στις μέρες μας είναι απαραίτητη. Τα άτομα με επαρκή γνώση μιας ξένης γλώσσας έχουν τη δυνατότητα να είναι αποτελεσματικότεροι στις σπουδές τους, αφού μπορούν ψάχνοντας σε ξένες βιβλιογραφίες

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ EΝΙΑΙΟΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΥΕΣ 1987-99 1999-02 6 ΥΕΣ, 1 2002-03 6 ΥΕΣ,

ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ EΝΙΑΙΟΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΥΕΣ 1987-99 1999-02 6 ΥΕΣ, 1 2002-03 6 ΥΕΣ, ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ EΝΙΑΙΟΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΥΕΣ (ανά κατεύθυνση) Για τους εισαχθέντες 1987-99 και για τους εισαχθέντες 1999-02 απαιτούνται τουλάχιστον 6 ΥΕΣ, εκ των οποίων, 1 τουλάχιστον από κάθε

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων και Υπηρεσιών ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ

Αρχές Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων και Υπηρεσιών ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Αρχές Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων και Υπηρεσιών ΕΠΙΜΕΕΙΑ: ΝΙΚΟΑΟ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑ ΟΙΚΟΝΟΜΟΟΓΟ ΠΡΟΟΜΟΙΩΗ ΔΙΑΓΩΝΙΜΑΤΩΝ 1 Κεφάλαιο 1 ο Επιχειρήσεις και Οργανισμοί Ομάδα Α Ερωτήσεις ωστού άθους Α1) Η έρευνα

Διαβάστε περισσότερα

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ Η λέξη ΠΑΙΧΝΊΔΙ προέρχεται από την λέξη παίχτης παίζω παις. Με την έννοια παιχνίδι ορίζουμε την κατ εξοχήν αυθόρμητη και ενδιαφέρουσα δραστηριότητα των παιδιών που έχει ως στόχο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 Στο σημείο αυτό του οδοιπορικού γνωριμίας με τις διάφορες μεθόδους αυτογνωσίας θα συναντήσουμε την Αστρολογία και θα μιλήσουμε για αυτή. Θα ερευνήσουμε δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων και Υπηρεσιών ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑΤΩΝ 3

Αρχές Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων και Υπηρεσιών ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑΤΩΝ 3 Αρχές Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων και Υπηρεσιών ΕΠΙΜΕΕΙΑ: ΝΙΚΟΑΟ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑ ΟΙΚΟΝΟΜΟΟΓΟ ΠΡΟΟΜΟΙΩΗ ΔΙΑΓΩΝΙΜΑΤΩΝ 3 Κεφάλαιο 3 ο ΔΙΕΥΘΥΝΗ ΠΑΡΑΚΙΝΗΗ ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΟΜΑΔΩΝ Ομάδα Α Ερωτήσεις ωστού άθους

Διαβάστε περισσότερα

Γενικές αρχές διοίκησης. μιας μικρής επιχείρησης

Γενικές αρχές διοίκησης. μιας μικρής επιχείρησης Γενικές αρχές διοίκησης μιας μικρής επιχείρησης Η επιχείρηση αποτελεί μια παραγωγική - οικονομική μονάδα, με την έννοια ότι συνδυάζει και αξιοποιεί τους συντελεστές παραγωγής (εργασία, κεφάλαιο, γνώση,

Διαβάστε περισσότερα

V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ.

V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ. V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ. Η συμβολή της οικογένειας στην άσκηση κοινωνικής πολιτικής είναι μεγάλη και διαχρονική. Η μορφή και το περιεχόμενο, όμως, αυτής της συμβολής

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΚΑΙ ΥΓΙΕΙΝΗ

ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΚΑΙ ΥΓΙΕΙΝΗ ΙΕΚ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑ: Βοηθός Φαρμακείου Ημ/νια: 19/11/2013 ΕΞΑΜΗΝΟ: Α Χειμερινό Μάθημα: Ασφάλεια και Υγιεινή Εισηγητής : Εμμανουήλ Ε. Νικόλαος Ενότητα: Εισαγωγή ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΚΑΙ ΥΓΙΕΙΝΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΒΑΣΙΚΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Α Γ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΙΑΡΚΕΙΑ : 3 ΩΡΕΣ. Επιμέλεια : Ιωάννα Καλαϊτζίδου

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Α Γ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΙΑΡΚΕΙΑ : 3 ΩΡΕΣ. Επιμέλεια : Ιωάννα Καλαϊτζίδου ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Α Γ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΙΑΡΚΕΙΑ : 3 ΩΡΕΣ Επιμέλεια : Ιωάννα Καλαϊτζίδου Θέμα Α1 Να σημειώσετε στο τέλος κάθε πρότασης Σ (Σωστό) αν θεωρείτε ότι η πρόταση είναι σωστή ή Λ(Λάθος) αν

Διαβάστε περισσότερα

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη ΕΙΣΑΓΩΓΗ Είναι γνωστό ότι, παραδοσιακά, όπως άλλα εκπαιδευτικά συστήματα έτσι και το ελληνικό στόχευαν στην καλλιέργεια και ενδυνάμωση της εθνοπολιτιστικής ταυτότητας. Αυτό κρίνεται θετικό, στο βαθμό που

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΒΔΟΜΟ ΑΚΑΘΑΡΙΣΤΟ ΕΓΧΩΡΙΟ ΠΡΟΙΟΝ. 1. Τι πρέπει να κατανοήσει o μαθητής

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΒΔΟΜΟ ΑΚΑΘΑΡΙΣΤΟ ΕΓΧΩΡΙΟ ΠΡΟΙΟΝ. 1. Τι πρέπει να κατανοήσει o μαθητής ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΒΔΟΜΟ ΑΚΑΘΑΡΙΣΤΟ ΕΓΧΩΡΙΟ ΠΡΟΙΟΝ 1. Τι πρέπει να κατανοήσει o μαθητής Είναι το πρώτο κεφάλαιο που εξετάζει τα οικονομικά φαινόμενα από μια διαφορετική οπτική, τη μακροοικονομική, και προσεγγίζει

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΕ. Θέμα: Απόδειξη του ότι η αρετή μπορεί να διδαχτεί είναι η ίδια η αγωγή των νέων στην Αθήνα.

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΕ. Θέμα: Απόδειξη του ότι η αρετή μπορεί να διδαχτεί είναι η ίδια η αγωγή των νέων στην Αθήνα. ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΕ Θέμα: Απόδειξη του ότι η αρετή μπορεί να διδαχτεί είναι η ίδια η αγωγή των νέων στην Αθήνα. Οι φορείς της αγωγής στην Αθήνα Βαθμίδες αγωγής Παιδευτικά μέσα A).. α).......

Διαβάστε περισσότερα

«ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΝΤΑΞΗ ΜΕΤΑΝΑΣΤΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΗ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ»

«ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΝΤΑΞΗ ΜΕΤΑΝΑΣΤΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΗ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ» «ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΝΤΑΞΗ ΜΕΤΑΝΑΣΤΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΗ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ» Σίμος Δανιηλίδης Δήμαρχος Συκεών, Μέλος Δ.Σ. ΚΕΔΚΕ Με ιδιαίτερη χαρά συμμετέχω στη 4 η Γενική Συνέλευση αποδήμων Αιρετών της Αυτοδιοίκησης. Γνωρίζετε

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΜΑΡΙΑ Σ. ΖΙΩΓΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟ

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΜΑΡΙΑ Σ. ΖΙΩΓΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΜΑΡΙΑ Σ. ΖΙΩΓΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑ 6 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟ 6.1 Τι ονοµάζουµε πρόγραµµα υπολογιστή; Ένα πρόγραµµα

Διαβάστε περισσότερα

4/6/2014 Α.μ.E.A και εργασία

4/6/2014 Α.μ.E.A και εργασία 1 4/6/2014 Α.μ.E.A και εργασία «Αν κρίνεις ένα ψάρι από την ικανότητά του να σκαρφαλώνει στα βουνά, θα περάσεις μια ζωή πιστεύοντας πως το ψάρι είναι ηλίθιο» έλεγε Αϊνστάιν και μ έκανε να σκεφτώ, πόσοι

Διαβάστε περισσότερα

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ]

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Φαινομενολογική θεωρητική κατεύθυνση η οποία υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος διαθέτει από μόνος του την ικανότητα για προσωπική ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΙΛΟΣ ΓΙΟΥΛΑ ΟΡΑΜΑ ΚΑΙ ΑΞΙΕΣ ΟΜΙΛΟΥ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΟΜΙΛΟΥ (ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ)

ΟΜΙΛΟΣ ΓΙΟΥΛΑ ΟΡΑΜΑ ΚΑΙ ΑΞΙΕΣ ΟΜΙΛΟΥ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΟΜΙΛΟΥ (ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ) ΟΜΙΛΟΣ ΓΙΟΥΛΑ ΟΡΑΜΑ ΚΑΙ ΑΞΙΕΣ ΟΜΙΛΟΥ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΟΜΙΛΟΥ (ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ) 1 ΟΜΙΛΟΣ ΓΙΟΥΛΑ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ 2. ΟΡΑΜΑ ΚΑΙ ΑΞΙΕΣ ΟΜΙΛΟΥ 3. ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΟΜΙΛΟΥ (ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ) 2 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝ ΚΙΝΗΣΙΣ- ΒΙΩΜΑΤΙΚΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ, ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

ΣΥΝ ΚΙΝΗΣΙΣ- ΒΙΩΜΑΤΙΚΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ, ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Επικοινωνία ΣυνΚίνησις 2155304973, 6973933877 info@sinkinisis.com www.sinkinisis.com ΣΥΝ ΚΙΝΗΣΙΣ- ΒΙΩΜΑΤΙΚΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ, ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Τι είναι η φιλοσοφία; Φιλοσοφία είναι η επιστήμη που ασχολείται με: ερωτήματα προβλήματα ή απορίες που μπορούμε να αποκαλέσουμε οριακά,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΕΡΓΙΑ ΟΡΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΜΟΡΦΕΣ ΑΝΕΡΓΙΑΣ

ΑΝΕΡΓΙΑ ΟΡΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΜΟΡΦΕΣ ΑΝΕΡΓΙΑΣ ΑΝΕΡΓΙΑ ΟΡΙΣΜΟΣ Η κατάσταση έλλειψης εργασίας, κατά την οποία υπάρχει δυσαρμονία μεταξύ προσφοράς και ζήτησης, προσφέρονται λίγες θέσεις εργασίας, ενώ υπάρχουν πάρα πολλοί ενδ9ιαφερόμενοι. Είναι έννοια

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ 2014-2015 ΜΑΘΗΜΑ: Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: GI_V_NEG_0_17443 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 11 / 12 / 2014 ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΒΡΕΝΤΖΟΥ ΕΛΙΝΑ ΖΗΣΗ ΣΠΥΡΙΔΟΥΛΑ ΟΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΔΙΔΑΣΚΟΥΝ ΚΑΙ ΟΙ ΑΝΔΡΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 18673 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 16/12/2014 ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΕΙΜΕΝΟ Η ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ Α. Ο συγγραφέας του παρόντος κειμένου παρουσιάζει τον προβληματισμό του αναφορικά με

Διαβάστε περισσότερα

Απαντήσεις θεμάτων στις ειδικές εισαγωγικές εξετάσεις αποφοίτων Β κύκλου

Απαντήσεις θεμάτων στις ειδικές εισαγωγικές εξετάσεις αποφοίτων Β κύκλου Απαντήσεις θεμάτων στις ειδικές εισαγωγικές εξετάσεις αποφοίτων Β κύκλου Ενότητα Α 1. α. ΣΩΣΤΟ β. ΛΑΘΟΣ γ. ΣΩΣΤΟ δ. ΛΑΘΟΣ ε. ΛΑΘΟΣ 2. Το διαφημιστικό σλόγκαν συμπυκνώνει,σύμφωνα

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση Γλωσσάρι Η ομάδα MATURE διαθέτει σημαντική εμπειρία στη διαχείριση και υλοποίηση Ευρωπαϊκών προγραμμάτων και γνωρίζει ότι τα ζητήματα επικοινωνίας ενδέχεται να προκαλέσουν σύγχυση. Προκειμένου να ελαχιστοποιηθεί

Διαβάστε περισσότερα

Φροντιστήριο smartclass.gr

Φροντιστήριο smartclass.gr Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων Εξεταζόμενο Μάθημα: Νεοελληνική Γλώσσα Ενδεικτικές Απαντήσεις Θεμάτων Α.1. Ο συγγραφέας στο συγκεκριμένο απόσπασμα καταθέτει τον προβληματισμό του αναφορικά

Διαβάστε περισσότερα

3. Να εξηγήσετε γιατί η αστική επανάσταση δεν κατόρθωσε να επιβληθεί και να οδηγήσει τη Ρωσία σ ένα φιλελεύθερο δηµοκρατικό πολίτευµα.

3. Να εξηγήσετε γιατί η αστική επανάσταση δεν κατόρθωσε να επιβληθεί και να οδηγήσει τη Ρωσία σ ένα φιλελεύθερο δηµοκρατικό πολίτευµα. Β. ΑΝΟΙΚΤΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ (ενδεικτικά παραδείγµατα) Ερωτήσεις ανάπτυξης 1. Λαµβάνοντας υπόψη σας τα εθνικά, κοινωνικά, οικονοµικά και πολιτικά χαρακτηριστικά της τσαρικής Ρωσίας καθώς και τις ιδιαίτερες συνθήκες

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία ΠΕΣΥ 4 Δεκεμβρίου 14, συνεδρίαση για απορρίμματα

Ομιλία ΠΕΣΥ 4 Δεκεμβρίου 14, συνεδρίαση για απορρίμματα Ομιλία ΠΕΣΥ 4 Δεκεμβρίου 14, συνεδρίαση για απορρίμματα Βρισκόμαστε σήμερα εδώ, σε μια συνεδρίαση του Περιφερειακού Συμβουλίου για το ζήτημα της διαχείρισης των απορριμμάτων στην Αττική. Για ένα ζήτημα

Διαβάστε περισσότερα

Ονοματεπώνυμο: Γιώργος Κωνσταντινίδης Τάξη: Γ 5 Σχολείο: Γυμνάσιο Αγίου Αθανασίου Διδάσκουσα: Σελιώτη Χ Χριστοδούλου Βασιλική

Ονοματεπώνυμο: Γιώργος Κωνσταντινίδης Τάξη: Γ 5 Σχολείο: Γυμνάσιο Αγίου Αθανασίου Διδάσκουσα: Σελιώτη Χ Χριστοδούλου Βασιλική Ονοματεπώνυμο: Γιώργος Κωνσταντινίδης Τάξη: Γ 5 Σχολείο: Γυμνάσιο Αγίου Αθανασίου Διδάσκουσα: Σελιώτη Χ Χριστοδούλου Βασιλική 1 Δευτερότοκος γιος του Κωνσταντή και της Αιμιλίας Δούκα. Γεννήθηκε στις 6

Διαβάστε περισσότερα

Μεταστροφή άποψης: Πριν και µετά τις ιαβουλεύσεις

Μεταστροφή άποψης: Πριν και µετά τις ιαβουλεύσεις Μεταστροφή άποψης: Πριν και µετά τις ιαβουλεύσεις Το παρόν έγγραφο παρουσιάζει κατηγορίες ποσοστών αναφορικά µε τις ερωτήσεις οι οποίες έδειξαν στατιστικά σηµαντικές διαφορές ως προς τη σύγκριση άποψη

Διαβάστε περισσότερα

Κόστος- Έξοδα - Δαπάνες

Κόστος- Έξοδα - Δαπάνες Κόστος- Έξοδα - Δαπάνες του συνεργάτη μας λογιστή Α Τάξεως Γεωργίου Τσιμπίκου Κόστος. ΚΟΣΤΟΣ είναι ένα αριθμητικό μέγεθος που αντιπροσωπεύει τα ποσά που επενδύθηκαν για την απόκτηση υλικών ή άϋλων αγαθών

Διαβάστε περισσότερα

Научитесь секретам создания богатства

Научитесь секретам создания богатства Научитесь секретам создания богатства ΚΑΛΩΣΗΡΘΑΤΕ ΣΤΟ WIIN CLUB Σας καλωσορίζουμε σε αυτή την παρουσίαση. Το Wiin Club δημιουργήθηκε με σκοπό να βοηθήσει εκατομμύρια ανθρώπους στη διδασκαλία διαχείρισης

Διαβάστε περισσότερα

323 Α) ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΟΛΙΤΙΚΑ (Γ1, 1-2)/ ΠΛΑΤΩΝΑΣ, ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ (322 Α ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

323 Α) ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΟΛΙΤΙΚΑ (Γ1, 1-2)/ ΠΛΑΤΩΝΑΣ, ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ (322 Α ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΟΛΙΤΙΚΑ (Γ1, 1-2)/ ΠΛΑΤΩΝΑΣ, ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ (322 Α 323 Α) ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α. Για όποιον εξετάζει το πολίτευμα, δηλαδή ποια είναι η ουσία του κάθε πολιτεύματος και ποια τα χαρακτηριστικά του, το πρώτο

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΗΡΗΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ & ΕΡΓΩΝ ΤΕΧΝΗΣ

ΣΥΝΤΗΡΗΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ & ΕΡΓΩΝ ΤΕΧΝΗΣ ΣΥΝΤΗΡΗΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ & ΕΡΓΩΝ ΤΕΧΝΗΣ ΚΩΔΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΟΣ Δεν έχει καταχωρηθεί κωδικός επαγγέλματος από την Εθνική Στατιστική Υπηρεσία ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΟΣ Αντικείμενο του ισχύοντος προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΣΦΑΛΙΣΗ ΩΡΑ ΜΗ ΕΝ!!!!!

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΣΦΑΛΙΣΗ ΩΡΑ ΜΗ ΕΝ!!!!! ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΣΦΑΛΙΣΗ ΩΡΑ ΜΗ ΕΝ!!!!! Από την πρώτη ηµέρα διακυβέρνησης της Ν.., καθηµερινά µε συνεχείς δηλώσεις,επανέρχεται στην επικαιρότητα το θέµα της Κοινωνικής ασφάλισης και η ανάγκη αλλαγών που «χρειάζεται».

Διαβάστε περισσότερα

Oι σύγχρονες δυνατότητες στον τομέα της ενέργειας

Oι σύγχρονες δυνατότητες στον τομέα της ενέργειας Oι σύγχρονες δυνατότητες στον τομέα της ενέργειας Συμβατικές πηγές ενέργειας Η Ελλάδα είναι μια χώρα πλούσια σε ενεργειακές πηγές, όπως ο λιγνίτης (Πτολεμαΐδα, Μεγαλόπολη). Βρίσκεται στη 2η θέση στα λιγνιτικά

Διαβάστε περισσότερα

Εργαζόμενος - Εργοδότης

Εργαζόμενος - Εργοδότης Οικονομική δραστηριότητα στην Αρχαία Ελλάδα Εργαζόμενος - Εργοδότης Καταναλωτή Επενδυτές Εργαστήρι 1 Η Πρώτη του Μάη δεν είναι αργία είναι απεργία Εικόνες από την απεργία στο Σικάγο 1886 8ώρες δουλειά

Διαβάστε περισσότερα

Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία

Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΟΑΕΔ Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ: Μαρμαρινός Ιωάννης

Διαβάστε περισσότερα

Κεντρική Βιβλιοθήκη. Δομοκού 2 Σταθμός Λαρίσης ΤΚ.10440 Τηλ. 210-8810884 email:publibrath@yahoo.gr

Κεντρική Βιβλιοθήκη. Δομοκού 2 Σταθμός Λαρίσης ΤΚ.10440 Τηλ. 210-8810884 email:publibrath@yahoo.gr Κεντρική Βιβλιοθήκη Δομοκού 2 Σταθμός Λαρίσης ΤΚ.10440 Τηλ. 210-8810884 email:publibrath@yahoo.gr Δευτέρα 16 Ιουνίου, 11:00-1:00, το πρωί Πνευστά και κρουστά. Αντίθετοι κόσμοι κοινές μελωδίες Με τη συνοδεία

Διαβάστε περισσότερα

Μάθημα: ΤΕΧΝΙΚΗ ΠΩΛΗΣΕΩΝ

Μάθημα: ΤΕΧΝΙΚΗ ΠΩΛΗΣΕΩΝ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2007 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΙΙ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΣΧΟΛΩΝ ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Μάθημα: ΤΕΧΝΙΚΗ ΠΩΛΗΣΕΩΝ Παρασκευή

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕ ΤΙ ΧΡΕΙΑΖΟΝΤΑΙ ΟΙ ΜΙΚΡΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ;

ΣΕ ΤΙ ΧΡΕΙΑΖΟΝΤΑΙ ΟΙ ΜΙΚΡΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ; ΜΙΚΡΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ & ΑΓΟΡΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΕ ΤΙ ΧΡΕΙΑΖΟΝΤΑΙ ΟΙ ΜΙΚΡΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ; Βοηθούν στη διαφοροποίηση της οικονομικής βάσης της χώρας Βοηθούν στη δημιουργία θέσεων απασχόλησης και στον περιορισμό της

Διαβάστε περισσότερα

6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο : ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ

6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο : ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ 6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο : ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ( σελίδες σχολικού βιβλίου 129 133, έκδοση 2014 : σελίδες 124 129 ) 3.3.2 Παρακίνηση 3.3.2.1 Βασικές έννοιες Η υλοποίηση του έργου και η επίτευξη των στόχων στις

Διαβάστε περισσότερα

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α.

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. Θέµατα & Ασκήσεις από: www.arnos.gr 2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22 ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σύµφωνα µε τη θεωρία του εµπειρισµού

Διαβάστε περισσότερα

διαλέγω επάγγελμα Μία πρώτη προσέγγιση

διαλέγω επάγγελμα Μία πρώτη προσέγγιση 9 διαλέγω επάγγελμα Μία πρώτη προσέγγιση 10 2007-2008 Επιλέγω κατεύθυνση - πεδίο - επάγγελμα της Μαρίας Ρώτα, Κοινωνικής Ψυχολόγου, μέλους του Ευρωπαϊκού Ινστιτούτου Έρευνας Κοινωνικής Ψυχολογίας και συνεργάτιδας

Διαβάστε περισσότερα

Μετανάστες: φτώχια, συνθήκες ζωής και εργασίας παράγοντες που καθορίζουν την υγεία τους. ΠΑΠΑΖΟΓΛΟΥ ΧΡΗΣΤΟΣ ΙΑΤΡΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Μέλος του ΔΣ του ΠΙΣ

Μετανάστες: φτώχια, συνθήκες ζωής και εργασίας παράγοντες που καθορίζουν την υγεία τους. ΠΑΠΑΖΟΓΛΟΥ ΧΡΗΣΤΟΣ ΙΑΤΡΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Μέλος του ΔΣ του ΠΙΣ Μετανάστες: φτώχια, συνθήκες ζωής και εργασίας παράγοντες που καθορίζουν την υγεία τους ΠΑΠΑΖΟΓΛΟΥ ΧΡΗΣΤΟΣ ΙΑΤΡΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Μέλος του ΔΣ του ΠΙΣ Τι είναι η «υγεία»; Η κατάσταση πλήρους σωματικής, πνευματικής,

Διαβάστε περισσότερα

ηµιουργική Ψυχολογική Γραφή

ηµιουργική Ψυχολογική Γραφή ηµιουργική Ψυχολογική Γραφή Ζωντανά βιβλία, της Ιωάννας Ν. Τριπερίνα, Ψυχολόγου, MSc, µε ιστορίες που µάς δίνουν το έναυσµα να τις βιώσουµε, δραµατοποιήσουµε, συζητήσουµε, διαβάσουµε, ώστε να µάθουµε και

Διαβάστε περισσότερα

Διοίκηση Λειτουργιών. τετράδιο 1

Διοίκηση Λειτουργιών. τετράδιο 1 Λορέντζος Χαζάπης Γιάννης Ζάραγκας Διοίκηση Λειτουργιών τα τετράδια μιας Οδύσσειας τετράδιο 1 Εισαγωγή στη διοίκηση των λειτουργιών Αθήνα 2012 τετράδιο 1 Εισαγωγή στη διοίκηση των λειτουργιών ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Διαβάστε περισσότερα

Πέρασαν 101 χρόνια από την καθιέρωση της 8 ης ημέρας της γυναίκας.

Πέρασαν 101 χρόνια από την καθιέρωση της 8 ης ημέρας της γυναίκας. Αθήνα Μάρτιος 2011 ΕΚΤΕΛΕΣΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΦΙΛΕΛΛΗΝΩΝ & ΨΥΛΛΑ 2 105 57 ΑΘΗΝΑ Τηλ 213.16.16.900 Fax 2103246165 Email: adedy@adedy.gr, adedy1@adedy.gr ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΓΥΝΑΙΚΩΝ Πέρασαν 101 χρόνια από την καθιέρωση

Διαβάστε περισσότερα

Παρασκευή 24/4/2015 Mineral Resources in Greece. Αγαπητέ κ. Πρόεδρε, αγαπητοί φίλοι,

Παρασκευή 24/4/2015 Mineral Resources in Greece. Αγαπητέ κ. Πρόεδρε, αγαπητοί φίλοι, Παρασκευή 24/4/2015 Mineral Resources in Greece Αγαπητέ κ. Πρόεδρε, αγαπητοί φίλοι, Δεν ήρθα από τις Βρυξέλλες, όπως είπε ο κ. Πρόεδρος, για να σας πω αυτά που εσείς σίγουρα γνωρίζετε πολύ καλύτερα από

Διαβάστε περισσότερα

Satisfaction, Quality and Value

Satisfaction, Quality and Value Το marketing στη σύγχρονη εποχή ικανοποίηση, ποιότητα και αξία Satisfaction, Quality and Value Οικονομία, κοινωνία και Marketing Τι θα παραχθεί Πως θα παραχθεί Ποιός θα το παράγει Που θα παραχθεί Πότε

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΟ 33 ΤΟΜΟΣ Α «ΜΚΤ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ» ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

ΔΕΟ 33 ΤΟΜΟΣ Α «ΜΚΤ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ» ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΔΕΟ 33 ΤΟΜΟΣ Α «ΜΚΤ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ» ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΚΑΔ. ΕΤΟΣ 2013-2014 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. ΤΟΥΣ. ΟΙ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΚΑΙ ΤΑ ΙΔΙΑΙΤΕΡΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ Ορισμοί Υπηρεσιών. Κάθε δραστηριότητα ή ωφέλεια που κάποιος μπορεί να δώσει

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Τα τελευταία χρόνια βρισκόµαστε µπροστά σε µια βαθµιαία αποδόµηση της ανδροκρατικής έννοιας της ηγεσίας

Διαβάστε περισσότερα