Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download ""

Transcript

1

2

3

4 ΜΑΡΞΙΣΤΙΚΗ ΣΚΕΨΗ 6

5

6 ΚουουσΙνεν, Άρμπάτωφ, Μηελιακώφ, Βιγκόντσκι, Μακαρόφσκι, Μιλεΐκόφσκι, Σιικόφσκι, ΣεΙντΙν ΟΙ ΒΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΜΑΡΞΙΣΜΟΥ - ΛΕΝΙΝΙΣΜΟΥ II Ο ΙΣΤΟΡΙΚΟΣ ΥΛΙΣΜΟΣ ΕΚ Δ Ο ΣΕΙΣ ΑΘΗΝΑ Θ ΕΜ ΕΛΙΟ,,

7 Πρώτη ρωσική Εκδοση : Μόσχα 1959 Ή καρούσα έλληνική: Δεκέμβρης 1964, Άθήι Copyright ΘΕΜΕΛΙΟ, Μετάφραση X. ΠετρΙδης

8 Πΐβίεχόμεγα ΚΕΦ. I. Η Ο Υ Σ ΙΑ ΤΟ Υ ΙΣ Τ Ο Ρ ΙΚ Ο Υ Υ Λ Ι ΣΜΟΥ. 1. Ή έπαναστατική ανατροπή τών απόρ ω ν γιά τήν κοινωνία. 2. Ό τρόπος παραγωγής είναι ή υλική 6άση τής ζωής τής κοινωνίας. 3. Ή δάση καί τό έποικοδόμημα. 4. Ή Ιστορία σάν ανάπτυξη καί αλλαγή τών κοινωνικών - οικονομικών συστημάτων. 5. Ή Ιστορική νομοτέλεια καί ή συνειδητή δράση τών ανθρώπων. 61 Τό ασύστατο τής αστικής κοινωνιολογίας. 7. Ή σημασία τής υλιστικής αντίληψης τής Ιστορίας γιά τίς άλλες κοινωνικές έπιστήμες καί τήν κοινωνική πρακτική. ΚΕΦ. II. 01 Τ Α Ξ Ε ΙΣ, Η ΠΑΛΗ ΤΩΝ Τ Α ΞΕΩΝ Κ Α Ι ΤΟ Κ Ρ Α Τ Ο Σ. 1. Ή ουσία τών ταξικών διαφορών καί σχέσεων ανάμεσα στίς τάξεις.

9 2. Τό κράτος βήν δργανο ταξικής κυριαρχίας. 3. Ή πάλη τών τάξεων είναι ή κινητήρια δύναμη τής άνάπτυξης τής έκμεταλλευτικής κοινωνίας βασικές μορφές τοϋ ταξικού αγώνα τοΰ προλεταριάτου. ΚΕΦ. I I I. Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ Λ Α Ϊ ΚΩΝ ΜΑ ΖΩΝ Κ Α Ι Τ Η Σ Π Ρ Ο ΣΩ Π ΙΚΟ ΤΗ ΤΑΣ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟ ΡΙΑ λαϊκές μάζες είναι οΐ δημιουργοί τής Ιστορίας. 2. Ό ρόλος τής προσωπικότητας στην Ιστορία. Η. Ό ρόλος τών λαϊκών μαζών στήν κοινωνική καί πολιτική ζωή τής έποχής μας. ΚΕΦ. IV. Η ΚΟ ΙΝ Ω Ν ΙΚΗ ΠΡΟΟΔΟΣ. 1. Ό ανοδικός χαρακτήρας τής κοινωνικής ανάπτυξης. 2. 'Η κοινωνική πρόοδος στήν έκμεταλλευτική κοινωνία καί στό σοσιαλισμό. Η. Ό μαρξισμός - λενινισμός καί τά Ιδανικά τής κοινωνικής προόδου Γ>

10 Ό Ιστορικός υλισμός

11

12 1 Ή ο ύ σ ία το ΰ Ισ τορικού ύ λ ισ μ ο ϋ 1. Ή έπαναστατική όνατροπή τών άπόψεων γ ιά τήν κοινωνία. Ά πό πολύ παλιά δ ανθρώπινο; νοΰς εψαχνε νά βρει α πάντηση στά έρωτήματα: Είναι τυχαία ή διάρθρωση πού υπάρχει στήν κοινωνία ή καθορίζεται άπό κάποιες αόρατες, άλλά κυρίαρχες αίτιες; ΜπορεΙ ν αλλάξει αυτή ή διάρθρωση, νά επιτευχθεί ευημερία καί έλευθερία γιά δλους, καί δχι μόνο γιά μιά μεισα τηφία; ναν μπορεϊ, μέ ποιό τρόπο; Τέλος, πρό; ποιά κατεύθυνση κινείται ή ανθρωπότητα, πρός τήν ευημερία καί τήν πρόοδο ή πρός τή στασιμότητα καί τήν παρακμή; Ο ί στοχαστές δλων τών έποχών καί δλων τών λαών προσπάθησαν νά δόσουν απάντηση σ αύτά τά έρωτήματα. Γιά πολλούς αιώνες δμως, ο! θεωρίες καί οΐ αντιλήψεις τους απορρίπτονταν αδιάκοπα, δχι μόνο άπό τήν κριτική άλλων έπιστημόνων, άλλά καί άπό τήν κριτική τοΰ χρόνου, άπό δλη τήν πορεία ανάπτυξης τής Ιστορίας. Στόν τομέα τής μελέτης τής κοινωνίας ή πορεία πρός τή γνώση ήταν έξαιρετικά μακρόχρονη καί δύσκολη. Αύτό εγινε γιατί ή κοινωνική ζωή είναι σημαντικά πιό σύνθετη άπό τήν άνάπτυξη τής φύσης. Τά φαινόμενα τής φύσης, στά πλαίσια τής άμεσης παρατήρησής μας, έπαναλαμοάνονται σχετικά όμαλά, κανονικά, καί αύτό διευκολύνει τήν κατανόηση τής ουσίας τους. Είναι δμως πολύ δυσκολότερο νά συλλάβουμε αυτή τήν κανονικότητα, τήν έπανάληψη, 9

13 στήν κοινωνική ζωή. Φυσικά, αυτό δυσκολεύει τή γνώση τής κοινωνικής ζωής, μάς έμποδίζει νά διαπιστώσουμε σ αυτή μιά συγκεκριμένη νομοτέλεια. Τό ίδιο σοβαρή είναι καί μιά δλλη διαφορά. Σ τ ή φύση αντιμετωπίζουμε τήν ένέργεια απρόσωπων, αυθόρμητων δυνάμεων. Στήν Ιστορία τής κοινωνίας ένεργοΰν άνθρωποι πού είναι προικισμένοι μέ συνείδηση καί θέληση, καί έπιδιώκουν πάντα αυτούς ή έκείνους τούς σκοπούς. Μέ τήν πρώτη ματιά πού ρίχνουμε στά κοινωνικά φαινόμενα μάς φαίνεται δτι τό κύριο πρόβλημα είναι νά έξηγήσουμε τά κίνητρα πού παρακινούν τούς ύνθρώπους νά δράσουν: νά μάθουμε ποιούς σκοπούς εβαλε μπροστά του αυτός ή έκεΐνος ό άνθρωπος καί νά ξεκαθαριστεί γιατί φέρθηκε Ιτσι καί δχι αλλιώς. "Ομως αυτή ή ψυχολογική έξήγηση τής κοινωνικής ζωής, πού κυριαρχούσε στήν προμαρξιστική κοινωνιολογία καί κυριαρχεί ώς τώρα στίς αστικές κοινωνιολογικές θεωρίες, είναι έπιφανειακή καί ανεπαρκής. Βέ6αια κάθε άνθρωπος ένεργεΐ καθοδηγούμενος από συγκεκριμένα κίνητρα, γιά νά πετύχει Ενα συγκεκριμένο σκοπό. Πρώτα - πρώτα δμως γεννιέται τό έρώτημα γιατί σ αύτόν ή έκεΐνον τόν άνθρωπο έμφανίστηκαν ακριβώς αυτά καί δχι αλλα κίνητρα καί σκοποί. Καί, δεύτερο, ακόμα καί μιά έπιφανειακή γνωριμία μέ τήν Ιστορία άποδείχνει δτι οί σκοποί καί τά ένδιαφέροντα τών διαφόρων άνθρώπων καί, κατά συνέπεια, καί ή δράση τους, έρχονταν πάντα σέ σύγκρουση καί τό τελικό αποτέλεσμα αυτής τής σύγκρουσης τό ιστορικό γεγονός διέφερε ουσιαστικά άπό αύτό πού έπεδίωκε ό κάθε μεμονωμένος άνθρωπος. Έ τ σ ι, πολλοί ήγέτες της Γαλλικής έπανάστασης τοΰ πίστευαν δτι έγκαθιδρύουν τό βασίλειο τοΰ λογικοΰ καί τής αιώνιας δικαιοσύνης, δημιουργούν μιά κοινωνία, βασισμένη στή φυσική Ισότητα καί στά απαράγραπτα δικαιώματα τοΰ ανθρώπου. Πολύ γρήγορα ωστόσο εγινε φανερό δτι στήν πραγματικότητα τό μόνο πού έκαναν ήταν δτι προετοίμαζαν τό δρόμο γιά τήν ταξική κυριαρχία τής αστικής τάξης. Σ τή θέση τής παλιάς ανισότητας, ανάμεσα στούς φεουδάρχες καί στούς δουλοπάροικους, έγκαθιδρύθηκε μιά νέα ανισότητα, άνάμεσα στήν άστική τάξη καί στούς έργάτες. Αυτή ή άντίθεση άνάμεσα στή συνειδητή δράση κάθε με- 10

14 ρονωμένου Ανθρώπου, άπό τή μιά μεριά, καί στήν αυθόρμητη κοινωνική ανάπτυξη στό σύνολό της, άπό τήν δλλη, είχε διαπιστωθεί πολύ πρίν άπό τόν Μάρξ. 01 έπιστήμονες δμως δεν μπόρεσαν νά τήν έξηγήσουν σωστά. Μελετώντας τή συγκεκριμένη πορεία της Ιστορίας, δέν υψώνονταν πάνω άπό τό στάδιο τών υποθέσεων γιά τούς σκοπούς καί τά κίνητρα μεμονωμένων Ιστορικών παραγόντων καί Ετσι μετατρέπανε τήν Ιστορική πορεία σέ συσσώρευση συμπτώσεων. "Οσοι πάλι έπιστήμονες προσπαθούσαν νά έξετάσουν τήν Ιστορία σάν πορεία πού υποτάσσεται στήν άναγκαιότητα, πολύ γρήγορα κατρακυλούσαν στίς θέσεις τοΰ φαταλισμού, έξέταζαν τήν ιστορία σάν άποτέλεσμα τής ένέργειας κάποιας έξωτερικής δύναμης (τοΰ Οεοΰ, τής «απόλυτης ιδέας», τοΰ «παγκόσμιου νοϋ» κτλ.), πού τάχα καθορίζει τίς πράξεις τών ανθρώπων. Ή ίδεαλιστική άποψη γιά τήν Ιστορία, πού τρέφεται άπό τήν ίδια τή σύνθετη κοινωνική άνάπτυξη, υποστηριζόταν επίμονα άπό τίς έκμεταλλειπικές τάξεις, πού είχαν συμφέρον νά κρύβουν τίς πραγματικές αιτίες τής οίκονομικής καί κοινωνικής άνισότητας, τοΰ πλούτου καί τής κυριαρχίας όοισμένων, τής άνέχειας καί τής ελλειψης δικαιωμάτων τών άλλων. Χάρη στίς προσπάθειες αύτών τών τάξεων οΐ ίδεαλιστικές απόψεις γιά τήν κοινωνία καί σήμερα άσκοΰν έπίδραση στούς ανθρώπους, είναι πλατειά διαδομένες στίς καπιταλιστικές χώρες. Γιά νά έξηγηθεΐ άπό τί καθορίζονται ot ιδέες, οΐ γνώμες καί οι συνειδητές πράξεις τών άνθρώπων, χρειάστηκε μιά βπότομη, έπανασαιτική άνατροπή στόν ίδιο τόν τρόπο μελέτης τών κοινωνικών φαινομένων. Αύτή ή άνατροπή εγινε δυνατή μόνο υστέρα άπό τήν έγκαθίδρυση τοΰ καπιταλισμού, πού φανέρωσε τίς υλικές οικονομικές ρίζες τής πάλης τών τάξεων, καί ύστερα άπό τήν έμφάνιση στόν 'ιστορικό στί6ο της έργατικής τάξης, τής πρώτης στήν Ιστορία τάξης πού, δπως θά δούμε παρακάτω, δχι μόνο 8έ φογκιται τή συνεπή έπιστημονική έρμηνεία τής Ιστορίας, άλλά καί ένδιαφέρεται άμεσα γιά μιά τέτοια έρμηνεία. Μόνο σ αυτές τίς Ιστορικές συνθήκες εγινε δυνατός ό ίπιστημονικός δθλος τοΰ Μάρξ καί τοΰ Έ νγκελς, πού έπεκτείνανε τό διαλεκτικό υλισμό στή μελέτη τής κοινωνίας καί τής ιστορίας της, καί δημιούργησαν τήν έπιστημονική θεωl t

15 ρ(α γιά τούς γενικούς νόμους τής κοινωνικής ανάπτυξης. Αυτή ή θεωρία είναι ό Ιστορικός υλισμός, ή υλιστική έρμηνεία τής Ιστορίας.. Ή άνατροπή πού εγινε άπό τόν Μάρξ καί τόν Έ νγκελς στήν κοινωνική έπιστήμη έκφράστηκε πρώ τα-πρώ τα μέ τήν απόδειξη δτι δέν υπάρχουν στήν κοινωνία κανενός είδους μυστικιστικές, υπερφυσικές δυνάμεις καί δτι οί ίδιοι οΐ δνθρωποι είναι οί δημιουργοί τής Ιστορίας τους. Έ τσι δόθηκε συντριπτικό πλήγμα στίς κάθε λογής μυστικιστικές αντιλήψεις γιά τήν κοινωνία καί δείχτηκε ό δρόμος γιά τήν έρμηνεία τής Ιστορίας σάν φυσικής πορείας, πού δέν Ιχει ανάγκη άπό καμιά έξωτερική έπέμβαση. Ά π ό τήν δλλη πλευρά, δ μαρξισμός διαπίστωσε δτι οί άνθρωποι δημιουργούν τήν Ιστορία τους δχι αυθαίρετα, άλλά μέ βάση τίς κληρονομημένες άπό τίς προηγούμενες γενιές άντικειμενικές, υλικές συνθήκες. Έ τ σ ι δόθηκε συντριπτικό πλήγμα στή βουλησιαρχία καί στόν υποκειμενισμό καί δείχτηκε 6 δρόμος γιά τήν έρμηνεία τής ιστορίας σά νομοτελειακής πορείας. Εκτιμώντας τή σημασία τής μαρξιστικής θεωρίας γιά τήν κοινωνική έπιστήμη, 6 Λένιν εγραφε δτι αυτή ή υλιστική θεωρία «δημιούργησε γιά πρώτη φορά τή δυνατότητα μιας έπιστημονικής κοινωνιολογίας, γιατί, άνάγοντας τίς κοινωνικές σχέσεις στίς παραγωγικές σχέσεις καί αυτές τίς τελευταίες στό επίπεδο τών παραγωγικών δυνάμεων, εδοσε τή μόνη σταθερή δάση γιά τήν άντίληψη τής ανάπτυξης τών κοινωνικών συστημάτων σάν φυσικής Ιστορικής πορείας»*. Τήν άφετηριακή θέση τοΰ Ιστορικού ύλισμοΰ ό Μάρξ τή διατύπωσε έτσι: «Δέν είναι ή συνείδηση τών άνθρώπων πού καθορίζει τό Είναι τους, άλλά αντίθετα, τό κοινωνικό τους Είναι καθορίζει τή συνείδησή τους». Μέ αλλα λόγια, στήν κοινωνία, δπως καί στή φύση, τό Είναι, ή υλική ζωή, είναι 6 * Β. I. Λένιν, «"Απαντα», 4 η ρωο. ίχδ., τόμ. 1, οβλ (Σημ. Σΰντ.: "Ολα τά ά.πο3πά3ματα άπό -τά Εργα τοΰ Λένιν είναι Αη6 τήν 4η ρωο. fcoi. τών Α πάντων). 12

16 πρώτος καθοριστικός παράγοντας σέ σχέση μέ τήν πνευματική ζωή, τή συνείδηση. Σύμφωνα μέ τή μαρξιστική αντίληψη, κοινωνική συνείδηση είναι τό σύνολο τών πολιτικών καί νομικών θεωρών, τών θρησκευτικών, φιλοσοφικών καί ήοικών απόψεων μιας δοσμένης κοινωνίας. Ε κτός άπ αύτό, στήν κοινωνική συνείδηση περιλαμβάνονται ή κοινωνική έπιστήμη, ή τέχνη καί ή κοινωνική ψυχολογία (τά κοινωνικά αισθήματα, διαθέσεις, ήθη κτλ.). Κοινωνικό Είναι, είναι ή υλική ζωή τής κοινωνίας μέ δλη τήν πολυπλοκότητα καί άντιφατικότητά της. Τί συγκεκριμένα έννοοΰμε μέ τόν δρο υλική ζωή της κοινωνίας πού, δπως διαπίστωσε ό Ιστορικός υλισμός, καθορίζει δλη τή φυσιογνωμία τής κοινωνίας, τό σύστημά της, τίς αντιλήψεις καί τούς θεσμούς της; 2. Ό τρόπος παραγωγής εΐναι ή υλική βάση τής ζωής τής κοινωνίας. Σ τήν υλική ζωή τής κοινωνίας ανήκει πριν άπ δλα ή έργασιακή δραστηριότητα τών άνθρώπων, πού άποβλέπει στήν παραγω γή τών αναγκαίων γιά τή ζωή τους άντικειμένων καί αγαθών τροφής, ένδυμασίας, κατοικίας κτλ. Αυτή ή δραστηριότητα είναι αιώνια φυσική αναγκαιότητα, απαραίτητη προϋπόθεση γιά τήν ίδια τήν ύπαρξη τής κοινωνίας. Οπως λέει ό Ένγκελς, πριν ασχοληθούν μέ τήν πολιτική, τήν έπιστήμη, τήν τέχνη, τή θρησκεία κτλ., οί άνθρωποι πρέπει νά φάνε, νά πιοϋν, νά ντυθούν καί νά έξασφαλίσουν κατοικία... Ο ί φυσικές καί υλικές προϋποθέσεις τής παραγωγής είναι, άπό τό ενα μέρος, τό γεωγραφικό περιβάλλον καί, άπό τό αλλο, ή πυκνότητα τοΰ πληθυσμού. Μ δλο δμως πού αυτές οί φυσικές καί υλικές συνθήκες άσκούν ουσιαστική έπίδραση στήν πορεία τής κοινωνικής άνάπτυξης, τήν έπιταχύνουν ή τήν έπιβοαδύνουν, δέν άποτελοΰν τή βάση τής ιστορικής πορείας. Στό ίδιο φυσικό περιβάλλον μπορεΐ νά υπάρχουν διάφορα κοινωνικά συστήματα καί ή πυκνότητα τοΰ πληθυσμού δέν παίζει τόν ίδιο ρόλο στίς διάφορες Ιστορικές συνθήκες.

17 Σ έ διάκριση άπό τά ζώα, πού προσαρμόζονται παθητικά «τό έξωτερικό περιβάλλον, 6 άνθρωπος έπενεργεΐ σ αύτό έ- νεργητικά, αποκτώντας τά αναγκαία γιά τή ζωή υλικά αγαθά μέ τήν έργασία του, πράγμα πού προϋποθέτει τήν κατασκευή καί χρησιμοποίηση ειδικών έργαλείων. Ή κοινωνία δέν μπορεί νά διαλέγει αυθαίρετα αυτά τά έργαλεΐα. Κάθε νέα γενεά, μπαίνοντας στή ζωή, παίρνει τά έργαλεΐα παραγω γής πού κατασκευάστηκαν μέ τίς προσπάθειες τών προηγουμένων γενεών, πραγματοποιεί τήν παραγωγή μέ τή βοήθεια αύτών τών έργαλείων, καί μόνο σιγά - σιγά τά τελειοποιεί καί τά αλλάζει. Ταυτόχρονα ή ανάπτυξη αύτών τών έργαλείων γίνεται Ακολουθώντας όρισμένη διαδοχική σειρά. *11 ανθρωπότητα, π.χ., δέν μπορούσε νά πελάσει μεμιάς άπό τό πέτρινο τσεκούρι οτόν άτομικό ήλεκτροσταομό. Κάθε νέα τελειοποίηση καί έφεύρεση μπορεί νά γίνει μόνο μέ βάση τίς προηγούμενες, πρέπει νά στηρίζεται στή βαθμιαία συσσώρευση παραγω γικής πείρας, στίς έργασιακές συνήθειες καί γνώσεις τών ανθρώπων τής δοσμένης χώρας ή μιΰς άλλης, πιό πρωτοπόρας χώρας. Τά έργαλεΐα έργασίας δμως δέ λειτουργούν μόνα τους. Τό βασικό ρόλο στήν πορεία τής παραγωγής τόν παίζουν οΐ άνθρωποι, οί έργαζόμενοι, πού δημιουργούν καί βάζουν σέ λειτουργία αύτά τά έργαλεΐα, έπειδή έχουν όρισμένες παραγωγικές συνήθειες καί έργασιακή πείρα. Τά μέσα παραγωγής, πού δημιουργούνται άπό τήν κοινωνία, καί κυρίως τά έργαλεΐα έργασίας, πού μέ τή βοήθεια τους δημιουργούνται τά υλικά αγαθά, καθώς καί οί άνθρωποι, πού πραγματοποιούν τή διαδικασία τής παραγωγής μέ βάση όρισμένη παραγωγική πείρα, άποτελούν τίς παραγωγικές δυνάμεις τής κοινωνίας. Ωστόσο ή υλική ζωή τής κοινωνίας δέν έξαντλεΐται μέ τίς παραγωγικές δυνάμεις. Τήν παραγωγή δέν τήν πραγματοποιεί δ μεμονωμένος άνθρωπος, δπως δ Ροβινσώνας στό ακατοίκητο νησί του. 'Η παραγωγή εχει πάντα κοινωνικό χαρακτήρα. Στήν πορεία τής παραγωγής τών υλικών άγαοών οί άνθρωποι, είτε τό θέλουν, είτε δέν τό θέλουν, έτσι ή αλλιώς έρχονται σέ σχέ 14

18 σεις μεταξύ τους κα( ή έργασία κάθε παραγωγού γίνεται να μέρος τής κοινωνικής έργασίας. Ακόμα καί στά πρώτα στάδια τής Ιστορίας οί άνθρωποι ήταν υποχρεωμένοι νά ένωθοΰν γιά νά έπιζήσσυν, γιά νά μπορέσουν μέ τά πιό πρωτόγονα έργαλεΐα νά αποκτήσουν τά μέσα τής ΰπαρξής τους στόν αγώνα μέ τά αγρια θηρία, τά στοιχεία τής φύσης κτλ. "Οσο αναπτυσσόταν ό κοινωνικός καταμερισμός τής έργασίας, αυτή ή έξάρτηση δρισμένων ανθρώπων από άλλους μεγάλωνε δλοένα.. Μέ τήν έμφάνιση τής χειροτεχνίας, οί αγρότες αρχισαν νά έξαρτώνται άπό τούς χειροτέχνες, καί οί χειροτέχνες αρχισαν νά έξαρτώνται ό?νας άπό τόν αλλο καί άπό τούς αγρότες κτλ. Έ τσ ι, οί παραγωγοί συνδέονταν μεταξύ τους μέ πολύπλευρες αμοιβαίες σχέσεις. Αυτές οί αμοιβαίες σχέσεις δέν έξαντλοΰνται μέ τή σχέση άνάμεσα στούς παραγωγούς, πού απασχολούνται στούς διάφορους κλάδους τής παραγωγής. Σ έ δρισμένη βαθμίδα ανάπτυξης τών παραγωγικών δυνάμεων, δπως Οά δούμε παρακάτω, ή ιδιοκτησία σέ δλα η στά βασικά μέσα παραγωγής άποσπάται άπό τούς άμεσους παραγωγούς καί συγκεντρώνεται στά χέρια λίγων μελών τής κοινωνίας. Τώρα οί παραγιογοί καί τά έργαλεΐα έργασίας δέν μπορούν νά ένωθοΰν καί ή διαδικασία τής παραγωγής δέν μπορεί ν άρχίσει, αν δέν έρθουν σέ όρισμένες σχέσεις άνάμεσα τους οί ιδιοκτήτες τών μέσων παραγωγής καί οί παραγωγοί. Ο ί σχέσεις πού δημιουργοΰνται άνάμεσα στούς ανθρώπους στήν πορεία τής παραγωγής γίνονται σχέσεις τάξεων μεγάλων ομάδων άνορώπων, πού άπό αυτούς όρισμένοι κατέχουν τά μέσα παραγωγής καί Ιδιοποιούνται τά αποτελέσματα τής έργασίας τών άλλων, πού δέν έχουν καθόλου ή δέν έχουν αρκετά μέσα παραγωγής καί είναι υποχρεωμένοι νά έργάζονται γιά τούς πρώτους, Στήν καπιταλιστική κοινωνία, π.χ., ή τάξη τών καπιταλιστών δέν έργάζεται, κατέχοντας δμως τά έργοοτάσια καί τούς σιδηροδρόμους, μπορεί καί ιδιοποιείται τούς καρπούς τής έργασίας τών έργατών. Ο ί έργάτες πάλι, είτε τό θέλουν, είτε δχι, μποροΰν νά κερδίζουν τά άναγκαΐα γιά τή ζωή τους, μόνο πουλώντας τήν έργατική τους δύναμη στόν καπιταλιστή, άφοΰ οί ίδιοι δέν έχουν μέσα παραγωγής. Τίς σχέσεις πού δημιουργούνται μεταξύ τών άνορώπων στήν πορεία τής παραγωγής τών υλικών άγαθών, δ Μάρξ καί 1&

19 6 Ένγκελς τίς όνόμασαν παραγωγικές σχέσεις. Οί σχέσεις αυτές λέγονται έπίσης καί οίκονομικές σχέσεις. ^ Οί παραγωγικές σχέσεις διαμορφώνονται ανεξαρτητα άπό τή συνείδηση των ανθρώπων καί από αύτή τήν άποψη έχουν υλικό χαρακτήρα. Ό χαρακτήρας τών παραγωγικών σχέσεων καθορίζεται άπό τό έπίπεδο ανάπτυξης καί τό χαρακτήρα τών παραγωγικών δυνάμεων. 01 οίκονομικές σχέσεις πού χαρακτηρίζουν, π.χ., τό δουλοκτητικό σύστημα θά ήταν αδύνατο νά υπάρξουν στήν πρωτόγονη κοινωνία. Πρώτα - πρώτα τά έργαλεΐα έργασίας ήταν τότε τόσο άπλά στήν κατασκευή τους (ρόπαλο, πέτρινο τσεκούρι), ώστε μπορούσε νά τά κατασκευάσει όποιοσδήποτε καί ετσι ή ατομική ιδιοκτησία πάνω σ αύτά ήταν αδύνατη. Καί, δεύτερο, κανένας δέν μπορούσε νά έκμεταλλεύεται τούς άλλους έργαζόμενους, γιατί μέ τήν τότε παραγωγικότητα τής έργασίας, αύτά πού παρήγαν οί άνθρωποι μόλις τούς άρκοϋσαν γιά τή ζωή τους καί ετσι ήταν φυσικά άδύνατο νά συντηρηθούν παρασιτικές τάξεις. Άπό αύτό τό παράδειγμα φαίνεται καθαρά δτι οί σχέσεις, πού δημιουργούν οί άνθρωποι στήν πορεία τής παραγωγής, καί οί παραγωγικές δυνάμεις υπάρχουν δχι απομονωμένες ή μιά άπό τήν άλλη, άλλά άποτελοΰν ένότητα. Αύτή τήν ένότητα τών παραγωγικών δυνάμεων καί τών παραγωγικών σχέσεων ό Ιστορικός υλισμός τήν έκφράζει μέ τήν έννοια τρόπος παραγωγής. Π ώς αναπτύσσεται ή παραγωγή. Ή κοινωνική παραγωγή, άπό τούς αρχαιότατους χρόνους ως σήμερα, άποτελεΐ μιά εικόνα αναμφισβήτητης προόδου, αδιάκοπης αντικατάστασης ένός τρόπου παραγωγής μέ άλλον, άνώτερο τρόπο παραγωγής. Πώς δμως γίνεται αύτή ή ανάπτυξη; Τ ί τήν κινεί πρός τά έμπρός; Τά γεγονότα δείχνουν δτι τίς πηγές τής ανάπτυξης τής παραγωγής πρέπει νά τίς αναζητήσουμε δχι εξω άπό αυτήν, άλλά μέσα σ αυτήν. Αύτό τό τόνισε ό Μάρξ όρίζοντας τήν 16

20 Ιστορία σάν «αυτοαναπτυσσόμενη κοινωνική κατάσταση»* τ&ν Ανθρώπων. Στήν πορεία τής έργασίας οί Ανθρωποι έπιδρούν στήν έξοπερική φύση καί τήν Αλλάζουν. Επενεργώντας 8μα>ς στή φύση, μεταβάλλονται ταυτόχρονα καί οί Ιδιοι: συσσωρεύουν παραγωγική πείρα, συνήθειες έργασίας, γνώσεις γιά τόν γύρω κόσμο. 'Όλα αυτά τούς δίνουν τή δυνατότητα νά τελειοποιούν τά έργαλεΐα έργασίας καί τούς τρόπους χρήσης τους, νά έφευρίσκουν νέα έργαλεΐα καί νά εισάγουν διάφορες τβλειοποιήσεις στήν παραγωγή. Κάθε τέτοια τελειοποίηση ή έφεύρεση έπιφέρει νέες βελτιώσεις, που προκαλοΰν καμιά φορά πραγματική άνατροπή στήν τεχνική καί στήν παραγωγικότητα τής έργασίας. "Οπως είδαμε δμως, ή παραγωγή προϋποθέτει ΰποχρε*>τικά αυτές ή έκεΐνες τίς σχέσεις δχι μόνο άνάμεσα στόν Ανθρωπο καί στή φύση, άλλά καί άνάμεσα καί στούς ίδιους τούς ανθρώπους, πού παίρνουν μέρος στήν παραγωγή. Αυτές οί σχέσεις έπιδρούν μέ τή σειρά τους στήν ανάπτυξη τών παραγωγικών δυνάμεων, καθορίζουν τά κίνητρα τής δραστηριότητας τών αμέσων παραγωγών καί τών τάξεων, που διαθέτουν τά όργανα έργασίας. Από τό χαρακτήρα τών παραγωγικών σχέσεων έξαρτώνται οί οίκονομικοί νόμοι κάθε κοινωνίας, ο» συνθήκες ζωής καί έργασίας τών έργαζομένων καί άλλοι παράγοντες, που έπιδρούν στήν ανάπτυξη τών παραγωγικών δυνάμεων. Ή άλληλεπίύραση τώ ν παραγω γικώ ν δυνάμεω ν χαί τώ ν π αραγω γικώ ν αχέαεων. Ή ένότητα τών παραγωγικών δυνάμεων καί τών παραγωγικών σχέσεων, πού έκφράζεται μέ τόν τρόπο παραγωγής, δέν Αποκλείει καθόλου τήν ύπαρξη Αντιθέσεων Ανάμεοά τους. Ο ί αίτιες γιά τήν έμφάνιση αύτών τών Αντιθέσεων όφείλονται στό δτι τά δυό στοιχεία τοΰ τρόπου παραγωγής οί οίκονομικές σχέσεις καί οί παραγωγικές δυνάμεις ανα * Κ. ϋάρξ χαί Φ. Ή νγχβλί, *Α3ΐ«ντα», τόμ. 9, 1967, οίλ. 13ft. 3 17

21 πτύσσονται διαφορετικά. Ή τεχνική, οΐ παραγωγικές συνήθειες καί ή έργασιακή πείρα των ανθρώπων γενικά καί συνολικά είτε πρόκειται γιά δλη τήν Ιστορία ή γιά ενα μόνο τρόπο παραγωγής τελειοποιούνται καί αναπτύσσονται λίγο-πολύ αδιάκοπα καί άποτελούν τήν πιό ρευστή, ευμετάβλητη πλευρά τοΰ τρόπου παραγωγής. "Οσο γιά τίς παραγωγικές σχέσεις, μ δλο πού στή διάρκεια της ύπαρξης ένός συγκεκριμένου τρόπου παραγωγής παθαίνουν διάφορες αλλαγές, ή ούσία τους μένει αμετάβλητη. Έ τσι, π.χ., ό σημερινός κρατικό - μονοπωλιακός καπιταλισμός, δπως θά δούμε παρακάτω, διαφέρει αισθητά άπό τόν καπιταλισμό τοΰ 19ου αιώνα. 'Ωστόσο, ή βάση των καπιταλιστικών παραγωγικών σχέσεων, ή ατομική ιδιοκτησία στά έργαλεΐα καί μέσα παραγωγής, μένει ή ίδια καί γι αύτό οΐ βασικοί νόμοι τοΰ καπιταλισμού διατηρούν τήν ϊσχύ τους. 01 ριζικές αλλαγές τών παραγωγικών σχέσεων έχουν υποχρεωτικά χαρακτήρα αλματος, διακοπής τής συνέχειας, πράγμα πού σημαίνει κατάργηση τών παλιών παραγωγικών σχέσεων καί αντικατάστασή τους μέ νέες, δηλ. έμφάνιση νέου τρόπου παραγωγής. Αύτό δείχνει καθαρά, γιατί ή αντιστοιχία ανάμεσα στίς παραγωγικές σχέσεις καί στό χαρακτήρα τών παραγωγικών δυνάμεων στήν Ιστορία κάθε τρόπου παραγωγής ώς τήν έποχή τού σοσιαλισμού μπορεΐ νά είναι μόνο παροδική, προσωρινή. Αϋτή ή αντιστοιχία υπάρχει συνήθως μόνο στό αρχικό στάδιο ανάπτυξης ένός τρόπου παραγωγής, δταν καθιερώνονται οΐ νέες παραγωγικές σχέσεις, πού αντιστοιχούν στή δοσμένη βαθμίδα ανάπτυξης τών παραγωγικών δυνάμεων. Αργότερα δμως, ή ανάπτυξη τής τεχνικής καί ή συσσώρευση συνηθειών έογασίας, πείρας καί γνώσεων δέ σταματούν, αλλά συνήθως έπιταχύνονται. Έ τσι έκδηλωνεται συγκεκριμένα ή θετική έπίδραση τών παραγωγικών σχέσεων στήν ανάπτυξη τών παραγωγικών δυνάμεων. "Οταν οί παραγωγικές σχέσεις αντιστοιχούν στίς παραγωγικές δυνάμεις, αυτή ή α νάπτυξη γίνεται σχετικά όμαλά καί ανεμπόδιστα. 01 παραγωγικές σχέσεις δμως δέν μπορούν νά παρακολουθούν αδιάκοπα τίς παραγωγικές δυνάμεις στήν άνάπτυξή τους. Στήν ταξική κοινωνία αυτές οί σχέσεις, αφού έμφανιστούν, έδραιώνονται νομικά καί πολιτικά μέ τίς μορφές ίδιο- 18

22 κτησίας, μέ τούς νόμους, μέ τήν ταξική πολιτική, μέ τό κράτος καί μέ άλλους θεσμούς. "Οσο αναπτύσσονται οΐ παραγωγικές δυνάμεις, άνάμεσα σ αυτές καί στίς παραγωγικές σχέσεις έμφανίζεται αναπόφευκτα έλλειψη αντιστοιχίας, πού τελικά καταλήγει σέ σύγκρουση, γιατί ο'ι ξεπερασμένες παραγωγικές σχέσεις έμποδίζουν τήν παραπέρα ανάπτυξη τών παραγωγικών δυνάμεων. Έ τσ ι; οΐ σχέσεις τής φεουδαρχικής κοινωνίας, πού στηρίζονται στήν ιδιοκτησία τών φεουδαρχών πάνω στή γή καί στήν προσωπική έξάρτηση τών άγροτών από τούς φεουδάρχες, στήν έποχή τους αντιστοιχούσαν στίς παραγωγικές δυνάμεις πού διέθετε ή κοινωνία καί γι* αυτό βοηθούσαν τήν ανάπτυξή τους. "Οταν δμως άρχισε ν* αναπτύσσεται μέ θυελλώδεις ρυθμούς ή βιομηχανία (ή μανιφακτούρα καί Αργότερα τό μηχανοποιημένο έργοστάσιο), ή κατάσταση δλλαξε: οΐ φεουδαρχικές σχέσεις ίγιναν τροχοπέδη καί έμπόδιζαν τήν ανάπτυξη τής βιομηχανίας, γιατί ή βιομηχανία χρειαζόταν έργαζόμενους, πού από τή μιά μεριά νά είναι προσωπικά έ- λεύοεροι, καί από τήν αλλη νά μήν έχουν δικά τους μέσα παραγωγής, καί ετσι ή πείνα νά τούς σπρώχνει στίς φάμπρικες καί στά έργοστάσια, κάτω από τό ζυγό τού καπιταλιστή. Καθαρό παράδειγμα μή αντιστοιχίας τών παραγωγικών σχέσεων μέ τις παραγωγικές δυνάμεις μάς δίνει καί δ σημερινός καπιταλισμός, δπου ή γιγαντιαία άνοδος τής κοινωνικοποίησης τής παραγωγής περισφίγγεται μέσα στά στενά πλαίσια τής άτομικής καπιταλιστικής Ιδιοκτησίας. Αυτή ή Ελλειψη αντιστοιχίας έκφράζεται μέ τίς καταστρεπτικές κρίσεις, τούς πολέμους, τήν έπιβράδυνση τών ρυθμών τής οικονομικής Ανάπτυξης κτλ. Ή σύγκρουση ανάμεσα στίς παραγωγικές σχέσεις καί στίς παραγωγικές δυνάμεις δδηγεΐ στήν δξυνση τών αντιθέσεων στούς διαφόρους τομείς της κοινωνικής ζωής, καί πρώτα - πρώτα ανάμεσα στίς τάξεις, πού άπό αυτές άλλων τά συμφέροντα συνδέονται μέ τίς παλιές, καί άλλων μέ τίς νέες παραγωγικές σχέσεις πού ώριμάζουν. Αργά ή γρήγορα, αυτή ή σύγκρουση λύνεται μέ τήν έπαναστατική κατάργηση τών παλιών παραγωγικών σχέσεων καί τήν αντικατάστασή τους μέ νέες, πού νά αντιστοιχούν στό χαρακτήρα τών αναπτυσσόμενων παραγωγικών δυνάμεων, στίς ανάγκες τής πα 19

23 ραπέρα Ανάπτυξής τους. Εμφανίζεται Ενας νέος τρόπος παραγωγής. Αρχίζει, σέ ανώτερο έπίπεδο, νέος κύκλος άνάκτυξης, πού περνάει άπό τά ίδια στάδια καί, δταν πρόκειται γιά ταξική Ανταγωνιστική κοινωνία, καταλήγει καί πάλι στόν ϊλεθρο τού παλιού καί στή γέννηοη νέου τρόπου παραγωγής. 3. Ή βάση καί τό έποικοδόμημα. Ή κατάσταση των παραγωγικών δυνάμεων καθορίζει, δπως είδαμε, τό χαρακτήρα των παραγωγικών σχέσεων τών ανθρώπων, δηλ. τό οικονομικό σύστημα της κοινωνίας. Αυτό τό οίκονομικό σύστημα άποτελεί μέ τή σειρά του τή δάση (τό θεμέλιο), πού πάνω σ αστό γεννιούνται οΐ πολύμορφες κοινωνικές σχέσεις, οί Ιδέες καί οΐ θεσμοί. 01 κοινωνικές Ιδέες (πολιτικές, νομικές, φιλοσοφικές, θρησκευτικές κτλ.), οΐ θεσμοί καί οί όργανώσεις (κράτος, έκκλησία, πολιτικά κόμματα κτλ.), πού δημιουργοΰνται πάνω στή δοσμένη δάση, άποτελούν τό έποικοδόμημα τής κοινωνίας. Έ τ σ ι ή θεωρία γιά τή βάση καί τό έποικοδόμημα έξηγεΐ πώς ό τρόπος παραγωγής καθορίζει σέ τελευταία ανάλυση δλες τίς πλευρές τής κοινωνικής ζωής, καί δείχνει τή σχέση πού υπάρχει άνάμεσα στίς οικονομικές κοινωνικές σχέσεις καί σέ δλες τίς Αλλες σχέσεις τής δοσμένης κοινωνίας. Κάθε Ιστορικά δοσμένη κοινωνία ίχει τήν είδική δάση της καί τό αντίστοιχο σ αντήν έποικοδόμημα. Από τήν κυρίαρχη μορφή Ιδιοκτησίας έξαρταται ή διάρθρωση τής κοινωνίας, ή ταξική της σύνθεση, πού μέ τή σειρά της καθορίζει τό χαρακτήρα τών πολιτικών θεσμών καί τών νομικών κανόνων. Ή μοναρχία είναι άκατανόητη γιά τήν έποχή τού σοσιαλισμού καί τό καθολικό έκλογικό δικαίωμα ήταν άδύνατο στή δουλοκτητική κοινωνία. 01 φεουδαρχικές παραγωγικές σχέσεις προϋποθέτουν, δπως θά δούμε παρακάτω, δχι μόνο τήν περιουσιακή, άλλά μέ τή μιά ή τήν δλλη μορφή καί τήν προσωπική έξάρτηση τού άγρότη άπό τόν γαιοκτήμονα. Σ τό φεουδαρχικό δίκαιο αυτό έκφράζεται μέ τή μορφή νομικής Ανισότητας τών άγροτών καί τών φεουδαρχών.

24 Τό πέρασμα στίς καπιταλιστικές παραγωγικές σχέσεις είχε σάν Αποτέλεσμα καί τήν αλλαγή τών νομικών σχέσεων. Ή αντικατάσταση τοΰ άμεσου καταναγκασμού καί τής προσωπικής Εξάρτησης μέ τήν «πειθαρχημένη πείνα» βρήκε τή νομική της Εκφραση στό γεγονός δτι ό νόμος Εξισώνει τυπικά τόν έργάτη καί τόν καπιταλιστή. Ά φ οΰ δμως τό Αστικό δίκαιο στηρίζεται στό σύστημα τής ατομικής Ιδιοκτησίας, ή Ισότητα πού διακηρύσσει ουσιαστικά δέν κάνει τίποτε αλλο παρά Εδραιώνει τήν κυρίαρχη θέση τών ευπορών τάξεων. Κατά συνέπεια, οί πολιτικές καί νομικές σχέσεις είναι παράγωγα τών οικονομικών σχέσεων καί καθορίζονται άπό αυτές. Τό ίδιο πρέπει νά ποΰμε καί γιά τίς φιλοσοφικές, θρησκευτικές, ήθικές, καλλιτεχνικές καί άλλες κοινωνικές Ιδέες καί Αντιλήψεις. Είναι γνωστό, π.χ., δτι στήν πρωτόγονη κοινωνία τούς αιχμαλώτους, πού Επιαναν στή διάρκεια τών πολέματν Ανάμεσα στίς διάφορες φυλές, τούς σκότωναν καί κάποτε τούς Ετρωγαν κιόλας. Αργότερα αρχισαν νά τούς κάνουν σκλάβους. Γιατί Εγινε αυτή ή «Εξημέρωση» τών κοινωνικών ήθών; Έ γ ιν ε γιατί ή αΰξηση τής παραγωγικότητας τής έργασίας Εκανε δυνατή τήν Ιδιοποίηση τής ξένης Εργασίας, τήν Εκμετάλλευση άνθρώπου Από άνθρωπο. Πάνω σ αύτή τήν οίκονομική βάση γεννήθηκαν τά νέα ήθη, οί νέες Αντιλήψεις πού χαρακτηρίζουν τή δουλοκτητική Εποχή. 01 Αλλαγές τών παραγωγικών σχέσεων, πού γίνονται στό σοσιαλισμό, προκαλοϋν ριζική Ανατροπή στίς Αντιλήψεις, στήν ήθική, στά κριτήρια τής συμπεριφοράς τών μελών τής κοινωνίας. Στόν καπιταλισμό ή κερδοσκοπία θεωρείται Επάγγελμα, δπως, νά ποΰμε, τό Επάγγελμα τοΰ γιατροΰ καί τοΰ δικηγόρου, Επάγγελμα πού στήν καλύτερη περίπτωση ΰπόκειται σέ όρισμένους κανονισμούς (γιά τά συμφέροντα τών μεγάλων κερδοσκόπων, καί σέ βάρος τών μικρών), Αλλά πάντα είναι νομιμοποιημένο, δπως καί οί θεσμοί πού Εξυπηρετούν αύτή τή μορφή τής Απασχόλησης (π.χ. τό χρηματιστήριο). Καί δέν μπορεί νά γίνει διαφορετικά στήν κοινωνία πού βασίζεται στήν Εκμετάλλευση τής ξένης Εργασίας καί δπο» τό χρήμα είναι ή Ανώτερη Αξία, τό μέτρο δλων τών Αρετών. Σ τό σοσιαλισμό αυτές οί πράξεις δχι μόνο καταδικάζονται ήθικά άπό τήν κοινωνία, Αλλά καί διώκονται Από τό νόμο. Από τό γεγονός δτι ή βάση καθορίζει τό Εποικοδόμημα 21

25 βγαίνει τό συμπέρασμα δτι κάθε αλλαγή της βάσης τών παραγωγικών σχέσεων προκαλεΐ καί αλλαγή τοϋ έποικσδομήματος, δηλ. ριζικές αλλαγές στόν τομέα τοϋ κράτους, τοϋ δικαίου, τών πολιτικών σχέσεων, τής ήθικής, τής Ιδεολογίας. Τό έποικοδόμημα μέ τή σειρά του έπιδράει στίς παραγωγικές σχέσεις καί μπορεΐ νά καθυστερήσει ή νά έπιταχύνει τήν αλλαγή τους. Είναι φανερό, π.χ., δτι ο! πολιτικοί θεσμοί τής σημερινής αστικής τάξης (πρώτα - πρώτα τό κράτος), τό δίκαιο καί ή Ιδεολογία της, παίζουν σοβαρό ρόλο στήν περιφρούρηση τής καπιταλιστικής ιδιοκτησίας καί καθυστερούν τήν άπό καιρό ώριμη αντικατάστασή της από τή σοσιαλιστική (κοινωνική) ιδιοκτησία. Σ τό έποικοδόμημα κάθε ταξικής κοινωνίας κυριαρχούν οΐ ιδέες καί οί θεσμοί τής κυρίαρχης τάξης. Παράλληλα & μως μ αυτές, στό έποικοδόμημα περιλαμβάνονται καί οί Ιδέες καί ot όργανώσεις τών καταπιεζομένων τάξεων, πού βοηθούν αυτές τίς τάξεις νά αγωνίζονται γιά τά συμφέροντά τους. Έ τ σ ι τό γεγονός δτι ή άστική κοινωνία είναι χωρισμένη σέ έργάτες καί καπιταλιστές άργά ή γρήγορα αντανακλάται στή συνείδηση καί τών έργατών καί τών καπιταλιστών. Έ τ σ ι πλάι στήν ταξική Ιδεολογία καί στίς όργανώσεις τής αστικής τάξης τό κράτος της, τά πολιτικά κόμματα, τόν τύπο κτλ. έμφανίζονται στήν κοινωνία καί άναπτύσσονται ή Ιδεολογία καί οί όργανώσεις τής έργατικής τάξης. 01 έργάτες άργά ή γρήγορα καταλαβαίνουν δτι άποτελοΰν Ιδιαίτερη τάξη, ξυπνάει μέσα τους ή συνείδηση τής κοινότητας τών συμφερόντων τους, πού είναι ασυμβίβαστα μέ τά συμφέροντα τών καπιταλιστών. Ή συνειδητοποίηση τοΰ ταξικού συμφέροντος κάνει τούς έργάτες νά αρχίζουν νά συνενώνονται γιά κοινό άγώνα κατά τών καπιταλιστών. Τό πρωτοπόρο τμήμα τής έργατικής τάξης ένώνεται σέ πολιτικό κόμμα, δημιουργοΰνται οί συνδικαλιστικές όργανώσεις καί οΐ άλλες μαζικές όργανώσεις τών έργαζομένων. 01 σχέσεις πού συνδέουν τούς προλετάριους στήν ταξική όργάνωση στό πολιτικό κόμμα, στίς συνδικαλιστικές όργανώσεις είναι σχέσεις πού, πρίν άκόμα καθιερωθούν, έχουν γίνει συνείδηση τών Ανθρώπων. 01 έργάτες μπαίνουν στό κόμμα συνειδητά, άπό Ιδεολογική πεποίθηση καί μέ τή θέλησή τους. Ανάμεσα στούς έρ- 22

26 γάτες αναπτύσσεται ή ταξική αλληλεγγύη, ή ήοική τους, πού είναι αντίθετη μέ τήν κυρίαρχη αστική ήθική. Έ τ σ ι πάνω στήν πραγματική βάση τών ταξικών σχέσεων υψώνεται μιά ολόκληρη πυραμίδα άπό διάφορες κοσμοθεωρίες, κοινωνικά αισθήματα, πολιτικές καί άλλες όργανώσεις καί θεσμούς δλα δσα περιλαμβάνονται στήν έννοια έποικοδόμημα. Σ έ όποιαδήποτε κοινωνία, δ συνδυασμός τών διαφόρων πλευρών της τών παραγωγικών δυνάμεων, τής οικονομίας, τής πολιτικής, τής Ιδεολογίας κτλ. δέν είναι τυχαίος. Ό χαρακτήρας τών παραγωγικών δυνάμεων καί τό Επίπεδο τής ανάπτυξής τους προκαθορίζουν τίς σχέσεις, πού δημιουργούν μεταξύ τους οί άνθρωποι στήν πορεία τής παραγωγής, καί αΰτές οί σχέσεις σχηματίζουν τή βάση, πού πάνω της μέ τη σειρά του Αναπτύσσεται Ενα όρισμένο πολιτικό καί Ιδεολογικό έποικοδόμημα. Γ ι αυτό κάθε κοινωνία άποτελεΐ Εναν όλοκληρωμένο όργανισμό, τό λεγόμενο κοινωνικό-οίκονομικό σύστημα, δηλ. όρισμένο Ιστορικό τύπο κοινωνίας, μέ τόν χαρακτηριστικό γ ι' αυτόν τρόπο παραγωγής, μέ τή βάση καί τό έποικοδόμημα του. Ή έννοια τού κοινωνικού - οικονομικού συστήματος εχει τεράστια σημασία γιά δλη τήν κοινωνική έπιστήμη. Ή έννοια αΰτή μάς έπιτρέπει νά καταλάβουμε γιατί, παρ δλες τίς πολύμορφες συγκεκριμένες λεπτομέρειες καί ιδιομορφίες, δλοι ot λαοί διατρέχουν βασικά Εναν κοινό δρόμο. Ή Ιστορία κάθε λαού καθορίζεται, σέ τελευταία ανάλυση, άπό τήν ανάπτυξη τών παραγωγικών δυνάμεων, πού υποτάσσεται στούς ίδιους έσωτερικούς νόμους. Ή άνάπτυξη τής κοινωνίας γίνεται μέ τή διαδοχική, νομοτελειακή αλλαγή τών κοινωνικών - οικονομικών συστημάτων. "Ενας λαός πού ζεΐ σέ συνθήκες πιό πρωτοπόρου συστήματος, δείχνει στούς άλλους λαούς τό μέλλον τους, άκριβώς δπως αυτοί τού δείχνουν τό παρελθόν του. Ή θεωρία γιά τά κοινωνικά - οικονομικά συστήματα ά- φαιρεΐ τό μυστικιστικό περίβλημα άπό τήν Ιστορία τής ανθρωπότητας καί μάς τήν κάνει κατανοητή καί έφικτή στή γνώση. «Τό χάος καί ή αυθαιρεσία πού κυριαρχούσαν ώς τώρα στις άντιλήψεις γιά τήν Ιστορία καί τήν πολιτική, άντικαταστάθηκαν θαυμάσια μέ μιά δλοκληρωμένη καί αρμονική έπιστημονική θεωρία, πού μάς δείχνει πώς άπό τόν Εναν τρόπο 23

27 κοινωνικής ζωής αναπτύσσεται, σάν αποτέλεσμα τής προόδου τών παραγωγικών δυνάμεων, Ενας άλλος, πιό Ανώτερος...* (Λένιν)*. 4. Ή Ιστορία σάν άνάπτυξη καί άλλαγή τών κοινωνικών - οίκονομικών συστημάτων. 'Ο Ιστορικός υλισμός δέν έπιβάλλει στήν ιστορία ΕτοιμΛ άπό πρίν σχήματα, δέν προσαρμόζει ανάλογα μέ τά συμπεράσματα του τά γεγονότα τοΰ παρελθόντος καί τοΰ παροντος. Α ντίθετα, δ ίδιος δ Ιστορικός υλισμός είναι ή έπιστημονική γενίκευση τής Ιστορίας. Σ τίς επιστημονικά αξιόπιστες γνώσεις γιά τό παρελθόν βασίζεται καί τό συμπέρασμα δτι ή Ιστορία τής ανθρωπότητας είναι μιά διαδοχική αλλαγή κοινωνικών - οίκονομικών συστημάτων. Ή Ανθρωπότητα πέρασε συνολικά άπό τέσσερα συστήματα: τό πρωτόγονο κοινοτικό, τό δουλοκτητικό, τό φεουδαρχικό καί τό καπιταλιστικό, καί τώρα ζεΐ τήν έποχή τοΰ περάσματος στό έπόμενο, τό κομμουνιστικό σύστημα, που τήν πρώτη του φάση τήν όνομάζουν σοσιαλισμό. Παρακάτω θά προσπαθήσουμε νά χαρακτηρίσουμε μόνο τά πιό γενικά γνωρίσματα τών κοινωνικών - οίκονομικών συστημάτων καί 0 Αποφύγουμε τίς λεπτομέρειες, τίς δευτερεύουσες ιδιομορφίες καί τά είδικά γνωρίσματα, πού τόσ πλούσια υπάρχουν στήν Ιστορία κάθε χώρας καί κάθε έποχής. Τό πρω τόγονο κοινοτικό σύστημα. Τό πρωτόγονο κοινοτικό σύστημα ήταν Ιστορικά ή πρώτη μορφή κοινωνίας, πού έμφανίστηκε δταν ό άνθρωπος απόκτησε, στή μακρόχρονη πορεία τής έργασίας, τίς ιδιότητες πού τόν κάνουν νά ξεχωρίζει Από δλα τά άλλα ζωντανά δντα, δταν Αποσπάστηκε Από τό ζωικό κόσμο. 24 * Β. I. Λένιν, «"Α--ΐχντα», τόμ. 19, cal. 6.

28 Τή έργαλεΐα έργασίας, πού διέθετε ή ανθρωπότητα στά αρχικά στάδια τοϋ προπόγονου κοινοτικού συστήματος, ήταν έξαιρετικά πρωτόγονα: ρόπαλο, πέτρινο τσεκούρι, μαχαίρι άπό πυριτόλιθο, δόρυ μέ πέτρινη αιχμή. Αργότερα άνακαλύφτηκαν τό τόξο καί τά βέλη. Μοναδική κινητήρια δύναμη, πού χρησιμοποιούσαν έκείνη τήν έποχή, ήταν ή μυϊκή δύναμη τού ανθρώπου. Σ τό έπίπεδο ανάπτυξης τών παραγωγικών δυνάμεων αντιστοιχούσαν καί οί παραγωγικές σχέσεις ανάμεσα στούς άν- Ορώπους. Μέ τά τότε έργαλεΐα έργασίας ήταν αδύνατο νά παλεύει κανείς μόνος μέ τίς δυνάμεις τής φύσης, νά έξασφαλίζει τά μέσα τής ύπαρξής του. Μόνο ή κοινή έργασία (τό κοινό κυνήγι, ψάρεμα κτλ.) δλων τών μελών τής πρωτόγονης κοινότητας, ή άλληλεγγύη καί ή άλληλοβοήθειά τους μπορούσε νά τούς βοηθήσει νά άποκτούν τά αναγκαία μέσα ύπαρξης. Ή κοινή έργασία είχε σάν αποτέλεσμα τήν κοινή Ιδιοκτησία στά μέσα παραγωγής, πού άποτελούσε τή βάση τών παραγωγικών σχέσεων τών ανθρώπων έκείνη τήν έποχή. "Ολα τά μέλη τής κοινότητας είχαν τήν Ιδια σχέση πρός τά μέσα παραγωγής, κανείς δέν μπορούσε νά στερήσει τά δλλα μέλη τής κοινότητας άπό τά μέσα παραγωγής, νά τά κάνει ατομική του Ιδιοκτησία. Αφού δέν υπήρχε ατομική Ιδιοκτησία, δέν μπορούσε νά υπάρχει καί έκμετάλλευση ανθρώπου άπό άνθρωπο. Τά πρωτόγονα έργαλεΐα έργασίας, ακόμα καί μέ τήν άπό κοινού χρησιμοποίηση, έδιναν στούς ανθρώπους τόσο μηδαμινά μέσα ύ παρξης, ώστε ό κάθε άνθρωπος μόλις καί μετά βίας μπορούσε νά τρέφει τόν έαυτό του. Περίσσευμα, πού θά μπορούσε νά άφαιρεοεΐ άπό τόν παραγωγό γιά χρήση άλλων μελών τής κοινωνίας, δέν υπήρχε. Καί άφού δέν υπήρχε έκμετάλλευση τής ξένης έργασίας, δέν υπήρχε καί ή άνάγκη ένός ειδικού μηχανισμού καταναγκασμού. Τά απλά ζητήματα διεύθυνσης τών κοινών υποθέσεων είτε άποφασίζονταν συλλογικά, είτε τά ανέθεταν στά πιό σεβάσμια καΐ εμπειρα μέλη τής κοινότητας. 01 Ιδιομορφίες τού πρωτόγονου κοινοτικού συστήματος καθορίζονταν λοιπόν άπό τό χαμηλό έπίπεδο ανάπτυξης τής παραγωγής, άπό τήν άδυναμία τού άνθρώπου μπροστά στήν τρομερή φύση. Ή έξάρτηση τών άνθρώπων άπό τήν άγνωστη καί άκατανόητη έχθρική γι* αυτούς φύση καθρεφτιζόταν

29 στίς παιδιάστικες, απλοϊκές θρησκευτικές άντιλήψεις τους. Ό δνθρωπος ήταν υποταγμένος στήν έξουσία τής κοινότητας, τού γένους, τής φυλής, καί τηρούσε τυφλά τίς παραδόσεις, τά έθιμα. Ή συνεργασία καί ή αλληλοβοήθεια ήταν διαδομένα τότε μόνο μέσα στά μέλη τής φυλής. Ανάμεσα στίς διάφορες φυλές ξεσπούσαν πότε - πότε αιματηρές συγκρούσεις. Τό πρωτόγονο κοινοτικό σύστημα, μ δλο πού ήταν άπαλλαγμένο άπό τίς φρικαλεότητες καί τά απαίσια γνωρίσματα πού Εφερε άργότερα στήν κοινωνία καί στούς άνθρώπους ή κυριαρχία τών έκμεταλλευτικών συστημάτων, δέν ήταν καθόλου δ «χρυσός αιώνας» τής άνορωπότητας. Μέ τόν καιρό, τό πρωτόγονο κοινοτικό σύστημα φτάνει στήν έποχή τής αποσύνθεσής του. 01 καθοριστικές αιτίες γιά τήν καταστροφή τής πρωτόγονης κοινωνίας βρίσκονται στήν άνάπτυξη τών παραγωγικών δυνάμεων. Ο ί άνθρωποι σιγά - σιγά μαθαίνουν τό μυστικό νά λυώνουν τά μέταλλα. Τά πέτρινα καί ξύλινα έργαλεΐα έκτοπίζονται άπό τά μετάλλινα. Διαδίδεται τό αλέτρι μέ μεταλλικό υνί, τά μετάλλινα τσεκούρια, οί μπρούτζινες καί σιδερένιες αιχμές γιά τά βέλη καί τά δόρατα κτλ. Αναπτύσσεται πολύ ή γεωργία. Ή έξημέρωση τών ζώων καί ή χρησιμοποίησή τους σάν δύναμη Ελξης γιά τήν καλλιέργεια τής γής αύξησε πολύ τήν παραγωγικότητα τής έργασίας. Ή άνάπτυξη τών παραγωγικών δυνάμεων τών έργαλείων έργασίας, τών παραγωγικών συνηθειών καί τής πείρας τών έργαζομένων όδηγεΐ σέ σοβαρές κοινωνικές μεταβολές. Εμφανίζεται ό κοινωνικός καταμερισμός τής έργασίας: ή κτηνοτροφία άποσπαται άπό τή γεωργία, καί άργότερα ή χειροτεχνία γίνεται ιδιαίτερη μορφή έργασιακής δραστηριότητας. Αρχίζει νά αναπτύσσεται ή άνταλλαγή τών προϊόντων τής έργασίας, άρχικά άνάμεσα στίς φυλές καί άργότερα καί μέσα στήν ίδια τήν κοινότητα. Σ ι γά - σιγά έξαφανίζεται ή άνάγκη γιά κοινή έργασία δλης τής κοινότητας. Ή φυλή καί τό γένος χωρίζονται σέ οίκογένειες πού κάθε μιά γίνεται αυτοτελής οικονομική μονάδα. Ή έργασία διαφοροποιείται, δημιουργείται ή άτομική Ιδιοκτησία, έμφανίζεται καί ή δυνατότητα έκμετάλλευσης ή παραγωγή άναπτύχτηκε τόσο ώοτε ή ανθρώπινη έργατική δύναμη άρχισε νά παράγει περισσότερο άπό δ,τι χρειαζόταν γιά τήν άπλή διατήρηση στή ζωή τού ίδιου τοΰ έργαζόμενου. 26

30 Ή ανάγκη γιά τελειοποίηση τών έργαλείων έργασίας καί γιά ανάπτυξη έργασιακών συνηθειών γεννήθηκε στούς Ανθρώπους άπό τήν έπιθυμία νά κάνουν πιό έλαφριά τήν έργασία τους, νά δημιουργούν αποθέματα γιά νά αντιμετωπίζουν μιά ένδεχόμενη θεομηνία. Αλλάζοντας δμως τά έργαλεΐα έργασίας, οΐ άνθρωποι παρά τή θέλησή τους, άσύνειδα, χωρίς νά μαντεύουν τίς κοινωνικές συνέπειες αυτής τής αλλαγής, προετοίμαζαν μιά ριζική κοινωνική άνατροπή τήν άντικατάσταση τοΰ πρωτόγονου κοινοτικού συστήματος μέ τό δουλοκτητικό. 01 αναπτυγμένες παραγωγικές δυνάμεις τής κοινωνίας άπαιτοΰσαν νέες παραγωγικές σχέσεις άνάμεσα στούς ανθρώπους. Τό δουλοκτητικό ονατημα. Βάση τών παραγωγικών σχέσεων αυτού τοΰ συστήματος ήταν ή άτομική Ιδιοκτησία τών δουλοκτητών δχι μόνο στά μέσα παραγωγής, άλλά καί στούς ίδιους τούς έργαζόμενους, τούς δούλους. Ή ιδιοκτησία τοΰ δουλοκτήτη πάνω στούς δούλους καί σέ δ,τι παρήγαγαν οί δούλοι καθορίστηκε άπό τό έπίπεδο άνάπτυξης τών παραγωγικών δυνάμεων έκείνης της έποχής. Αύτό τό έπίπεδο ήταν άρκετά υψηλό ώστε νά έμφανιστεΐ ή δυνατότητα έκμετάλλευσης τών έργαζομένων. Ταυτόχρονα δμως ήταν άκόμα τόσο χαμηλό, ώστε ή έκμετάλλευση τών έργαζομένων, ή Ιδιοποίηση ένός μέρους άπό τό προϊόν τής παραγωγής τους μπορούσε νά γίνει μόνο μέ τήν έλάττωση τών αναγκών τους στό έλάχιστο, μέ τό νά άφήνονται σ αυτούς μόνο δσα Οά τούς έδιναν τή δυνατότητα νά μήν πεθάνουν άπό τήν πείνα. Αύτό εγινε δυνατό μόνο μέ τή στέρηση τών έκμεταλλευομένων άπό δλα τά δικαιώματά τους, μέ τήν ύποβίδασή τους στήν κατάσταση τών «όμιλούντων έργαλείων», μέ τή χρησιμοποίηση έναντίον τους τών πιό άγριων μέτρων καταναγκασμού. Ή άλλαγή τών παραγωγικών σχέσεων προκάλεσε άνατροπή καί στούς άλλους τομείς τής κοινωνικής ζωής. 01 σχέσεις συνεργασίας καί άλληλεγγύης, πού χαρακτήριζαν τήν πρωτόγονη κοινότητα, παραχώρησαν τή θέση τους στίς σχέσεις κυριαρχίας ένός τμήματος τής κοινωνίας πάνω στό αλλο, στίς σχέσεις έκμετάλλευσης, καταπίεσης, άνειρή-

31 νευτης έχθρότητας. Ή κοινωνία χωρίστηκε σέ Ανταγωνιστικές τάξεις, στήν τάξη τών δουλοκτητών καί στήν τάξη τδν δούλων. Ή έποχή τής δουλείας Εφερε στους έργαζόμενους τρομερά βάσανα καί δεινά. «Τά πιό κατώτερα συμφέροντα ή χυδαία Απληστία, τό άγριο πάθος τής Απόλαυσης, ή βρωμερή βουλιμία, ή έγωιστική ληστεία τής κοινής περιουσίας είναι οΐ Ανάδοχοι τής νέας, πολιτισμένης, ταξικής κοινωνίας. Τά πιό αίσχρά μέσα ή κλοπή, ή βία, δ δόλος, ή προδοσ ία υπονομεύουν τό παλιό ταξικό σύστημα τών γενών καί τό όδηγοϋν στήν πτώση»*. Έ τ σ ι χαρακτηρίζει δ Έ νγκελς τήν έποχή τοΰ περάσματος Από τό πρωτόγονο κοινοτικό σύστημα στό δουλοκτητικό. Ή αγρια έκμετάλλευση τών δούλων προκάλεσε άπό τήν πλευρά τους σκληρή Αντίσταση. Γιά νά συντρίβει αυτή ή Αντίσταση επρεπε νά δημιουργηθεΐ στή θέση τών προηγούμενων δργάνων διεύθυνσης τοΰ γένους καί τών φυλών Ενας είδικύς μηχανισμός καταναγκασμού, τό κράτος. Τό κράτος είχε σκοπό νά περιφρουρεΐ τήν Ιδιοκτησία τών δουλοκτητών καί νά τούς έξασφαλίζει μόνιμη πηγή Απόκτησης δούλων Από τούς αιχμαλώτους πολέμου καί Από τούς χρεοφειλέτες πού δέν είχαν νά πληρώσουν τά χρέη τους καί μετατρέπονταν σέ δούλους. Μαζί μέ τό κράτος γεννήθηκε καί τό δίκαιο σύστημα νομικών κανόνων καί διατάξεων πού έκφράζουν τή θέληση τής κυρίαρχης τάξης καί κατοχυρώνονται άπό τήν καταναγκαστική δύναμη τοΰ κράτους. Εμφανίζονται νέα έθιμα καί ή ειδική ιδεολογία τής δουλοκτητικής κοινωνίας. Ανάμεσα στούς καταπιεστές διαδίδεται σιγά - σιγά ή περιφρόνηση καί ή Αποστροφή πρός τή χειρωνακτική έργασία, πού Αρχίζει νά θεωρείται σάν Ασχολία Ανάξια γιά τόν έλεύθερο &νθρωπο. Ριζώνει ή Ιδέα τής Ανισότητας τών Ανθρώπων. Π αρ δλα αύτά τό δουλοκτητικό σύστημα ήταν σοβαρό βήμα πρός τά έμπρός στήν Ανάπτυξη τής Ανθρωπότητας. Αναπτύχτηκε Ακόμα περισσότερο δ κοινωνικός καταμερισμός τής έργασίας Ανάμεσα στή γεωργία καί στή χειροτεχνία * Κ. Mdbpi καί Φ. 'Β νγχελς, «Τ.κλογή δργων, τομ. II, 1956, αεί

32 τών πόλεων, καθώς καί ανάμεσα στούς διάφορους κλάδους τής χειροτεχνίας. Ό καταμερισμός δμως τής έργασίας σήμαινε ειδίκευση, τελειοποίηση τών έργαλείων, συσσώρευση έργασιακών συνηθειών στούς ανθρώπους. Στήν άγροτική οικονομία παράλληλα μέ τήν παραγω γή σιτηρών δημιουργούνται νέοι κλάδοι (ή λαχανοκαλλιέργεια, ή δεντροκαλλιέργεια κτλ.). Δημιουργούνται καί νέα έργαλεΐα, δπως τό άλέτρι μέ τροχούς, ή σβάρνα καί τό δρεπάνι. Εκτός άπό τή μυϊκή δύναμη τού άνθρώπου, άρχίζει νά χρησιμοποιείται πλατειά καί ή δύναμη τών ζώων. Ή χρησιμοποίηση τής έργασίας μαζών δούλων κάνει δυνατή τήν κατασκευή φραγμάτων καί άρδευτικών συστημάτων, δρόμων καί θαλασσίων πλοίων, άγωγών γιά νερό καί μεγάλων κτιρίων στίς πόλεις. Καί ή άπελευθέρωση, χάρη στήν έκμετάλλευση τών δούλων, ένός μέρους τών μελών τής κοινωνίας άπό τήν άμεση συμμετοχή στήν παραγω γή δημιουργεί τίς προϋποθέσεις γιά τήν άνάπτυξη τής Ιπιστήμης καί της τέχνης. Κάποια έποχή δμως οΐ δυνατότητες προόδου, πού δημιούργησε ό δουλοκτητικός τρόπος παραγωγής, έξαντλούνται, οί παραγωγικές του σχέσεις μετατρέπονται όλοένα περισσότερο σέ τροχοπέδη γιά τήν παραπέρα άνάπτυξη τών παραγωγικών δυνάμεων. 01 δουλοκτήτες, Ιχοντας στή διάθεσή τους τή φτηνή έργασία τών δούλων, δέν φροντίζουν γιά τήν παραπέρα τελειοποίηση τών έργαλείων παραγωγής. Σ τό δούλο, πού δέν είχε ένδιαφέρον γιά τό άποτέλεσμα τής έργασίας του, ήταν άδύνατο νά έμπιστευτεΐ κανείς πολύπλοκα καί άκριβά έργαλεΐα. 01 άνάγκες γιά τήν άνάπτυξη τών παραγωγικών δυνάμεων άπαιτούν δλοένα πιό έπιτακτικά τήν κατάργηση τών παλιών παραγωγικών σχέσεων. Αυτό μπορούσε νά τό κάνει μόνο ή κοινωνική έπανάσταοη. Κινητήρια δύναμή της γίνονται οί τάξεις καί τά στρώματα, πού υποφέρουν πιό πολύ άπό τό δουλοκτητικό καθεστώς καί γι αυτό ένδιαφέρονται άμεσα γιά τήν κατάργησή του. Τέτοια στρώματα είναι πρώτα - πρώτα οΐ δούλοι καί τό φτωχότερο τμήμα τού έλεύθερου πληθυσμού. "Οσο ωριμάζουν ot άντιθέσεις μέσα στόν παλιό τρόπο παραγωγής, ή ταξική πάλη γίνεται όλοένα όξύτερη. Ή πάλη αυτή παίρνει τίς πιό ποικίλες μορφές, άπό τή σκόπιμη φθορά τών έργαλίίων έργασίας <5ς τίς έξεγέρσεις, πού σ αυτές παίρνουν μέ-

33 <)ος δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι. Τελικά μέ τά συνδυασμένα χτυπήματα τών έξεγέρσεων τών έργαζομένων τάξεων καί τών έπιδρομών τών γειτονικών βαρβαρικών φυλών, πού σ αυτές δέν μπορούσε νά άντισταθεΐ τό έξασθενημένο άπό τίς έσωτερικές αντιθέσεις καί τόν άγώνα κράτος τών δουλοκτητών, τό δουλοκτητικό σύστημα καταρρέει. Σ τή θέση του ερχεται?να νέο σύστημα, ή φεουδαρχία Τό φεουδαρχιχό αναχημα. Βάση τών παραγωγικών σχέσεων αυτού τοΰ συστήματος ετναι ή ιδιοκτησία τών φεουδαρχών στά μέσα παραγωγής καί πρίν άπ δλα στή γή (ό ίδιος ό δρος «φεουδαρχία» προέρχεται άπό τή λατινική λέξη feodum ετσι όνομαζόταν τό τμήμα γης πού παραχωρούσαν οΐ βασιλιάδες στούς ανθρώπους τοΰ περιβάλλοντός τους, έπιβάλλοντάς τους τήν υποχρέωση νά προσφέρουν γι αύτό δρισμένες στρατιωτικές υπηρεσίες). Ο ί αγρότες βρίσκονταν σέ κατάσταση προσωπικής έξάρτησης άπό τούς φεουδάρχες, δέν ήταν δμως άπόλυτα Ιδιοκτησία τους*. Ο ί φεουδάρχες είχαν δικαίωμα στήν έργασία τών άγροτών, πού ήταν υποχρεωμένοι νά πληρώνουν καί ορισμένους φόρους στούς άφέντες τους. Σ τή φεουδαρχική κοινωνία υπήρχε καί ή Ιδιοκτησία τών άγροτών καί τών χειροτεχνών στό άτομικό τους νοικοκυριό. Ό δουλοπάροικος άγρότης είχε τό δικό του κομματάκι γής, είχε άτομικό νοικοκυριό, πού τά προϊόντα του, άφοΰ πλήρωνε τούς φόρους στό φεουδάρχη, εμεναν στή διάθεσή του. Λυτή ή ιδιομορφία τών παραγωγικών σχέσεων άνοιγε νέες δυνατότητες γιά τήν άνάπτυξη τών παραγωγικών δυνάμεοιν. Ό άμεσος παραγωγός άποκτάει κάποιο υλικό ένδιαφέρον γιά τά άποτελέσματα τής έργασίας του. Γι αυτό δέ σπάζει, δέν καταστρέφει πιά τά έργαλεΐα, άλλά αντίθετα τά φυλάει προσεκτικά καί τά τελειοποιεί. Ή αγροτική οικονομία * Σέ μερ'.χίς χώρες, π.χ. στή Ρωσία, ή «ροοωπι/κή έΐ-χρτηση ifflfj άγρστβν άπό τούς φεουδάρχες είχε πάρει έξαφεν.χά βάναυση μορφή, πού ουγγένευβ μέ τή δουλεία: δ γαιοκτήμονας μποροοοε νά πουλάει, νά άγοράζβι τοώς άγρότυες χτχ. 30

34 Αναπτύσσεται: έφαρμόζεται τό σύστημα τής τρίχρονης αμειψισποράς στή γεωργία, χρησιμοποιείται δλοένα πλατύτερα ή λίπανση τών χωραφιών. Ακόμα πιό σημαντικές έπιτυχίες έξασφαλίζει ή χειροτεχνία, πού παράγει γεωργικά έργαλεϊα, είδη καθημερινής χρήσης γιά τούς φεουδάρχες καί τούς έμπορους, πολύμορφ α σκεύη, καθώς καί δπλα καί στρατιωτικό έξοπλισμό. Ή Ανάπτυξη τής χειροτεχνίας καί τοΰ έμπορίου ευνόησε τήν άνοδο τών πόλεων. Μέ τόν καιρό οί πόλεις εγιναν μεγάλα οικονομικά, πολιτικά καί πολιτιστικά κέντρα, Ιγιναν τό λίκνο τοΰ νέου, καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Στήν έποχή τής φεουδαρχίας εγιναν πολλές σημαντικές ανακαλύψεις, πού έπηρέασαν πάρα πολύ τήν παραπέρα Ιστορία τής Ανθρωπότητας. Οί άνθρωποι έμαθαν νά βγάζουν σίδερο από τό χυτοσίδερο, νά κατασκευάζουν κατάλληλα γιά μακρινά ταξίδια ίστιοφόρα, νά φτιάχνουν άπλούστατες όπτικές συσκευές (ματογυάλια, κυάλια), Ανακάλυψαν τήν πυξίδα, τό μπαρούτι, τό χαρτί, τήν τυπογραφία, τά μηχανικά ρολόγια. Ή μυϊκή ένέργεια τοΰ Ανθρώπου καί τών ζώων συμπληρώνεται δλο καί πιό πλατειά μέ τήν ένέργεια τοΰ Αέρα (Ανεμόμυλος, ίστιοφόρα) καί τών υδατοπτώσεων (νερόμυλος, ΰδροτροχός δ άπλούστερος κινητήρας πού είχε διαδοθεί πλατειά στό μεσαίωνα). Ή Αντικατάσταση τών δουλοκτητικών παραγωγικών σχέσεων μέ τίς φεουδαρχικές προξένησε μεταβολές σέ δλη τή ζωή τής κοινωνίας. Αλλαξε πρίν Απ δλα ή ταξική διάρθρωση. Κυρίαρχη τάξη Ιγιναν οί φεουδάρχες, οί Ιδιοκτήτες της γής. ναλλη βασική τάξη τής φεουδαρχικής κοινωνίας ήταν οί δουλοπάροικοι Αγρότες. Ο ί σχέσεις Ανάμεσα σ αυτές τίς τάξεις έχουν Ανταγωνιστικό χαρακτήρα, στηρίζονται στήν Ανειρήνευτη Αντίθεση τών ταξικών συμφερόντων τους. Ο ί μορφές τής έκμετάλλευσης, μ δλο πού κάπως έλάφρυναν σέ σύγκριση μέ τή δουλεία, διακρίνονται γιά τή μεγάλη τους σκληρότητα. Ή έκμετάλλευση τών Αγροτών στηρίζεται, δπως καί πρώτα, στόν έξωοικονομικό καταναγκασμό. Μόνο στό Ατομικό του νοικοκυριό ό δουλοπάροικος δουλεύει Από οίκονομικά κίνητρα, γιά τό υλικό του συμφέρον. Μεγάλο μέρος δμως τοΰ χρόνου του τό διαθέτει γιά δουλειά στό φεουδάρχη, χωρίς νά παίρνει κα 31

35 μιά αμοιβή. Βασικός καταναγκασμός γιά την έργασία είναι 6 φόβος μπροστά στήν τιμωρία, τή σωματική ποινή, καθώς καί ή απειλή τής στέρησης δλης τής προσωπικής περιουσίας του, πού μπορούσε νά τήν αρπάξει δ γαιοκτήμονας. Ή ταξική πάλη στή φεουδαρχική κοινωνία ανεβαίνει σέ πιό ίη[ηλό έπίπεδο σέ σχέση μέ τή δουλοκτητική κοινωνία. Ο ί έξεγέρσεις τών αγροτών έπεκτείνονται τώρα σέ τεράστιες περιοχές. Ή δύναμη τής Αντίστασής τους στούς φεουδάρχες φαίνεται καθαρά άπό τούς πολέμους τών χωρικών πού συγκλονίζουν τή μιά χώρα μετά τήν αλλη: Ή έξέγερση τοϋ Ούώτ Τάϋλερ στήν Αγγλία (14ος αιώνας) καί τών Ζακερί τή Γαλλία (14ος- 15ος αιώνας), οί πόλεμοι τών Ουσσιτών στήν Τσεχία (15ος αιώνας), ό πόλεμος τών χωρικών στή Γερμανία (10ος αίώνας), ή έξέγερση τών Ταϊπίνγκ στήν Κίνα (19ος αίώνας), οί έξεγέρσεις τών Σίκχων στήν Ινδία (17ος-1 8 ο ς αίώνας), οί έξεγέρσεις τοϋ Μπολότνικοφ, τοΰ Ράζιν (17ος αιώνας) καί τοϋ Πουγκατσόφ (18ος αίώνας) στή Ρωσία κτλ. Τό πολιτικό καί ιδεολογικό έποικοδόμημα τής φεουδαρχικής κοινωνίας αντανακλά τίς ιδιομορφίες τών μορφών τής έκμετάλλευσης καί τής ταξικής πάλης. Τό φεουδαρχικό κράτος, γιά νά έκμεταλλεύεται καί νά κρατάει στό ζυγό τούς δουλοπάροικους, αναγκάζεται Αδιάκοπα νά καταφεύγει στήν ένοπλη δ\>ναμη, πού διαθέτει δχι μόνο ή κεντρική έξουσία, Αλλά καί κάθε φεουδάρχης. Στήν έπικράτειά του ό φεουδάρχης είναι παντοδύναμος κυρίαρχος, 6 ίδιος προσωπικά δικάζει καί τιμωρεί. Τό δίκαιο κατοχυρώνει τήν κοινωνική καί οίκονομική Ανισότητα τής φεουδαρχικής κοινωνίας, οί τάξεις καί τά διάφορα στρώματά τους ξεχωρίζουν καθαρά (ή φεουδαρχική κοινωνία διαιρείται σέ κοινωνικά στρώματα, δπως είναι ή Αριστοκρατία, 6 κλήρος, ή Αγροτιά, οί Εμποροι κ. Λ.). Οί σχέσεις ανάμεσα στά διάφορα στρώματα καί μέσα σ αυτά βασίζονται στό σύστημα τής αυστηρής υποταγής, τής προσωπικής έξάρτησης. Τό Αμετακίνητο τών κοινωνικών φραγμών δυσκολεύει τό πέρασμα Από τή μιά βαθμίδα της φεουδαρχικής Ιεραρχικής κλίμακας στήν δλλη. Στήν πνευματική ζωή τής φεουδαρχικής κοινωνίας κυρίαρχη θέση κατέχει ή!κκλησία, ή θρησκεία. 32

36 Μέ τόν καιρό ή άνάπτυξη τών παραγωγικών δυνάμεων ερχεται σέ σύγκρουση μέ τίς κυρίαρχες στή φεουδαρχική κοινωνία παραγωγικές σχέσεις καί μέ τό καθοριζόμενο άπό «ϋτές πολιτικό καί Ιδεολογικό έποικοδόμημα. 01 άγρότες α γωνίζονται δλοένα πιό έπίμονα κατά τοΰ φεουδαρχικοΰ ζυγού, γιά τό δικαίωμα τής έλεύθερης διάθεσης τών προϊόντων τής έργασίας τους, γιά ν απαλλαγούν άπό τούς φεουδαρχικούς φόρους, γιά νά έξασφαλίσουν τά μέσα γιά βελτίωση τοΰ νοικοκυριοΰ τους κτλ. Π λάι στά μικρά χειροτεχνικά έργαστήρια έμφανίζονται μεγάλες έπιχειρήσεις μανιφακτούρας, πού στηρίζονται στή χειροτεχνική τεχνική, χρησιμοποιούν δμως πλατειά τόν καταμερισμό τής έργασίας, καθώς καί τήν έργασία έλεύθερων άπό προσωπική έξάρτηση έργαζομένων. Αναπτύσσονται μέ θυελλώδη ρυθμό οΐ πόλεις προμαχώνας τής νεαρής άστικής τάξης. 01 Εμποροι μέ τή βοήθεια τών βασιλικών στρατευμάτων άρπάζουν νέες άγορές στίς υπερπόντιες χώρες. Ή άνάπτυξη τής ανταλλαγής δδήγησε μέ τή σειρά της στή γρήγορη άνάπτυξη τής παραγωγής. Σ αυτό βοήθησαν καί οί έπιστημονικές ανακαλύψεις, ηού εγιναν στό 16ο- 17ο αιωνα. Στούς κόλπους τού φεουδαρχικοΰ συστήματος διαμορφώνεται βαθμιαία ό νέος, καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής. Ή παραπέρα άνάπτυξή του απαιτεί τήν κατάργηση τοΰ φεουδαρχικοΰ καθεστώτος. Ή αστική τάξη, ή τάξη πού ήταν φορέας τοΰ νέου τρόπου παραγωγής, είχε ανάγκη άπό «έλενθερη» άγορά έργασίας, δηλ. άπό άπαλλαγμένους τόσο άπό προσωπική έξάρτηση, δσο καί άπό κάθε ιδιοκτησία έργαξόμενους, πού ή πείνα τούς έσπρωχνε στά έργοστάσια καί στίς φάμπρικες. Ή αστική τάξη χρειαζόταν μιά πανεθνική άγορά καί ήθελε νά καταργηθούν οΐ τελωνειακοί καί κάθε είδους άλλοι φραγμοί, πού έβαζαν οι φεουδάρχες. Ή άστική τάξη ζητούσε τήν κατάργηση τών φόρων πού πληρώνονταν γιά τή συντήρηση τής αυλής καί τών πολυάριθμων αύλικών, καθώς καί τήν κατάργηση τών ταξικών προνομίων. Αγωνιζόταν γιά νά άποκτήσει τή δυνατότητα νά κατευθύνει έλεύθερα δλους τούς τομείς τής ζωής τής κοινωνίας. Γύρω άπό τήν άστική τάξη συσπειρώθηκαν δλες οί τάξεις καί τά στρώματα πού ήταν δυσαρεστημένα άπό τό φεουδαρχικό καθεστώς άπό τούς δουλοπάροικους άγρότες καί 3 33

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ. Εξελίξεις στον Ευρωπαϊκό πολιτισμό κατά τον 20 ο αιώνα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ. Εξελίξεις στον Ευρωπαϊκό πολιτισμό κατά τον 20 ο αιώνα ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Εξελίξεις στον Ευρωπαϊκό πολιτισμό κατά τον 20 ο αιώνα ΕΠΟ 41 ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 1 ης ΓΡΑΠΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 2007-2008 ΘΕΜΑ: «Παρουσιάστε τα βασικά σημεία των ιστορικών τρόπων παραγωγής

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Β ΤΑΞΗ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΣ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ 2 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο - ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ 2.1 Το δουλοκτητικό σύστημα 2.1 ΤΟ ΔΟΥΛΟΚΤΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΦΟΡΑ ΤΜΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΓΑΤΙΚΗΣ ΤΑΞΗΣ

ΔΙΑΦΟΡΑ ΤΜΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΓΑΤΙΚΗΣ ΤΑΞΗΣ ΔΙΑΦΟΡΑ ΤΜΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΓΑΤΙΚΗΣ ΤΑΞΗΣ Δεν παραγνωρίζουμε τη διαστρωμάτωση μέσα και γύρω από την τάξη των μισθωτών εργαζομένων, τις δυσκολίες που δημιουργεί στη συνειδητοποίηση των εργατών και τα εμπόδια

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Γιώργος Οικονομάκης geconom@central.ntua.gr Μάνια Μαρκάκη maniam@central.ntua.gr Συνεργασία: Φίλιππος Μπούρας Κομβικό-συστατικό στοιχείο

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

Η σύγχρονη εργατική τάξη και το κίνημά της (2) Συντάχθηκε απο τον/την ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ Παρασκευή, 11 Σεπτέμβριος :57

Η σύγχρονη εργατική τάξη και το κίνημά της (2) Συντάχθηκε απο τον/την ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ Παρασκευή, 11 Σεπτέμβριος :57 Για την πληρέστερη κατανόηση της μεθοδολογίας, με την οποία γίνεται από το μαρξισμό ο διαχωρισμός της αστικής κοινωνίας στο σύνολό της σε τάξεις, είναι απαραίτητο να αναφέρουμε τον κλασικό ορισμό που έδωσε

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 13 - Κοινωνικές και πολιτικές διαστάσεις της βιομηχανικής επανάστασης

Ενότητα 13 - Κοινωνικές και πολιτικές διαστάσεις της βιομηχανικής επανάστασης Ενότητα 13 - Κοινωνικές και πολιτικές διαστάσεις της βιομηχανικής επανάστασης Ιστορία Γ Γυμνασίου Απεικόνιση των γεγονότων στην Haymarket Square Σικάγο - Μάιος 1886 Κοινωνικές και πολιτικές διαστάσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Β ΤΑΞΗ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΣ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ 2 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4Ο ΒΑΣΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ 4.1 Η πολιτική 4.1 Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ 1/21 Η λέξη πολιτική

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Β ΤΑΞΗ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΣ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ 2 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο - ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ 2.4 Το σοσιαλιστικό σύστημα ή η σχεδιασμένη οικονομία

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Συγκρουσιακές Θεωρήσεις Διδάσκων: Δρ. Βασίλης Ντακούμης 1 Διάγραμμα της παρουσίασης Μάθημα 5ο (σελ. 128 136) Οι θέσεις του Althusser Οι θέσεις του Gramsci 2 Karl Marx (1818-1883)

Διαβάστε περισσότερα

Αυτά τα δικαιώματα είναι η ισότητα, η ελευθερία, η ασφάλεια και η ιδιοκτησία.

Αυτά τα δικαιώματα είναι η ισότητα, η ελευθερία, η ασφάλεια και η ιδιοκτησία. ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ ΤΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ 1 της 24ης Ιουνίου 1793 Ο γαλλικός λαός, πεπεισμένος ότι η λήθη και η περιφρόνηση των φυσικών δικαιωμάτων του ανθρώπου είναι οι μόνες αιτίες για τα

Διαβάστε περισσότερα

Σκοποί της παιδαγωγικής διαδικασίας

Σκοποί της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί της παιδαγωγικής διαδικασίας Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Η παιδαγωγική διαδικασία

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΥΡΩΠΗ ΤΟ 17 ο ΚΑΙ 18 ο ΑΙΩΝΑ

Η ΕΥΡΩΠΗ ΤΟ 17 ο ΚΑΙ 18 ο ΑΙΩΝΑ Η ΕΥΡΩΠΗ ΤΟ 17 ο ΚΑΙ 18 ο ΑΙΩΝΑ Α. ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ αύξηση πληθυσμού αγροτική επανάσταση (μεγάλα αγροκτήματα νέες μέθοδοι εισαγωγή μηχανημάτων) ανάπτυξη εμπορίου α. Ευρώπη Αφρική Αμερική (τριγωνικό

Διαβάστε περισσότερα

ηµόσια ιδιοκτησία και Κοινοκτηµοσύνη

ηµόσια ιδιοκτησία και Κοινοκτηµοσύνη Άντον Πάννεκουκ ηµόσια ιδιοκτησία και Κοινοκτηµοσύνη Πηγή:http://sites.google.com/site/syrizaorizontia/in-thenews/ademosieutastaellenikaarthratouantonpanekouk ( ηµοσιεύτηκε στο περιοδικό Western Socialist,

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Β ΤΑΞΗ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΣ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ 2 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2Ο 2.3 Η γένεση της οικονομικής σκέψης (Ξενοφών, Αριστοτέλης) 2.3 Η ΓΕΝΕΣΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

1. Σκοπός της οικονομικής ανάπτυξης είναι η αύξηση του εισοδήματος των εργαζομένων.

1. Σκοπός της οικονομικής ανάπτυξης είναι η αύξηση του εισοδήματος των εργαζομένων. ΑΘ. ΧΑΡΙΤΩΝΙΔΗΣ : ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΕΠΑΛ 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1Ο : ΒΑΣΙΚΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ 1.1. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟΥ ΛΑΘΟΥΣ Στις παρακάτω ερωτήσεις να σημειώσετε το χαρακτηρισμό Σ (σωστό) ή Λ (λάθος). 1.

Διαβάστε περισσότερα

Καρλ Πολάνυι. Επιμέλεια Παρουσίασης: Άννα Κουμανταράκη

Καρλ Πολάνυι. Επιμέλεια Παρουσίασης: Άννα Κουμανταράκη Καρλ Πολάνυι Επιμέλεια Παρουσίασης: Άννα Κουμανταράκη Καρλ Πολάνυι (1886-1964) Καρλ Πολάνυι Ούγγρος διανοητής νομάδας εβραϊκής καταγωγής με έντονη πνευματική και πολιτική δράση, θεμελιωτής του κλάδου της

Διαβάστε περισσότερα

Τα βασικά δικαιώματα μπορούμε να τα χωρίσουμε σε 4 ομάδες:

Τα βασικά δικαιώματα μπορούμε να τα χωρίσουμε σε 4 ομάδες: Ας δούμε μια τυπική μέρα στη ζωή ενός παιδιού... Ξυπνά το πρωί, τρώει το πρόγευμα του, πάει σχολείο (αν και ίσως με κάποια παράπονα..!), έρχεται πίσω στο σπίτι, απολαμβάνει το μεσημεριανό του, κάνει την

Διαβάστε περισσότερα

Παναγιώτης Γιαννόπουλος Σελίδα 1

Παναγιώτης Γιαννόπουλος Σελίδα 1 1 a) H πραγματική ζωή κρύβει χαρά, αγάπη, στόχους, όνειρα, έρωτα, αλλά και πόνο, απογοήτευση, πίκρες, αγώνα. αν λείπουν όλα αυτά τα συναισθήματα και οι ανατροπές, αν χαθεί η καρδιά και η ψυχή, η ελευθερία,

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Τρίτη (Κοµµουνιστική) ιεθνής εύτερο Συνέδριο 1920. ΘΕΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΕΥΤΙΣΜΟ Κοµµουνιστική Αποχική Φράξια του Ιταλικού Σοσιαλιστικού Κόµµατος

Τρίτη (Κοµµουνιστική) ιεθνής εύτερο Συνέδριο 1920. ΘΕΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΕΥΤΙΣΜΟ Κοµµουνιστική Αποχική Φράξια του Ιταλικού Σοσιαλιστικού Κόµµατος Τρίτη (Κοµµουνιστική) ιεθνής εύτερο Συνέδριο 1920 ΘΕΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΕΥΤΙΣΜΟ Κοµµουνιστική Αποχική Φράξια του Ιταλικού Σοσιαλιστικού Κόµµατος 1. Ο κοινοβουλευτισµός είναι η µορφή πολιτικής εκπροσώπησης

Διαβάστε περισσότερα

Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ»

Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Επιχειρηματίας είναι ο άνθρωπος που κινητοποιεί τους απαραίτητους πόρους και τους εκμεταλλεύεται παραγωγικά για την υλοποίηση μιας επιχειρηματικής ευκαιρίας με σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

Η Κοινωνική ιάρθρωση: ιαστρωµάτωση, Κινητικότητα, Μετάταξη

Η Κοινωνική ιάρθρωση: ιαστρωµάτωση, Κινητικότητα, Μετάταξη ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΚΑΤΟ Η Κοινωνική ιάρθρωση: ιαστρωµάτωση, Κινητικότητα, Μετάταξη 1. Κοινωνική ιάρθρωση, διαστρωµάτωση, ταξική σύνθεση Ερώτηση ανάπτυξης Nα προσδιορίσετε τους λόγους για τους οποίους οι συγγραφείς

Διαβάστε περισσότερα

Project A2- A3. Θέμα: Σχολείο και κοινωνική ζωή Το δικό μας σχολείο. Το σχολείο των ονείρων μας Το σχολείο μας στην Ευρώπη

Project A2- A3. Θέμα: Σχολείο και κοινωνική ζωή Το δικό μας σχολείο. Το σχολείο των ονείρων μας Το σχολείο μας στην Ευρώπη Project A2- A3 Α Φαλήρου 1ο ΓυμνάσιοΤάξη Παλαιού Θέμα: Σχολείο και κοινωνική ζωή Το δικό μας σχολείο Το σχολείο των ονείρων μας Το σχολείο μας στην Ευρώπη ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ PROJECT Τα ενδιαφέροντα μας Ξεκινήσαμε

Διαβάστε περισσότερα

Εχοντας εμφανιστεί στη Γη πριν από τέσσερα

Εχοντας εμφανιστεί στη Γη πριν από τέσσερα Στην αυγή της ιστορίας Μισοί άνθρωποι, μισοί ζώα, οι θεοί των Αιγυπτίων είναι χιλιάδες. Ο Θεός του Ήλιου, ο Ρα, είναι επίσης και ο πατέρας του φαραώ που κυβερνάει. Εχοντας εμφανιστεί στη Γη πριν από τέσσερα

Διαβάστε περισσότερα

Η ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ ΟΨΗ ΜΕΣΑ ΣΤΗ ΦΥΣΗ

Η ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ ΟΨΗ ΜΕΣΑ ΣΤΗ ΦΥΣΗ Η ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ ΟΨΗ ΜΕΣΑ ΣΤΗ ΦΥΣΗ Τα τραγούδια των ανθρώπων μιλούσαν και μιλούν πάντα για τη μαγεία της γυναίκας. Μιλούν και τραγουδούν, άλλοτε με χαρά κι άλλοτε με θλίψη και με καημό, για τον ρόλο που η γυναίκα

Διαβάστε περισσότερα

Καθοδηγόντας την ανάπτυξη: αγορές εναντίον ελέγχων. Δύο διαφορετικά συστήματα καθοδήγησης της ανάπτυξης εκ μέρους της αγοράς:

Καθοδηγόντας την ανάπτυξη: αγορές εναντίον ελέγχων. Δύο διαφορετικά συστήματα καθοδήγησης της ανάπτυξης εκ μέρους της αγοράς: Καθοδηγόντας την ανάπτυξη: αγορές εναντίον ελέγχων Δύο διαφορετικά συστήματα καθοδήγησης της ανάπτυξης εκ μέρους της αγοράς: 1) Το πρώτο σύστημα είναι η καπιταλιστική οικονομία ή οικονομία της αγοράς:

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΑΠΟΔΕΛΤΙΩΣΗ

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΑΠΟΔΕΛΤΙΩΣΗ Ημερομηνία 10/3/2016 Μέσο Συντάκτης Link http://www.in.gr Τζωρτζίνα Ντούτση http://www.in.gr/entertainment/book/interviews/article/?aid=1500064083 Νικόλ Μαντζικοπούλου: Το μυστικό για την επιτυχία είναι

Διαβάστε περισσότερα

Περί της έννοιας της άρνησης στη διαλεκτική*

Περί της έννοιας της άρνησης στη διαλεκτική* 2 Περί της έννοιας της άρνησης στη διαλεκτική* Πιστεύω, σ αυτό είμαστε όλοι σύμφωνοι, ότι ο προσδιορισμός του περιεχομένου της παρούσης ιστορικής περιόδου και, ειδικά, η ανάπτυξη του ύστερου καπιταλισμού

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΟΤΗΤΑ 4η ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ

ΕΝΟΤΗΤΑ 4η ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ 1 ΕΝΟΤΗΤΑ 4η ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ 2 Επάγγελμα και κοινωνιολογική θεωρία Το επάγγελμα κατέχει κεντρική θέση στην κοινωνιολογική θεωρία από το 19 ο αιώνα, όταν συγκροτούνται

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Συνεργάζομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι Συνεργασία 2. Γιατί χρειάζεται

Διαβάστε περισσότερα

Η εποχή του Διαφωτισμού

Η εποχή του Διαφωτισμού Ομαδική εργασία μαθητών Γ1 (12-01-2015) ΕΝΟΤΗΤΑ 1 Η εποχή του Διαφωτισμού ΟΜΑΔΑ 1 Κωνσταντίνος Σταύρος Χρήστος - Γιάννης Εξελίξεις στην Ευρώπη κατά τον 17 ο και 18 ο αιώνα Οικονομικές μεταβολές Αγροτική

Διαβάστε περισσότερα

Η βιομηχανική επανάσταση ήταν ένα σύνθετο σύστημα κοινωνικών, οικονομικών, τεχνικών, πολιτισμικών και πνευματικών μεταβολών. Η βιομηχανική επανάσταση

Η βιομηχανική επανάσταση ήταν ένα σύνθετο σύστημα κοινωνικών, οικονομικών, τεχνικών, πολιτισμικών και πνευματικών μεταβολών. Η βιομηχανική επανάσταση Η βιομηχανική επανάσταση ήταν ένα σύνθετο σύστημα κοινωνικών, οικονομικών, τεχνικών, πολιτισμικών και πνευματικών μεταβολών. Η βιομηχανική επανάσταση ξεκίνησε στα τέλη του 18 ου αιώνα από την Μ.Βρετανία.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ Ο ρόλος της Δια βίου Μάθησης στην καταπολέμηση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Τοζήτηματωνκοινωνικώνανισοτήτωνστηνεκπαίδευσηαποτελείένα

Διαβάστε περισσότερα

Ρατσισμός είναι να θεωρούμε κάποια άλλη ομάδα ανθρώπων ως κατώτερη ή ακόμη και άξια περιφρόνησης, λόγω της φυλετικής ή εθνικής τους καταγωγής.

Ρατσισμός είναι να θεωρούμε κάποια άλλη ομάδα ανθρώπων ως κατώτερη ή ακόμη και άξια περιφρόνησης, λόγω της φυλετικής ή εθνικής τους καταγωγής. ΡΑΤΣΙΣΜΟΣ Φυλετικός Ρατσισμός Ρατσισμός είναι να θεωρούμε κάποια άλλη ομάδα ανθρώπων ως κατώτερη ή ακόμη και άξια περιφρόνησης, λόγω της φυλετικής ή εθνικής τους καταγωγής.αιτία του ρατσισμού είναι συνήθως

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2Ο. Ενότητα Αγροτική κοινωνία. Καζάκου Γεωργία, ΠΕ09 Οικονομολόγος

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2Ο. Ενότητα Αγροτική κοινωνία. Καζάκου Γεωργία, ΠΕ09 Οικονομολόγος 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2Ο Ενότητα 2.1.1 Αγροτική κοινωνία 2.1.1 ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ 1/5 Αγροτικές κοινωνίες Αυτές που ζουν από την καλλιέργεια της γης 2 2.1.1 ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ 2/5 Μόνιμη εγκατάσταση Στοιχειώδες εμπόριο

Διαβάστε περισσότερα

Ποιο άτομο θεωρείται παιδί;

Ποιο άτομο θεωρείται παιδί; Ποιο άτομο θεωρείται παιδί; Παιδιά θεωρούνται όλα τα αγόρια και τα κορίτσια από 0 έως 18 ετών. Ποια είναι τα δικαιώματα του παιδιού; Σύμφωνα με την Σύμβαση για τα Δικαιώματα των παιδιών Απαγόρευση διακρίσεων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης 2 η εργασία 2012 13 ΘΕΜΑ: «Στις παραμονές της λεγόμενης βιομηχανικής επανάστασης,

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης

Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ «Ολοκληρωμένη Ανάπτυξη και Διαχείριση του Αγροτικού Χώρου» Ενότητα 2: Αγροτική Κοινότητα και Αγροτικός Μετασχηματισμός (1/2) 2ΔΩ Διδάσκων:

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΗΤΙΚΟΙ ΚΑΙ ΘΕΩΡΙΕΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Χ. ΑΠ. ΛΑΔΙΑΣ

ΘΕΩΡΗΤΙΚΟΙ ΚΑΙ ΘΕΩΡΙΕΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Χ. ΑΠ. ΛΑΔΙΑΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟΙ ΚΑΙ ΘΕΩΡΙΕΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Χ. ΑΠ. ΛΑΔΙΑΣ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΥΠΑΝΑΠΤΥΞΗΣ : ανέπτυξε τη θεωρία περί «άνισης ανταλλαγής». Η θεωρία του αποτελεί μέρος μιας πιο λεπτομερούς ερμηνείας της μεταπολεμικής

Διαβάστε περισσότερα

«ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ» ΟΡΙΣΜΟΣ

«ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ» ΟΡΙΣΜΟΣ «ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ» ΟΡΙΣΜΟΣ Η δημοκρατία είναι το πολίτευμα στο οποίο η εξουσία πηγάζει από το λαό, ασκείται από τον λαό και υπηρετεί τα συμφέροντά του. Βασικό χαρακτηριστικό της είναι η λήψη αποφάσεων με ψηφοφορία

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ β. φιλιας, μ. κουρουκλη γ. ρουσσης, κ. κασιματη λ. μουσουρου, α. παπαριζος ε. χατζηκωνσταντη μ. πετρονωτη, γ. βαρσος φ. τσαλικογλου-κωστοπουλου ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΠΟΛΕΜΟΣ. Γενικά στοιχεία Περιεχόµενα Οδηγός για µελέτη

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΠΟΛΕΜΟΣ. Γενικά στοιχεία Περιεχόµενα Οδηγός για µελέτη ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΠΟΛΕΜΟΣ Γενικά στοιχεία Περιεχόµενα Οδηγός για µελέτη Το παρόν ηλεκτρονικό εγχειρίδιο έχει ως στόχο του να παρακολουθήσει τις πολύπλοκες σχέσεις που συνδέουν τον

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΗ ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ ΓΙΑ ΤΑ ΑΝΘΡΩΠΙΝΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ

ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΗ ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ ΓΙΑ ΤΑ ΑΝΘΡΩΠΙΝΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΗ ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ ΓΙΑ ΤΑ ΑΝΘΡΩΠΙΝΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ 10 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 1948 ΠΡΟΟΙΜΙΟ Επειδή η αναγνώριση της αξιοπρέπειας, που είναι σύμφυτη σε όλα τα μέλη της ανθρώπινης οικογένειας, καθώς και των ίσων και αναπαλλοτρίωτων

Διαβάστε περισσότερα

Ποιο άτομο θεωρείται παιδί;

Ποιο άτομο θεωρείται παιδί; Ποιο άτομο θεωρείται παιδί; Παιδιά θεωρούνται όλα τα αγόρια και τα κορίτσια από 0 έως 18 ετών. Ποια είναι τα δικαιώματα του παιδιού; Σύμφωνα με την Σύμβαση για τα Δικαιώματα των παιδιών Απαγόρευση διακρίσεων

Διαβάστε περισσότερα

Η ΡΩΣΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ - I ΡΥΣΗ ΚΑΙ ΕΞEΛΙΞΗ ΤΗΣ ΣΟΒΙΕΤΙΚHΣ EΝΩΣΗΣ

Η ΡΩΣΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ - I ΡΥΣΗ ΚΑΙ ΕΞEΛΙΞΗ ΤΗΣ ΣΟΒΙΕΤΙΚHΣ EΝΩΣΗΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΚΓ Η ΡΩΣΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ - I ΡΥΣΗ ΚΑΙ ΕΞEΛΙΞΗ ΤΗΣ ΣΟΒΙΕΤΙΚHΣ EΝΩΣΗΣ ΩΣ ΤΟ 1941 100 Α. ΚΛΕΙΣΤΕΣ Ή ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΟΥ ΤΥΠΟΥ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ (ενδεικτικά παραδείγµατα) Ερωτήσεις διαζευκτικής απάντησης ή του τύπου

Διαβάστε περισσότερα

1ο ΣΧΕ ΙΟ. Η βιοµηχανική επανάσταση

1ο ΣΧΕ ΙΟ. Η βιοµηχανική επανάσταση Ε. ΣΧΕ ΙΑ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΟΥ ΜΑΘΗΤΗ 1ο ΣΧΕ ΙΟ Ι ΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ιάρκεια: Ολιγόλεπτο Θέµατα: 3 Η βιοµηχανική επανάσταση ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΤΗ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ:... ΤΑΞΗ:... ΤΜΗΜΑ:... ΜΑΘΗΜΑ:... ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ:...

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗΣ :ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΧΡΟΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΣΥΝΘΕΣΗΣ ΤΩΝ ΟΜΗΡΙΚΩΝ ΕΠΩΝ

ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗΣ :ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΧΡΟΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΣΥΝΘΕΣΗΣ ΤΩΝ ΟΜΗΡΙΚΩΝ ΕΠΩΝ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗΣ :ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΧΡΟΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΣΥΝΘΕΣΗΣ ΤΩΝ ΟΜΗΡΙΚΩΝ ΕΠΩΝ Η Ιλιάδα μαζί με την Οδύσσεια αποτελούν τα αρχαιότερα έπη, όχι μόνο της ελληνικής, αλλά και της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας, που μας

Διαβάστε περισσότερα

KKE Θεωρητικά ζητήματα για τις προϋποθέσεις της σοσιαλιστικής επανάστασης Ιδεολογική Επιτροπή της ΚΕ του ΚΚΕ

KKE Θεωρητικά ζητήματα για τις προϋποθέσεις της σοσιαλιστικής επανάστασης Ιδεολογική Επιτροπή της ΚΕ του ΚΚΕ Η Οκτωβριανή Σοσιαλιστική Επανάσταση αποτελεί κοσμοϊστορικό γεγονός. Για δεκαετίες ολόκληρες σφράγισε την πορεία της ανθρωπότητας κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα. Η νικηφόρα έκβασή της τον Οκτώβρη του

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Εσωτερικοποίηση του πολιτιστικού υποσυστήματος και εκπαίδευση: Talcott Parsons

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Εσωτερικοποίηση του πολιτιστικού υποσυστήματος και εκπαίδευση: Talcott Parsons Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Εσωτερικοποίηση του πολιτιστικού υποσυστήματος και εκπαίδευση: Talcott Parsons Διδάσκων: Δρ. Βασίλης Ντακούμης 1 Διάγραμμα της παρουσίασης Μάθημα 3ο (σελ. 67-79) 2 Talcott

Διαβάστε περισσότερα

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ. Ενότητα 9: Η σχέση μεταξύ νόμου και ελευθερίας. Παρούσης Μιχαήλ. Τμήμα Φιλοσοφίας

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ. Ενότητα 9: Η σχέση μεταξύ νόμου και ελευθερίας. Παρούσης Μιχαήλ. Τμήμα Φιλοσοφίας ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ Ενότητα 9: Η σχέση μεταξύ νόμου και ελευθερίας Παρούσης Μιχαήλ Τμήμα Φιλοσοφίας 1 Σκοποί ενότητας 1. Διττός χαρακτήρας Συντάγματος 2. Διάκριση θεσμού-κανόνα 3. Η σχέση λόγου - πνεύματος

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗ ΓΕΝΙΚΑ ΟΡΙΣΜΟΣ ΑΙΤΙΑ

ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗ ΓΕΝΙΚΑ ΟΡΙΣΜΟΣ ΑΙΤΙΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗ ΓΕΝΙΚΑ Η παγκοσμιοποίηση έχει διαταράξει την παραδοσιακή διεθνή κατάσταση. Σαρωτικές αλλαγές, οικονομικές και κοινωνικές συντελούνται ήδη, η ροή των γεγονότων έχει επιταχυνθεί και η πολυπλοκότητα

Διαβάστε περισσότερα

Πώς και γιατί μετακινούμαστε;

Πώς και γιατί μετακινούμαστε; Πώς και γιατί μετακινούμαστε; Διδακτική πρόταση 1: Συνοπτικό πλαίσιο μετακίνησης και εγκατάστασης Ερωτήματα-κλειδιά Γιατί και πώς μετακινούμαστε από τα πολύ παλιά χρόνια μέχρι σήμερα; Πού μένουμε από τα

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι η Φιλοσοφία της Ιστορίας: Εξέλιξη της συνείδησης της ελευθερίας. (Αυτή δεν είναι αυστηρή και ιστορικά συνεχής.)

Τι είναι η Φιλοσοφία της Ιστορίας: Εξέλιξη της συνείδησης της ελευθερίας. (Αυτή δεν είναι αυστηρή και ιστορικά συνεχής.) Χέγκελ Γεννήθηκε το 1770. 19 χρονών όταν έγινε η Γαλλική Επανάσταση. Το 1806 έγινε η Μάχη της Ιένας, νίκη του Ναπολέοντα. Γαλλική κυριαρχια, 1806-1814. Φιλελευθεροποίηση, κατάργηση δουλοπαροικίας και λογοκρισίας.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. α) γενικός τίτλος < το νερο >

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. α) γενικός τίτλος < το νερο > ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 1. Κριτήρια επιλογής θέματος Ενδιαφέρον Πληροφόρηση Επικαιρότητα Διευρύνση των γνωσεων μας Να αποκτήσουν δεξιότητες διερεύνησης σχέσεων νερού-συμπεριφοράς. Αντίληψη της αλληλεπίδρασης

Διαβάστε περισσότερα

ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ. Αγροτική Πολιτική 8 ου Εξαμήνου ΤΜΗΜΑ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ

ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ. Αγροτική Πολιτική 8 ου Εξαμήνου ΤΜΗΜΑ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Αγροτική Πολιτική 8 ου Εξαμήνου Η χρησιμότητα του μαθήματος Η κατανόηση του «σκηνικού» πίσω από τη διαμόρφωση της

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Mea culpa (?) Γιώργος Η. Οικονομάκης

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Mea culpa (?) Γιώργος Η. Οικονομάκης MEA CULPA (?) του Γιώργου Η. Οικονομάκη Κύριε Διευθυντή. Μέχρι τη στιγμή που γράφω το σημείωμα τούτο γνωρίζω ότι για μια, τουλάχιστο, διατύπωση - θέση του τελευταίου άρθρου μου στο περιοδικό έγινα αντικείμενο

Διαβάστε περισσότερα

Κατακόρυφη πτώση σωμάτων

Κατακόρυφη πτώση σωμάτων Κατακόρυφη πτώση σωμάτων Τα ερωτήματα Δύο σώματα έχουν το ίδιο σχήμα και τις ίδιες διαστάσεις με το ένα να είναι βαρύτερο του άλλου. Την ίδια στιγμή τα δύο σώματα αφήνονται ελεύθερα να πέσουν μέσα στον

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 12 - Η ωρίμανση της βιομηχανικής επανάστασης

Ενότητα 12 - Η ωρίμανση της βιομηχανικής επανάστασης Ενότητα 12 - Η ωρίμανση της βιομηχανικής επανάστασης Ιστορία Γ Γυμνασίου Αίθουσα με μηχανές στο εργοστάσιο Chemnitz του Richard Hartmann (1868) Η ωρίμανση της βιομηχανικής επανάστασης Εκβιομηχάνιση οικονομίας

Διαβάστε περισσότερα

https://www.pirateparty.gr/forum/viewtopic.p hp?f=176&t=5198&start=10#p69404

https://www.pirateparty.gr/forum/viewtopic.p hp?f=176&t=5198&start=10#p69404 ΑΡΧΕΣ https://www.pirateparty.gr/forum/viewtopic.p hp?f=176&t=5198&start=10#p69404 Όλο το καταστατικό 2.1 Άμεσης Δημοκρατίας 2.2.1 Άμεσης Δημοκρατίας Μαζική αλλαγή. Οι αλλαγές στο 2.1 και 2.2.1 είναι στις

Διαβάστε περισσότερα

2.5. ΗΘΙΚΗ-ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΑΞΙΕΣ

2.5. ΗΘΙΚΗ-ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΑΞΙΕΣ 2.5. ΗΘΙΚΗ-ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΑΞΙΕΣ [94] ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΧΑΡΤΗΣ ΟΙ ΑΞΙΕΣ ΜΕΤΑΒΙΒΑΖΟΝΤΑΙ υλικές-οικονομικές πολιτικές πνευματικές ηθικές κοινωνικές αισθητικές θρησκευτικές ΜΕΣΩ ΤΩΝ ΦΟΡΕΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΠΟΙΗΣΗΣ Οικογένεια

Διαβάστε περισσότερα

Οικουμενική Διακήρυξη για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα ΠΡΟΟΙΜΙΟ Άρθρο 1.- Άρθρο 2.-

Οικουμενική Διακήρυξη για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα ΠΡΟΟΙΜΙΟ Άρθρο 1.- Άρθρο 2.- Οικουμενική Διακήρυξη για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα Υιοθετήθηκε με την από 10.12.1948 υπ αριθμ. 217 Α(ΙΙΙ) απόφαση της Γενικής Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών Κείμενο: UN Document A/810, p. 71 (1948) ΠΡΟΟΙΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Κατακόρυφη πτώση σωμάτων. Βαρβιτσιώτης Ιωάννης Πρότυπο Πειραματικό Γενικό Λύκειο Αγίων Αναργύρων Μάιος 2015

Κατακόρυφη πτώση σωμάτων. Βαρβιτσιώτης Ιωάννης Πρότυπο Πειραματικό Γενικό Λύκειο Αγίων Αναργύρων Μάιος 2015 Κατακόρυφη πτώση σωμάτων Βαρβιτσιώτης Ιωάννης Πρότυπο Πειραματικό Γενικό Λύκειο Αγίων Αναργύρων Μάιος 2015 Α. Εισαγωγή Ερώτηση 1. Η τιμή της μάζας ενός σώματος πιστεύετε ότι συνοδεύει το σώμα εκ κατασκευής

Διαβάστε περισσότερα

Αναπτυξιακή Ψυχολογία. Διάλεξη 5: H ανάπτυξη της ηθικότητας και της προκοινωνικής

Αναπτυξιακή Ψυχολογία. Διάλεξη 5: H ανάπτυξη της ηθικότητας και της προκοινωνικής Αναπτυξιακή Ψυχολογία Διάλεξη 5: H ανάπτυξη της ηθικότητας και της προκοινωνικής συμπεριφοράς Θέματα Διάλεξης Οι κανόνες συμπεριφοράς Η σκέψη για τους ηθικούς κανόνες Η θεωρία του Piaget για την ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ Νικόλαος Χ. Μπέκας Greek classroom of Masterστην "Κοινωνική Παιδαγωγική και μάχη ενάντια στη νεανική

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλαδική Ένωση Λιθογράφων Μισθωτών Γραφικών Τεχνών Τύπου-Χάρτου-Μ.Μ.Ε. & Συναφών Επαγγελμάτων. Ανακοίνωση

Πανελλαδική Ένωση Λιθογράφων Μισθωτών Γραφικών Τεχνών Τύπου-Χάρτου-Μ.Μ.Ε. & Συναφών Επαγγελμάτων. Ανακοίνωση Πανελλαδική Ένωση Λιθογράφων Μισθωτών Γραφικών Τεχνών Τύπου-Χάρτου-Μ.Μ.Ε. & Συναφών Επαγγελμάτων Αριστοτέλους 11 15, 6ος ορ. Αθήνα, τηλ: 210 5223756, fax: 210 5223721 Ανακοίνωση Ήρθε η ώρα να μπει ένα

Διαβάστε περισσότερα

Οικονομική Κοινωνιολογία

Οικονομική Κοινωνιολογία Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Τμήμα Οικονομικής Επιστήμης Εαρινό Εξάμηνο 2016-17 Οικονομική Κοινωνιολογία Διδάσκων: Δημήτρης Λάλλας Μαρξική Οικονομική Κοινωνιολογία: Ο καπιταλισμός στη σκέψη του Καρλ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ. Είμαι, Είσαι, Είναι, Είμαστε όλοι ίσοι; ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΘΩΜΟΠΟΥΛΟ & ΑΛΕΞΑΝΔΡΟ ΒΑΪΟΠΟΥΛΟ

ΤΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ. Είμαι, Είσαι, Είναι, Είμαστε όλοι ίσοι; ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΘΩΜΟΠΟΥΛΟ & ΑΛΕΞΑΝΔΡΟ ΒΑΪΟΠΟΥΛΟ ΤΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ Είμαι, Είσαι, Είναι, Είμαστε όλοι ίσοι; ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΘΩΜΟΠΟΥΛΟ & ΑΛΕΞΑΝΔΡΟ ΒΑΪΟΠΟΥΛΟ Λίγα λόγια για τα δικαιώματα του παιδιού Θεμελιώδες βήμα για την προάσπιση

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟ ΤΟ ΜΕΣΑΙΩΝΑ ΣΤΗΝΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ

ΑΠΟ ΤΟ ΜΕΣΑΙΩΝΑ ΣΤΗΝΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΑΠΟ ΤΟ ΜΕΣΑΙΩΝΑ ΣΤΗΝΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ εμφανίζεται ΣΤΗ ΒΟΡΕΙΑ ΙΤΑΛΙΑ Επηρεάζεται από το ελληνικό και ρωμαϊκό πολιτισμό ΟΥΜΑΝΙΣΜΟΣ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ ΘΕΑΤΡΟ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑ Αξία στον ΝΤΑ ΒΙΝΤΣΙ ΣΑΙΞΠΗΡ ΚΟΠΕΡΝΙΚΟΣ Άνθρωπο ΜΙΧΑΗΛ

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Εσωτερικοποίηση του πολιτιστικού υποσυστήματος και εκπαίδευση: Emile Durkheim Διδάσκων: Δρ. Βασίλης Ντακούμης 1 Διάγραμμα της παρουσίασης Μάθημα 2ο (σελ. 52-66) Βασικές κατευθύνσεις

Διαβάστε περισσότερα

Μεταφορά - μεταφορικά μέσα

Μεταφορά - μεταφορικά μέσα Μεταφορά - μεταφορικά μέσα Μεταφορά είναι η μετακόμιση πραγμάτων ή προσώπων. Η ανάπτυξη των μεταφορών αποτέλεσε θεμελιώδη παράγοντα για την ανάπτυξη του πολιτισμού και διευκόλυνε αφάνταστα το εμπόριο και

Διαβάστε περισσότερα

Περιληπτικά, τα βήματα που ακολουθούμε γενικά είναι τα εξής:

Περιληπτικά, τα βήματα που ακολουθούμε γενικά είναι τα εξής: Αυτό που πρέπει να θυμόμαστε, για να μη στεναχωριόμαστε, είναι πως τόσο στις εξισώσεις, όσο και στις ανισώσεις 1ου βαθμού, που θέλουμε να λύσουμε, ακολουθούμε ακριβώς τα ίδια βήματα! Εκεί που πρεπει να

Διαβάστε περισσότερα

Λογοτεχνικό Εξωσχολικό Ανάγνωσμα Περιόδου Χριστουγέννων

Λογοτεχνικό Εξωσχολικό Ανάγνωσμα Περιόδου Χριστουγέννων Λογοτεχνικό Εξωσχολικό Ανάγνωσμα Περιόδου Χριστουγέννων Τίτλος βιβλίου: «Μέχρι το άπειρο κι ακόμα παραπέρα» Συγγραφέας: Άννα Κοντολέων Εκδόσεις: Πατάκη ΕΡΓΑΣΙΕΣ: 1. Ένας έφηβος, όπως είσαι εσύ, προσπαθεί

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Εσωτερικοποίηση του πολιτιστικού υποσυστήματος και εκπαίδευση: Emile Durkheim

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Εσωτερικοποίηση του πολιτιστικού υποσυστήματος και εκπαίδευση: Emile Durkheim Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Εσωτερικοποίηση του πολιτιστικού υποσυστήματος και εκπαίδευση: Emile Durkheim Διδάσκων: Δρ. Βασίλης Ντακούμης 1 Διάγραμμα της παρουσίασης Μάθημα 2ο (σελ. 52-66) Βασικές κατευθύνσεις

Διαβάστε περισσότερα

H ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΤΗΣ ΓΕΩΡΓΙΑΣ Γεωργία είναι το σύνολο των δραστηριοτήτων που σχετίζονται µε την καλλιέργεια του εδάφους της γης µε σκοπό την παραγωγή φυτ

H ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΤΗΣ ΓΕΩΡΓΙΑΣ Γεωργία είναι το σύνολο των δραστηριοτήτων που σχετίζονται µε την καλλιέργεια του εδάφους της γης µε σκοπό την παραγωγή φυτ ΗΓΕΩΡΓΙΚΗΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΒΙΩΣΙΜΗ ΓΕΩΡΓΙΑ ΛΑΜΠΡΙΝΗ ΚΑΡΑΣΑΒΒΑ Α 2 H ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΤΗΣ ΓΕΩΡΓΙΑΣ Γεωργία είναι το σύνολο των δραστηριοτήτων που σχετίζονται µε την καλλιέργεια του εδάφους της γης µε σκοπό την παραγωγή

Διαβάστε περισσότερα

ΕΓΚΛΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ (ΣΩΜΑΤΙΚΗ ΒΙΑ)

ΕΓΚΛΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ (ΣΩΜΑΤΙΚΗ ΒΙΑ) 11 0 ΓΕΛ ΠΑΤΡΑΣ Σχ.2014-15 Τμήμα Α1 ΕΓΚΛΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ (ΣΩΜΑΤΙΚΗ ΒΙΑ) 1.Κριτήρια επιλογής θέματος Ενδιαφέρον περιεχόμενο Μας αρέσει αυτό το θέμα Είχαμε συνεργαστεί τα προηγούμενα χρόνια γι αυτό

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Αξίες και τιμές παραγωγής. Η σχέση μεταξύ του 1ου και του 3ου τόμου του «Κεφαλαίου» Γιώργος Σταμάτης

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Αξίες και τιμές παραγωγής. Η σχέση μεταξύ του 1ου και του 3ου τόμου του «Κεφαλαίου» Γιώργος Σταμάτης Άξιες και τιμές παραγωγής: Η σχέση μεταξύ του 1ου και του 3ου τόμου του «Κεφαλαίου» του Γιώργου Σταμάτη 1. Εισαγωγή Σκοπός μας δεν είναι να δείξουμε απλώς, ότι μεταξύ του 1ου και του 3ου τόμου του «Κεφαλαίου»

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Β ΤΑΞΗ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ 2 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 Ο ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ 3.5 Κοινωνική διαστρωμάτωση και κοινωνική κινητικότητα. ΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ

Διαβάστε περισσότερα

2 ο Σεμινάριο ΕΓΚΥΡΗ ΠΡΑΞΗ & ΣΥΝΟΧΗ ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Δίκτυο σχολείων για τη μη-βία

2 ο Σεμινάριο ΕΓΚΥΡΗ ΠΡΑΞΗ & ΣΥΝΟΧΗ ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Δίκτυο σχολείων για τη μη-βία 2 ο Σεμινάριο ΕΓΚΥΡΗ ΠΡΑΞΗ & ΣΥΝΟΧΗ ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ Δίκτυο σχολείων για τη μη-βία Α Μέρος: ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ Τα επίπεδα συνείδησης Ύπνος Μισοξύπνιο Αφύπνιση Ελάχιστη εργασία των εξωτερικών αισθήσεων Με εικόνες

Διαβάστε περισσότερα

Διαφωτισμός και διαμόρφωση των πολιτικών ιδεολογιών στην Ελλάδα

Διαφωτισμός και διαμόρφωση των πολιτικών ιδεολογιών στην Ελλάδα ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Διαφωτισμός και διαμόρφωση των πολιτικών ιδεολογιών στην Ελλάδα Ενότητα 2: Παλαιό Καθεστώς και Διαφωτισμός Σπύρος Μαρκέτος Άδειες Χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΙΤΛΟΣ: «ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΤΗΤΑ ΗΘΙΚΩΝ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ» ΜΑΘΗΤΡΙΑ: ΣΚΡΕΚΑ ΝΑΤΑΛΙΑ, Β4 ΕΠΙΒΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΝΤΑΒΑΡΟΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2016 17 Περιεχόμενα

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Β ΤΑΞΗ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΣ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ 2 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 Ο ΒΑΣΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ 4.5 Αναρχισμός 4.5 ΑΝΑΡΧΙΣΜΟΣ 1/13 Αναρχισμός

Διαβάστε περισσότερα

Ειδικότεροι σκοποί. Επιμέλεια: Βασιλείου Μάνος Σελίδα 1

Ειδικότεροι σκοποί. Επιμέλεια: Βασιλείου Μάνος Σελίδα 1 Το μάθημα «Πολιτική Παιδεία» (Οικονομία, Πολιτικοί Θεσμοί & Αρχές Δικαίου και Κοινωνιολογία)είναι πρωτίστως μια μαθητεία στη Δημοκρατία. Σκοπός του είναι να διαμορφώσει έναν ελεύθερο και υπεύθυνο πολίτη,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ 800 479 π.χ.

ΑΡΧΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ 800 479 π.χ. ΑΡΧΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ 800 479 π.χ. ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΑΚΗΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ Ποιες ήταν οι αιτίες της διάσπασης του φυλετικού κράτους; Η αύξηση του πληθυσμού και η έλλειψη καλλιεργήσιμης γης. Η καταπίεση που ασκούσαν

Διαβάστε περισσότερα

Η άσκηση αναπαράγεται ταυτόχρονα στον πίνακα ανάλογα με όσο έχουν γράψει και αναφέρουν οι φοιτητές.

Η άσκηση αναπαράγεται ταυτόχρονα στον πίνακα ανάλογα με όσο έχουν γράψει και αναφέρουν οι φοιτητές. 1 2 Η άσκηση αναπαράγεται ταυτόχρονα στον πίνακα ανάλογα με όσο έχουν γράψει και αναφέρουν οι φοιτητές. Στόχος: Να αποδείξουν οι φοιτητές από μόνοι τους πόσες πολλές έννοιες βρίσκονται στην τομή των δύο

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης

Διδακτική της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Διδακτική της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Ενότητα 01: Προβληματική της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Πολυξένη Ράγκου Άδειες Χρήσης Το παρόν

Διαβάστε περισσότερα

Αγροτική Οικονομία. Ενότητα 2: Συντελεστές παραγωγής (συνέχεια)

Αγροτική Οικονομία. Ενότητα 2: Συντελεστές παραγωγής (συνέχεια) Αγροτική Οικονομία Ενότητα 2: Συντελεστές παραγωγής (συνέχεια) Κοντογεώργος Αχιλλέας Σχολή Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Αγροτικών Προϊόντων & Τροφίμων (Δ.Ε.Α.Π.Τ.)

Διαβάστε περισσότερα

β) Αν είχες τη δυνατότητα να «φτιάξεις» εσύ έναν ιδανικό κόσμο, πώς θα ήταν αυτός;

β) Αν είχες τη δυνατότητα να «φτιάξεις» εσύ έναν ιδανικό κόσμο, πώς θα ήταν αυτός; 1 α) H πραγματική ζωή κρύβει χαρά, αγάπη, στόχους, όνειρα, έρωτα, αλλά και πόνο, απογοήτευση, πίκρες, αγώνα. αν λείπουν όλα αυτά τα συναισθήματα και οι ανατροπές, αν χαθεί η καρδιά και η ψυχή, η ελευθερία,

Διαβάστε περισσότερα

Γιατί ο Ιησούς Χριστός ήταν και είναι «σημείον αντιλεγόμενον» Διδ. Εν. 6

Γιατί ο Ιησούς Χριστός ήταν και είναι «σημείον αντιλεγόμενον» Διδ. Εν. 6 Γιατί ο Ιησούς Χριστός ήταν και είναι «σημείον αντιλεγόμενον» Διδ. Εν. 6 Υπαπαντή του Κυρίου «θα είναι σημείο αντιλεγόμενο, για να φανερωθούν οι πραγματικές διαθέσεις πολλών» (Λουκ. 2, 34-35) Διχογνωμία

Διαβάστε περισσότερα

Γιώργος. Μπίκος, Σοφία Τακάογλου. B Λυκείου. Κοινωνικών Επιστηµών. Βασικές Αρχές ΝΕΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ

Γιώργος. Μπίκος, Σοφία Τακάογλου. B Λυκείου. Κοινωνικών Επιστηµών. Βασικές Αρχές ΝΕΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ Γιώργος. Μπίκος, Σοφία Τακάογλου Βασικές Αρχές Κοινωνικών Επιστηµών B Λυκείου ΝΕΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ Α. ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΚΑΙ ΒΑΣΙΚΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΘΕΩΡΗΣΕΙΣ 2.1 Το αντικείμενο της πολιτικής οικονομίας ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Η ελληνική οικονοµία ως µια αποτυχία της καπιταλιστικής πατριαρχίας & η επιλογή της δυστοπίας

Η ελληνική οικονοµία ως µια αποτυχία της καπιταλιστικής πατριαρχίας & η επιλογή της δυστοπίας 3ο Συνέδριο Επιστηµονικής Εταιρείας Πολιτικής Οικονοµίας «Η Ελληνική οικονοµία &ι ι η πολιτική των Μνηµονίων: κατάσταση & προοπτικές» Πάτρα, 14-15 15 Ιανουαρίου 2014 Η ελληνική οικονοµία ως µια αποτυχία

Διαβάστε περισσότερα

Ε Ι Σ Η Γ Η Σ Η. Στην Διημερίδα. ΠΟΛΙΤΕΙΑ και ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΘΕΜΑ Η ΑΝΑΓΚΑΙΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΤΟΥ ΧΩΡΟΥ. Εκπρόσωπος ΤΕΔΚ Κέρκυρας

Ε Ι Σ Η Γ Η Σ Η. Στην Διημερίδα. ΠΟΛΙΤΕΙΑ και ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΘΕΜΑ Η ΑΝΑΓΚΑΙΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΤΟΥ ΧΩΡΟΥ. Εκπρόσωπος ΤΕΔΚ Κέρκυρας Ε Ι Σ Η Γ Η Σ Η Στην Διημερίδα ΠΟΛΙΤΕΙΑ και ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΘΕΜΑ Η ΑΝΑΓΚΑΙΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΤΟΥ ΧΩΡΟΥ Εισηγητής : Σωτήρης Βλάχος Πολ. Μηχανικός Εκπρόσωπος ΤΕΔΚ Κέρκυρας Ο σχεδιασμός του χώρου

Διαβάστε περισσότερα

ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά για αξίες και συναισθήματα»

ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά για αξίες και συναισθήματα» Ημερομηνία 8/4/2015 Μέσο Συντάκτης Link http://artpress.sundaybloody.com/ Βασίλης Κάργας http://goo.gl/di6ugf Μαρίνα Γιώτη, συγγραφέαςεικονογράφος : «Τα παραμύθια είναι ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ

Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΤΟΝ ΝΑ ΖΕΙ ΚΑΝΕΙΣ ΧΑΡΟΥΜΕΝΑ, ΑΝ Η ΖΩΗ ΤΟΥ ΔΕΝ ΕΧΕΙ ΦΡΟΝΗΣΗ, ΟΜΟΡΦΙΑ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ, ΚΑΙ ΟΥΤΕ ΠΑΛΙ ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΤΟΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝEΣΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Κοινωνίες αγροτικού τύπου (παραδοσιακές, στατικές κοινωνίες)

ΓΕΝEΣΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Κοινωνίες αγροτικού τύπου (παραδοσιακές, στατικές κοινωνίες) ΓΕΝEΣΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Κοινωνίες αγροτικού τύπου (παραδοσιακές, στατικές κοινωνίες) Αξίες αδιαµφισβήτητες από γενιά σε γενιά Οι σχέσεις καθορισµένες από ήθη και έθιµα Εξωτερική ηθική Κοινωνίες

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Ενότητα 8: Εισαγωγή στην Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Επίκ. Καθηγητής: Νίκος Φωτόπουλος e-mail: nfotopoulos@uowm.gr Τηλ. Επικοινωνίας: 23850-55150

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ. Ηγεσία

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ. Ηγεσία ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ Ηγεσία Διδάσκουσα: Αφροδίτη Δαλακούρα ΔΙΟΙΚΗΣΗ: ΟΙ ΡΟΛΟΙ ΤΟΥ ΠΡΟΪΣΤΑΜΕΝΟΥ ΗΓΕΤΗΣ MANAGER COACH 1 Κλασική-μηχανιστική αντίληψη Το παλιό μοντέλο διοίκησης: οικονομικές-υλικές

Διαβάστε περισσότερα

Νέα Ελληνική Γλώσσα. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελλαδικών Εξετάσεων Ημερησίων & Εσπερινών Γενικών Λυκείων

Νέα Ελληνική Γλώσσα. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελλαδικών Εξετάσεων Ημερησίων & Εσπερινών Γενικών Λυκείων 7 Ιουνίου 2017 Νέα Ελληνική Γλώσσα Απαντήσεις Θεμάτων Πανελλαδικών Εξετάσεων Ημερησίων & Εσπερινών Γενικών Λυκείων Α. Το θέμα του κειμένου αφορά στη σχέση επιστήμης και τεχνολογίας και τον ρόλο του επιστήμονα.

Διαβάστε περισσότερα