ΠΡΟΛΟΓΟΣ. 1 Roger Dadoum. «Η βία», Εκδόσεις Scripta, Αθήνα, 1998, σελ.49.

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΠΡΟΛΟΓΟΣ. 1 Roger Dadoum. «Η βία», Εκδόσεις Scripta, Αθήνα, 1998, σελ.49."

Transcript

1 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η βία, σύμφωνα με την Μέλανι Κλάιν, ξεκινάει από τη στιγμή που γεννιόμαστε. Τα πρώτα σημάδια βίας παρουσιάζονται στη βρεφική ηλικία, έξι έως δώδεκα μηνών, όπου βλέπουμε το βρέφος να προσπαθεί να καταστρέψει τη μητέρα του με οποιοδήποτε μέσο έχει στη διάθεσή του, όπως για παράδειγμα τα νύχια και τα δόντια του, που η φαντασία του μετατρέπει σε επικίνδυνα όπλα. Οι αναλύσεις της συμπεριφοράς των νηπίων μας δείχνουν με ακρίβεια τις φαντασιακές ωμότητες που συνοδεύουν τις παιδικές επιθυμίες. Ακόμα και η οικογένεια έχει κατηγορηθεί ότι συμβάλλει στην ανάπτυξη της βίας εξαιτίας των σχέσεων ισχύος και κυριαρχίας, που οφείλονται στην πατρική τυραννία ή ακόμα και εξαιτίας του παιδιού, που διεκδικεί με δύσκολο τρόπο τις παιδικές στρατηγικές άμυνας και αντιλογίας. Ωστόσο βία υπάρχει και στην κοινωνία, όταν το παιδί δεν αποδέχεται τους κανόνες και τις αξίες της, αφού έρχονται σε σύγκρουση με τις δικές του κληρονομικές, ορμικές και ενστικτικές προδιαθέσεις και τάσεις. Έτσι, λοιπόν, το παιδί μη έχοντας ελευθερία δράσης λόγω των καταπιεστικών μηχανισμών κοινωνικοποίησης αντιδρά στη συγκαλυμμένη αυτή επιθετικότητα με αντι-επιθετικότητα. Σε αυτή την περίπτωση, όπου το παιδί δεν αποδέχεται τους κοινούς κανόνες και αξίες, η κοινωνική συνοχή διαταράσσεται και οδηγείται στην «ανομία». Για τους παραπάνω λόγους, λοιπόν, σκοπός του σχολείου είναι η λειτουργία της ένταξης, δηλαδή ο έλεγχος των δραστηριοτήτων των παιδιών, προκειμένου να αποφεύγονται ανεπιθύμητες συγκρούσεις μεταξύ τους. Επιπλέον, μια άλλη λειτουργία του εκπαιδευτικού συστήματος είναι να πραγματεύεται τη βία και να διαπραγματεύεται με τη βία. Δυο ακόμα λειτουργίες της παραδοσιακής δικαιοδοσίας του εκπαιδευτικού συστήματος είναι η τεχνική και η πολιτισμική λειτουργία. Η πρώτη αφορά τη μετάδοση γνώσεων που έχουν κριθεί απαραίτητες για την κοινωνία. Η μορφή βίας που υπάρχει εδώ είναι η διανοητική βία 1, η οποία, παρόλο που είναι δημιουργική, βιώνεται ως βία, αφού το να σκέφτεσαι είναι μια πράξη βίας, γιατί απαιτείται από το υποκείμενο η προσοχή, η απομνημόνευση και η επιχειρηματολογία. Η δεύτερη λειτουργία του σχολείου έχει ως σκοπό να εφοδιάσει το υποκείμενο 1 Roger Dadoum. «Η βία», Εκδόσεις Scripta, Αθήνα, 1998, σελ.49. 1

2 με πρότυπα συμπεριφοράς, ευαισθησίας και κατανόησης, ώστε να ενσωματωθεί στην κοινωνία. Η μορφή βίας που υπάρχει εδώ είναι η πολιτισμική βία, σύμφωνα με την οποία απαιτείται από το υποκείμενο να πετύχει την κοινωνική αναγνώριση καταπιέζοντας τα ένστικτά του και τις έμφυτες τάσεις του. Η ανθρωπολογική λειτουργία του εκπαιδευτικού συστήματος υπάρχει ως στήριγμα για τις άλλες δυο, αφού αφορά την ολοκλήρωση της ενσωμάτωσης του ανθρώπου στην κοινωνία, την επεξεργασία και την μεταχείριση της βιαιότητας του κάθε ανθρώπου. Οι λειτουργίες αυτές δηλαδή στοχεύουν στην εξυπηρέτηση καθορισμένων αναγκών της κοινωνίας. Μία άλλη μορφή βίας είναι η θεσμική βία, η οποία αναλύεται στο κεφάλαιο 2. Πρόκειται για τη βία του εκπαιδευτικού συστήματος και διατηρείται μέσα από τις ομαδοποιήσεις παιδιών ή εφήβων καθώς και από συμμορίες και παρέες άμορφες, που έχουν ως αποκλειστική δραστηριότητα την βία αποσυνδεδεμένη από κάθε συμφέρον. Έχει αναγνωριστεί πλέον και από την Ενωμένη Ευρώπη το πρόβλημα της σχολικής βίας, ως πρόβλημα της εκπαίδευσης, της ψυχικής υγείας και της κοινωνίας γενικότερα, αφού προκαλεί φόβο και ανασφάλεια και επηρεάζει μακροχρόνια την εγκληματικότητα, η οποία διαιωνίζεται από τη μια από τους δράστες, οι οποίοι συνεχίζουν να είναι επιθετικοί, και από την άλλη από τα θύματα, τα οποία υφίστανται μακροχρόνιες συνέπειες λόγω της θυματοποίησής τους. Η βία και ο σχολικός εκφοβισμός υπάρχουν όταν η ισορροπία της δύναμης δεν είναι ίδια. Η επίδειξη δύναμης και η κυριαρχία δημιουργούν επιθετικότητα όταν προβάλλονται μέσα από τη βία. Έτσι, η βία παίρνει διάφορες μορφές μέσα στο σχολείο και αργότερα στο χώρο εργασίας, καθώς επίσης και μέσα στην οικογένεια - ενδοοικογενειακή βία. Για να αποφευχθούν όλα αυτά πρέπει να ευαισθητοποιηθούμε όλοι. Κάτι τέτοιο λειτουργεί θετικά για την ανάπτυξη των κοινωνικών ερευνών γύρω από τις επιπτώσεις του φαινομένου και γύρω από το σχεδιασμό μέτρων πρόληψης μέσα από την υλοποίηση συγκεκριμένων εκπαιδευτικών, τοπικών και εθνικών πολιτικών. 2

3 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1ο ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ Στο κεφάλαιο αυτό αναλύεται η μέθοδος έρευνας που ακολουθήθηκε προκειμένου να διεξαχθεί η μελέτη αυτή. Συγκεκριμένα δεν ακολουθήθηκε μία μόνο μέθοδος, αλλά έγινε ένας συνδυασμός ερευνητικών μεθόδων, προκειμένου η μελέτη του θέματος να είναι πολύπλευρη και να παρουσιάζει όσο το δυνατόν περισσότερες πτυχές του θέματος, για να έχουμε μια όσο το δυνατόν πιο ολοκληρωμένη εικόνα της σχολικής βίας που μελετάμε. Η έρευνα αυτή πραγματοποιήθηκε με έναν συστηματικό τρόπο, βασισμένο στην εμπειρία, και με κριτική διερεύνηση των προτάσεων που έχουν τεθεί ως υπόθεση σχετικά με τις σχέσεις μεταξύ του θύτη και του θύματος όσον αφορά ένα περιστατικό βίας. Οι υποθέσεις που τέθηκαν επαληθεύθηκαν σχεδόν εξολοκλήρου από την καθημερινή ζωή των ανθρώπων, δηλαδή μέσα από την εμπειρία τους. Επίσης, στην έρευνα αυτή χρησιμοποιήθηκαν βασικές έννοιες προκειμένου να υπάρχει ένας κοινός κώδικας αναφοράς. Συγκεκριμένα στο κεφάλαιο 2 αναφέρεται η σημασία των εννοιών «βία» και «επιθετικότητα» ώστε να γνωρίζουμε σε ποιες περιπτώσεις μιλάμε για βία και σε ποιες περιπτώσεις για επιθετικότητα. Στο κεφάλαιο 3 αναφέρεται ο ορισμός της «σχολικής ατακτοσύνης» έτσι όπως οι μαθητές τον αντιλαμβάνονται μέσα από την καθημερινότητά τους και στο κεφάλαιο 4 αναφέρονται οι σημασίες των λέξεων «συντροφεύω» και «μοιράζω». Η συγκεκριμένη έρευνα, όπως αναφέρθηκε και παραπάνω, είναι συστηματική και οι θέσεις που διατυπώνονται σε επόμενα κεφάλαια σχετικά με την βίαιη συμπεριφορά των ανθρώπων έχουν ισχύ στην καθημερινή ζωή. Αυτό που μελετά η έρευνα αυτή, όμως, είναι κυρίως η βίαιη συμπεριφορά μέσα στο χώρο του σχολείου και γύρω από αυτόν, καθώς και η βιαιότητα που προέρχεται από εξωσχολικούς παράγοντες. Στο κεφάλαιο 2 περιγράφονται οι μορφές βίας που εμφανίζονται στην κοινωνία μας σε καθημερινό επίπεδο, ενώ στο κεφάλαιο 3 αναλύονται οι αιτίες και οι λόγοι που οδηγούν το άτομο στο να εκφράζεται με βιαιότητα απέναντι στον συνάνθρωπό του. Επίσης, στο κεφάλαιο αυτό αναλύονται και οι συνέπειες που έχει η συμπεριφορά αυτή για 3

4 το άτομο που την δέχεται. Στο κεφάλαιο 4 περιγράφονται διάφοροι τρόποι αντιμετώπισης του φαινομένου αυτού. Άρα, υπάρχει μια γενίκευση συγκεκριμένων τρόπων συμπεριφοράς που δημιουργούν προβλήματα σε άλλα άτομα και συγκεκριμένων τρόπων συμπεριφοράς για την αντιμετώπιση τους. Οι βίαιοι τρόποι συμπεριφοράς θεωρούνται αυτονόητοι με αποτέλεσμα τις περισσότερες φορές, παρόλο που εκπαιδευτικοί και γονείς αναγνωρίζουν αυτές τις συμπεριφορές, να μην επεμβαίνουν, προκειμένου να αντιμετωπίσουν αυτά τα προβλήματα. Μια άλλη μεθοδολογία που χρησιμοποιήθηκε σε αυτή την εργασία είναι η κανονιστική 2, αφού σχετίζεται με συγκεκριμένες μορφές βίας που αφορούν μεγάλο μέρος του πληθυσμού. Έτσι γίνεται αναφορά στο γεγονός ότι μια κοινωνία διακατέχεται από κανόνες, αξίες, θεσμούς, κουλτούρα, κοινωνικούς ρόλους και προσδοκίες που έχει η κοινωνία από τα μέλη της. Η έρευνα αυτή θα μπορούσε να χαρακτηριστεί και ως αναδρομική διαχρονική μελέτη από τη στιγμή που ασχολείται με ανθρώπους, οι οποίοι εξαιτίας διαφόρων παραγόντων, έχουν οδηγηθεί στο σημείο να συμπεριφέρονται βίαια. Ερωτήματα όπως τι ακριβώς είναι αυτό που τους οδήγησε στο σημείο να συμπεριφέρονται με αυτό τον τρόπο απατούνται στο κεφάλαιο 3. Επιπλέον, χρησιμοποιήθηκε και η μέθοδος της επισκόπησης, σύμφωνα με την οποία περιγράφονται οι υπάρχουσες συνθήκες και προσδιορίζονται οι σχέσεις που υπάρχουν σε συγκεκριμένα γεγονότα. Περιγράφονται δηλαδή οι συνθήκες κάτω από τις οποίες εκφράζεται η βίαιη συμπεριφορά των ανθρώπων, καθώς και οι σχέσεις μεταξύ του θύτη και του θύματος με βάση συγκεκριμένα περιστατικά. Ο σκοπός της έρευνας αυτής, λοιπόν, είναι να διερευνηθούν οι σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων, οι παράγοντες εξαιτίας των οποίων δημιουργείται η βίαιη συμπεριφορά ορισμένων ατόμων και οι συνθήκες κάτω από τις οποίες εκφράζεται αυτή η συμπεριφορά. Δευτερεύον ζήτημα αποτελεί ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζεται η βιαιότητα των ατόμων αυτών. Μερικά μέτρα αντιμετώπισης της βίας, για παράδειγμα, είναι η κατάρτιση των εκπαιδευτικών, η οποία περιλαμβάνει και πρακτική εξάσκηση, κυρίως για τους νέους εκπαιδευτικούς, καθώς και τα σεμινάρια που 2 Louis Cohen, «Μεθοδολογία Εκπαιδευτικής Έρευνας», Εκδόσεις Έκφραση, Αθήνα, 1997, σελ

5 οργανώνονται σύμφωνα με το πρόγραμμα του GASPAR (Ακαδημαϊκή Ομάδα Υποστήριξης και Πρόληψης για Εφήβους που διατρέχουν Κίνδυνο), τα οποία αναφέρονται στο κεφάλαιο 3. Ένα άλλο ζήτημα, που σχετίζεται με τη μέθοδο της επισκόπησης, είναι οι πληροφορίες που πάρθηκαν για το φαινόμενο της βίας από στατιστικά στοιχεία, τα οποία αναγράφονται στο κεφάλαιο 3, από ερωτηματολόγια, τα οποία αναφέρονται στην ενότητα 3.3 IV «πρόβλημα θύτη - θύματος και βαθμός σχολικής κακομεταχείρισης» καθώς και από το δείγμα που χρησιμοποιήθηκε για την διεξαγωγή ερευνών, που αναφέρονται στο κεφάλαιο 3. Η έρευνα που περιγράφεται στην ενότητα 3.3 I «εφηβεία και βία» του κεφαλαίου αυτού, χρησιμοποίησε δείγμα από περιοχή της Αθήνας. Στην ενότητα 3.3 III «το προφίλ του ανήλικου δράστη», το δείγμα λήφθηκε από περιπτώσεις του δικαστικού ανηλίκων Αθηνών ενός έτους. Στις ενότητες 3.3 IV «πρόβλημα θύτη - θύματος και βαθμός σχολικής κακομεταχείρισης», 3.3 V «η σχολική βία στην Ελλάδα» και συγκεκριμένα στον πίνακα 4 και στην ενότητα 3.3 VI «η βία εισβάλλει στα λύκεια της Αθήνας», το δείγμα λήφθηκε από δημοτικά, γυμνάσια και ενιαία λύκεια της Αθήνας. Στις ενότητες 3.3 V «η σχολική βία στην Ελλάδα» και συγκεκριμένα στον πίνακα 1 και στην ενότητα 3.3 VII «εντατικά μαθήματα βίας στα σχολεία» το δείγμα είναι πανελλαδικό. Τέλος, μια άλλη μέθοδος έρευνας που χρησιμοποιήθηκε είναι οι μελέτες περιπτώσεων. Αναφέρομαι σε περιστατικά βίας που πραγματοποιήθηκαν είτε από το δάσκαλο προς τους μαθητές είτε από τους μαθητές προς το δάσκαλο είτε από μαθητή προς μαθητή. Τέτοια περιστατικά καταγράφονται στην ενότητα 3.4. Σ αυτή την εργασία έγινε μια προσπάθεια να μελετηθεί το θέμα της σχολικής βίας και να παρουσιαστεί μία ολοκληρωμένη εικόνα του, προκειμένου να φωτιστούν και να διασαφηνιστούν όλες οι πτυχές του θέματος. Γι αυτό κρίθηκε απαραίτητος ο μη περιορισμός σε μία μόνο μέθοδο έρευνας, για να αποφευχθεί η μονόπλευρη παρουσίαση του θέματος. 5

6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2ο ΘΕΩΡΗΤΙΚΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ Εισαγωγή Γίνεται όλο και πιο συχνά συζήτηση για τη βία που εκδηλώνεται μέσα στο σχολείο ή στους χώρους γύρω από αυτό και για τη βία του σχολείου. Οι συζητήσεις, όμως, αυτές είναι ακόμη πολύ γενικές και δεν μοιάζουν με επιστημονική έρευνα παρά θυμίζουν τις πρώτες προσεγγίσεις της βίας από και προς την κοινωνία. Οι εκδηλώσεις βίας στο σχολικό χώρο, εκφρασμένες με διάφορες μορφές, έχουν παρατηρηθεί από πολύ παλιά. Δεν είναι νέο φαινόμενο. Κάθε μορφή βίας, όπως για παράδειγμα η λεκτική, η σωματική, η ψυχολογική - συναισθηματική, η σεξουαλική, ο βανδαλισμός έχει κατά διαστήματα παρουσιαστεί. Θύτες και θύματα προέρχονται από κάθε κοινωνική ομάδα της σχολικής κοινότητας περιλαμβάνοντας και άτομα από το ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον. Συχνά η εμφάνιση της βίας έχει ως στόχο το σχολικό κτίριο, τη σχολική περιουσία και τον χώρο γύρω από αυτό. Μέχρι πρόσφατα τα διάφορα περιστατικά βίας αντιμετωπίζονταν ως μεμονωμένα γεγονότα. Δεν είχαν ληφθεί σαφή μέτρα πρόληψης. Ανάλογα με την σοβαρότητα του περιστατικού, κάθε φορά επιβάλλονταν διάφορες κυρώσεις από το σχολείο ή από τους ιδιώτες - θύματα και ορισμένες φορές από την δικαιοσύνη. Επειδή εμφανίζονται όλο και πιο συχνά περιστατικά σχολικής βίας απειλώντας σοβαρά το κοινωνικό σύνολο, πολλές κυβερνήσεις στην Ευρώπη και την Αμερική κατέγραψαν και ανέλυσαν το φαινόμενο αυτό και προχώρησαν στην ανάπτυξη μιας πολιτικής που να ελέγχει παρόμοιες εκδηλώσεις στην σχολική κοινότητα. Η βία σχετίζεται με την κοινωνική ανισότητα, τον κοινωνικό αποκλεισμό, την ματαίωση και τη διαφορετική προσωπικότητα του κάθε ατόμου. Είναι ταυτισμένη με την παραβατικότητα, το αδιέξοδο και το φόβο αλλά και με την απαξίωση του ανθρώπου από τον συνάνθρωπό του. Οι περισσότεροι άνθρωποι είναι εν δυνάμει βίαιοι. Ενεργοποιούν την ιδιότητα αυτή όταν, για παράδειγμα, δεν μπορούν να ικανοποιήσουν μια σημαντική για αυτούς 6

7 ανάγκη. Η βία, σε τέτοιες περιπτώσεις, μπορεί να λειτουργήσει ως η μοναδική λύση και να εκδηλωθεί είτε με βίαιη συμπεριφορά στο περιβάλλον γύρω του, είτε με βίαιη συμπεριφορά προς το ίδιο το άτομο. Δεν υπάρχουν δηλαδή βίαιοι άνθρωποι, κάποιοι όμως γίνονται βίαιοι κάτω από ορισμένες συνθήκες, οι οποίες δημιουργούνται κάτω από ορισμένες περιστάσεις. Η βία σύμφωνα με την ετυμολογική της σημασία, αναφέρεται στην έννοια της κατάχρησης της εξουσίας, δηλαδή στην έννοια του εξαναγκασμού. Η λέξη «βιαιοπραγώ» δηλώνει μια στάση εξουσίας, δηλαδή μια μη συμμετρική σχέση στις διαπροσωπικές συναλλαγές. Επομένως, ένας ορισμός της επιθετικότητας, σύμφωνα με τον Jacques Selosse είναι : «το πρωτόγονο στάδιο της επιθετικότητας με τη μορφή της σωματικής επιθετικότητας, που αλλοιώνει τη φύση της επιθετικότητας και πολώνει τις συναλλαγές με τους άλλους, θεωρώντας ότι αυτοί αποτελούν μέρος μιας διπολικής σχέσης, ότι είναι δηλαδή σύμμαχοι ή εχθροί». Στην παρούσα εργασία προσεγγίζονται ειδικές όψεις της βίας και της επιθετικότητας που εκδηλώνονται από εφήβους, αλλά και της επιθετικότητας και της βίας την οποία εισπράττουν παιδιά και έφηβοι. Οι επιθετικές και βίαιες συμπεριφορές αντιμετωπίζονται ως ένας κρίκος μιας αλυσίδας, που δεν είναι άλλη από την αναπτυξιακή κοινωνικοποιητική διαδικασία. Σε αυτή τη διαδικασία δεν υπάρχει απλή άθροιση κάποιων παραμέτρων, αλλά παράγοντες, οι οποίοι διαπλέκονται μεταξύ τους. Τέλος, στην εργασία αυτή υπάρχει συνδυασμός ερευνητικών μεθόδων, οι οποίοι λαμβάνουν υπόψη την κατάρτιση των ειδικών και την προοπτική μιας συλλογικής και συγκεκριμένης δράσης των νέων μέσα στην κοινωνία. 2.1 Μορφές βίας Στην προσπάθειά μας να παρουσιάσουμε όλες τις πτυχές και τις μορφές του φαινομένου, προκειμένου να έχουμε μια πλήρη άποψη επί του θέματος και να καταστούν αντιληπτές οι συνέπειες και ο βαθμός έκτασης του φαινομένου, θα παρουσιάσουμε τις μορφές βίας : 7

8 Ι. Έκδηλη φανερή βία Είναι αυτή που προσφέρεται προς μεγάλη θέαση, όπως η συμπεριφορική βία, η βαρβαρότητα και τα χτυπήματα. ΙΙ. Λεκτική βία Η χρήση της γλώσσας παρουσιάζει ανισότητες, οι οποίες δημιουργούν συσχετισμούς κυριαρχίας. Έτσι βλέπουμε άτομα με μεγάλη ευχέρεια λόγου και υπερβολική γλωσσική ευφράδεια και άνεση να συνθλίβουν τους άλλους. Υπάρχουν, όμως και κοινωνικές ομάδες που αποτελούν σημαντικά τμήματα του πληθυσμού και που δεν έχουν αυτή τη λεκτική καλλιέργεια. Γι αυτό ακριβώς δεν έχουν τη δυνατότητα να αντικρούσουν κάποιον λεκτικά με τον ίδιο τρόπο. Για παράδειγμα, οι εκπαιδευτικοί στο σχολείο μπορούν να ασκήσουν λεκτική βία ανάλογα με τον βαθμό στον οποίο χειρίζονται την γλώσσα, με αποτέλεσμα να εμποδίζεται η αμοιβαιότητα στην επικοινωνία με τους γονείς και τα παιδιά. Η λεκτική βία αναφέρεται επίσης σε μια ιδιαιτερότητα του ατόμου. Ο προσδιορισμός αυτός είτε επιτευχθεί με χιούμορ είτε με ύβρεις είτε με πειράγματα κατατάσσει το άτομο σε μια κατηγορία και σε μια κρίση που του επιβάλλεται με τον πιο αυθαίρετο τρόπο. Η ιδιαιτερότητα αυτή από τη στιγμή που κατονομάζεται και προσδιορίζεται γίνεται υπαρκτή ακόμα κι αν δεν ισχύει. Ο μηχανισμός που λειτουργεί εδώ είναι η γνωστική κατηγοριοποίηση και συγχρόνως η καταδίκη της κατηγορίας αυτής, στην οποία εντάξαμε τον άλλον, αφού η κατηγορία αυτή δεν είναι αποδεκτή από την ίδια την κοινωνία ή / και από το ίδιο το άτομο. Πρόκειται για αρνητικό χαρακτηρισμό του ατόμου που, όπως χαρακτηριστικά αναφέρει η Huston, καταδικάζεται όπως ο αμαρτωλός στην κόλαση, δηλαδή ανάλογα με την αμαρτία / ιδιαιτερότητα που του αποδίδεται. Αυτό, όμως έχει μόνιμο και δύσκολα αντιστρέψιμο αντίκτυπο στο άτομο που δέχεται τη λεκτική βία, καθώς του προκαλεί συναισθηματικές διαταραχές, όπως μελαγχολία ή άγχος, και δεν πρόκειται για μια εμπειρία την οποία ο άνθρωπος μπορεί να ξεπεράσει εύκολα και χωρίς πόνο. Αυτό εξηγείται από το γεγονός ότι ο εγκέφαλος διαμορφώνεται σε μεγάλο βαθμό από τις εμπειρίες μας, οι οποίες, καθώς επαναλαμβάνονται, χαράζουν «μονοπάτια» και συνδέσεις ανάμεσα στους νευρώνες. Οι εμπειρίες που 8

9 πραγματοποιήθηκαν κάτω από δύσκολες συνθήκες δημιουργούν εγγραφές στον εγκέφαλο, διαμορφώνοντάς τον με διαφορετικό τρόπο απ ότι οι κανονικές εμπειρίες. Έτσι, το ερέθισμα που προκαλούν τα άσχημα λόγια και οι βρισιές στο παιδί έχουν έναν μόνιμο αντίκτυπο στη διαμόρφωση του εγκεφάλου του παιδιού εντελώς διαφορετικό από αυτόν που έχουν τα λόγια και η τρυφερότητα. Σύμφωνα με τον Austin ο λόγος έχει δύναμη όταν το άτομο που την προσφέρει ασκεί κάποιο ρόλο εξουσίας 3. Αυτό εξηγεί το γεγονός ότι ελάχιστα δίνεται σημασία στο αν πρόκειται για πραγματική ή μη πραγματική ιδιαιτερότητα του ατόμου. Σημασία έχει αυτός που προσδιορίζει την ιδιαιτερότητα αυτή στο άλλο άτομο κι όχι αν αληθεύει. Η λεκτική βία εμφανίζεται είτε ως συλλογική, είτε ως ατομική έκφραση, ανάλογα με το αν ο χρήστης είναι μια ομάδα ή ένα συγκεκριμένο άτομο. Στη συλλογική λεκτική βία υπάρχουν κυρίως τυποποιημένες εκφράσεις που προφέρονται από μια ομάδα και εκδηλώνουν την αρχή πραγματικών ή συμβολικών, ατομικών ή συλλογικών εχθροπραξιών. Στην ατομική λεκτική βία υπάρχουν οι καθημερινές μορφές λεκτικής βίας, όπως οι προσβολές με την έννοια του καταρρίπτω, πλήττω, χτυπώ εξ αποστάσεως με διάφορους τρόπους κάποιον ή κάτι, που προφέρονται από ένα άτομο. Επειδή, όμως, η γλωσσική μορφή που λαμβάνουν εξαρτάται από την κοινωνία ή τις κοινωνικές συνθήκες όπου εμφανίζονται, κάθε προσπάθεια καταγραφής ή / και ταξινόμησής τους είναι αδύνατη. Η περίπτωση της ατομικής λεκτικής βίας, εκτός από ορισμένες κατάρες ή βλασφημίες, συνοδεύεται και από ανάλογο τόνο φωνής και χειρονομίες ή μορφασμούς. Το γεγονός ότι στο γραπτό λόγο δεν μπορεί να αποδοθεί μια προσβολή παρά μόνο περιγράφοντας λεπτομερώς την κατάσταση στην οποία λαμβάνει χώρα και το ύφος του χρήστη, επιβεβαιώνει ότι ο τόνος της φωνής, οι χειρονομίες και οι μορφασμοί, δηλαδή τα εξωλεκτικά μηνύματα, είναι αυτά που δείχνουν το περιεχόμενο της πληροφορίας του λεκτικού μηνύματος 4. Για παράδειγμα χρησιμοποιώντας τον μεταφορικό προσδιορισμό - μη χρήση κυριολεκτικής σημασίας -δηλώνουν ότι αντικείμενα ή ιδιότητες που θεωρούνται ευτελείς, έχουν κοινά χαρακτηριστικά 3 Ι. Ν. Νέστορας, «Η επιθετικότητα στην οικογένεια, στο σχολείο και στην κοινωνία», Εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, 1992, σελ Ι. Ν. Νέστορας, «Η επιθετικότητα στην οικογένεια, στο σχολείο και στην κοινωνία», Εκδόσεις 9

10 με τον αντίπαλό μας, όπως ντενεκές, βλήτο κ. τ. λ. ΙΙΙ. Ενδόμυχη / ύπουλη βία Η βία αυτή ονομάζεται και ύπουλη βία, στο βαθμό που φαίνεται να αναπτύσσεται γύρω από δυο είδη σχέσεων με τον άλλον. Αυτή η βία χρησιμοποιεί, αφενός, την αποξένωση και, αφετέρου, την ταπείνωση. Η περιθωριοποίηση, ο εξορισμός και η απόρριψη ατόμων που δεν έχουν τα μέσα να εκφράσουν τα αιτήματά τους ή τις ανάγκες τους, μπορούν να αποτελέσουν ύπουλες μορφές βίας όταν ακυρώνουν, για αυτά τα άτομα, τις πιθανότητες επιλογής και αυτοεπιβεβαίωσης, θεωρώντας δεδομένο ότι μειονεκτούν. Συχνά, οι καταστάσεις ανισότητας - πολιτισμικής, εθνικής, κοινωνικής, οικονομικής - δεν βοηθούν στην μείωση των διαφορών μεταξύ αυτών που κατέχουν την γνώση, αυτών που έχουν την εξουσία και εκείνων που προσπαθούν να ακουστούν οι ανάγκες τους. Οι ανισότητες αυτές μπορούν να τους θέσουν σε καταστάσεις αλλοτρίωσης και ταπείνωσης. Αυτή η βία, ακριβώς επειδή έχει ποικίλες μορφές, περιλαμβάνει διαπροσωπικές συγκρούσεις, συμπλοκές, καβγάδες και προστριβές. Μπορεί, επίσης, να περιλαμβάνει συλλογικές μορφές, όπως ο εξορισμός, η περιθωριοποίηση, η απόρριψη καταλήγοντας, ίσως, στη δήλωση πολιτειών ότι πρόκειται για επικράτειες διακρίσεων, όπου η βία μπορεί να περιχαρακωθεί και να περιοριστεί. ΙV. Παθητική βία Είναι η αδιαφορία, η άρνηση ενασχόλησης, η παράβλεψη, το να περιοριζόμαστε στα «δικά μας», προτιμώντας να μην δίνουμε σημασία σε οτιδήποτε διαταράσσει την ηρεμία μας, την κοινωνική ή την προσωπική μας άνεση. Το γεγονός ότι δεν λαμβάνουμε υπόψη μας αυτούς που έχουν ανάγκη τη βοήθεια μας, το γεγονός ότι δεν θέλουμε να τους βλέπουμε, αλλά ούτε και να τους ακούμε, ισοδυναμεί με το «κοινωνικό θάνατο» ενός μέρους των περιθωριακών, των απροσάρμοστων, των ατόμων με ειδικές ανάγκες. Αρνούμαστε την ύπαρξή τους και επομένως τους οδηγούμε σε «κοινωνικό θάνατο». Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, 1992, σελ

11 V. Καταφυγή σε βία Η βία είναι μία συμπεριφορά, την οποία εκδηλώνουν άτομα αδύναμα, που στερούνται χαρισμάτων και αυτοπεποίθησης. Αυτό συμβαίνει, γιατί η βία είναι μία συμπεριφορά, που κατά την εσφαλμένη εντύπωση του θύτη, επιβάλλει στους άλλους μία αξιοσέβαστη εικόνα του εαυτού του και προσπαθεί μέσω αυτού του τρόπου να ανακτήσει την χαμένη αυτοπεποίθηση και εμπιστοσύνη στις ικανότητές του. Η βία καταστρέφει την αίσθηση ασφάλειας του ατόμου, τις ισορροπίες του και τις αξίες του και εντρυφεί τον φόβο. Όταν αυτός ο φόβος ενισχύεται από τον φυσικό πόνο ή την ταπείνωση προκαλεί αντιδράσεις που διαταράσσουν τη φυσική ροή των πράξεων και της συμπεριφοράς μας. Μελέτες ηθολόγων έδειξαν, παρατηρώντας τις ανταγωνιστικές συμπεριφορές των μικρών παιδιών, ότι τα στερημένα από τρυφερότητα άτομα που αντιμετώπισαν μία ψυχρή συμπεριφορά από την μητέρα τους και με ασταθείς αντιδράσεις, είχαν αντιδράσει συχνά βίαια απέναντι στους συνομηλίκους τους. VI. Πρωταρχική βία Η βία αυτή αναφέρεται τις πρώτες εβδομάδες, τους πρώτους μήνες, την περίοδο της υποδοχής του νεογέννητου, εξαιτίας διαταραχών που έχουν παρατηρηθεί λόγω στερήσεων, αλλά και συγκινησιακές και συναισθηματικές διαταραχές που σχετίζονται με ματαιώσεις. Το σώμα των εφήβων που δεν δέχθηκαν χάδια και φιλιά, δεν τους ενέπνευσαν τρυφερότητα, που είχαν προβλήματα διαγωγής και συμπεριφοράς, είναι περισσότερο τραυματισμένο σε σύγκριση με τα ήσυχα παιδιά. Ένα άτομο που έχει απορριφθεί φαίνεται από τις μελανιές και τα τραύματα που έχει το σώμα του από το πέρασμα του χρόνου. Τα τραύματα αυτά στο σώμα του μας δείχνουν επίσης τον πόνο, την απομόνωση, την άρνηση και την απώλεια της ερωτικής και της συναισθηματικής αξίας του. Με λίγα λόγια, μπορούμε να αναγνωρίσουμε άτομα που έχουν δεχθεί βία από σώμα τους. VII. Θεμελιώδης βία Ο Bergeret αναφέρεται στο ένστικτο της επιβίωσης, όπου αναλύοντάς το αντιλαμβανόμαστε ότι μας παραπέμπει σ ένα δυαδικό λογικό σύστημα, το 11

12 οποίο συνοψίζεται στο «ή ο άλλος ή εγώ». Δηλαδή, οι σχέσεις που αναπτύσσονται μέσα στο κοινωνικό περιβάλλον, έρχονται σε αντιπαράθεση με βάση τις μορφές έκφρασης, κατά κάποιον τρόπο, με τη θέληση για ζωή του ατόμου στην ύπαρξη των άλλων. Η βία εδώ μετατρέπεται σε μια ανάγκη αυτοεπιβεβαίωσης και έκφρασης της επιθυμίας για ζωή και, συγχρόνως, ως έκφραση της ανάγκης να μας αναγνωρίζει ο άλλος, αφού χρησιμεύει μόνο για να δώσει νόημα. Επομένως με τη φράση «ή ο άλλος ή εγώ» εννοείται η αντιπαράθεση και η σύγκρουση μεταξύ των παιδιών, η οποία αναπτύσσεται ανάλογα με τον συσχετισμό των δυνάμεων. VIII. Αντιδραστική βία Οι άνθρωποι που κατά τη διάρκεια της πορείας τους βιώνουν τραυματικά γεγονότα και στρες που προέρχεται από διάφορες καταστάσεις, όπως ο αποχωρισμός και η απόρριψη, νιώθουν ανασφάλεια και άγχος και χάνουν το νόημα της ζωής. Γι αυτό το λόγο ενδέχεται να αντιδράσουν επιθετικά και βίαια. Η αντιδραστική βία την περίοδο της προεφηβείας και της εφηβείας παίρνει μορφές που αναστατώνουν και ανησυχούν τους ενηλίκους. Σ αυτή τη φάση της ανάπτυξης του παιδιού οι διάφορες μορφές βίας οι οποίες αλληλοεπικαλύπτονται, αφορούν οποιοδήποτε αντικείμενο του κοινωνικού επιπέδου. Παρόλο που οι μορφές αυτές δεν είναι ίδιες μεταξύ τους έχουν κοινό χαρακτηριστικό την επίδειξη δύναμης και λειτουργούν με τέτοιο τρόπο ώστε να εξασφαλίσουν ένα αίσθημα ασφάλειας. Πρόσφατες έρευνες που πραγματοποιήθηκαν σε εφήβους δείχνουν ότι η αδιαφορία και η απόρριψη, χωρίς να δοθούν εξηγήσεις σύμφωνα με τους κανόνες, δεν τους «καλύπτουν» συναισθηματικά με αποτέλεσμα να εκδηλώνουν βίαιη συμπεριφορά βλέποντάς το ως τη μοναδική λύση των προβλημάτων που τους παρουσιάζονται. IX. Βία - εκδίκηση Οι έφηβοι απαντούν στην αδικία που τους έγινε σε προηγούμενες περιόδους με βίαιη συμπεριφορά και παίρνοντας εκδίκηση από τα θύματά τους προκαλώντας τους συναισθήματα απόγνωσης. Μόνο με αυτό τον τρόπο 12

13 ικανοποιούνται. Βιάζω κάποιον σημαίνει ότι ασκώ βία επάνω του, ότι τον εξαναγκάζω να κάνει κάτι που θέλω, αλλά και τον ταπεινώνω. 5 Εκδικούμαι δηλαδή κάποιον ταπεινώνοντάς τον. X. Βία είδος γλώσσας Η γλώσσα αποτελεί βία όταν τα άτομα που δεν μπορούν να εκφραστούν με λόγια, αλλά μόνο με πράξεις στηρίζονται στις δικές μας ικανότητες και στην δική μας ευαισθησία να καταλάβουμε αυτό που με τις πράξεις τους θέλουν να μας πουν. Για παράδειγμα, στο μετρό συχνά βρισκόμαστε στριμωγμένοι σε πολύ περιορισμένο χώρο κι επομένως νιώθουμε να απειλείται ο προσωπικός μας χώρος. Άλλες φορές είμαστε ανεκτικοί και άλλες εξαιτίας κάποιου χτυπήματος με το τακούνι, κάποιας κλωτσιάς, κάποιας σπρωξιάς στην πλάτη, κάποιας πίεσης στην κοιλιά νιώθουμε ότι μας επιτίθενται. XI. Εσωτερική βία Είναι μια μορφή βίας, η οποία ανάγεται στην φυσιολογία και πιθανότατα αποτελεί ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της εφηβείας. Σε αυτή τη φάση το άτομο, μαζί με τις βιολογικές αλλαγές που του συμβαίνουν, βιώνει καταστάσεις που του προκαλούν σύγχυση και εκφράζεται με διάφορους τρόπους, οι οποίοι αποτελούν αντίδραση σε μεγάλο ή μικρό βαθμό ανάλογα με τη σύγχυση και το άγχος που του προκαλείται από το συγκεκριμένο περιστατικό που βίωσε. Έχει σημασία ο τρόπος με τον οποίο ο έφηβος εκφράζει τα συναισθήματα που προκλήθηκαν από τις καταστάσεις που έζησε, ακόμα και όταν εκφράζεται με βίαιες πράξεις. Η συμπεριφορά του αυτή έχει νοήματα ή αμφιθυμικά ή αντιφατικά που αποτελούν ταυτόχρονα αναζήτηση της αγάπης και απόρριψή της, ανάγκη για στοργή, αλλά και αποφυγή από αυτήν. Είτε στην μια περίπτωση, είτε στην άλλη οι αντιδράσεις του παιδιού έχουν κάποιο νόημα, εκφράζουν την ανάγκη τους για επικοινωνία, ακόμα και εάν αυτή η ανάγκη για επικοινωνία είναι η ανάγκη να εκφράσουμε ότι έχουμε ανάγκη την επικοινωνία με τους συνανθρώπους μας, ακόμη και εάν ο τρόπος που 5 Λουκία Μπεζέ, «Βία στο σχολείο βία του σχολείου», Εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, 1998, σελ

14 εκφράζεται, ή προσπαθεί να εκφράσει αυτή την ανάγκη, είναι τέτοιος, ώστε να υπάρχει κίνδυνος να χαθούν από πριν οι πιθανότητες για μία αυθεντική επικοινωνία. XII. Η προσωπική βία Η μορφή αυτή βίας εκδηλώνεται μέσα στο οικογενειακό περιβάλλον. Ο έφηβος, αντιδρά στις πιέσεις της εσωτερικής βίας που δέχεται, με τον δικό του τρόπο και ανάλογα με τα μέτρα που διαθέτει. Η συγκεκριμένη μορφή βίας πρέπει να αντιμετωπίζεται με σταθερότητα και συνοχή, αλλά και φέρνοντας το νέο αντιμέτωπο με τα όρια που του έχουν τεθεί, διότι χωρίς αυτά ο νέος και οι γονείς του οδηγούνται σε μια σειρά καταστροφικών συμπεριφορών για ολόκληρη την οικογένεια, κυρίως, όμως, για τον ίδιον, καθώς νιώθει ότι κανείς δεν του απαντά. Γι αυτό ο έφηβος πρέπει να γνωρίζει ότι όσο περισσότερο βίαιος γίνεται, τόσο λιγότερη εξουσία έχει κι επομένως να μην μπερδεύει την εξουσία με τη βία. Όλα αυτά έχουν επιπτώσεις και στον σχολικό χώρο, καθώς οι σχέσεις του εφήβου με το οικογενειακό του περιβάλλον και η συμπεριφορά του μέσα σ αυτό, εκδηλώνονται και εκεί, στις σχέσεις του με τους συμμαθητές και τους δασκάλους του. XIII. Η κοινωνική βία Οι βίαιες συμπεριφορές δημιουργούνται από την κοινωνική βία. Αυτό συμβαίνει εξαιτίας των διαφόρων ειδών πιέσεων που δέχονται οι έφηβοι, με αποτέλεσμα να προκαλούνται αυτές οι αντιδράσεις είτε με τη μορφή της υποταγής είτε με τη μορφή της οπισθοχώρησης είτε με τη μορφή της εξέγερσης. Οι συχνές συζητήσεις για την ανεργία δημιουργούν στους νέους συναισθήματα άγχους για το μέλλον τους και φόβου, αφού πράγματι γίνεται συνεχώς λόγος για αύξηση της ανεργίας και για το αδιέξοδο που θα οδηγηθούμε στο μέλλον, δηλαδή no future. Το σχολείο διαδραματίζει σημαντικό ρόλο σε όλα αυτά, αφού προετοιμάζει τους νέους για την επανένταξή τους στην κοινωνία λέγοντάς τους συχνά για το πρόβλημα της ευρέσεως εργασίας που υπάρχει και 14

15 προτείνοντάς τους να σπουδάσουν ένα επάγγελμα το οποίο ίσως τους προσφέρει καλύτερη επαγγελματική αποκατάσταση. Επιπλέον, γίνεται συχνά αναφορά της λέξης «αποκλεισμός». Αυτός, λοιπόν, που αποκλείεται από κάτι, που απαγορεύεται δηλαδή είτε σε αυτόν είτε σε μία κοινότητα η πρόσβαση σε κάτι, σε ένα σύστημα ή σε μία άλλη κοινότητα αποτελεί θύμα βίας. Και στις δυο περιπτώσεις το άτομο ή η κοινότητα σπρώχνονται σε ένα γκέτο. Αποκλεισμός, όμως, υπάρχει και στους εφήβους όταν κατασκευάζεται γύρω από αυτούς μια άρνηση εισόδου ή μια επιθυμία εξόδου, η οποία συνδυάζεται με την επιθυμία να συγκροτήσουν την δική τους κοινότητα. Ο R. Castel πρότεινε να αντικαταστήσουμε τον όρο αποκλεισμό με τον όρο από - προσχώρηση, δηλαδή διαγραφή. Λαμβάνοντας υπόψη μας όλα όσα συνεπάγεται για τον έφηβο το πρόβλημα της προσχώρησης σε μια γενεαλογική συνέχεια αντιλαμβανόμαστε πόσο ισχυρός είναι ο όρος αυτός. Σύμφωνα με τον Albert Camus : «τους ζητάμε να δουν μια κληρονομιά, στην ουσία της οποίας είναι εντελώς ξένοι». XIV. Οργανική βία Στην εφηβεία συχνά η σωματική βία βιώνεται με τραυματικό και άσχημο τρόπο από τη μια εναντίον του ατόμου με αυτοκτονίες, ναρκωτικά, ψυχικά προβλήματα, στάσεις αποτυχίας και από την άλλη εναντίον της κοινωνίας με παραβατικότητα, κακοποιήσεις, βανδαλισμούς, βιασμούς κ.τ.λ. Πολλές φορές το άτομο αναγκάζεται να κάνει επιλογές, στις οποίες καλείται να αντιμετωπίσει τις κρίσιμες υπαρξιακές απορίες του, όπως η σεξουαλικότητα, η εργασία και η ορθολογικότητα 6. Η εργασία δημιουργικότητας που κάνει εκείνη τη στιγμή ο έφηβος με τον εαυτό του είναι καθοριστική για την τελική επιλογή του και για την έκβαση του αποτελέσματος. 2.2 Επιθετικότητα και βία Η βία αναφέρεται σε συμπεριφορές που χαρακτηρίζονται είτε ως επιθετικές ενέργειες είτε ως εκδηλώσεις βίας. Οι συμπεριφορές αυτές 15

16 εκφράζονται με την επιθυμία για καταστροφή αντικειμένων, την απειθαρχία ή την προσβολή, ακόμα και με σεξουαλική κακοποίηση ανάλογα με τη διάθεση αυτού που την πράττει. Ο όρος «επιθετικότητα» περιγράφει την εχθρότητα που δείχνει κανείς απέναντι στον ίδιο του τον εαυτό ή στον συνάνθρωπό του, ο οποίος αποτέλεσε αιτία για να συμπεριφέρονται αυτά τα άτομα με τέτοιο τρόπο, δηλαδή να επιτίθενται με λόγια ή με πράξεις 7. Από τον ορισμό αυτό συμπεραίνουμε ότι η επιθετικότητα ισοδυναμεί με την εχθρότητα ή ακόμη ότι η τάση να επιτιθέμεθα οφείλεται στο γεγονός ότι οι άλλοι είναι επιθετικοί. Η επιθετικότητα και η βία αποτελεί συστατικό στοιχείο των εκδηλώσεων όλων των ανθρώπων. Η επιθετικότητα και η βία, όμως, στη ψυχολογία παρόλο που έχουν πολλαπλές σημασίες είναι έννοιες συγκεκριμένες, κι έτσι δεν μπορούν να αντικατασταθούν με άλλες έννοιες. Πρώτα από όλα οι όροι επιθετικότητα, επίθεση και επιθετική συμπεριφορά δεν δηλώνουν παρόμοιες καταστάσεις ή ψυχικές διαθέσεις, όπως και καθεμιά από αυτές δεν έχει μόνο μια σημασία. Ο όρος επιθετικότητα προσδιορίζει τη διάθεση που έχει το άτομο διαρκώς να εμπλέκεται σε επιθετικές συμπεριφορές που είναι πραγματικές ή που απλά τις φαντάζεται. Αυτή η επιθετικότητα μπορεί να είναι κακοήθης, με την έννοια ότι είναι καταστροφική για το ίδιο το άτομο και για το περιβάλλον γύρω του, αλλά μπορεί να είναι και καλοήθης, όταν το άτομο μάχεται για να εκφράσει την άμιλλα και τη δημιουργικότητα που τον διακατέχει. Η επίθεση δεν έχει έναν ορισμό αποδεκτό από όλους. Ακόμα και οι κυριότερες θέσεις δεν συμφωνούν μεταξύ τους. Η άποψη των συμπεριφοριστών είναι ότι ως επίθεση νοείται κάθε συμπεριφορά που έχει ως αποτέλεσμα τον τραυματισμό ή την βλάβη που προκαλείται στον άλλον. Η γνωστική θεωρία πιστεύει ότι μια συμπεριφορά χαρακτηρίζεται επιθετική μόνο όταν είναι εκούσια για το άτομο που την διαπράττει και συγχρόνως παραβιάζει έναν κανόνα που διέπει την κατάσταση μέσα στην οποία εκδηλώνεται η συγκεκριμένη συμπεριφορά. Οι επιθέσεις μπορούν να λάβουν πολλές και διαφορετικές μορφές και περιλαμβάνουν κάθε άμεση ή έμμεση αντίδραση, 6 Roger Dadoum, «Η βία», Εκδόσεις Scripta, Αθήνα, 2001, σελ Λουκία Μπεζέ, «Βία στο σχολείο βία του σχολείου», Εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, 1998, σελ

17 ενεργητική ή παθητική, κινητική ή λεκτική. Συχνά γίνεται διάκριση μεταξύ της εχθρικής και της λειτουργικής επίθεσης, όπου η δεύτερη δεν αποβλέπει στην πρόκληση βλάβης στο θύμα, αλλά στην επίτευξη διαφορετικού στόχου. Η ηθολογία είναι αυτή που προσδιορίζει την επιθετική, κυρίως, συμπεριφορά και καλύπτει όλες τις στερεότυπες συμπεριφορές της αποφυγής και της απειλής. Μέσα από αυτές τις συμπεριφορές προσδιορίζεται και ο προσωπικός χώρος μέσα στον οποίο η εισχώρηση ενός άλλου ατόμου δεν γίνεται δεκτή. Η βία προσεγγίζεται σε ένα εντελώς διαφορετικό πλαίσιο. Για παράδειγμα, στο ενδοψυχικό πεδίο η βία θεωρείται εντελώς διαφορετική από την επιθετικότητα, αφού μια ερωτική επιθυμία μπορεί να είναι βίαιη, αλλά και μια επιθετική πράξη όπως η δημόσια ή ιδιωτική κριτική μπορεί να χαρακτηριστεί βίαιη. Η «θεμελιώδης βία», με την έννοια να εκδηλωθεί με φυσικά μέσα η καταστροφικότητα του ανθρώπου, μπορεί να εξουδετερωθεί ή να αλλάξει και να μετατραπεί με τέτοιο τρόπο ώστε να αποτελέσει σημαντική κινητήρια δύναμη για την ανάπτυξη δραστηριοτήτων. Η βία πέρα από την διάκριση της σωματικής από την ψυχική βία συμπεριλαμβάνει και την απειλή να χάσει το άτομο την αγάπη και την προστασία του άλλου, καθώς επίσης και να εκφράζεται με τέτοιο τρόπο ώστε το άτομο να αντιφάσκει. Γενικά, η γνώση αντιλαμβάνεται ως μια μορφή βίας που ασκείται από αυτούς που την κατέχουν απέναντι σε αυτούς που δεν την κατέχουν. Ωστόσο, υπάρχει και η βία που αφορά το απρόβλεπτο και την πλήρη αποδιοργάνωση, αλλά και το φόβο για το άγνωστο. Δεν είναι δυνατό, όμως, να οριστεί ως βία με αυτό τον τρόπο που την αντιλαμβανόμαστε. Επομένως, καταλήγουμε στο γεγονός ότι η επιθετικότητα και η επίθεση δεν είναι κατ ανάγκη εχθρική ή καταστροφική ενέργεια. Άλλωστε είναι σημαντικό για τον κάθε άνθρωπο να μπορεί να προστατεύει τον προσωπικό του χώρο και τις δικές του ιδιαιτερότητες. Άρα, η κατάταξη όλων των συμπεριφορών στις κατηγορίες της επίθεσης και της βίας έχει ως αποτέλεσμα να χαθεί η ουσία, αφού οι έφηβοι για να αποκτήσουν αυτονομία θα πρέπει να διαπραγματευθούν τα όρια, πράγμα το οποίο δεν γίνεται χωρίς να ασκηθεί βία. Ως άσκηση βίας αντιλαμβάνεται από τους εφήβους απλά και μόνο η παραβίαση ενός κανόνα, επειδή επισύρονται κυρώσεις. Άλλωστε σύμφωνα με τον J. Leaute, «οι κανόνες συμπεριφοράς επιβάλλονται, δεν μπορούν να 17

18 αποτελέσουν αντικείμενο συζήτησης». Το περιεχόμενο των ορισμών της επιθετικότητας και της βίας, όσον αφορά το σχολικό χώρο, πρέπει να είναι συγκεκριμένο σχετικά με την εκπαίδευση και την παραβίαση των κανόνων που θέτονται, ώστε όταν τίθεται θέμα βίαιης και επιθετικής συμπεριφοράς μέσα στον χώρο αυτό να μπορεί να περιγραφεί. Ο ορισμός της επιθετικότητας, λοιπόν, είναι δυνατόν να εμπεριέχεται στους ορισμούς της ψυχολογίας. Επομένως, οι έννοιες της επιθετικότητας, της επίθεσης και της βίας είναι σημαντικές στην ψυχολογία για να κατανοηθούν και να ερμηνευθούν ψυχολογικές καταστάσεις και ανθρώπινες εκδηλώσεις. Στον χώρο της εγκληματολογίας και του δικαίου η βία αναφέρεται με την έννοια του εξαναγκασμού και της σωματικής βίας. Οι αναφορές του συγκεκριμένου ποινικού κώδικα είναι σαφείς και οριοθετημένες. Η βία συσχετίζεται με το αξιόποινο της πράξης και «ως πράξη νοείται μόνο η εκούσια ανθρώπινη, εξωτερική συμπεριφορά». Ο εξαναγκασμός και η σωματική βία αποτελούν στοιχεία σε σύνθετα ή πολύπρακτα εγκλήματα, όπως η ληστεία ή ο βιασμός. Συμπερασματικά, σχετικά με τον χώρο του σχολείου και σύμφωνα με τον E. Debarbieux, εάν ο ορισμός της βίας ήταν ίδιος για όλες τις περιπτώσεις διαφορετικού βαθμού σοβαρότητας, δεν θα ήταν εύκολο να επεξεργαστούν όλες οι περιπτώσεις 8. Επιπλέον, επισημαίνει ότι η μελέτη της βίας στον σχολικό χώρο ισοδυναμεί με την εξέταση του νοήματος της εκπαιδευτικής πρακτικής. Γι αυτό προτού συνεχίσουμε στην ανάλυση των παραγόντων της σχολικής βίας κρίνεται αναγκαίο να διασαφηνίσουμε ότι κάθε επιθυμητή συμπεριφορά, όπως υπάκουοι και καλοί μαθητές, δεν μπορεί να μεταφράζεται σε κανόνα ούτε βέβαια να εκλαμβάνεται ως κανόνας. Αν συνέβαινε κάτι τέτοιο, τότε θα είχαμε να κάνουμε με ολοκληρωτικές ιδεολογίες και με την περιθωριοποίηση κάθε συμπεριφοράς μη αποδεκτής από και σε κάθε διαφορετική ομάδα. Η ατομικότητα του κάθε ανθρώπου, η οικογένειά του, το σχολείο, η κοινωνία και η πολιτική με βάση τα παραπάνω θα νοούνταν ως μονοσήμαντα και άρα μη ανθρώπινα. Από την άλλη πλευρά, μια πράξη 8 Λουκία Μπεζέ, «Βία στο σχολείο βία του σχολείου», Εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, 1998, σελ

19 χαρακτηρίζεται ως επιθετική ή βίαιη σε σχέση με έναν κανόνα και τα ελαστικά ή μη όριά του. Είναι γνωστή για όλο τον πληθυσμό, και κυρίως για την περίοδο της εφηβείας, η ύπαρξη της «αφανούς εγκληματικότητας», δηλαδή η παραβίαση κανόνων ή και νόμων που αφορά μεγάλο ποσοστό και συνδέεται άμεσα με την κοινωνική θέση των εφήβων και τη διαδικασία της κοινωνικοποίησης. Γι αυτό έχει πάρει και την ονομασία «delinquance statutaire». 19

20 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3o TO ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΑΣ ΣΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Εισαγωγή Το φαινόμενο της σχολικής βίας αναδείχθηκε ως πρόβλημα προς επίλυση από την διεθνή ερευνητική ομάδα της εκπαίδευσης. Παγκοσμίως, το πρόβλημα αυτό υπήρχε από την αρχή της μαζικής εκπαίδευσης, αλλά πήρε μεγαλύτερες διαστάσεις, στη σημερινή εποχή της παγκοσμιοποίησης. Μια εποχή, η οποία επιτάσσει ίσες ευκαιρίες μάθησης και γνώσης για όλους μέσα από την εκπαίδευση, γεγονός που οδήγησε στη δημιουργία πολυπληθών και ανομοιογενών τάξεων και σχολείων. Συγκεκριμένα στην Ελλάδα το ζήσαμε αυτό με την αύξηση του μαθητικού πληθυσμού λόγω της έλευσης των αλλοδαπών μαθητών. Κάτι που είχε ως αποτέλεσμα να μετατραπεί το εκπαιδευτικό μας σύστημα από μονοπολιτισμικό σε πολυπολιτισμικό. Στις ΗΠΑ οι θεσμικές αντιδράσεις για το φαινόμενο της σχολικής βίας ήταν ποικίλες. Κοινό χαρακτηριστικό τους είναι η τιμωρία των ανηλίκων που παραβίασαν τον ποινικό νόμο, καθώς επίσης και μια πολιτική, όχι προληπτική αλλά κατασταλτική, εκφρασμένη με την φράση της «μηδενικής ανοχής» για τους δράστες και τη σχολική βία. Τους μεταχειρίζονται, λοιπόν, ως ενήλικους κι επομένως όχι με επιείκεια λόγω του νεαρού της ηλικίας και τις ιδιαιτερότητες που αυτή συνεπάγεται. Στην Ευρώπη, το πρόβλημα της σχολικής βίας δεν συνδέεται αποκλειστικά με την ποινή και την τιμωρία, αλλά και με τους όρους της ψυχολογίας που σχετίζεται με την εκπαίδευση και την ποιότητά της, τον κοινωνικοποιητικό ρόλο του σχολείου και τη λειτουργική σύνδεση του σχολείου με την τοπική κοινωνία. Άρα, θεωρείται ότι το πρόβλημα έχει πολλές διαστάσεις και πολύπλοκες και γι αυτό ακριβώς προσεγγίζεται σφαιρικά. Αντιμετωπίζεται, λοιπόν, σύμφωνα με τους όρους της παιδαγωγικής, της ψυχολογίας, της κοινωνιολογίας και της συμβουλευτικής κι όχι με ένα κατασταλτικό τρόπο. Η σχολική βία θεωρείται ότι είναι η αντανάκλαση της βίας στην ευρύτερη κοινωνία, αλλά και ένδειξη της χαμηλής ποιότητας της εκπαίδευσης που παρέχεται στους μαθητές. Αναφέρεται στο γεγονός ότι κάποιος από το χώρο 20

21 της εκπαίδευσης επιβάλλει τη δική του θέληση σε κάποιον άλλο με αποτέλεσμα να προκληθεί ζημιά ή βλάβη. Οι μορφές της σχολικής βίας περιλαμβάνουν τη λεκτική, τη σωματική, τη ψυχολογική, τη σεξουαλική βία, το βανδαλισμό, τη βία μεταξύ των μαθητών, βία από τους μαθητές προς τους δασκάλους και το αντίστροφο, βία μεταξύ των δασκάλων, βία μεταξύ δασκάλων και διευθυντών ή της διοίκησης του σχολείου. Η έννοια του εκφοβισμού στο χώρο του σχολείου αφορά τη βία που ασκείται από μαθητές σε βάρος άλλων μαθητών του δημοτικού σχολείου, μέχρι την ηλικία των 12 ετών και περιλαμβάνει μη αποδεκτές πράξεις βίας, οι οποίες πραγματοποιούνται πολλές φορές, όπως χτύπημα, κλοτσιές, απειλές, πειράγματα, σεξουαλικά υπονοούμενα κ.τ.λ. Όπως χαρακτηριστικά μας λένε οι Smith και Sharp : «λέμε ότι ένα παιδί έχει ενοχληθεί ή πειραχθεί ή κοροϊδευτεί, όταν ένα άλλο παιδί ή μια ομάδα παιδιών του / της λένε άσχημα λόγια. Είναι ακόμα ενόχληση ή πείραγμα όταν ένα νέο παιδί έχει χτυπηθεί ή κλωτσηθεί ή απειληθεί. Επίσης, όταν έχει κλειδωθεί μέσα σε ένα δωμάτιο ή του / της έστειλαν άσχημα γράμματα ή όταν ακόμα κανείς δεν του / της μιλάει στο σχολείο. Αυτές οι καταστάσεις μπορούν να συμβούν συχνά και επανειλημμένα και είναι δύσκολο για ένα νέο παιδί που ενοχλήθηκε να υπερασπίσει τον εαυτό του. Αλλά δεν είναι πείραγμα ή ενόχληση όταν δυο νέα παιδιά της ίδιας περίπου σωματικής δύναμης έχουν μια διαμάχη ή έναν καβγά στο σχολείο. Η έννοια αυτή δεν συνδέεται με την διάπραξη σοβαρών βίαιων ενεργειών, αλλά με την πειθαρχία και τον τρόπο που πρέπει να συμπεριφέρονται οι μαθητές μέσα στην τάξη. Σε ορισμένες περιπτώσεις, όμως, το πείραγμα αποτελεί και θετική κοινωνική συμπεριφορά. Αυτό γίνεται όταν τα άτομα ή οι ομάδες που αλληλεπιδρούν μεταξύ τους μέσα από το παιχνίδι ανακαλύπτουν τα όρια του αποδεκτού στις σχέσεις τους ή όταν ασχολούνται με κάτι δημιουργικό. Πότε, όμως, χαρακτηρίζεται το πείραγμα ως «εκφοβισμός» και πότε αντιμετωπίζεται ως μια θετική συμπεριφορά; Με βάση ποιά κριτήρια; Η έννοια αυτή αναφέρεται στη δομή της σχολικής τάξης ή προέρχεται από τα χαρακτηριστικά που αποδίδονται σε ορισμένους μαθητές από πολύ μικρή ηλικία ως δράστες και θύματα. Ένα παιδί χαρακτηρίζεται ως δράστης σχολικής κακομεταχείρισης όταν αγνοεί τον συμμαθητή του, τον απομονώνει με τη συμπεριφορά του ή όταν τον βρίζει ή τον χτυπά. Υπάρχει μια στενή σχέση μεταξύ δραστών και 21

22 θυμάτων σχολικής κακομεταχείρισης. Οι δράστες κακομεταχείρισης καθορίζουν ποια θα είναι τα θύματά τους για μεγάλο χρονικό διάστημα μέσα κι έξω από το χώρο του σχολείου. Κάτι τέτοιο, όμως, έχει ως αποτέλεσμα, εξαιτίας της ιεραρχίας που υπάρχει στην τάξη, οι μαθητές που έπεσαν θύματα κακομεταχείρισης να κακοποιούν με τη σειρά τους τους ακόμα πιο αδύνατους μαθητές. Οι συνέπειες της κακομεταχείρισης στην ψυχολογία των δραστών και των θυμάτων είναι σοβαρές, ειδικά όταν η βία κλιμακώνεται. 3.1 Διαστάσεις σχολικής βίας Η σχολική βία, όπως αναφέρθηκα και στην εισαγωγή, μπορεί να πάρει τις ακόλουθες διαστάσεις : βία μεταξύ μαθητών, βία μεταξύ εκπαιδευτικών, βία από τους εκπαιδευτικούς προς τους μαθητές και το αντίστροφο, βία από τους εκπαιδευτικούς προς τη διοίκηση, τη διεύθυνση ή το υπουργείο, βία από εξωσχολικούς παράγοντες προς μέλη της σχολικής κοινότητας, μαθητές, εκπαιδευτικούς ή και τους δυο, και το αντίστροφο, βία από γονείς προς εκπαιδευτικούς ή και προς μαθητές και το αντίστροφο. Η βία μπορεί να εκδηλωθεί από ένα άτομο μόνο προς ένα άλλο ή προς ένα σύνολο ατόμων, αλλά και από πολλά άτομα προς ένα άτομο μόνο ή προς ένα σύνολο ατόμων. Παρακάτω θα αναφέρουμε αναλυτικά τις προαναφερθείσες διαστάσεις της σχολικής βίας. I. Ενδογενής βία α. Βία δασκάλου προς μαθητές Δ- -Δ Μ- -Μ Ο ρόλος του δασκάλου είναι να μεταφέρει τις αξίες και τους κανόνες της κοινωνίας στους μαθητές του. Μέσα από αυτό το ρόλο ο δάσκαλος στοχεύει στη μεταβίβαση πολιτισμικών αγαθών σε μαθητές με διαφορετική κοινωνική 22

23 προέλευση, έχοντας μεγαλώσει με διαφορετικές αξίες και τρόπους συμπεριφοράς, καθώς επίσης και στην αντιπαράθεση με ρόλους και θέσεις που έχουν καθοριστεί και που αναμένεται από την κοινωνία να τις υιοθετήσουν και οι μαθητές. Ωστόσο, η διαφοροποίηση που υπάρχει μεταξύ υποκειμενικής και αντικειμενικής διάστασης σχετικά με την πραγματοποίηση αυτών των ρόλων διαψεύδει τις προσδοκίες του δασκάλου κι έτσι γίνεται επιθετικός. Η ίδια η διαδικασία της μάθησης δεν είναι εύκολο θέμα. Σκοπός του δασκάλου είναι να οργανώσει τα μαθήματά του και να κάνει τους μαθητές να αντιληφθούν την αξία που έχει η ατομική επίδοση στον ίδιο και στο κοινωνικό σύνολο. Γι αυτό το λόγο δίνει κίνητρα στους μαθητές ώστε να αποδώσουν στα μαθήματα όσο το δυνατόν περισσότερο γίνεται. Η χαμηλή επίδοση του μαθητή μπορεί να θεωρηθεί ότι δεν οφείλεται στην αναποτελεσματικότητα του δασκάλου, παρά τις προσπάθειες που κατέβαλε, αλλά στην περιφρόνηση του μαθητή για να δεχθεί τη γνώση που του προσφέρεται. Η απογοήτευση του δασκάλου μπορεί να εκδηλωθεί με λεκτική ή σωματική βία εναντίον του μαθητή. Ο μαθητής από την άλλη μεριά είτε δεν αντιδρά στη λεκτική βία, όπου με αυτό τον τρόπο υποτιμάται η προσωπικότητά του, είτε αντιδρά με σωματική βία τη συγκεκριμένη στιγμή. Υποστηρίζεται, όμως, από ορισμένους δάσκαλους ότι η παρατήρηση χρησιμοποιείται ως κίνητρο για τους μαθητές ώστε να μελετούν περισσότερο 9. Άλλοι πάλι υποστηρίζουν ότι η παρατήρηση είναι ένας τρόπος για να τονίσουν το γεγονός ότι αυτοί κατέχουν τη γνώση και άρα είναι ανώτεροί τους. Επιπροσθέτως, η αμφισβήτηση του ρόλου του δασκάλου με συνεχείς ερωτήσεις και διαφωνίες στα όσα αυτός λέει αντιλαμβάνεται ως προσβολή κι έτσι εκείνος απαντά μειώνοντας τη βαθμολογία, ρωτώντας με ασαφή τρόπο και βάζοντας δύσκολα προβλήματα. Ακόμα χειρότερα στιγματίζει και περιθωριοποιεί, ίσως, τον μαθητή ψάχνοντας έτσι τον αποδιοπομπαίο τράγο της τάξης. Δάσκαλοι που μεγάλωσαν με αυταρχική διαγωγή αντιδρούν σε κάθε τι καινούριο και αμύνονται με πολλή βία προκειμένου να υπερασπιστούν τις δικές τους αντιλήψεις. 9 Λουκία Μπεζέ, «Βία στο σχολείο βία του σχολείου», Εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, 1998, σελ

24 β. Βία μαθητών προς δάσκαλο Ο δάσκαλος ως εκπρόσωπος του εκπαιδευτικού θεσμού έρχεται να πειθαρχήσει τις πλουραλιστικές τάσεις και αναζητήσεις των μαθητών κι επομένως είναι λογικό να βρεθεί ο ίδιος στο στόχαστρο της δικής τους βιαιότητας. Ο W. Th. Adorno πιστεύει ότι ο δάσκαλος έχει ως σκοπό την αλλοτρίωση. Η άποψη αυτή μας δείχνει την αντιδραστική και βίαιη συμπεριφορά των μαθητών εναντίον του δασκάλου, που δημιουργείται μέσα στην σχολική τάξη. Η βία του μαθητή εναντίον του δασκάλου εκδηλώνεται, όταν ο μαθητής εξαιτίας της κοινωνικής του προέλευσης και του χαμηλού πνευματικού του επιπέδου, αδυνατεί να ακολουθήσει τους κανόνες του σχολείου και να υιοθετήσει τη «σχολική κουλτούρα». Επιπλέον, οι μαθητές αντιδρούν βίαια απέναντι στο δάσκαλό τους, όταν αξιολογούνται με βάση τη σχολική τους επίδοση και την ανταπόκρισή τους στο σχολικό πρόγραμμα, χωρίς να λαμβάνεται υπόψη η συνολική τους προσωπικότητα κατατάσσοντας με αυτό τον τρόπο άλλους στην κατηγορία των «καλών» μαθητών και άλλους στην κατηγορία των «κακών» μαθητών. Αυτός ο τρόπος κατηγοριοποίησης των μαθητών αντιστοιχεί με την κατάταξή τους σε κατηγορίες με κριτήριο την κοινωνική τους προέλευση. Το επόμενο βήμα μείωσης της προσωπικότητας και αξιοπρέπειας του μαθητή είναι να του αποδοθούν στερεότυπα, όπως «τεμπέλης», «βλάκας» κ.ά. στιγματίζοντάς τον και περιθωριοποιώντας τον μέσα στην σχολική τάξη. Οι μαθητές αντιμετωπίζουν τη συμπεριφορά αυτή του δασκάλου ενωμένοι και με πράξεις βιαιότητας εναντίον του. Εκτός από αυτές τις αιτίες, οι μαθητές συμπεριφέρονται βίαια στο δάσκαλο για τη διάψευση που τους προκάλεσε. Θα μπορούσαμε ακόμα να πούμε ότι οι μαθητές εκνευρίζοντας τον δάσκαλο και μειώνοντας το κύρος του παίρνουν εκδίκηση για τον τρόπο με τον οποίο τους μεταχειρίζεται και τη βιαιότητα που δείχνει απέναντί τους. γ. Βία δασκάλου προς δάσκαλο Παρόλο που βρίσκονται στην ίδια διαδικασία κι έχουν τον ίδιο σκοπό, εξαιτίας της διαφορετικής κοινωνικής τους προέλευσης, των διαφορετικών αντιλήψεων σχετικά με τον τρόπο που αντιμετωπίζει το σχολείο τους μαθητές, των αποφάσεων των συνδικαλιστικών τους οργάνων σχετικά με τις 24

25 απεργιακές κινητοποιήσεις, για παράδειγμα, τις διεκδικήσεις νέων αιτημάτων ή για κατοχύρωση δικαιωμάτων, της διαφοράς της ηλικίας και της αγωγής των δασκάλων που τους χωρίζει σε προοδευτικούς και συντηρητικούς, εκδηλώνουν βίαιη συμπεριφορά μεταξύ τους. Τα υπηρεσιακά προβλήματα, οι συχνές αλλαγές του αναλυτικού προγράμματος, οι παρεμβάσεις των προϊσταμένων στο διδακτικό τους έργο χωρίς να διαθέτουν τα απαραίτητα μέσα είναι αιτίες που δημιουργούν προβλήματα στις μεταξύ τους σχέσεις. Επιπροσθέτως, ο ανταγωνισμός που υπάρχει μεταξύ των εκπαιδευτικών λόγω των πτυχίων, κάτι το οποίο έχει ως αποτέλεσμα στο ίδιο σχολείο άλλοι να διδάσκουν το ίδιο μάθημα λιγότερες ώρες και άλλοι περισσότερες, οι προϊστάμενοι που αναζητούν προαγωγή σε διευθυντική θέση και που προκαλεί την αγανάκτηση αυτού που έχει αδικηθεί μαζί με τα προσωπικά και οικογενειακά προβλήματα του καθενός, όλα αυτά κάνουν τον δάσκαλο να γίνεται βίαιος προς όλες τις κατευθύνσεις. δ. Βία μαθητή προς μαθητή Ακόμα και οι σχέσεις μεταξύ μαθητών δεν είναι πάντα αρμονικές. Η βία, εκφρασμένη είτε λεκτικά είτε σωματικά υπάρχει απλά και μόνο λόγω της μίμησης των βίαιων γονεϊκών και δασκαλικών προτύπων. Ο ανταγωνισμός μεταξύ μαθητών σχετικά με το ποιος θα είναι ο καλύτερος μέσα στην τάξη και απέναντι στον δάσκαλο είναι ένας ακόμα λόγος για να υπάρχει βία μεταξύ τους. Οι μαθητές μικρότερων τάξεων θεωρούν ότι ο δάσκαλος είναι αυθεντία κι επομένως δεν πρέπει κανείς να τον αμφισβητεί. Εάν συμβεί κάτι τέτοιο ζητούν οι ίδιοι από το δάσκαλο να τιμωρήσει αυτόν που το έκανε ή το κάνουν και μόνοι τους. Ακόμα, κατατάσσουν τους συμμαθητές τους σε κατηγορίες αποδίδοντάς τους χαρακτηριστικά από στερεότυπα ανάλογα με την ομάδα που τους κατέταξαν 10. Έτσι, συχνά η επίδοση μόνο του κάθε μαθητή είναι αρκετό κριτήριο για να τον αποδεχτούν ή να τον απορρίψουν στην ομάδα τους. Μετά από αυτή την επίθεση που δέχεται ο μαθητής, στιγματίζεται και βρίσκεται στο περιθώριο, γίνεται, λοιπόν, ο αποδιοπομπαίος τράγος της τάξης. 10 Ι. Ν. Νέστορας, «Η επιθετικότητα στην οικογένεια, στο σχολείο και στην κοινωνία», Εκδόσεις 25

26 ε. Βία διευθυντών σχολείων προς το Υπουργείο Το υπουργείο ενθαρρύνει τους διευθυντές των σχολείων να συμπεριφέρονται σαν διευθυντές επιχειρήσεων αναλαμβάνοντας έναν όλο και μεγαλύτερο αριθμό ευθυνών, με περιορισμένη, όμως, οικονομική αυτονομία και χωρίς να έχουν τη δυνατότητα να επιλέξουν τους παιδαγωγούς που θέλουν να απαρτίζεται το σχολείο. Έτσι, η αποδοτικότητά τους κρίνεται από το ποσοστό επιτυχίας του απολυτηρίου που επιτρέπει την είσοδο στο πανεπιστήμιο. Αυτή η λογική επιβάλλει, λοιπόν, να επιλέγονται οι μαθητές που είναι ικανοί, με έμμεσο τρόπο, να προσδώσουν κύρος στο σχολείο, ενώ οι υπόλοιποι απομακρύνονται όσο αυτό είναι δυνατόν. Υπάρχουν γειτονιές, όμως, όπου το πολιτισμικό χάσμα ανάμεσα στις οικογένειες και τις απαιτήσεις του σχολείου είναι τέτοιο ώστε το ποσοστό επιτυχίας που αναμένεται στο απολυτήριο να είναι μικρό. Οι καλύτεροι μαθητές συχνά επιχειρούν να εγγραφούν σε ένα καλύτερο σχολείο και παραμένουν μόνο όσοι δεν έχουν καμία άλλη επιλογή ενισχύοντας με αυτό τον τρόπο τη λογική του κοινωνικού αποκλεισμού. II. Εξωγενής βία Προέρχεται από στοιχεία εξωτερικά από τον σχολικό χώρο, όπως η επιστροφή παλιών μαθητών που είχαν αποβληθεί από το σχολείο εξαιτίας της κακής συμπεριφοράς τους ή της κακής τους επίδοσης, δηλαδή άμεσα, είτε από τη βία που μεταφέρουν οι μαθητές, δηλαδή έμμεσα. Αυτή η μορφή βίας εκφράζεται κυρίως με σωματική βία εναντίον των συμμαθητών του, αλλά και εναντίον του προσωπικού. Επιπλέον, ένας άλλος τρόπος που εισάγεται η βία στο σχολείο είναι η λεκτική ή σωματική βία των «γονιών» και των «μεγάλων αδελφών» εναντίον δασκάλων και διευθυντών. Αυτή η αλληλεγγύη που υπάρχει μεταξύ δασκάλων και γονιών για τον μαθητή που τιμωρήθηκε μας δείχνει το χάσμα που έχει δημιουργηθεί μεταξύ του σχολείου και ενός μέρους της κοινωνίας. Άλλες μορφές εξωγενούς σχολικής βίας είναι ο βανδαλισμός και η σεξουαλική παρενόχληση. Η σεξουαλική παρενόχληση παίρνει συχνά τη μορφή του πειθαναγκασμού, του εκφοβισμού, που επικεντρώνεται στα Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, 1992, σελ

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α )

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) 29 Μαΐου 2014 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) Α1. Ο συγγραφέας αναφέρεται στο φαινόμενο της έξαρσης της νεανικής εγκληματικότητας

Διαβάστε περισσότερα

«Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά»

«Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά» «Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά» Θεοδώρα Πάσχου α.μ 12181 Τμήμα Λογοθεραπείας-Τ.Ε.Ι ΗΠΕΙΡΟΥ Εισαγωγικές επισημάνσεις 1) η εκδήλωση διαταραχών στην κατάκτηση μαθησιακών δεξιοτήτων προκαλεί

Διαβάστε περισσότερα

Διάλεξη 6η Διαταραχές Συμπεριφοράς

Διάλεξη 6η Διαταραχές Συμπεριφοράς ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ Διάλεξη 6η Διαταραχές Συμπεριφοράς Κοκαρίδας Δημήτριος Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα Διαταραχές Συμπεριφοράς Ο όρος σημαίνει

Διαβάστε περισσότερα

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Ενισχύστε την Αυτοπεποίθηση των Παιδιών Βελτιώνοντας & Μαθαίνοντας τον Γονεϊκό Τύπο!!! ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Κλεισθένους 12 (Στοά Κοββατζή) 1 ος όροφος Τηλ.: 2742029421 Κιν.: 6979985566

Διαβάστε περισσότερα

Μοναδικά εκπαιδευτικά προγράμματα για τη συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών

Μοναδικά εκπαιδευτικά προγράμματα για τη συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών Μοναδικά εκπαιδευτικά προγράμματα για τη συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών Γιατί ακόμα και όταν η αγάπη είναι δεδομένη, η επικοινωνία είναι κάτι που μαθαίνεται* *Προγράμματα βασισμένα στην «Επικοινωνία

Διαβάστε περισσότερα

Προβληματική, ανεπιθύμητη συμπεριφορά και τρόποι αντιμετώπισης

Προβληματική, ανεπιθύμητη συμπεριφορά και τρόποι αντιμετώπισης Προβληματική, ανεπιθύμητη συμπεριφορά και τρόποι αντιμετώπισης Για να επιτευχθεί το μεγαλύτερο ποσοστό αποτελεσματικής μάθησης (επιτυχία) απαιτείται και αποτελεσματική διαχείριση της τάξης. Συχνά σχετίζεταιωςπρόβληματουδασκάλουκαιμάλιστα

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Το να είσαι γονιός δεν είναι εύκολο πράγμα. Δεν υπάρχει ευκαιρία για πρόβα, δεν υπάρχουν σχολεία. Το μόνο που κουβαλάμε

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Ορισμός μαθησιακών διαταραχών Η αδυναμία των μαθητών να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις ενός κανονικού σχολείου. Τα μαθησιακά προβλήματα ΔΕΝ οφείλονται

Διαβάστε περισσότερα

Ενδοσχολική Βία. Εργασία του τμήματος Β 5 του 6ου Γυμνασίου Ηρακλείου. Υπεύθυνη καθηγήτρια: Μπαλαμούτσου Μαγδαληνή

Ενδοσχολική Βία. Εργασία του τμήματος Β 5 του 6ου Γυμνασίου Ηρακλείου. Υπεύθυνη καθηγήτρια: Μπαλαμούτσου Μαγδαληνή Ενδοσχολική Βία Εργασία του τμήματος Β 5 του 6ου Γυμνασίου Ηρακλείου. Υπεύθυνη καθηγήτρια: Μπαλαμούτσου Μαγδαληνή Ορισμός Πώς μεταφράζεται ο όρος Bullying ; Σχολικός Εκφοβισμός Τι σημαίνει ο όρος Εκφοβισμός

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ & ΒΙΑ

ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ & ΒΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ & ΒΙΑ ΟΜΙΛΗΤΕΣ ΔΗΜ. ΠΟΤΕΤΣΙΑΝΑΚΗΣ ΕΠΙΣΤ. ΣΥΝ. στο Ι.Π.Α ΠΑΝΤΕΙΟΥ ΠΑΝ/ΜΙΟΥ ΜΑΡΙΑ ΣΑΜΟΛΗ ΔΝΤΡΙΑ ΕΚΠ/ΡΙΩΝ ΧΟΥΡΔΑΚΗ ΡΙΖΟΠΟΥΛΟΥ ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ ΤΕΠΑΕΣ ΠΑΤΡΑΣ 1 Σύστ. Προσκόπων Βύρωνα

Διαβάστε περισσότερα

Αποσπάσµατα από την οµιλία στο ηµοτικό Σχολείο Γουβών, 15 Νοεµβρίου 2014, µε τίτλο: ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Αποσπάσµατα από την οµιλία στο ηµοτικό Σχολείο Γουβών, 15 Νοεµβρίου 2014, µε τίτλο: ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Αποσπάσµατα από την οµιλία στο ηµοτικό Σχολείο Γουβών, 15 Νοεµβρίου 2014, µε τίτλο: ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Οι όροι «εκφοβισµός» (bullying) και «θυµατοποίηση» (victimization)

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ Νικόλαος Χ. Μπέκας Greek classroom of Masterστην "Κοινωνική Παιδαγωγική και μάχη ενάντια στη νεανική

Διαβάστε περισσότερα

Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία

Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΟΑΕΔ Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ: Μαρμαρινός Ιωάννης

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΡΦΕΣ ΚΑΙ ΕΙΔΗ ΒΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΜΟΡΦΕΣ ΚΑΙ ΕΙΔΗ ΒΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΜΟΡΦΕΣ ΚΑΙ ΕΙΔΗ ΒΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ Παρουσίαση με τρόπο συνοπτικό των σχετικών φαινομένων ΑΜΑΛΙΑ Κ. ΗΛΙΑΔΗ, φιλόλογος-ιστορικός Αναπληρωματικό μέλος της ομάδας πρόληψης & αντιμετώπισης φαινομένων

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21 ου αιώνα) Νέο Πρόγραμμα Σπουδών, Οριζόντια Πράξη» MIS: 295450 Υποέργο 1: «Εκπόνηση Προγραμμάτων Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και οδηγών για τον εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

«Η απασχόληση Ψυχολόγων και Παιδαγωγών στις δράσεις της Ιατρικής Παρέμβασης»

«Η απασχόληση Ψυχολόγων και Παιδαγωγών στις δράσεις της Ιατρικής Παρέμβασης» «Η απασχόληση Ψυχολόγων και Παιδαγωγών στις δράσεις της Ιατρικής Παρέμβασης» ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ Η Ιατρική Παρέμβαση (Medical Intervention -Med.In) είναι μια Ελληνική ιατρική οργάνωση αρωγής με δράσεις εντός

Διαβάστε περισσότερα

Βία κατά των γυναικών: Ένα διαχρονικό πρόβλημα, πολλές όψεις

Βία κατά των γυναικών: Ένα διαχρονικό πρόβλημα, πολλές όψεις «Βία κατά των γυναικών: Ένα πρόβλημα, πολλές όψεις» Συνέδριο ΓΓΙΦ - ΥΠΕΣ Αθήνα 25/11/2014 Βία κατά των γυναικών: Ένα διαχρονικό πρόβλημα, πολλές όψεις Θεοδώρα Κατσιβαρδάκου Προϊστάμενη Διεύθυνσης Υπηρεσιών

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχολογική Διάσταση της Κώφωσης. Ελενα Τρύφωνος Εκπαιδευτική Ψυχολόγος Υπηρεσία Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού

Η Ψυχολογική Διάσταση της Κώφωσης. Ελενα Τρύφωνος Εκπαιδευτική Ψυχολόγος Υπηρεσία Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Η Ψυχολογική Διάσταση της Κώφωσης Ελενα Τρύφωνος Εκπαιδευτική Ψυχολόγος Υπηρεσία Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Η κάθε αναπηρία ή η κάθε ιδιαιτερότητα συνήθως έχει επιπτώσεις

Διαβάστε περισσότερα

Cyber bullying ή ηλεκτρονικός εκφοβισμός

Cyber bullying ή ηλεκτρονικός εκφοβισμός Cyber bullying ή ηλεκτρονικός εκφοβισμός Μια νέα μορφή εφηβικής παραβατικότητας και τρόποι αντιμετώπισης Θώμη Τσομπανίδου, εκπ/κός ΠΕ 05 Υπεύθυνη Συμβουλευτικού Σταθμού Νέων ΔΔΕ Αρκαδίας Σχολικός εκφοβισμός(school

Διαβάστε περισσότερα

Κίνητρο και εμψύχωση στη διδασκαλία: Η περίπτωση των αλλόγλωσσων μαθητών/τριών

Κίνητρο και εμψύχωση στη διδασκαλία: Η περίπτωση των αλλόγλωσσων μαθητών/τριών Κίνητρο και εμψύχωση στη διδασκαλία: Η περίπτωση των αλλόγλωσσων μαθητών/τριών Δρ Μαριάννα Φωκαΐδου Δρ Παυλίνα Χατζηθεοδούλου Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Κύπρου Πρόγραμμα Επιμόρφωσης Εκπαιδευτικών Μέσης Εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

Κλίμακα. Φορέας Ανάπτυξης Ανθρώπινου & Κοινωνικού Κεφαλαίου. Ρομά και εκπαίδευση ΚΕΝΤΡΟ ΗΜΕΡΑΣ ΓΙΑ ΕΛΛΗΝΕΣ ΡΟΜΑ ΣΕΠΤΕΜΒΡΗΣ

Κλίμακα. Φορέας Ανάπτυξης Ανθρώπινου & Κοινωνικού Κεφαλαίου. Ρομά και εκπαίδευση ΚΕΝΤΡΟ ΗΜΕΡΑΣ ΓΙΑ ΕΛΛΗΝΕΣ ΡΟΜΑ ΣΕΠΤΕΜΒΡΗΣ Κλίμακα Φορέας Ανάπτυξης Ανθρώπινου & Κοινωνικού Κεφαλαίου Ρομά και εκπαίδευση ΚΕΝΤΡΟ ΗΜΕΡΑΣ ΓΙΑ ΕΛΛΗΝΕΣ ΡΟΜΑ ΣΕΠΤΕΜΒΡΗΣ 2015 Κλίμακα Φορέας Ανάπτυξης Ανθρώπινου & Κοινωνικού Κεφαλαίου Η ΚΛΙΜΑΚΑ είναι

Διαβάστε περισσότερα

Τα προγράµµατα Ενίσχυσης Πρωτοβουλιών ως προγράµ- σε θέµατα Αγωγής Υγείας» του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ. µε φορέα υλοποίησης το

Τα προγράµµατα Ενίσχυσης Πρωτοβουλιών ως προγράµ- σε θέµατα Αγωγής Υγείας» του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ. µε φορέα υλοποίησης το Η δηµιουργία του παρόντος υλικού έγινε στο πλαίσιο της ενέργειας 2.4.3 κατηγορία πράξεων γ του ΕΠΕΑΕΚ 2 µε τίτλο: «Προγράµµατα Ενίσχυσης Πρωτοβουλιών σε θέµατα Αγωγής Υγείας» του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΠΑ.Λ. Α ΟΜΑΔΑΣ (ΗΜΕΡΗΣΙΑ) ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2014

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΠΑ.Λ. Α ΟΜΑΔΑΣ (ΗΜΕΡΗΣΙΑ) ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2014 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΠΑ.Λ. Α ΟΜΑΔΑΣ (ΗΜΕΡΗΣΙΑ) ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2014 Α1. Ο συγγραφέας αναφέρεται στο πρόβλημα της νεανικής εγκληματικότητας. Αρχικά επισημαίνει πως η αύξηση του φαινομένου οφείλεται

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Γ: ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΠΑΙΔΙΚΟΙ ΦΟΒΟΙ

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Γ: ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΠΑΙΔΙΚΟΙ ΦΟΒΟΙ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Γ: ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΠΑΙΔΙΚΟΙ ΦΟΒΟΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ: ΕΓΓΕΝΗΣ Η ΕΠΙΚΤΗΤΗ; Η επιθετικότητα είναι η πιο κοινή συναισθηματική αντίδραση του νηπίου. Διαφορετικές απόψεις έχουν διατυπωθεί

Διαβάστε περισσότερα

Σχολικός εκφοβισμός(bullying). Η περίπτωση της ΔΔΕ Α Αθήνας

Σχολικός εκφοβισμός(bullying). Η περίπτωση της ΔΔΕ Α Αθήνας Σχολικός εκφοβισμός(bullying). Η περίπτωση της ΔΔΕ Α Αθήνας Χιόνη Μαρία, MSc Προαγωγής & Αγωγής Υγείας Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ Υπεύθυνη Αγωγής Υγείας Δ. Δ. Ε. Α Αθήνας Αθήνα, 25/11/2014 Χαρακτηριστικά σχολικού

Διαβάστε περισσότερα

Σφαιρική αντιμετώπιση των διασπαστικών συμπεριφορών στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση

Σφαιρική αντιμετώπιση των διασπαστικών συμπεριφορών στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση Σφαιρική αντιμετώπιση των διασπαστικών συμπεριφορών στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση Χρήστος Σκαλούμπακας Ειδικός Παιδαγωγός M.Ed. Μονάδα Διαταραχών Προσοχής, Υπερκινητικότητας & Μάθησης Παιδοψυχιατρικό Τμήμα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ

ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ Ο σχολικός εκφοβισμός είναι η επιθετική εκείνη συμπεριφορά που είναι εσκεμμένη, απρόκλητη, και επαναλαμβανόμενη, αποτελει κατάχρηση εξουσίας και εμπεριέχει

Διαβάστε περισσότερα

Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ

Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ Χριστίνα Τσακαρδάνου Εκπαιδευτικός Πανθομολογείται πως η ανάπτυξη του παιδιού ορίζεται τόσο από τα γενετικά χαρακτηριστικά του, όσο και από το πλήθος των ερεθισμάτων που δέχεται

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων σε παιδιά με νοητική ανεπάρκεια μέσα από το παιχνίδι με τους συνομηλίκους τους: ένα πιλοτικό πρόγραμμα παρέμβασης

Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων σε παιδιά με νοητική ανεπάρκεια μέσα από το παιχνίδι με τους συνομηλίκους τους: ένα πιλοτικό πρόγραμμα παρέμβασης Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων σε παιδιά με νοητική ανεπάρκεια μέσα από το παιχνίδι με τους συνομηλίκους τους: ένα πιλοτικό πρόγραμμα παρέμβασης Γ. Μπάρμπας Ε. Γκιργκινούδη θεωρητικό πλαίσιο βασικός πυρήνας

Διαβάστε περισσότερα

V PRC. Βασικά Συμπεράσματα της έρευνας. «Εικόνες και αναπαραστάσεις βίας μέσα και έξω από τους σχολικούς χώρους»

V PRC. Βασικά Συμπεράσματα της έρευνας. «Εικόνες και αναπαραστάσεις βίας μέσα και έξω από τους σχολικούς χώρους» Βασικά Συμπεράσματα της έρευνας «Εικόνες και αναπαραστάσεις βίας μέσα και έξω από τους σχολικούς χώρους» Αντικείμενο της έρευνας αποτέλεσε η αποτύπωση των αναπαραστάσεων των Ελλήνων/ίδων μαθητών/τριών

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Φύλο (sex) Σεξουαλικότητα (sexuality) Σεξουαλική υγεία (sexual health) Κοινωνική ταυτότητα (γένος) (gender) Κοινωνική ταυτότητα φύλου (gender identity) Σεξουαλικός προσανατολισµός

Διαβάστε περισσότερα

Κυρίες και Κύριοι, Σας ευχαριστώ πάρα πολύ για την τιμή που μου κάνετε να απευθύνω χαιρετισμό στο συνέδριό σας για την «Οικογένεια στην κρίση», για

Κυρίες και Κύριοι, Σας ευχαριστώ πάρα πολύ για την τιμή που μου κάνετε να απευθύνω χαιρετισμό στο συνέδριό σας για την «Οικογένεια στην κρίση», για Κυρίες και Κύριοι, Σας ευχαριστώ πάρα πολύ για την τιμή που μου κάνετε να απευθύνω χαιρετισμό στο συνέδριό σας για την «Οικογένεια στην κρίση», για ένα τόσο εξαιρετικά σημαντικό θέμα που αγγίζει και αφορά

Διαβάστε περισσότερα

Βασικό εργαλείο αυτοαξιολόγησης Ερωτηματολόγιο για γονείς και κηδεμόνες

Βασικό εργαλείο αυτοαξιολόγησης Ερωτηματολόγιο για γονείς και κηδεμόνες Βασικό εργαλείο αυτοαξιολόγησης Ερωτηματολόγιο για γονείς και κηδεμόνες Σημερινή ημερομηνία Παρακαλείσθε όπως συμπληρώσετε. Αριθμός ερωτηματολογίου Συμπληρώνεται από το σχολείο. Αγαπητοί γονείς, αγαπητοί

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΑΝΑΤΡΟΦΗΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΦΗΒΩΝ. Ελευθέριος Μουτσάνας Παιδίατρος Παλαμάς 18/03/2012

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΑΝΑΤΡΟΦΗΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΦΗΒΩΝ. Ελευθέριος Μουτσάνας Παιδίατρος Παλαμάς 18/03/2012 Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΑΝΑΤΡΟΦΗΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΦΗΒΩΝ Ελευθέριος Μουτσάνας Παιδίατρος Παλαμάς 18/03/2012 Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΑΝΑΤΡΟΦΗΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΦΗΒΩΝ Γεννιόμαστε ή γινόμαστε;

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ Γ. ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) Ημ/νίες Διεξαγωγής: 16-17/11, 30/11, 01/12, 07 08/12, 2013, 11-12/01, 25-26/01, 01-02/02, 15-16/02,

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

Γιατί οι νέοι καταφεύγουν σε πράξεις βίας, αναζήτηση ταυτότητας ή συναισθηματικές δυσκολίες;

Γιατί οι νέοι καταφεύγουν σε πράξεις βίας, αναζήτηση ταυτότητας ή συναισθηματικές δυσκολίες; Γιατί οι νέοι καταφεύγουν σε πράξεις βίας, αναζήτηση ταυτότητας ή συναισθηματικές δυσκολίες; Δρ. Ευγενία Σουμάκη Παιδοψυχίατρος - Ψυχαναλύτρια Γρ. Ελληνικής Εταιρίας Ψυχαναλυτικής Ψυχοθεραπείας Μέλος Δ.Σ.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΜΟΙΒΕΣ, ΠΟΙΝΕΣ ΚΑΙ ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ ΚΙΝΗΤΡΑ ΣΤΗΦΥΣΙΚΗΑΓΩΓΗ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα

ΑΜΟΙΒΕΣ, ΠΟΙΝΕΣ ΚΑΙ ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ ΚΙΝΗΤΡΑ ΣΤΗΦΥΣΙΚΗΑΓΩΓΗ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΑΜΟΙΒΕΣ, ΠΟΙΝΕΣ ΚΑΙ ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ ΚΙΝΗΤΡΑ ΣΤΗΦΥΣΙΚΗΑΓΩΓΗ Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Σύγχρονες όψεις της σχολικής βίας και του εκφοβισμού στο ελληνικό σχολείο μέσα από την οπτική των εκπαιδευτικών και των γονέων

Σύγχρονες όψεις της σχολικής βίας και του εκφοβισμού στο ελληνικό σχολείο μέσα από την οπτική των εκπαιδευτικών και των γονέων Σύγχρονες όψεις της σχολικής βίας και του εκφοβισμού στο ελληνικό σχολείο μέσα από την οπτική των εκπαιδευτικών και των γονέων Η σχολική βία και εκφοβισμός δεν είναι φαινόμενα άγνωστα στο ελληνικό σχολείο,

Διαβάστε περισσότερα

Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων.

Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων. 1. Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων. Υπολογίζεται ότι περίπου ένα στα πέντε παιδιά πέφτει θύμα σεξουαλικής βίας, συμπεριλαμβανομένης της σεξουαλικής κακοποίησης. Μπορείτε να βοηθήσετε να μη

Διαβάστε περισσότερα

Το φαινόμενο της βίας

Το φαινόμενο της βίας Το φαινόμενο της βίας Στη φετινή σχολική χρονιά ασχοληθήκαμε στο μάθημα του project με το φαινόμενο της βίας και ειδικότερα με τη βία στις γυναίκες, τη ψυχολογική βία και τη βία στα video games. Εξετάσαμε

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ HMEΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΠΕΜΠΤΗ 29 ΜΑΪΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ

Διαβάστε περισσότερα

Χαμηλή αυτοεκτίμηση. Γυρίζω σελίδα... στη. Καλλίοπη Εμμανουηλίδου. Πρακτικός όδηγός με εύκόλα βηματα

Χαμηλή αυτοεκτίμηση. Γυρίζω σελίδα... στη. Καλλίοπη Εμμανουηλίδου. Πρακτικός όδηγός με εύκόλα βηματα Καλλίοπη Εμμανουηλίδου Γυρίζω σελίδα... στη Χαμηλή αυτοεκτίμηση Πρακτικός όδηγός με εύκόλα βηματα Περιεχόμενα ΠΡΟΛΟΓΟΣ.... 13. ΕΙΣΑΓΩΓΗ.... 15 Αυτό το ταξίδι θα το κάνω μόνος ή με βοήθεια;... 15 Πόσο

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Κείμενο [Η αξιολόγηση του μαθητή]

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Κείμενο [Η αξιολόγηση του μαθητή] ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Κείμενο [Η αξιολόγηση του μαθητή] Η αξιολόγηση των μαθητών στο σχολείο είναι μια διαδικασία στενά συνυφασμένη με τη διδακτική πράξη και κατ επέκταση με τη συνολική κοινωνική λειτουργία

Διαβάστε περισσότερα

Νοημοσύνη. Μπορεί να μετρηθεί; Βασίλειος Κωτούλας 2 η Περιφέρεια ΔΕ Καρδίτσας

Νοημοσύνη. Μπορεί να μετρηθεί; Βασίλειος Κωτούλας 2 η Περιφέρεια ΔΕ Καρδίτσας Νοημοσύνη Μπορεί να μετρηθεί; Βασίλειος Κωτούλας 2 η Περιφέρεια ΔΕ Καρδίτσας S Αμφισβήτηση S Αξιολόγηση της νοημοσύνης (Νασιάκου, (1980): Νοημοσύνη είναι ό,τι μετρούν τα τεστ νοημοσύνης) S Τρόπος αξιολόγησης

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΝΤΑΞΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ

Η ΕΝΤΑΞΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ Η ΕΝΤΑΞΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ Αγγελική Γενά agena@ppp.uoa.gr ΣΗΜΑΝΤΙΚΕΣ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΕΤΟΙΜΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΕΝΤΑΞΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ ΣΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Α. ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ Επίσταση Προσοχής Ομαδική & όχι

Διαβάστε περισσότερα

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ. PDF created with pdffactory Pro trial version www.pdffactory.com

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ. PDF created with pdffactory Pro trial version www.pdffactory.com ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ Στο τομέα της εκπαίδευσης η αξιολόγηση μπορεί να αναφέρεται στην επίδοση των μαθητών, στην αποτελεσματικότητα της διδασκαλίας ή της μαθησιακής διαδικασίας, στο αναλυτικό πρόγραμμα, στα διδακτικά

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Κάθε παιδί έχει το δικαίωμα να ζει και να μεγαλώνει σ ένα υγιές περιβάλλον, το οποίο θα διασφαλίζει και θα προάγει την σωματική και ψυχική

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΕΝΤΥΠΟ 1

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΕΝΤΥΠΟ 1 1 ΥΕΨ(Δημ) 1 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΕΝΤΥΠΟ 1 Nέα Διαδικασία Παρέμβασης στο Σχολείο για Χειρισμό Παιδιού με Πιθανές Μαθησιακές, Συναισθηματικές ή άλλες Δυσκολίες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ (για τους μαθητές Γυμνασίων, ΓΕ.Λ., ΕΠΑ.Λ, ΕΠΑ.Σ, Καλλιτεχνικών, Μουσικών, Πρότυπων Πειραματικών Σχολείων.)

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ (για τους μαθητές Γυμνασίων, ΓΕ.Λ., ΕΠΑ.Λ, ΕΠΑ.Σ, Καλλιτεχνικών, Μουσικών, Πρότυπων Πειραματικών Σχολείων.) Ημερομηνία:.. Σχολείο:. Τάξη:. ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ (για τους μαθητές Γυμνασίων, ΓΕ.Λ., ΕΠΑ.Λ, ΕΠΑ.Σ, Καλλιτεχνικών, Μουσικών, Πρότυπων Πειραματικών Σχολείων.) Πρόλογος Αγαπητέ/ή μαθητή/τρια, Το ερωτηματολόγιο

Διαβάστε περισσότερα

Βία κατά των γυναικών ένα αρχαίο ζήτηµα που ανθεί και στον 21 αιώνα. Θεοφανώ Παπαζήση

Βία κατά των γυναικών ένα αρχαίο ζήτηµα που ανθεί και στον 21 αιώνα. Θεοφανώ Παπαζήση Βία κατά των γυναικών ένα αρχαίο ζήτηµα που ανθεί και στον 21 αιώνα Θεοφανώ Παπαζήση Αναπληρώτρια καθηγήτρια ΑΠΘ Από την απελευθέρωση των σεξουαλικών σχέσεων στα τέλη της δεκαετίας του 60 αρχές 70, µετά

Διαβάστε περισσότερα

Ιανουαριος 2015. Κωνσταντίνα Μοσχοτά. Αντιπρόεδρος Καταφυγίου Γυναίκας

Ιανουαριος 2015. Κωνσταντίνα Μοσχοτά. Αντιπρόεδρος Καταφυγίου Γυναίκας Ιανουαριος 2015 Κωνσταντίνα Μοσχοτά Αντιπρόεδρος Καταφυγίου Γυναίκας Ανεξάρτητη, µη κυβερνητική, µη κερδοσκοπική οργάνωση. Όραµά µας η καταπολέµηση κάθε µορφής κακοποίησης εις βάρος των γυναικών. Λειτουργία

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΔΕΠ-Υ

ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΔΕΠ-Υ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΔΕΠ-Υ ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΣΙΑΠΑΤΗ Δρ.Σχολικής Ψυχολογίας Παν/μιου Αθηνών Εκπαιδευτικός Ειδικής Αγωγής & Οικογενειακή Θεραπεύτρια ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΤΗ ΔΕΠ-Υ Ευρήματα μελετών (Ηannafin

Διαβάστε περισσότερα

Βία και επιθετική συμπεριφορά από τους εφήβους.

Βία και επιθετική συμπεριφορά από τους εφήβους. Βία και επιθετική συμπεριφορά από τους εφήβους. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Πρόβλημα: Κατά την έρευνα αυτή θα εξεταστεί κατά το πόσο οι έφηβοι εκδηλώνονται με βίαιη κ επιθετική συμπεριφορά. Υπόθεση: Υποθέτω ότι οι έφηβοι

Διαβάστε περισσότερα

«Βιωματική άσκηση» Βαρβέρη Μαριάνθη, Κοινωνική Ψυχολόγος, Κινητή Μονάδα Ψυχικής Υγείας Παιδιών - Εφήβων Ψ.Ν.Θ.

«Βιωματική άσκηση» Βαρβέρη Μαριάνθη, Κοινωνική Ψυχολόγος, Κινητή Μονάδα Ψυχικής Υγείας Παιδιών - Εφήβων Ψ.Ν.Θ. «Βιωματική άσκηση» Βαρβέρη Μαριάνθη, Κοινωνική Ψυχολόγος, Κινητή Μονάδα Ψυχικής Υγείας Παιδιών - Εφήβων Ψ.Ν.Θ. Μετά την εισήγηση της 1 ης ημέρας, αρχικά χωρίσαμε τους εκπαιδευτικούς σε 4 ομάδες και δόθηκε

Διαβάστε περισσότερα

Ενδοσχολική βία - Σχολικός εκφοβισμός και ηλεκτρονικά μέσα

Ενδοσχολική βία - Σχολικός εκφοβισμός και ηλεκτρονικά μέσα 24 ο ΓΕΛ Αθηνων Σχ.Έτος 2012-2013 Τμήμα Α3 Ερευνητική εργασία - Project Ενδοσχολική βία - Σχολικός εκφοβισμός και ηλεκτρονικά μέσα Σκοπός της έρευνας Ο σκοπός της έρευνας μας είναι να ευαισθητοποιήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

α. η παροχή γενικής παιδείας, β. η καλλιέργεια των δεξιοτήτων του μαθητή και η ανάδειξη των

α. η παροχή γενικής παιδείας, β. η καλλιέργεια των δεξιοτήτων του μαθητή και η ανάδειξη των ΔΕΠΠΣ ΑΠΣ ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ α. η παροχή γενικής παιδείας, β. η καλλιέργεια των δεξιοτήτων του μαθητή και η ανάδειξη των ενδιαφερόντων του, γ. η εξασφάλιση ίσων ευκαιριών και δυνατοτήτων μάθησης

Διαβάστε περισσότερα

Αίτιες που οδηγούν στην παιδική εγκληματικότητα. Τρόποι πρόληψης. Ο ρόλος του εκπαιδευτικού

Αίτιες που οδηγούν στην παιδική εγκληματικότητα. Τρόποι πρόληψης. Ο ρόλος του εκπαιδευτικού Αίτιες που οδηγούν στην παιδική εγκληματικότητα. Τρόποι πρόληψης. Ο ρόλος του εκπαιδευτικού Χρήστος Γείτονας Πρόεδρος των Εκπαιδευτηρίων «ΚΩΣ TEA -ΓΕΙΤΟΝΑ» παιδική αθωότητα είναι ένας μύθος που έχει καταρριφθεί

Διαβάστε περισσότερα

Ημερίδα ΚΕΔΕ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ ΓΙΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ. 15 Οκτωβρίου 2011, Βιοτεχνικό Επιμελητήριο Αθηνών

Ημερίδα ΚΕΔΕ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ ΓΙΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ. 15 Οκτωβρίου 2011, Βιοτεχνικό Επιμελητήριο Αθηνών Ημερίδα ΚΕΔΕ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ ΓΙΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ 15 Οκτωβρίου 2011, Βιοτεχνικό Επιμελητήριο Αθηνών Εταιρεία Ψυχοκοινωνικής Υγείας του Παιδιού και του Εφήβου (Ε.Ψ.Υ.Π.Ε.) Τίτλος ομιλίας: «Εκφοβισμός

Διαβάστε περισσότερα

Το παιχνίδι της χαράς

Το παιχνίδι της χαράς Ανοιχτό πρόγραμμα εκπαίδευσης Κατερίνα Πουλέα Παιδαγωγός Το παιχνίδι της χαράς Το παιχνίδι της χαράς Αετιδέων 15 & Βουτσινά Χολαργός 6944 773597 Ανοιχτό πρόγραμμα εκπαίδευσης Το Παιδαγωγικό Κέντρο Προσχολικής

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη TETARTH 15 ΜΑΪΟΥ 2013 14.00-15.00 ΠΡΟΣΕΛΕΥΣΗ ΣΥΝΕΔΡΩΝ-ΕΓΓΡΑΦΕΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ, ΝΕΑ ΧΗΛΗ ΚΑΡΑΘΕΟΔΩΡΗ ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΑΙΘΟΥΣΑ 9 ΑΙΘΟΥΣΑ 10 ΑΙΘΟΥΣΑ ΣΥΝΕΛΕΥΣΕΩΝ 15.00-17.00 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1 Σκέφτομαι & Πράττω

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ (CYBERBULLYING)

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ (CYBERBULLYING) ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ (CYBERBULLYING) ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ - ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ ΗΛΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΠΕ19 Ζητούμενο η θετική στάση... Λοιπον σήµερα ο µπαµπάς θα σε προστατέψει απο τον ηλεκτρονικό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙ ΔΙΚΤΥΩΣΗΣ ΜΕ ΘΕΜΑ «Η ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ ΚΑΙ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ»

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙ ΔΙΚΤΥΩΣΗΣ ΜΕ ΘΕΜΑ «Η ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ ΚΑΙ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ» ΕΡΓΑΣΤΗΡΙ ΔΙΚΤΥΩΣΗΣ ΜΕ ΘΕΜΑ «Η ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ ΚΑΙ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ» Διεργασίες ονομάζονται τα «πρότυπα» της λειτουργίας της ομάδας, τα οποία αναπτύσσονται μέσα στο

Διαβάστε περισσότερα

Η ανάπτυξη της κουλτούρας και του κλίματος του σχολείου

Η ανάπτυξη της κουλτούρας και του κλίματος του σχολείου Η ανάπτυξη της κουλτούρας και του κλίματος του σχολείου Δρ Ανδρέας Κυθραιώτης Δρ Δημήτρης Δημητρίου Δρ Παναγιώτης Αντωνίου Πρόγραμμα Επιμόρφωσης Νεοπροαχθέντων. Διευθυντών Σχολείων Δημοτικής Εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ. Νιάκα Ευγενία Σχολική Σύμβουλος

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ. Νιάκα Ευγενία Σχολική Σύμβουλος Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ Νιάκα Ευγενία Σχολική Σύμβουλος ΤΙ ΡΟΛΟ ΠΑΙΖΕΙ Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΣΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ Η ανατροφή των παιδιών, οι αξίες, τα κίνητρα που δίνει

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΑΣΠΑΙΤΕ ΕΠΑΙΚ 2013-2014 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΔΙΔΑΣΚΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ : ΜΑΥΡΙΚΑΚΗΣ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ «Ο ΕΝΣΤΕΡΝΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ-ΕΝΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ» ΣΤΑΜΑΤΑΚΗ ΜΑΡΙΑ ΤΣΕΜΕΚΙΔΟΥ ΓΕΩΡΓΙΑ ΣΥΝΤΥΧΑΚΗΣ ΜΑΝΩΛΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

ΟΡΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ Η κοινωνία μας περνά ένα στάδιο ταχύτατων μεταλλαγών και ανακατατάξεων, όπου αμφισβητούνται αξίες και θεσμοί. Σήμερα οι θεσμοί έχουν γίνει πολύμορφοι και σύνθετοι, ενώ ταυτόχρονα όσοι άντεξαν

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ Ι. Εισαγωγή. Κεφάλαιο 1. Η ψυχολογία ως επιστήμη: σύντομη γνωριμία... 25

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ Ι. Εισαγωγή. Κεφάλαιο 1. Η ψυχολογία ως επιστήμη: σύντομη γνωριμία... 25 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος... 13 Το αντικείμενο του συγγράμματός μας... 13 Οι στόχοι και το κοινό μας... 14 Οργάνωση του βιβλίου... 15 Άλλα χαρακτηριστικά του βιβλίου... 16 Ευχαριστίες... 18 ΜΕΡΟΣ Ι Εισαγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Κορδερά Ειρήνη Ψυχολόγος. MSc Ψυχολογία Υγείας MSc Ψυχολογία Παιδιού & Εφήβου Συστημική Ψυχοθεραπεία

Κορδερά Ειρήνη Ψυχολόγος. MSc Ψυχολογία Υγείας MSc Ψυχολογία Παιδιού & Εφήβου Συστημική Ψυχοθεραπεία Κορδερά Ειρήνη Ψυχολόγος MSc Ψυχολογία Υγείας MSc Ψυχολογία Παιδιού & Εφήβου Συστημική Ψυχοθεραπεία Πώς καταλαβαίνουμε ότι μια πράξη συνιστά εκφοβισμό; Το σύνηθες πείραγμα των παιδιών μεταξύ τους. Οι περιστασιακοί

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ Τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτηματολόγιο προς εκπαιδευτικούς

Ερωτηματολόγιο προς εκπαιδευτικούς Ερωτηματολόγιο προς εκπαιδευτικούς Σκοπός της έρευνας αυτής είναι η διερεύνηση των απόψεων των εκπαιδευτικών αναφορικά με την ιδιαίτερη πολιτική του σχολείου τους. Η έρευνα αυτή εξετάζει, κυρίως, την πολιτική

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΣΥΜΦΩΝΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΣΥΜΦΩΝΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΣΥΜΦΩΝΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΔΙΑΣΚΕΨΗ ΥΨΗΛΟΥ ΕΠΙΠΕΔΟΥ ΜΑΖΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ Βρυξελλες, 12-13 ιουνιου 2008 Slovensko predsedstvo EU 2008 Slovenian Presidency

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ «Η ΒΙΑ ΣΤΗΝ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΑ ΜΑΤΙΑ ΤΩΝ ΝΕΩΝ» εμπειρίες, αντιλήψεις και εισηγήσεις ΕΤΟΙΜΑΣΤΗΚΕ ΑΠΟ ΤΗΝ INSIGHTS MARKET RESEARCH LTD ΓΙΑ ΤΗ ΣΟΣΙΑΛΙΣΤΙΚΗ ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Κων/νος Καλέμης, Άννα Κωσταρέλου, Μαρία Αγγελική Καλέμη Εισαγωγή H σύγχρονη τάση που επικρατεί

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ PSY 301 Φιορεντίνα Πουλλή. Μάθημα 1ο

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ PSY 301 Φιορεντίνα Πουλλή. Μάθημα 1ο ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ PSY 301 Φιορεντίνα Πουλλή 1 ΚΥΡΙΩΣ ΒΙΒΛΙΟ Τίτλος : Κοινωνική Ψυχολογία: Εισαγωγή στη μελέτη της κοινωνικής συμπεριφοράς Συγγραφέας : Κοκκινάκη, Φ. 2 Μάθημα 1 ον -Δομή Μαθήματος Τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ Στρεσσογόνος παράγοντας Οτιδήποτε κάνει τον άνθρωπο να βιώνει στρες Είναι μια αλλαγή στην ομοιόσταση του ατόμου Παράγοντες που προκαλούν στρες Ενδογενείς Εξωγενείς Ενδογενείς

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγίες διαχείρισης του θυμού και της επιθετικότητας των παιδιών:

Οδηγίες διαχείρισης του θυμού και της επιθετικότητας των παιδιών: Οδηγίες διαχείρισης του θυμού και της επιθετικότητας των παιδιών: 1. Αν αισθάνεστε ως γονείς πως δεν έχετε καταφέρει να αντιμετωπίζετε ικανοποιητικά τον θυμό του παιδιού σας, ξεκινήστε να διαβάζετε, να

Διαβάστε περισσότερα

Πρόληψη Ατυχημάτων για την Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση

Πρόληψη Ατυχημάτων για την Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση Πρόληψη Ατυχημάτων για την Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση Γυθείου 1 Α, 152 31 Χαλάνδρι Τηλ.: 210-6741 933, 210-6740 118, Fax: 210-6724 536 e-mail: info@pedtrauma.gr www.pedtrauma.gr Γιατί Πρόληψη Παιδικών Ατυχημάτων;

Διαβάστε περισσότερα

G.J. Craig, D. Baucum. (2007). Η ανάπτυξη του ανθρώπου. (Επιμέλεια μετάφρασης Α. Ιωαννίδου), τ. Α, 656-657. Αθήνα: Παπαζήση (διασκευή).

G.J. Craig, D. Baucum. (2007). Η ανάπτυξη του ανθρώπου. (Επιμέλεια μετάφρασης Α. Ιωαννίδου), τ. Α, 656-657. Αθήνα: Παπαζήση (διασκευή). ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Κείμενο 1 [Η φιλία] Τα παιδιά ωφελούνται πολύ από στενές φιλικές σχέσεις στις οποίες υπάρχει αμοιβαία εμπιστοσύνη. Οι φιλίες τα βοηθούν να συνειδητοποιήσουν κοινωνικές έννοιες, να συνυπάρχουν

Διαβάστε περισσότερα

Δ Φάση Επιμόρφωσης. Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Γραφείο Διαμόρφωσης Αναλυτικών Προγραμμάτων. 15 Δεκεμβρίου 2010

Δ Φάση Επιμόρφωσης. Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Γραφείο Διαμόρφωσης Αναλυτικών Προγραμμάτων. 15 Δεκεμβρίου 2010 Επιμόρφωση Εκπαιδευτικών Δημοτικής, Προδημοτικής και Ειδικής Εκπαίδευσης για τα νέα Αναλυτικά Προγράμματα (21-22 Δεκεμβρίου 2010 και 7 Ιανουαρίου 2011) Δ Φάση Επιμόρφωσης Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν Οργανωσιακή μάθηση Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν 1 Μάθηση είναι: Η δραστηριοποίηση και κατεύθυνση δυνάμεων για την όσο το δυνα-τόν καλύτερη προσαρμογή στο φυσικό και ιστορικό περιβάλλον. Η απόκτηση

Διαβάστε περισσότερα

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους του Σταύρου Κοκκαλίδη Μαθηματικού Διευθυντή του Γυμνασίου Αρχαγγέλου Ρόδου-Εκπαιδευτή Στα προγράμματα Β Επιπέδου στις ΤΠΕ Ορισμός της έννοιας του σεναρίου.

Διαβάστε περισσότερα

Οικονομικό Ποινικό Δίκαιο

Οικονομικό Ποινικό Δίκαιο ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ενότητα 5: Το θύμα του οικονομικού εγκλήματος Αγγελική Πιτσελά, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Εγκληματολογίας- Σωφρονιστικής Σχολή Νομικής ΑΠΘ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ: ΛΕΚΤΙΚΗ ΚΑΙ ΜΗ ΛΕΚΤΙΚΗ. ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: 3. Δημιουργία και Βελτίωση Κοινωνικού Εαυτού

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ: ΛΕΚΤΙΚΗ ΚΑΙ ΜΗ ΛΕΚΤΙΚΗ. ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: 3. Δημιουργία και Βελτίωση Κοινωνικού Εαυτού ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ: ΛΕΚΤΙΚΗ ΚΑΙ ΜΗ ΛΕΚΤΙΚΗ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: 3. Δημιουργία και Βελτίωση Κοινωνικού Εαυτού ΥΠΟΕΝΟΤΗΤΑ: 3.2. Ανάπτυξη Κοινωνικών Δεξιοτήτων και Σχέσεων ΤΑΞΗ: Α Γυμνασίου ΧΡΟΝΟΣ: 1 διδακτική περίοδος

Διαβάστε περισσότερα

Εφαρμογή Προγράμματος Αγωγής Στοματικής Υγείας»

Εφαρμογή Προγράμματος Αγωγής Στοματικής Υγείας» «Πρακτική Εφαρμογή Προγράμματος Αγωγής Στοματικής Υγείας» Ματίνα Στάππα, Οδοντίατρος Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής Παν/μίου Αθηνών Πάρεδρος Αγωγής Υγείας Παιδαγωγικού Ινστιτούτου Η εφαρμογή των προγραμμάτων

Διαβάστε περισσότερα

Βία και κακοποίηση στην οικογένεια

Βία και κακοποίηση στην οικογένεια Βία και κακοποίηση στην οικογένεια Λουΐζα Θεοφάνους, Συμβουλευτική Ψυχολόγος Η βία στην οικογένεια φέρνει βία στην κοινωνία. Γι αυτό η βία στην οικογένεια δεν αποτελεί προσωπική ή οικογενειακή υπόθεση

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΕΠΑΛ (Ομάδα Α )

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΕΠΑΛ (Ομάδα Α ) ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΕΠΑΛ (Ομάδα Α ) (Οι απαντήσεις είναι ενδεικτικές και προσαρμοσμένες στις δυνατότητες γραφής των μαθητών της Γ Λυκείου.) (Πλαγιότιτλοι - κύρια σημεία του κειμένου

Διαβάστε περισσότερα

εκπαιδευτικο αποτελεσματικότητα του εκπαιδευτικού τυπικών και άτυπων ομάδων από μια δυναμική αλληλεξάρτησης

εκπαιδευτικο αποτελεσματικότητα του εκπαιδευτικού τυπικών και άτυπων ομάδων από μια δυναμική αλληλεξάρτησης Στη πράξη, για να είναι μια σχολική μονάδα αποτελεσματική, είναι απαραίτητη η αρμονική και μεθοδική λειτουργία του κάθε υποσυστήματος: μαθητές, εκπαιδευτικοί, διδακτικοί χώροι, διαθέσιμα μέσα, με σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

Οι διδακτικές πρακτικές στην πρώτη τάξη του δημοτικού σχολείου. Προκλήσεις για την προώθηση του κριτικού γραμματισμού.

Οι διδακτικές πρακτικές στην πρώτη τάξη του δημοτικού σχολείου. Προκλήσεις για την προώθηση του κριτικού γραμματισμού. Οι διδακτικές πρακτικές στην πρώτη τάξη του δημοτικού σχολείου. Προκλήσεις για την προώθηση του κριτικού γραμματισμού. ημήτρης Γουλής Ο παραδοσιακός όρος αλφαβητισμός αντικαταστάθηκε από τον πολυδύναμο

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΥΓΕΙΑ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα

ΦΥΣΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΥΓΕΙΑ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΦΥΣΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΥΓΕΙΑ Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ Φυσική αγωγή και προαγωγή

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141 ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141 ΣΟΦΗ ΛΕΟΝΤΟΠΟΥΛΟΥ ΕΠΙΚΟΥΡΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 3 2. ΓΙΑΤΙ ΝΑ ΕΓΓΡΑΦΩ

Διαβάστε περισσότερα

Ειδικά Θέματα Διδακτικής Εννοιών της Φυσικής για την Προσχολική Ηλικία

Ειδικά Θέματα Διδακτικής Εννοιών της Φυσικής για την Προσχολική Ηλικία Ειδικά Θέματα Διδακτικής Εννοιών της Φυσικής για την Προσχολική Ηλικία Ενότητα 1η: Παιδιά, Τεχνολογίες της Πληροφορίας και της Επικοινωνίας, Εκπαίδευση Κώστας Ραβάνης Σχολή Ανθρωπιστικών & Κοινωνικών Επιστημών

Διαβάστε περισσότερα

ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ 9 ο ΓΕΛ Πατρών ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΚΑΡΑΚΙΤΣΟΥ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΚΟΛΙΑΒΡΑ ΦΩΤΕΙΝΗ ΚΥΡΙΑΚΟΠΟΥΛΟΥ ΦΩΤΕΙΝΗ ΣΥΛΑΙΔΟΥ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΟΜΑΔΑ: Tom&Jerry Υπεύθυνοι καθηγητές:

Διαβάστε περισσότερα

ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΣΤΟΧΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα

ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΣΤΟΧΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΣΤΟΧΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ A ) & ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β )

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ A ) & ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ A ) & ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ ΕΞΕΤΑΣΗΣ: 29/05/2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: Νεοελληνική Γλώσσα ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

Πώς θα καταλάβω ότι ένας μαθητής υφίσταται εκφοβισμό;

Πώς θα καταλάβω ότι ένας μαθητής υφίσταται εκφοβισμό; Πώς θα καταλάβω ότι ένας μαθητής υφίσταται εκφοβισμό; Αν δεν δείτε το περιστατικό να λαμβάνει χώρα μπροστά σας, τότε κάποια βοηθητικά σημάδια μπορεί να είναι τα εξής: s s s s s s s s s s s Απροθυμία του

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι φόβος και τι φοβια;

Τι είναι φόβος και τι φοβια; ΦΟΒΟΙ - ΦΟΒΙΕΣ Τι είναι φόβος και τι φοβια; Φόβος: η δυσάρεστη συναισθηματική κατάσταση που δημιουργείται απέναντι σε πραγματικό κίνδυνο, ή απειλή. Φοβία: ο επίμονος φόβος που παγιδεύει το άτομο περιορίζοντας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗ ΣΕ ΘΕΜΑΤΑ. Συντάκτριες - ηµιουργοί: Αγγέλου ήµητρα Ζορµπά Βασιλική

ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗ ΣΕ ΘΕΜΑΤΑ. Συντάκτριες - ηµιουργοί: Αγγέλου ήµητρα Ζορµπά Βασιλική ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗ ΣΕ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΦΥΛΩΝ Συντάκτριες - ηµιουργοί: Αγγέλου ήµητρα Ζορµπά Βασιλική ΙΣΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΦΥΛΩΝ ΣΤΕΡΕΟΤΥΠΑ ΤΑΥΤΟΤΗΤΕΣ ΦΥΛΟΥ ΣΤΗΝ ΕΦΗΒΕΙΑ ΒΙΑ ΚΑΙ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ ΡΟΛΟΙ ΣΤΗΝ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ

Διαβάστε περισσότερα