Εμποδίζοντας τη βία να γίνει εκφοβισμός Μια έρευνα δράσης για την αντιμετώπιση της ενδοσχολικής βίας

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Εμποδίζοντας τη βία να γίνει εκφοβισμός Μια έρευνα δράσης για την αντιμετώπιση της ενδοσχολικής βίας"

Transcript

1 Εμποδίζοντας τη βία να γίνει εκφοβισμός Μια έρευνα δράσης για την αντιμετώπιση της ενδοσχολικής βίας Δρ. Μαργαρίτα Γερούκη, Εκπ/κος, Σχολική Σύμβουλος Πρωτοβάθμιας Ελένη Μιχελουδάκη, Εκπ/κος, Διευθύντρια Σχολικής Μονάδας Stopping violence to become bullying An action research case on how to deal with bullying at school Dr. Margarita Gerouki, Educator, Primary sector Educational Advisor Eleni Micheloudaki, Educator, Primary school principal Abstract This work presents and discuss an action research two years project undertaken in a primary school of Greece. The aim of the project was to raise awareness among students on the issue of violence at school and particularly school bullying. Also, to create empathy, safe school environment and enhance communication and other skills among students. Bullying is a serious problem. As an important amount of research data already indicate bullying can affect the health and wellbeing of many children, even to their adult years. In the literature, three are described as the core elements of bullying: it is long term and systematic pursuit; there is some kind of difference in power position between perpetrators and victims, and it has a negative effect to the wellbeing of the victim. The project that we discuss in this paper has been designed collectively by the teachers of the school and was implemented as a respond to some real life negative incidences that had happened in the same school. It was built around classroom interventions, proper monitoring and recording of students behaviors, as well as raising awareness for parents. In order to access the effects of the project teachers had used a questionnaire which was distributed to students (grades 3 rd to 6 th ) both years (before the implementation of the project and one year following its implementation). In this work apart from discussing the project as a whole, we additionally present and discuss data from analyzing the students questionnaires. Results from this analysis can be used for arguing further on the development and dissemination of systematic anti-bullying school approaches. Creating a safe school environment is the fundamental goal. This article contributes to the ongoing discussion. 48

2 Key words: primary school, bullying, anti-bullying program ΠΕΡΙΛΗΨΗ Η εργασία αυτή στόχο έχει να παρουσιάσει και συζητήσει μια δράση σχολικής μονάδας για την αντιμετώπιση φαινομένων βίας στο σχολικό χώρο. Μια τέτοια ανάγκη ξεπήδησε μέσα από την καθημερινή επαφή των εκπαιδευτικών με τα παιδιά. Η ευαισθητοποίηση των εκπαιδευτικών, με σειρά συζητήσεων και ενδοϋπηρεσιακών ενημερώσεων, οδήγησε στον από κοινού σχεδιασμό συγκεκριμένων δράσεων για το μαθητικό πληθυσμό αλλά και στην ενημέρωση των γονιών. Σύμφωνα με τα στοιχεία από ερωτηματολόγια που απάντησαν οι μαθητές, το πρόγραμμα είχε θετικά αποτελέσματα, ιδιαίτερα στη βελτίωση του όλου κλίματος στο σχολείο, στη δημιουργία αίσθησης ασφάλειας για τους μικρότερους μαθητές και μαθήτριες, καθώς και στη μείωση των συγκρούσεων στο σχολικό χώρο. Λέξεις κλειδιά: βία, εκφοβισμός, δημοτικό σχολείο, παρέμβαση 1.Εισαγωγή Είναι μεσημέρι και τα παιδιά του σχολείου ετοιμάζονται να σχολάσουν. Ο Άντι είναι μαθητής της πρώτης τάξης που πρόσφατα ήρθε με την οικογένειά του στην Ελλάδα. Ενώ μιλάει πολύ καλά ελληνικά (η μητέρα του είναι Ελλ ηνίδα) το παρουσιαστικό του τον κάνει να ξεχωρίζει από τα υπόλοιπα παιδιά του σχολείου. Ο Άντι είναι παιδί με Διάσπαση Προσοχής και Υπερκινητικότητα. Στην αυλή του σχολείου ο Άντι βρίσκεται στο κέντρο μιας ομάδας μεγαλύτερων παιδιών. Όλοι γύρω του φωνάζουν να κατεβάσει τα παντελόνια του και να εκτεθεί γυμνός μπροστά τους. Ο Άντι στο τέλος το κάνει. Η ομάδα ξεσπά σε γέλια! Η Αιμιλία είναι μαθήτρια της έκτης τάξης. Είναι το μικρότερο παιδί μιας πολυπληθούς οικογένειας με πολλά και σοβαρά κοινωνικο-οικονομικά προβλήματα. Στο σχολείο δεν έχει καταφέρει να αποκτήσει φίλους. Πρόσφατα βρήκε στην τσάντα της δύο σημειώματα (εικόνα 1): 49

3 Εικόνα 1. Παιδικά παρενοχλητικά σημειώματα Σχολική βία, Σχολικός εκφοβισμός, bullying Ο σχολικός εκφοβισμός (bullying) αναγνωρίζεται πλέον ως σοβαρό κοινωνικό πρόβλημα. Oρίζεται στη βιβλιογραφία ως μια κατάσταση κατά την οποία ασκείται εσκεμμένη, απρόκλητη, συστηματική και επαναλαμβανόμενη βία και επιθετική συμπεριφορά με σκοπό την επιβολή, την καταδυνάστευση και την πρόκληση σωματικού και ψυχικού πόνου σε μαθητές/τριες, στο χώρο του σχολείου ή και έξω από αυτόν (Rigby, 2002 Ε.Ψ.Υ.Π.Ε., 2008 Ευρωπαϊκή Καμπάνια, 2012 Ψάλτη κ.ά., 2012). Ο σχολικός εκφοβισμός είναι μια κατάσταση που μπορεί να διαταράξει την ψυχική, συναισθηματική, σωματική και κοινωνική υγεία του παιδιού. Τέτοια φαινόμενα δεν παρουσιάζονται μόνο στη σύγχρονη εποχή. «Το φαινόμενο αυτό, ιδιαίτερα στο χώρο του σχολείου, είναι τόσο παλιό, όσο και το οργανωμένο εκπαιδευτικό σύστημα» (Ευρωπαϊκή Καμπάνια, 2012: 5). Η διαφοροποίηση του φαινομένου που αποκαλούμε εκφοβισμό σε σχέση με πειράγματα και συγκρούσεις που συχνά ενυπάρχουν στη σχολική ζωή μεταξύ των μαθητών και μαθητριών έχουν να κάνουν κυρίως με τις υποκειμενικές προθέσεις, τη συχνότητα, την ένταση και τη μορφή που πέρνει το επεισόδιο. Ως φαινόμενο στην κοινωνική του διάσταση και υπόσταση το bullying έχει χαρακτήρα ενεργητικό, δυναμικό και χωροχρονικά μεταβαλλόμενο, ενώ η εξέλιξή του συνάδει με τις ευρύτερες μεταβολές στον κοινωνικό χώρο στον οποίο αναφέρεται ( Rigby, 2002 Ευρωπαϊκή Καμπάνια, 2012 Duncan&Rivers, 2013). Η σχολική βία διακρίνεται στον εκφοβισμό, στο bullying, και στη βία. Στην εργασία αυτή χρησιμοποιούμε κυρίως την έννοια εκφοβιστικό επεισόδιο καθώς και την έννοια ενδοσχολική βίαμε τη 1 Σημείωμα 1. Αυτός: Γεια σου μωρό μου, τι κάνεις καλά ε; Εσύ: Ναι είμαι έγκυος το ξέρεις; Αυτός: Όχι δεν το ξέρω. Σημείωμα 2. - Αμάν!! Η... (έχουμε σβήσει το επίθετο του παιδιού) τι φίλτρο φτιάχνει; - Φτιάχνει σούπα μαλακίας. Δεν είναι μαλακία μπαμπάκα είναι σούπα εξυπνάδας τι φτιάχνω επιδή είμαι χαζί!!! Και επυδή κλέβο (έχει διατηρηθεί η ορθογραφία του κειμένου). 50

4 σημασία που περιγράφεται από τους Tattum & Tattum (1992) και αναφέρεται στην Ευρωπαϊκή Καμπάνια (2012: 6), δηλαδή: ο εκφοβισμός είναι η εκούσια και συνειδητή επιθυμία να προκληθεί βλάβη σε κάποιο άτομο και να του δημιουργηθούν αισθήματα πίεσης και στρες. Όποιος επιθυμεί να βλάψει κάποιον και έχει συνείδηση της βλάβης που επιθυμεί να προκαλέσει χαρακτηρίζεται ως δράστης bullying, «bully», δηλαδή νταής. Η διαφορά μεταξύ ανάλογων συμπεριφορών στο παρελθόν με αυτές του σήμερα έγκειται τόσο στη σοβαρότητα, το μέγεθος και στην ένταση των επιθέσεων, όσο και στους τρόπους αλλά και στις συνέπειες αυτών, οι οποίες σε κάποιες περιπτώσεις φτάνουν μέχρι και στο θάνατο 2. Γενικά, τρία κριτήρια προσδιορίζουν μία πράξη ως "εκφοβισμό": Πρώτον, η έννοια της επιθετικότητας, δεύτερον, η χρονικά επαναλαμβανόμενη μορφή και τρίτον, ότι αφορά μία διαπροσωπική σχέση, η οποία χαρακτηρίζεται από ανισορροπία εξουσίας ή δύναμης. Το τελευταίο αυτό στοιχείο είναι ιδιαίτερα σημαντικό καθώς μπορεί να λειτουργήσει ως διαχωριστικό στοιχείο ανάμεσα στις συμπεριφορές bullying και σε άλλες μορφές επιθετικής ή βίαιης συμπεριφοράς(rigby, 2002 Ευρωπαϊκή Καμπάνια, 2012 Ψάλτη κ.ά., 2012 Duncan&Rivers, 2013 Καραβόλτσου, 2013). Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Καμπάνια, (2012 : 10) το φαινόμενο του bullying μπορεί να αφορά κάθε μορφής βία (σωματική, συναισθηματική, λεκτική), καθώς και προσπάθειες συκοφάντησης, αποκλεισμού και απομόνωσης που γίνονται με τη φυσική ή όχι παρουσία των εμπλεκομένων. Από σχετικές έρευνες σε διάφορα μέρη του κόσμου διαπιστώνεται ότι περίπου το 15 των μαθητών έχουν βιώσει εκφοβιστικές συμπεριφορές, ενώ αυτές παρουσιάζονται σε μεγαλύτερη συχνότητα όταν τα παιδιά είναι μεταξύ 8 έως 15 ετών ( Guerraetal., 2011). Στην Ελλάδα, 1 στα 10 παιδιά εκτίθεται σε εκφοβιστικά περιστατικά, ενώ οι συχνότερες μορφές εκδήλωσης του φαινομένου, είναι η λεκτική βία, η σεξουαλική παρενόχληση, η σωματική βία και ο κοινωνικός αποκλεισμός (Ασημακόπουλος, κ.ά., 2000 Ψάλτη, κ.ά., 2012). Σύμφωνα με πρόσφατα στοιχεία το 8,5 των εφήβων στη χώρα μας δηλώνει ότι υφίσταται σχολικό εκφοβισμό 2-3 φορές το μήνα,ενώ σχεδόν το 16 (κυρίως αγόρια) δηλώνει ότι εκφ οβίζει άλλους. Τα τελευταία χρόνια δε παρατηρείται αυξητική τάση αυτών των ποσοστών (Κοκκέβη,κ.ά., 2010). Απ ότι διαφαίνεται από τα ερευνητικά δεδομένα, το φαινόμενο του εκφοβισμού τείνει να παίρνει μεγάλη έκταση στο ελληνικό σχολικό περιβάλλον ( Ψάλτη, κ.ά., 2012). Αν λάβουμε δε υπόψη, ότι έως τώρα δεν έχει αντιμετωπιστεί μεθοδευμένα και με τη σοβαρότητα που χρειάζεται από το εκπαιδευτικό σύστημα, 2 Πλέον αρχίζει να χρησιμοποιείται και ο όρος bullycite (bulling + suicide), 51

5 καθώς συνήθως τα περιστατικά παραγνωρίζονται, αγνοούνται ή αποσιωπώνται, με αρνητικά αποτελέσματα στην ψυχική υγεία και στην ομαλή ψυχοκοινωνική εξέλιξη των μαθητών(ασημόπουλος,κ.ά., 2000 Κοκκέβη,κ.ά., 2010 Καραβόλτσου, 2013). 1.2 Παράγοντες που συμβάλλουν στην ενδοσχολική βία, τα εμπλεκόμενα μέρη και οι επιπτώσεις του φαινομένου Στη συνέχεια θα παραθέσουμε επιγραμματικά τους παράγοντες που σύμφωνα με τη διεθνή και ελληνική βιβλιογραφία συμβάλλουν στην ενίσχυση του φαινομένου της ενδοσχολικής βίας (πίνακας 1). Στόχος είναι να ενισχύσουμε την επιχειρηματολογία υπέρ μιας συστημικής παρέμβασης για την αντιμετώπιση του φαινομένου. Σύμφωνα λοιπόν με την κοινωνικο-οικολογική θεωρία, το άτομο (παιδί)αποτελεί το κέντρο ενός σύνθετου κοινωνικού περιβάλλοντος που ορίζεται από την οικογένεια, το σχολείο, την κοινότητα και το ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον, και διατρέχει τον κίνδυνο να δεχτεί ή να ασκήσει εκφοβισμό, εάν διαμορφώνονται κατάλληλοι παράγοντες οι οποίοι αλληλοεπιδρούν μεταξύ τους επηρεάζοντας το. Πίνακας 1. Παράγοντες κινδύνου ενίσχυσης φαινομένων ενδοσχολικής βίας. Προσαρμογή από Καραβόλτσου, (2013). Οικογένεια Σχολείο Ευρύτερη κοινότητα Αυταρχικοί, τιμωρητικοί γονείς. Χρήση βίας ως μέθοδος επίλυσης προβλημάτων. Συναισθηματική παραμέληση. Έλλειψη ορίων που εκλαμβάνεται ως αδιαφορία από τα παιδιά. Συχνά ξεσπάσματα θυμού και σωματικές τιμωρίες. Ανοχή στη βίαιη συμπεριφορά των παιδιών. Ανταγωνιστικότητα, έλλειψη συνεργασίας στη μάθηση. Έλλειψη ενθάρρυνσης μαθητικών πρωτοβουλιών και δημιουργικότητας στη μάθηση. Αδιαφορία ή ανοχή στη βίαιη συμπεριφορά. Μειωμένο ενδιαφέρον για τη συναισθηματική ζωή των παιδιών. Έλλειψη συνεργασίας με τους γονείς. Έλλειψη κώδικα Υψηλά επίπεδα ανεργίας, εγκληματικότητας. Έλλειμμα επικοινωνίας μεταξύ των πολιτισμικών ομάδων. Υψηλή πυκνότητα πληθυσμού. Ανεπάρκεια ελεύθερων χώρων, αθλητισμού, ψυχαγωγίας. Κοινωνικές νόρμες που ανέχονται ή ενθαρρύνουν τη βία (κατά των γυναικών, των μεταναστών, των παιδιών). 52

6 συμπεριφοράς και συνολικής σχολικής πολιτικής. Έλλειψη προγραμμάτων ψυχοκοινωνικής αγωγής. Κοινωνικές ανισότητες. Καθοριστικοί επίσης παράγοντες που συμβάλλουν στην εμφάνιση του φαινομένου είναι το έλλειμμα στην πληροφόρηση, στην ευαισθητοποίηση και αντίστοιχα στη διαχείριση ανάλογων κρίσεων από τους ενήλικες του περιβάλλοντος του παιδιού, εκπαιδευτικούς και γονείς. Στην Ελλάδα καταγράφεται προβληματική επικοινωνία ανάμεσα στα παιδιά θύτες (κυρίως) και τους γονείς τους (Κοκκέβη,κ.ά., 2010). Επιπρόσθετα, ο προσδιορισμός της σχολικής επιτυχίας ως κυρίαρχο μέσο επίτευξης των σκοπών της οικογένειας και του σχολείου και η σύνδεσή της με την αυτοεκτίμηση των μαθητών/τριών, έχει ως αποτέλεσμα η σχολική αποτυχία να οργανώνει αρνητικά την αυτοεικόνα των παιδιών και να τα οδηγεί και σε επιθετικές συμπεριφορές (Ασημόπουλος,κ.ά., 2000). Ο εκφοβισμός ως κοινωνικό φαινόμενο, περιλαμβάνει μία άνιση σχέση εξουσίας, η οποία είτε άπτεται της πραγματικότητας είτε υποτίθεται. Έχει μάλιστα ως αποτέλεσμα το διαχωρισμόμέσω του συσχετισμού δυνάμεων- σε θύματα και θύτες. Τόσο οι δράστες, όσο και τα θύματα παρουσιάζουν κοινά χαρακτηριστικά, τα οποία, όμως, τους οδηγούν σε τελείως διαφορετικές αντιδράσεις. Ένα ακόμα πρόσωπο ή και πρόσωπα που εμπλέκονται στις συμπεριφορές εκφοβισμού και διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στη διαδικασία του φαινομένου είναι και εκείνο του αμέτοχου παρατηρητή, του προσώπου, δηλαδή, που επιτρέπει να λαμβάνουν χώρα τέτοια περιστατικά από αδιαφορία, φόβο ή για ισχυροποίηση της θέσης του(ευρωπαϊκή Καμπάνια, 2012: 9-16). Παρακάτω θα αναφερθούμε λίγο περισσότερο σε κάθε μία από τις κατηγορίες αυτές. Παιδιά που δέχονται εκφοβισμό ( θύματα) Ορισμένα γνωρίσματα στην προσωπικότητα και στην συμπεριφορά κάποιων παιδιών που φαίνεται να ευνοούν τη θυματοποίησή τους, προκαλώντας την προσοχή των δραστών, μπορούν να είναι οι μαθησιακές δυσκολίες, οι ιδιαίτερα υψηλές σχολικές επιδόσεις, η έλλειψη κοινωνικών δεξιοτήτων, προβλήματα συμπεριφοράς ή ένας συνδυασμός όλων ή κάποιων από τα παραπάνω χαρακτηριστικά που καθιστούν το παιδί με τον ένα τρόπο ή τον άλλο διαφορετικό από τη συνολική ομάδα. Με άλλα λόγια μπορεί να ανήκουν σε μειοψηφική ομάδα- σε σχέση με τον κυρίαρχο πληθυσμό- που μπορεί να είναι εθνοτική ή θρησκευτική, ή να διακρίνονται από κάποια σωματική ιδιαιτερότητα ή ακόμη διαφορετικό σεξουαλικό προσανατολισμό. Τα παιδιά θύματα της 53

7 εκφοβιστικής συμπεριφοράς χωρίζονται σε δύο κατηγορίες: στα παθητικά(ενδοτικά) θύματα που χαρακτηρίζονται από ανασφάλεια, άγχος, μοναχικότητα και χαμηλή αυτοεκτίμηση και στα «προκλητικά» θύματα. Αυτά είναι αντιδραστικά, αδέξια, αυθόρμητα, συχνά υπερκινητικά με δυσκολία συγκέντρωσης, ενώ αντιμετωπίζονται αρνητικά από το σύνολο της τάξης. (Ευρωπαϊκή Καμπάνια, 2012: Καραβόλτσου, 2013) Παιδιά που ασκούν εκφοβισμό (θύτες-δράστες- bullies) Οι μελέτες που σχετίζονται με αυτούς που ασκούν εκφοβισμό εκφράζουν δύο διαφορετικές απόψεις σχετικά με τα ατομικά χαρακτηριστικά των συγκεκριμένων ατόμων. Αφενός επικρατεί η άποψη ότι τα άτομα αυτά στερούνται ευαισθησίας και επαρκούς κοινωνικής αντίληψης, και αφετέρου διαπιστώνεται ότι πολλοί δράστες μπορούν να χαρακτηριστούν όχι μόνο κοινωνικά επαρκείς, αλλά και ιδιαίτερα έξυπνοι. Εκείνο όμως που τελικά επιβεβαιώνεται από τις περισσότερες μελέτες είναι ότι, ανεξαρτήτως του βαθμού κοινωνικών ικανοτήτων που διαθέτουν ή στερούνται, δεν έχουν αναπτύξει την ικανότητα ενσυναίσθησης τόσο σε γνωστικό, όσο και σε συναισθηματικό πεδίο (Rigby, 2002). Τα παιδιά θύτες-δράστες συνήθως έχουν έντονη, εξωστρεφή και παρορμητική προσωπικότητα και μη ανοχή στη διαφορετικότητα (Καραβόλτσου, 2013). Ενώ το δυσλειτουργικό οικογενειακό περιβάλλον τους φαίνεται επίσης να διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση της προσωπικότητας τους (Κοκκέβη κ.α., 2010). Παιδιά παρατηρητές-θεατές Στις περιπτώσεις σχολικού εκφοβισμού, σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν επίσης οι παρατηρητές, μάρτυρες των περιστατικών αυτών. Ως παρατηρητής θεωρείται το άτομο, που χωρίς να είναι θύμα ή δράστης εκφοβισμού γνωρίζει ή παρακολουθεί το περιστατικό χωρίς να συμμετέχει ενεργά σε αυτό, παρόλο που μπορεί να επηρεαστεί και να εμπλακεί έμμεσα, κυρίως σε συναισθηματικό επίπεδο. Ο εκφοβισμός δεν αφορά μόνο τη διαπροσωπική σχέση θύματος και δράστη, αλλά ως κοινωνικό φαινόμενο, διέπεται από ομαδικές διαδικασίες. Οι θεατές του εκφοβισμού, ισχυροποιούν το δράστη, όταν δεν παρεμβαίνουν υπέρ του θύματος καθώς η αδυναμία, ή η απροθυμία τους να κάνουν κάτι, ερμηνεύεται ως συγκατάθεση για τη συνέχιση της επιθετικότητας. Ταυτόχρονα οι φανεροί υποστηρικτές του θύτη, η παρέα του, οι οποίοι δημιουργώντας μία αίσθηση κοινής ταυτότητας, αυξάνουν την ισχύ του δράστη και τον ενθαρρύνουν με τη στάση τους (Καραβόλτσου,2013). Ο σχολικός εκφοβισμός προκαλεί ποικίλες ψυχολογικές επιπτώσεις σε όλα τα εμπλεκόμενα μέρη, που εξαρτώνται τόσο από χαρακτηριστικά της προσωπικότητας του ατόμου (εξωστρέφεια ή εσωστρέφεια, αυτοπεποίθηση, κλπ.), αλλά και τη χρονική διάρκεια του φαινομένου ( Cowie, 2013). 54

8 Σύμφωνα με μελέτες, τα θύματα του εκφοβισμού παρουσιάζουν συμπτώματα κατάθλιψης και αυτοκτονικού ιδεασμού, συμπτώματα άγχους και χαμηλής αυτοεκτίμησης, συναισθήματα ανασφάλειας στο σχολείο ή και συμπτώματα σχολικής φοβίας, ψυχοσωματικές εκδηλώσεις, όπως κεφαλαλγίες, κοιλιακά άλγη και διαταραχές ύπνου, μαθησιακές δυσκολίες, δυσκολίες προσαρμογής, μειωμένη αυτοπεποίθηση και χαμηλή αυτοεικόνα (Ασημόπουλος,κ.ά., 2000 Κοκκέβη, 2010 Cowie, 2013). Οι θύτες εκφοβιστικών επεισοδίων είναι πιο πιθανό να αντιμετωπίζουν προβλήματα ψυχικής και συναισθηματικής υγείας τα οποία σε κάποιες περιπτώσεις τους ακολουθούν και στην ενηλικίωση. Έρευνες τέλος επισημαίνουν ότι ούτε η ομάδα των παρατηρητών παραμένει αλώβητη από τις αρνητικές συνέπειες του εκφοβισμού. Ο τρόπος με τον οποίο το παιδί-θύτης μέσα από την εκφοβιστική συμπεριφορά θα χειριστεί ολόκληρη την ομάδα για να αποκτήσει κύρος και δύναμη σαφώς έχει ψυχικό κόστος και στους «αμέτοχους» παρατηρητές (Cowie, 2013: 15). 1.3 Προγράμματα κατά της ενδοσχολικής βίας Το φαινόμενο της ενδοσχολικής βίας είναι φαινόμενο που διαταράσσει την ομαλή λειτουργία κάθε σχολικής μονάδας και εμποδίζει την ολόπλευρη ανάπτυξη και καλλιέργεια των παιδιών. Ήταν τη δεκαετία του 1970 όταν ο καθηγητής DanOlweus τράβηξε την προσοχή της εκπαιδευτικής και ακαδημαϊκής κοινότητας στο φαινόμενο του σχολικού εκφοβισμού και επιχειρηματολόγησε ότι το φαινόμενο αυτό είναι δυνατό να μειωθεί σε μεγάλο βαθμό με κατάλληλες εκπαιδευτικές παρεμβάσεις (Righy, 2002). Τις πρώτες αυτές παρατηρήσεις ακολούθησε μια έκρηξη ακαδημαϊκών κειμένων και ερευνών για το θέμα, ενώ πολλά προγράμματα δημιουργήθηκαν και εφαρμόστηκαν ή εφαρμόζονται (βλ. Kärnä, et al., 2011 Ψάλτη,κ.ά., 2012). Όπως συνοψίζει η Γαλανάκη (2010), τα προγράμματα αυτά μπορούν να πραγματοποιούνται σε επίπεδο: κοινότητας, οικογένειας, σχολείου, τάξης, ατόμου ή ομάδας ατόμων. Ένα σχετικά σύγχρονο πρόγραμμα καταπολέμησης του σχολικού εκφοβισμού που χαίρει διεθνούς αναγνώρισης 3,είναι το πρόγραμμα KivaKoulu 4 του Πανεπιστημίου Turku/ Φινλανδίας(Salmivalli,et al., 2011 Kärnä,et al., 2011). Η παιδαγωγική προσέγγιση του προγράμματος βασίζεται σε τρεις άξονες: ΓΝΩΡΙΖΩ: για το φαινόμενο του σχολικού εκφοβισμού και της βίας στο σχολείο ΜΠΟΡΩ: αποκτώ νέες δεξιότητες για να αντιμετωπίσω τέτοια φαινόμενα ΕΝΕΡΓΩ: βάζω τις δεξιότητες και τις γνώσεις μου σε εφαρμογή (Kärnä,et al., 2011: 313). Στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια η Εταιρεία Ψυχοκοινωνικής Υγείας του Παιδιού και του Εφήβου (Ε.Ψ.Υ.Π.Ε) προτείνει σειρά δραστηριοτήτων στην τάξη για την πρόληψη του φαινομένου του εκφοβισμού (Ε.Ψ.Υ.Π.Ε, 2010). Παρέμβαση τεσσάρων εβδομάδων η οποία κινήθηκε σε τρεις 3 Βραβείο EuropeanCrimePrevention 2009, και τέσσερα εθνικά βραβεία: 2008, 2010, 2011 και

9 άξονες: Ευαισθητοποίηση Αναστοχασμός Δέσμευση για αλλαγή συμπεριφοράς, κατέγραψε θετικά αποτελέσματα τουλάχιστον σε άμεσο χρόνο όσον αφορά την ενίσχυση του αισθήματος αυτεπάρκειας των μαθητριών/ων στην αντιμετώπιση εκφοβιστικών επεισοδίων και τη διάθεσή τους να μη παραμείνουν παθητικοί θεατές, όταν γίνονται μάρτυρες τέτοιων επεισοδίων (Andreou,etal., 2007, 2008). Η αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας των διαφόρων προγραμμάτων είναι μια σύνθετη και πολυπαραγοντική διαδικασία. Γενικά όμως φαίνονται ως πιο επιτυχημένες παρεμβάσεις που αφορούν συνολικότερα τη σχολική μονάδα (και όχι μόνο μια συγκεκριμένη τάξη), που έχουν διάρκεια, εποπτεύονται από ειδικούς επιστήμονες, υποστηρίζονται ενεργητικά από τους/τις εκπαιδευτικούς ενώ χαίρουν της αποδοχής και της ευρύτερης κοινότητας (Andreou et al., 2007, 2008 Γαλανάκη, 2010). 2. Μια σχολική παρέμβαση για την αντιμετώπιση της ενδοσχολικής βίας Στη συνέχεια αυτής της εργασίας θα παρουσιάσουμε και συζητήσουμε δεδομένα από μια εκπαιδευτική παρέμβαση που σχεδιάστηκε και πραγματοποιείται με στόχο να αντιμετωπιστούν τα φαινόμενα βίας σε ένα εξαθέσιο δημοτικό σχολείο της Ελλάδας. Τα περιστατικά που περιγράφονται στην εισαγωγή της εργασίας αυτής καθώς και η έντονη παρέμβαση της μητέρας του πρώτου μαθητή αποτέλεσαν το στοιχείο αφύπνισης του εκπαιδευτικού προσωπικού του σχολείου. Με πρωτοβουλία της διευθύντριας του σχολείου τη συνεργασία και συμπαράσταση των εκπαιδευτικών στο σύνολό τους σχεδιάστηκε και πραγματοποιήθηκε για δύο συνεχιζόμενα σχολικά έτη, σειρά δράσεων με στόχο την ενημέρωση και ευαισθητοποίηση της ευρύτερης εκπαιδευτικής κοινότητας (σχολικού και οικογενειακού περιβάλλοντος) και την προστασία των μαθητών και μαθητριών. Εδώ θα παρουσιάσουμε περιληπτικά το μεθοδολογικό πλαίσιο της παρέμβασης και το σχεδιασμό των δράσεων. Επίσης θα παρουσιάσουμε και σχολιάσουμε τα αποτελέσματα δύο ερωτηματολογίων που δόθηκαν στους μαθητές/τριες του σχολείου για το θέμα της ενδοσχολικής βίας. Τέλος με βάση τα παραπάνω θα προσπαθήσουμε να διαμορφώσουμε προτάσεις που θα βοηθήσουν στην αντιμετώπιση του φαινομένου. 2.1 Η έρευνα δράσης ως πεδίο θεωρητικής και μεθοδολογικής τεκμηρίωσης της παρέμβασης Η τελευταία δεκαετία υπήρξε περίοδος σημαντικών αλλαγών στο χώρο της μεθοδολογίας και επιστημονικής έρευνας γενικά και στο πεδίο της έρευνας δράσης ειδικότερα. Οι αλλαγές αυτές σχετίζονται με βασικές αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο η επιστημονική κοινότητα προσεγγίζει επιστημολογικά την έννοια της γνώσης, το ρόλο και τη θέση των επιστημόνων, καθώς και τις μεθόδους που χρησιμοποιούν για τη διαμόρφωση ή κατάκτησή της. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο η 56

10 γνώση είναι δυνατό να ορίζεται μέσα από την πρακτική εμπειρίαάσκησης έργου (Casey, 2012) αλλά και να διαμορφώνεται στο κοινωνικό πλαίσιο(κατσαρού, 2010 McNiff, 2013). Για τη διαμόρφωση των παραμέτρων και τη συλλογή των δεδομένων αυτής της εργασίας, αλλά και τη διαμόρφωση γενικότερα όλου του έργου επηρεαστήκαμε από τις αρχές της έρευνας δράσης. Η έρευνα δράσης θεωρεί ότι αποφάσεις που αφορούν τη συλλογή και ανάλυση ερευνητικών δεδομένων έχουν περισσότερο νόημα και αξία όταν διαμορφώνονται από τους ερευνητές/τριες σε ένα συμμετοχικότερο, συνεργατικότερο πλαίσιο όπου δεν υπάρχουν πλέον υποκείμενα της έρευνας αλλά συνδιαμορφωτές της. Η έρευνα δράσης αξιακά στηρίζεται στις δημοκρατικές αρχές και στις αρχές της ισότητας ενώ έχει ως στόχο την ενδυνάμωση και τη βελτίωση της ζωής των μελών της κοινότητας ( Stringer, 1999 Noffke & Somekh, 2009 Jones & Stanley, 2010 Κατσαρού, 2010 McNiff, 2013). Μεθοδολογικά η έρευνα δράσης μπορεί να διαμορφωθεί σε τρία στάδια, τα οποία θα πρέπει να τονίσουμε δεν είναι ούτε ανεξάρτητα μεταξύ τους, ούτε διαμορφώνονται αυστηρά με ένα γραμμικό τρόπο. Το πρώτο στάδιο αφορά την παρατήρηση, όπου μαζεύουμε πληροφορίες και προσπαθούμε να σχηματίσουμε μια εικόνα του φαινομένου ή της υπόθεσης. Το δεύτερο στάδιο της περισυλλογής, όπου η ομάδα ερευνητών και συμμετεχόντων διερευνούν και αναλύουν περαιτέρω τις πληροφορίες. Σε αυτό το στάδιο διαμορφώνονται συλλογικά θεωρίες, ερμηνείες και προσεγγίσεις γύρω από το θέμα. Το τρίτο στάδιο είναι αυτό της δράσης όπου εφαρμόζονται και, στη συνέχεια, αξιολογούνται οι προτεινόμενες λύσεις (Stringer, 1999). Στη βιβλιογραφία το θέμα της βίας και παρενόχλησης στα σχολεία έχει ερευνηθεί με διάφορες μεθόδους ποιοτικές και ποσοτικές και παρουσιάζεται σε πλήθος επιστημονικών κειμένων, ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια. Όσον αφορά τη συγκεκριμένη προσέγγιση, δηλαδή την έρευνα δράσης, θα μπορούσαμε να αναφερθούμε στο πρότζεκτ No Outsiders, για το οποίο 26 εκπαιδευτικοί πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης σε διάφορα μέρη της Βρετανίας συνεργάστηκαν ώστε να διαμορφώσουν και εφαρμόσουν εκπαιδευτικά προγράμματα για την αποδοχή της σεξουαλικής διαφορετικότητας και κατά της ομοφοβικής βίας στο σχολείο (DePalma & Atkinson, 2010). Επίσης η έρευνα δράσης ως μέθοδος χρησιμοποιήθηκε και στο «Πρόγραμμα διερεύνησης και αντιμετώπισης του εκφοβισμού και της θυματοποίησης στο σχολείο» (Ασημόπουλος, κ.ά., 2000). Η παρούσα εργασία αποτελεί χειραφετική έρευνα δράσης δευτέρου προσώπου όπως αυτή ορίζεται από την Κατσαρού (2010) και τους Reason and Bradbury, (2002 στο McNiff, 2013: 55) αντίστοιχα. Δηλαδή έρευνα δράσης κατά την οποία ο/οι ερευνητές συνδιαλέγονται με την ευρύτερη ομάδα ως προς τον τρόπο αντιμετώπισης ζητημάτων κοινού ενδιαφέροντος. Επίσης, χειραφετική έρευνα δράσης καθώς έχει ως στόχο την αλλαγή και αναμόρφωση της ευρύτερη μαθητικής κοινότητας (Κατσαρού, 2010). 57

11 Μέσα λοιπόν στο παραπάνω πλαίσιο η οργάνωση της παρέμβασης διαμορφώθηκε ως εξής: 1. Καταρχήν στο Σχολείο υλοποιήθηκε ενδοϋπηρεσιακό σεμινάριο για την ενδοσχολική βία με εισηγητές δύο από τους εκπαιδευτικούς του σχολείου. 2. Στη συνέχεια πραγματοποιήθηκε συζήτηση όπου αποφασίστηκαν τα πρώτα βήματα για την υλοποίηση του προγράμματος. Συγκεκριμένα: Αποφασίστηκε να δοθεί διερευνητικό ερωτηματολόγιο. Αποφασίστηκε στο Σχολείο να τηρείται Βιβλίο περιστατικών. Διευκρινίστηκαν ποιες συμπεριφορές θα ορίζονταν ως ενδείξεις ενδοσχολικής βίας και ορίστηκαν αρνητικές και θετικές συνέπειες 5. Δημιουργήθηκαν οι κανόνες σωστής συμπεριφοράς στο σχολείο και ενημερώθηκαν οι μαθητές/τριες 6. Δεσμεύτηκαν οι εκπαιδευτικοί των τάξεων να συζητήσουν είτε μέσω προγραμμάτων Αγωγής Υγείας, είτε άλλων δραστηριοτήτων θέματα ενσυναίσθησης, αποδοχής της διαφορετικότητας κ.ά. 3. Ενημερώθηκαν με ανοιχτή επιστολή οι γονείς των μαθητών, και ζητήθηκε να συζητήσουν με τα παιδιά τους το θέμα της ενδοσχολικής βίας. 3. Διερευνώντας τις στάσεις, τις ανάγκες και τις εμπειρίες των μαθητών/τριων απέναντι στο φαινόμενο της ενδοσχολικής βίας Ένας από τους πρώτους στόχους της παρέμβασης ήταν να διερευνήσουμε τις απόψεις και εμπειρίες των μαθητών και μαθητριών του σχολείου γύρω από το θέμα της βίας στο σχολείο. Για το λόγο αυτό δημιουργήθηκε ένα ανώνυμο ερωτηματολόγιο το οποίο διανεμήθηκε και τις δύο χρονιές στα παιδιά των τάξεων Γ - Στ. Στόχος του ερωτηματολογίου ήταν: να καταγράψει το τρόπο με τον οποίο τα παιδιά ορίζουν το σχολικό εκφοβισμό, σχετικές εμπειρίες τους στο χώρο του σχολείου, τον τρόπο με τον οποίο αντιδρούν απέναντι σε εκφοβιστικά επεισόδια στο σχολείο, απόψεις τους για το πως θα μπορούσε το σχολείο να διαχειριστεί τέτοια περιστατικά. 5 Συγκεκριμένα, κάθε μήνα (τελευταία Παρασκευή), τα παιδιά που δεν είχαν καταγραφεί στο Βιβλίο περιστατικών (δηλαδή η μεγάλη πλειοψηφία) δικαιούνταν μία διδακτική ώρα ελεύθερο παιχνίδι ή παρακολούθηση ταινίας, ενώ όσοι είχαν καταγραφεί στο Βιβλίο περιστατικών συγκεντρώνονταν σε άλλο χώρο, και συζητούσαν με τους εκπαιδευτικούς για τη συμπεριφορά τους. Τις ταινίες τελικά αποφασίστηκε να παρακολουθούν και οι μαθητές που είχαν αναγραφεί στο βιβλίο περιστατικών, σε μια προσπάθεια να πάρουν μηνύματα σωστής συμπεριφοράς, συνεργασίας και αλληλεπίδρασης. 6 Σύμφωνα με αυτούς οι μαθητές και μαθήτριες του σχολείου θα έπρεπε να αποφεύγουν: σωματική βία (χτυπήματα, μπουνιές, κλωτσιές, πρόκληση πόνου, χειρονομίες), σεξουαλική βία (αγγίγματα στα ιδιωτικά μέρη με τρόπο που είναι δυσάρεστος), λεκτική βία (βρισιές, κοροϊδίες, ειρωνεία, απειλές), συκοφαντία και ανυπακοή στους εφημερεύοντες. 58

12 Το ερωτηματολόγιο της δεύτερης χρονιάς περιλάμβανε επίσης συμπληρωματικές αξιολογικές ερωτήσεις για το Πρόγραμμα όπως αυτό εφαρμόστηκε την πρώτη χρονιά. Οι ερωτήσεις αυτές διερευνούσαν: απόψεις και προτάσεις των παιδιών για τη διαμόρφωση του Προγράμματος, τη συμβολή της οικογένειας, την αίσθηση ασφάλειας στο σχολείο. Τα δύο ερωτηματολόγια απάντησαν 49 και 45 παιδιά των τάξεων Γ - Στ για το έτος 2012 και 2013 αντίστοιχα. Η καταγραφή και η ανάλυση των δεδομένων έγινε με το στατιστικό πρόγραμμα SPSS 13. Στη συνέχεια της εργασίας θα παρουσιάσουμε και συζητήσουμε τα αποτελέσματα από την ανάλυση των ερωτηματολογίων αυτών. 3.1 Αποτελέσματα Σύμφωνα με τα αποτελέσματα το 43 των παιδιών πριν την έναρξη του Προγράμματος όριζε ως σχολικό εκφοβισμό το σύνολο των μορφών βίας (σωματική, συναισθηματική, λεκτική, σεξουαλική). Το ποσοστό αυτό αυξήθηκε σε 49 ένα χρόνο αργότερα. Από τις επιμέρους διαστάσεις της ενδοσχολικής βίας η σωματική βία είναι αυτή που ξεχωρίζει σημαντικά στη συνείδηση των παιδιών με ποσοστά κοντά στο 30 και τις δύο χρονιές (πίνακας 2). Πίνακας 2. Ορισμός του σχολικού εκφοβισμού Δείγμα Σχολικός εκφοβισμός είναι... αγόρια κορίτσια Σωματι Συναι- Λεκτικ Σεξουαλική Όλα κή βία σθηματι- ή βία κή βία βία ,5 7 18, Βίαια επεισόδια μεταξύ των μαθητών, όπως οι περισσότεροι εκπαιδευτικοί γνωρίζουν, δημιουργούνται στο σχολικό χώρο. Τα παιδιά του Σχολείου και τις δύο χρονιές ανέφεραν ότι έχουν υπάρξει θύματα βίαιων επεισοδίων. Το 2012 πριν την έναρξη της παρέμβασης το 49 των παιδιών 7 Τα ποσοστά είναι στρογγυλοποιημένα για λόγους ευκολίας. 59

13 του Σχολείου απάντησε θετικά σε σχετική ερώτηση. Την επόμενη χρονιά, ένα χρόνο μετά την εφαρμογή του Προγράμματος, το ίδιο ποσοστό αφορούσε τις αρνητικές απαντήσεις (πίνακας 3). Και τις δύο χρονιές μια πολύ μικρότερη μερίδα παιδιών δήλωσαν ότι δε θυμούνται ή ότι δε θα ήθελαν να απαντήσουν τη συγκεκριμένη ερώτηση. Όταν τα παιδιά γίνονται θύματα ενός βίαιου περιστατικού την πρώτη χρονιά δήλωσαν ότι επιλέγουν να το συζητήσουν με κάποιον ενήλικα (21 με του ς γονείς και 36 με τους εκπ/κούς), ενώ ένα αντίστοιχο ποσοστό 36 δήλωσε ότι μοιράστηκε το γεγονός με φίλους του. Τέλος ένα 6 αποφάσισε να ανταποδώσει. Στη συμπλήρωση του δεύτερου ερωτηματολογίου (2013) βλέπουμε μια διαφοροποίηση στις επιλογές των παιδιών καθώς έχουμε μια αύξηση του ποσοστού παιδιών που μίλησαν με τους γονείς τους για το θέμα (42), μια αύξηση των παιδι ών που συζήτησαν με τους εκπ/κούς του σχολείου (47 ) ενώ αντίστοιχα μειώθηκε ο αριθμός των παιδιών που επέλεξε να μοιραστεί το γεγονός κυρίως με τους συνομήλικους (πίνακας 3). Πίνακας 3. Στάσεις και προσδοκίες των παιδιών για τη διαχείριση των βίαιων επεισοδίων Εκφοβισμός στο στο εκφοβιστικό μάρτυρας χειρισμός από το Αντίδραση απέναντι Αντίδραση ως Αναμενόμενος σχολείο επεισόδιο επεισοδίου σχολείο ναι όχι γονείς εκ/κοι φίλοι ανταπόδοση αμέτοχος/η βοηθώ μιλώ σε εκπ/κο τιμωρία αδιαφορία υποστήριξη εμπιστοσύνη Ως μάρτυρες βίαιων επεισοδίων στο χώρο του σχολείου περισσότερα από τα μισά παιδιά (53) την πρώτη χρονιά δήλωσαν ότι θα βοηθήσουν το θύμα. Το ποσοστό αυτό μειώθηκε τη δεύτερη χρονιά σε 40 αλλά αντίστοιχα αυξήθηκε η επιλογή των παιδιών να ενημερώσουν κάποιο 60

14 εκπ/κο για το θέμα από 31 το 2012 σε 51 το Το ποσοστό των παιδιών που δηλώνουν ότι θα παραμείνουν αμέτοχα παρέμεινε σταθερό και τις δύο χρονιές (πίνακας 3). Τέλος στα ερωτηματολόγια και των δύο ετών ζητήθηκε από τα παιδιά να καταγράψουν τις απόψεις τους για τον τρόπο με τον οποίο θα επιθυμούσαν το σχολείο και η οικογένεια να διαχειριστούν τα εκφοβιστικά επεισόδια. Οι επιλογές που δόθηκαν ήταν τέσσερεις: να τιμωρηθεί ο ένοχος, να αδιαφορήσουν, να συμπαρασταθούν, να δείξουν εμπιστοσύνη. Σύμφωνα με τα στοιχεία οι μαθητές και οι μαθήτριες του σχολείου επέλεξαν την τιμωρία του ενόχου ως το βασικό μέτρο αντίδρασης με ποσοστά 49 (2012) και 69 (2013). Ενώ τα ποσοστά αυτών που επιθυμούν οι ενήλικες να αδιαφορήσουν ή να συμπαρασταθούν παρέμεινε περίπου το ίδιο και τα δύο χρόνια. Έχουμε τέλος μια σημαντική διαφοροποίηση στον αριθμό των μαθητών που επιζητούν ως σημαντικότερο μέτρο την εμπιστοσύνη των ενηλίκων από 28 (2012) σε 7 (2013). Το ερωτηματολόγιο του 2013 είχε σα στόχο επιπλέον να διερευνήσει και τις απόψεις και στάσεις των παιδιών απέναντι στο σύνολο άλλα και στις επιμέρους δράσεις που αποτέλεσαν την εκπαιδευτική παρέμβαση ένα χρόνο μετά την εφαρμογή της. Σύμφωνα με τα στοιχεία αυτάη μεγάλη πλειοψηφία των παιδιών δήλωσε ότι είναι ενημερωμένο για τις δράσεις του σχολείου κατά της βίας. Επίσης μεγάλο ποσοστό (80) θεώρησε ότι οι δράσεις αυτές συμβάλουν στην αντιμετώπιση των βίαιων επεισοδίων. Αντίστοιχα υψηλό είναι το ποσοστό των παιδιών που δήλωσε ότι αισθάνεται πολύ ή αρκετά ασφαλείς στο χώρο του σχολείου (πίνακας 4). Πίνακας 4. Αξιολόγηση του προγράμματος και αίσθημα ασφάλειας των μαθητών/τριών Ενημέρωση για το Πρόγραμμα Το Πρόγραμμα Αίσθημα ασφάλειας βοηθά στην στο σχολικό αντιμετώπιση χώρο προβλημάτων βίας Πολύ 21 (47) 27 (60) 24 (53) Αρκετά 19 (42) 9 (20) 13 (29) Λίγο 3 (7) 8 (18) 8 (18) Καθόλου 1 (2) 1 (2) 0 Ένας από τους βασικούς στόχους του Προγράμματος ήταν η εμπλοκή της οικογένειας στην αντιμετώπιση των κρουσμάτων βίας στο σχολείο. Για το λόγο αυτό και τις δύο χρονιές οι γονείς έλαβαν σχετική ενημερωτική επιστολή στην οποία γινόταν περιληπτική αναφορά στο θέμα της βίας στο σχολείο και περιγραφή των πρωτοβουλιών του Σχολείου για την αντιμετώπιση αυτών των 61

15 φαινομένων. Στην ερώτηση όμως αν οι μαθητές/τριες έχουν συζητήσει για το σχολικό εκφοβισμό με τους γονείς τους οι αρνητικές απαντήσεις ήταν λίγες περισσότερες (23 παιδιά ή το 51) από τις καταφατικές (21 παιδιά ή 47), ενώ ένα παιδί δεν απάντησε καθόλου. Η σχέση ανάμεσα σε αυτή την παράμετρο, δηλαδή τη συζήτηση με τους γονείς, και το αίσθημα ασφάλειας στο σχολείο φαίνεται πάντως στατιστικά σημαντική ( Pearsonchi-square =,010). Δηλαδή όπως καταγράφεται, υπάρχουν περισσότερες περιπτώσεις ένα παιδί που συζητάει με τους γονείς του για αυτά τα θέματα να δηλώνει ότι νιώθει ασφαλής στο σχολικό περιβάλλον. Αντίστοιχα, στατιστικά σημαντική βρέθηκε η συσχέτιση ανάμεσα στη θετική αξιολόγηση του προγράμματος από τα παιδιά και το αίσθημα ασφάλειας στο σχολείο (Pearsonchi-square =,011). Μια βασική δράση για την μείωση των επεισοδίων βίας στο σχολείο ήταν η απόφαση των εκπαιδευτικών για τη δημιουργία ενός τετραδίου καταγραφής βίων περιστατικών που συνέβαιναν κατά την ώρα του διαλείμματος κυρίως, αλλά και σε άλλες στιγμές της σχολικής ζωής (εκδ ρομές, εκδηλώσεις ή και μέσα στην τάξη). Το βιβλίο αυτό ενημερωνόταν σε περίπτωση αρνητικής συμπεριφοράς με την ημερομηνία, όνομα του μαθητή/τριας και μια μικρή περιγραφή του περιστατικού 8. Στόχος του μέτρου αυτού ήταν να λειτουργήσει η εν δυνάμει καταγραφή στο Βιβλίο ως αποτρεπτική της συμπεριφοράς αφού όλα τα παιδιά ήθελαν να συμμετέχουν στην επιβράβευση (μεγάλο διάλειμμα). Παράλληλα έδινε το στίγμα στην πλειοψηφία των μαθητών/τριων του Σχολείου ότι τεκμηριώνεται η αρνητική συμπεριφορά. Σύμφωνα με τα στοιχεία της έρευνας το 60 των παιδιών (27 παι διά) θεώρησαν σημαντική την καταγραφή των περιστατικών, σε αντίθεση με 31 που δεν απαντά ή 9 που διαφωνεί (14 και 4 παιδιά αντίστοιχα). Ήταν σημαντικό να καταγράψουμε τη γνώμη των μαθητριών/των σχετικά με τους τρόπους που οι εκπ/κοι επέλεξαν να επιβραβεύεται η καλή συμπεριφορά και να τιμωρείται η ανεπιθύμητη. Σύμφωνα με τα στοιχεία το 51 (23 παιδιά) θεωρούν σωστή τη συγκεκριμένη επιλογή (δηλαδή να μη συμμετέχουν στην επιβράβευση όσα παιδιά συμμετείχαν σε βίαιο επεισόδιο). Ταυτόχρονα όμως 11 παιδιά διαφώνησαν και άλλα τόσα δεν απάντησαν την ερώτηση (24,5). Η αποδελτίωση των απαντήσεων σχετικής ανοιχτής ερώτησης που συμπλήρωσαν δέκα παιδιά, έδειξε ότι ορισμένα παιδιά προτείνουν αντίστοιχα να δοθεί μια δεύτερη ευκαιρία και το περιθώριο να ζητήσουν συγνώμη οι υπαίτιοι μετά από συζήτηση. Επίσης τα 2/3 των παιδιών που απάντησαν χωρίς να προτείνουν εναλλακτική λύση, θεώρησαν ότι οι υπαίτιοι θα πρέπει να παρακολουθούν την ταινία κρίνοντας ότι είναι δυνατό να διδαχθούν από αυτή: «τα παιδιά που έχουν γραφτεί στο τετράδιο να παρακολουθούν ταινίες 8 Την πρώτη φορά που ένας μαθητής/τρια παρέβαινε τους κανόνες, γινόταν επίπληξη από τους εφημερεύοντες, τη 2 η φορά επίπληξη από τη διευθύντρια και ενημέρωση γονέων και την 3 η φορά καταγραφή στο βιβλίο περιστατικών, στέρηση διαλείμματος για ολόκληρη τη μέρα με παραμονή σε χώρο των εκπαιδευτικών και ενημέρωση των γονέων. 62

16 και να βγαίνουν διάλειμμα γιατί θα σκεφτούν αυτό που έκαναν και δε θα το ξανακάνουν» (απάντηση στην ανοιχτή ερώτηση 17). Η τελευταία ερώτηση του ερωτηματολογίου διερευνούσε τις διαθέσεις των παιδιών απέναντι σε μια πιο ενεργή συμμετοχή τους στο Πρόγραμμα στο μέλλον. Φάνηκε λοιπόν ότι η πλειοψηφία των παιδιών 71 (32 παιδι ά) βλέπει θετικά τη συμμετοχή τους σε ομάδες συνομήλικων με στόχο την υποστήριξη θυμάτων εκφοβισμού. 4. Συζήτηση Η παρούσα εργασία έρχεται να περιγράψει μια εκπαιδευτική παρέμβαση στα πλαίσια της αντιμετώπισης κρουσμάτων βίας στο σχολείο και να καταγράψει τις απόψεις και στάσεις των μαθητριών/των από τη συμμετοχή τους στη δράση αυτή μετά από δύο χρόνια. Η εκπαιδευτική παρέμβαση διαμορφώθηκε με τα κριτήρια της έρευνας δράσης και έχοντας ως απώτερο στόχο τη διαμόρφωση ή ενίσχυση αυτών των παραγόντων που θα οδηγήσουν σε αλλαγές στην εκπαιδευτική κοινότητα. Όπως όμως επισημαίνει και η McNiff (2013:11) οι αλλαγές αυτές δεν είχαν ως στόχο να αλλάξουν «τον άλλο» αλλά αποσκοπούσαν στην εσωτερική αλλαγή των ίδιων των εμπλεκομένων εκπαιδευτικών. Τα στοιχεία βασίζονται στην περιγραφή της έρευνας δράσης όπως οργανώθηκε από τους εκπαιδευτικούς του σχολείου και από τις απαντήσεις των μαθητών σε συγκεκριμένα ερωτήματα. Οπωσδήποτε το δείγμα των μαθητών είναι μικρό και περιορίζεται σε ένα πολύ συγκεκριμένο πληθυσμό μη επιτρέποντας γενικεύσεις. Παρόλα αυτά θεωρούμε χρήσιμη τη συλλογή και ανάλυση των απαντήσεων των ερωτηματολογίων διότι θα μπορούσαν να αποτελέσουν πρωτογενές υλικό στη γενικότερη συζήτηση διαχείρισης του φαινομένου του εκφοβισμού στο σχολείο και το ρόλο των εκπαιδευτικών. Πιστεύουμε δε ότι η μαρτυρία των ίδιων των εκπαιδευτικών σε μία επόμενη φάση θα προσφέρουν περισσότερα στοιχεία και θα ενισχύσουν τη συνολικότερη συζήτηση για το θέμα αυτό. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάσαμε εδώ και τις δύο χρονιές τα παιδιά του σχολείου σε μεγάλο ποσοστό ήταν σε θέση να ορίσουν σωστά την έννοια του σχολικού εκφοβισμού και να προσδώσουν σε αυτή τα διάφορα χαρακτηριστικά του, γεγονός που συνάδει με στοιχεία από άλλη έρευνα στον ελληνικό χώρο (Ασημ όπουλος,κ.ά., 2000 Ψάλτη,κ.ά., 2012). Στην παρούσα εργασία είναι ενθαρρυντικό το γεγονός ότι μετά από ένα χρόνο ανάδειξης και συστηματικότερης διαχείρισης των βίαιων περιστατικών στο σχολείο περισσότερα παιδιά μπορούσαν να ορίσουν σωστά το φαινόμενο αυτό. Έτσι ενισχύονται οι φωνές της επιστημονικής και εκπαιδευτικής κοινότητας που κάνουν λόγο για την αναγκαιότητα εκπαιδευτικών παρεμβάσεων και προγραμμάτων και όχι μόνο εκδηλώσεων επετειακού χαρακτήρα. Ένα ιδιαίτερα σημαντικό στοιχείο της έρευνας αυτής είναι η δραματική αντιστροφή του ποσοστού των παιδιών που δήλωσαν θύματα βίαιων περιστατικών στο σχολείο από 49 θετικές 63

17 απαντήσεις το 2012 σε 49 αρνητικές απαντήσεις ένα χρόνο αργότερα. Η χρονική διάρκεια της παρέμβασης η οποία συστηματικά εφαρμόστηκε ολόκληρη τη σχολική χρονιά ίσως εξηγεί εν μέρει τα αποτελέσματα αυτά. Προγράμματα που εφαρμόζονται σε ετήσια βάση φαίνεται να είναι περισσότερο αποτελεσματικά (Kärnä, et al., 2011) σε αντίθεση με προγράμματα μικρότερης διάρκειας τα οποία φαίνεται να έχουν πιο παροδικά αποτελέσματα (Andreou,etal., 2007, 2008). Τα παιδιά θύματα εκφοβισμού και παρενόχλησης στο σχολείο μπορούν να ενημερώσουν κάποιο ενήλικα (εκπαιδευτικό ή γονιό) ή να μιλήσουν σε κάποιο συνομήλικο γι αυτό που τους συμβαίνει. Τα στοιχεία της παρούσας μελέτης βρίσκονται σε συμφωνία με άλλη παλαιότερη έρευνα στον ελληνικό χώρο (Houndoumadi & Pateraki, 2001). Εδώ όμως παρουσιάζει ενδιαφέρον να δούμε τα στοιχεία από τις απαντήσεις των παιδιών του σχολείου και πως αυτά διαφοροποιούνται τα δύο χρόνια. Συγκεκριμένα βλέπουμε ότι τη δεύτερη χρονιά αυξάνεται σημαντικά το ποσοστό των παιδιών που εμπιστεύονται το πρόβλημά τους σε κάποιο εκπαιδευτικό και σχεδόν διπλασιάζεται το ποσοστό των παιδιών που μιλούν στους γονείς τους γι αυτό. Αντίστοιχα έχουμε μείωση του ποσοστού των παιδιών που μοιράζονται το γεγονός με συνομήλικους. Φαίνεται από τα στοιχεία αυτά η ενίσχυση της εμπιστοσύνης των παιδιών προς τους εκπαιδευτικούς και τους γονείς τους και αντίστοιχα η καλλιέργεια κλίματος ασφάλειας στο σχολείο. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό καθώς το συνολικότερο κλίμα, όπως διαμορφώνεται στο σχολείο, φαίνεται να επηρεάζει και την εκδήλωση φαινομένων εκφοβισμού. Ένα γενικότερο κλίμα ασφάλειας στο σχολείο περιορίζει παιδιά που εν δυνάμει θα μπορούσαν να επιδείξουν εκφοβιστική συμπεριφορά να καταφύγουν σε αυτή. Αντίθετα φαίνεται ότι όταν τα παιδιά χαρακτηρίζουν το κλίμα του σχολείου τους όχι ασφαλές ταυτόχρονα να δηλώνουν αυξημένα κρούσματα επιθετικής συμπεριφοράς και βίας σε αυτό(gendron,etal., 2011). Σημαντικό στοιχείο επίσης αποτελεί η θετική συσχέτιση που καταγράφεται σε αυτή την έρευνα ανάμεσα στην αίσθηση ασφάλειας που νιώθουν τα παιδιά στο σχολείο και την επικοινωνία που δηλώνουν να έχουν με τους γονείς τους για θέματα ενδοσχολικής βίας. Σε άλλη έρευνα στον ελληνικό χώρο καταγράφεται η σημασία που μπορεί να έχει η συναισθηματική υποστήριξη της οικογένειας τόσο για τους θύτες όσο και για τα θύματα εκφοβισμού (Κοκκέβη κ.α., 2010). Όλα τα παραπάνω καθώς και το γεγονός ότι περίπου οι μισές οικογένειες του σχολείου φαίνεται να έχουν συζητήσει για το ζήτημα της ενδοσχολικής βίας με τα παιδιά τους όπως τους παρέτρεπε και η σχετική επιστολή των εκπαιδευτικών και τα δύο χρόνια, συνηγορούν στην ανάγκη για όσο το δυνατό ενεργητικότερη εμπλοκή των γονέων στην αντιμετώπιση των φαινομένων ενδοσχολικής βίας. Αυτή η επισήμανση μπορεί να αποτελέσει στοιχείο για την ανάληψη πρωτοβουλιών των εκπαιδευτικών του σχολείου προς την κατεύθυνση συστηματικότερης ευαισθητοποίησης των οικογενειών. Όπως αναφέρει η Γαλανάκη (2010: 5) μέθοδοι πειθαρχίας αποτελούν ένα από τα συστατικά των παρεμβάσεων για τη μείωση του σχολικού εκφοβισμού. Οι εκπαιδευτικοί του σχολείου έλαβαν 64

18 υπόψη από την πρώτη κιόλας χρονιά (2012) την επιθυμία των παιδιών να καταγράφονται και τιμωρούνται οι παραβατικές συμπεριφορές εφαρμόζοντας το πρόγραμμα επιβραβεύσεων. Στοιχεία από τη συμπλήρωση του δεύτερου ερωτηματολόγιου (2013) δείχνουν ότι το μέτρο αυτό έτυχε της αποδοχής των παιδιών μιας που η πλειοψηφία το θεώρησε σημαντικό. Το Βιβλίο περιστατικών στο οποίο γινόταν η καταγραφή συμβάντων και ονομάτων έδωσε επιπλέον την ευκαιρία στους εκπαιδευτικούς κατά την αξιολόγηση του προγράμματος στο τέλος κάθε χρόνου να μπορούν να βγάλουν συμπεράσματα γύρω από τη μεταβολή στη συμπεριφορά συγκεκριμένων μαθητών, τη συχνότητα εμφάνισής της καθώς επίσης και για τα ποιοτικά χαρακτηριστικά της. Όσον αφορά τη συχνότητα και την επανάληψη της συμπεριφοράς οι καταγραφές αξιοποιήθηκαν σε συνεργασία με τους γονείς των παιδιών για αναζήτηση εξειδικευμένης υποστήριξης. Είναι απαραίτητο να διερευνώνται οι στάσεις των μαθητών σε θέματα που αφορούν τη γενικότερη συμμετοχή τους ή τον τρόπο που αξιολογούν την όποια εκπαιδευτική διαδικασία. Άλλες μελέτες έχουν καταδείξει και συζητήσει τα θετικά οφέλη από μια τέτοια διαδικασία (O'Higgins- Norman&Hall, 2009 Gerouki, 2010). Το γεγονός πάντως ότι ένας αριθμός παιδιών εξέφρασε την άποψη για μια εναλλακτική μορφή αρνητικών συνεπειών είναι κάτι που θα πρέπει να αποτελέσει θέμα συζήτησης του συλλόγου των εκπαιδευτικών και ίσως φέρει αναπροσαρμογές στο μέλλον. Η συντριπτική πλειοψηφία των μαθητών/τριών του σχολείου δήλωσε ενημερωμένη για τις δράσεις του σχολείου γύρω από την καταπολέμηση των φαινομένων της βίας και περίπου στο ίδιο ποσοστό εξέφρασαν εμπιστοσύνη στο πρόγραμμα που εφαρμόζεται. Είναι σημαντική η παράμετρος που διαφαίνεται από αυτές τις απαντήσεις μιας που η αίσθηση ασφάλειας των μαθητών και μαθητριών στο σχολείο συσχετίζεται θετικά με τη θετική αξιολόγηση της παρέμβασης. Αυτό σημαίνει ότι στη συνείδηση των παιδιών οι ενέργειες των εκπαιδευτικών βοηθούν στη δημιουργία ασφαλούς χώρου συνεύρεσης και μάθησης. 5. Συμπεράσματα και προτάσεις Με βάση την παραπάνω συζήτηση αλλά και την προσωπική μας εμπλοκή στο Πρόγραμμα κατά της ενδοσχολικής βίας μέσα στα πλαίσια της έρευνας δράσης, είχαμε τη δυνατότητα να ακολουθήσουμε μια συστηματική διαδικασία παρατήρησης, περιγραφής, σχεδιασμού παρεμβάσεων, αναστοχασμού, αξιολόγησης και αναδιαμόρφωσής του (McNiff2013). Έτσι μπορούμε να πούμε ότι δράσεις που αφορούν την ευαισθητοποίηση των μαθητών και μαθητριών του σχολείου γύρω από τα φαινόμενα βίας έχουν καλύτερο αποτέλεσμα όταν γίνονται συστηματικά, κατά τη διάρκεια του έτους και αφορούν ολόκληρη τη σχολική μονάδα και όχι μεμονωμένες τάξεις. Οι δράσεις στο συγκεκριμένο σχολείο κάθε χρόνο εμπλουτίζονται. Στόχος είναι να ενσωματωθούν δυναμικά στη σχολική διαδικασία αλλά και να δημιουργήσουν προϋποθέσεις εμπλοκής περισσότερων 65

19 εκπαιδευτικών, μαθητών/τριων αλλά και των οικογενειών τους. Ένα άλλο σημαντικό στοιχείο της παρούσας μελέτης είναι η σχέση που διαφαίνεται ανάμεσα στην επικοινωνία των μαθητών για τα ζητήματα της βίας στο σχολείο με τους γονείς τους. Τέτοιες συζητήσεις σε επίπεδο οικογένειας όταν γίνονται λειτουργούν θετικά και ενισχύουν την αίσθηση ασφάλειας των παιδιών στο σχολικό περιβάλλον. Αυτό λοιπόν το στοιχείο με τη σειρά του μας επιτρέπει να επιχειρηματολογήσουμε για την ανάγκη ουσιαστικής συνεργασίας ανάμεσα στην οικογένεια και το σχολείο. Επιπλέον όπως διαφαίνεται από την παρούσα εργασία ο εκπαιδευτικός κόσμος θα πρέπει να πάρει σοβαρά υπόψη στην ανάγκη των μαθητών και μαθητριών να αναλάβουν οι ίδιες και ίδιοι πρωτοβουλίες γύρω από αυτό το θέμα. Προς αυτή την κατεύθυνση θα μπορούσαν να βοηθήσουν μια σειρά προγραμμάτων που από τη μία κινητοποιούν τους μαθητές/τριες και από την άλλη τους βοηθούν να καλλιεργήσουν δεξιότητες επικοινωνίας, διαχείρισης σχέσεων και συναισθημάτων. Τέτοιου είδους δράσεις έχουν σχεδιαστεί και είναι προς υλοποίηση κατά τη διάρκεια του τρέχοντος σχολικού έτους στα πλαίσια ενός γενικότερου οράματος ενός «Ασφαλούς Σχολείου» που αντικατοπτρίζει τη διάθεση των εκπαιδευτικών του Σχολείου, για ένα σχολικό περιβάλλον που θα εξασφαλίζει, εκτός των άλλων, τη σωματική ακεραιότητα, την ψυχική υγεία και τις υγιείς διαπροσωπικές σχέσεις παιδιών και συναδέλφων. Στα πλαίσια αυτού του οράματος, είναι σημαντική η επίτευξη των στόχων με δράσεις, στάσεις και συμπεριφορές εντός του Σχολείου, αλλά και έξω από αυτό, αφού το σχολικό περιβάλλον είναι αλληλεξαρτώμενο με το ευρύτερο κοινωνικό. Κεντρικό μέλημα του Σχολείου είναι να εμποδίσουμε τη βία (σωματική-λεκτική ψυχολογική) στο σχολικό περιβάλλον να γίνει εκφοβισμός. Μέσα σε αυτά τα πλαίσια οποιοδήποτε πρόγραμμα ή σειρά δράσεων προαπαιτεί ένα βαθμό ευελιξίας, δυνατότητα αναπροσαρμογής, ανάγκη συστηματικής ανατροφοδότησης, συνεργασίας μεταξύ όλων των μελών της σχολικής κοινότητας, επιμονής και υπομονής. Σε μια κοινωνία που βάλλεται καθημερινά από διάφορες μορφές βίας το σχολείο καλείται όχι μόνο να πάρει θέση αλλά και να αποτελέσει παράδειγμα αλλαγής και πρότασης για το μέλλον. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Andreou, E., Didaskalou, E.&Vlachou, A. (2008). Outcomes of a curriculum-based anti-bullying intervention program on students attitudes and behavior. Emotional and Behavioural Difficulties, 13(4): Andreou, E., Didaskalou, E., & Vlachou, A. (2007). Evaluating the Effectiveness of a Curriculum-based Anti-bullying Intervention Program in Greek Primary Schools. Educational Psychology, 27(5):

20 Ασημόπουλος, X., Χατζηπέμος, Θ., Σουμάκη, Ε., Διαρεμέ, Σ., Γιαννακοπούλου, Δ. & Τσιάντης, Γ. (2000). Το φαινομενο του εκφοβισμου στο δημοτικο σχολειο. Παιδί και έφηβος Ψυχική Υγεία και Ψυχοπαθολογία,10(1): Bullying Statistics, Ανάσυρση, 09/10/2013: Casey, A. (2012). A self -study using action research : changing site expectations and practice stereotypes practice stereotypes. Educational Action Research, 20(2): Cowie, H., (2013). The immediate and long-term effects of bullying. In I. Rivers & N. Duncan (Eds). Bullying Experiences and Discourses of Sexuality and Gender (pp ). London & New York: Routledge. DePalma, R., & Atkinson, E. (2010). The natu re of institutional heteronormativity in primary schools and practice-based responses. Teaching and Teacher Education, 26(8): Duncan, N. & Rivers, I., (2013). Introduction. In I. Rivers & N. Duncan (Eds). Bullying Experiences and Discourses of Sexuality and Gender (pp. 1-9). London and New York: Routledge. Ε.Ψ.Υ.Π.Ε. (2008). Ενδοσχολική βία και εκφοβισμός. Αθήνα: εκδ. Ε.Ψ.Υ.Π.Ε. Ε.Ψ.Υ.Π.Ε. (2010). Δραστηριότητες στην τάξη για την πρόληψη του εκφοβισμού και της βίας μεταξύ των μαθητών Εγχειρίδιο Εκπαιδευτικών ΠρωτοβάθμιαςΕκπαίδευσης. Αθήνα: εκδ. Ε.Ψ.Υ.Π.Ε. Ευρωπαϊκή Καμπάνια κατά του Σχολικού Εκφοβισμού ABC Europe s Antibullying Campaign Project (2012). Ευρωπαϊκή έρευνα για το φαινόμενο του σχολικού εκφοβισμού. Ανάσυρση: στις 30/06/2013 Γαλανάκη, Ε. (2010).Σχολικός εκφοβισμός: Πόσο αποτελεσματικές είναι οι παρεμβάσεις; Πρακτικά του Ελληνικού Ινστιτούτου Εφαρμοσμένης Παιδαγωγικής και Εκπαίδευσης (ΕΛΛ.Ι.Ε.Π.ΕΚ.), 5ο Πανελλήνιο Συνέδριο με θέμα «Μαθαίνω πώς να μαθαίνω», 7-9Μαΐου 2010, Αθήνα. Gerouki, M. (2010). Pupils as curriculum planners - Turning the curriculum gap into an asset. In R. V. Nata (Ed.), Progress in Education,Vol. 22 (pp ) NOVA Science. Gendron, B. P., Williams, K. R., & Guerra, N. G. (2011). An Analysis of Bullying Among Students Within Schools: Estimating the Effects of Individual Normative Beliefs, Self- Esteem, and School Climate. Journal of School Violence, 10(2): Guerra, N., Williams, K.& Sadek, S. (2011). Understanding Bullying and Victimization During Childhood and Adolescence: A Mixed Methods Study. Child Development, 82(1): Houndoumadi, A. & Pateraki, L. (2001). Bullying and Bullies in Greek Elementary Schools : pupils attitudes and teachers /parents awareness. Educational Review, 53(1):

21 Jones, M. & Stanley, G. (2010). Collaborative action research: a democratic undertaking or a web of collusion and compliance?, International Journal of Research & Method in Education, 33(2): Καραβόλτσου, Α. (2013). Συνοπτικό εγχειρίδιο αντιμετώπισης σχολικού εκφοβισμού εκπαιδευτικών δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Ανέκδοτη Διπλωματική εργασία. Εθνικό & Καποδιστριακό Πανεπιστημίου Αθηνών. Kärnä, A., Voeten, M., Little, T. D., Poskiparta, E., Kaljonen, A., & Salmivalli, C. (2011). A large-scale evaluation of the KiVa antibullying program: grades 4-6. Child development, 82 (1): Κατσαρού, Ε. (2010). Έρευνα-Δράση: Επιστημολογικά, Μεθοδολογικά και Ηθικά Ζητήματα. Στο Μάριος Πουρκός και Μανόλης Δαφέρμος ( επιμ.), Ποιοτικές Μέθοδοι Έρευνας στις Κοινωνικές Επιστήμες: Επιστημολογικά, Μεθοδολογικά και Ηθικά Ζητήματα, Αθήνα: Τόπος. Κοκκέβη, Α., Σταύρου, Μ., Φωτίου, Α. & Καναβού, Ε. (2010). Έφηβοι και βία. ΕΦΗΒΟΙ, ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΕΣ & ΥΓΕΙΑ. Ερευνητικό Πανεπιστήμιο, Ινστιτούτο Υγιεινής ( ΕΠΙΨΥ). Health Behaviour in School age Children. McNiff, J., (2013). Action Research Principles and practice. 3 rd edition. London, New York: Routledge. Noffke, S. & Somekh, B. (2009) (Eds). The SAGE Handbook of Educational ActionResearch. Los Angeles, London, New Delhi, Singapore, Washington DC: SAGE. O Higgins-Norman, J. & Hall, E.J. (2009). Violence and Conflict in Schools: Negotiati ng Pathways to Wellbeing. In M. de Souza, L.J. Francis, J. O Higgins-Norman, D. Scott (Eds), International Handbook of Education for Spirituality, Care and Wellbeing (pp ). Part Two. London & New York: Springer: Dordrecht Heidelberg. Ψάλτη, Α., Κασάπη, Στ. & Δεληγιάννη-Κουϊμτζή, Β. (2012). Σύγχρονα Ψυχοπαιδαγωγικά Ζητήματα: Ο εκφοβισμός στα ελληνικά σχολεία. Αθήνα: εκδ. Gutenberg. Rigby, K. (2002). New perspectives on bullying. London: Jessica Kingsley. Rigby, K., (2002). Σχολικός Εκφοβισμός Σύγχρονες Απόψεις (β έκδοση). Αθήνα: εκδ. Τόπος. Salmivalli, C., Kärnä, A., & Poskiparta, E. (2011).Counteracting bullying in Finland: The KiVa program and its effects on different forms of being bullied. International Journal of Behavioral Development, 35: Stringer, E. (1999). Action Research. Sage Publications, Inc. Tattum, D & Tattum, E. (1992). Social Education and Personal Development. London: David Fulton. 68

Σχολικός εκφοβισμός(bullying). Η περίπτωση της ΔΔΕ Α Αθήνας

Σχολικός εκφοβισμός(bullying). Η περίπτωση της ΔΔΕ Α Αθήνας Σχολικός εκφοβισμός(bullying). Η περίπτωση της ΔΔΕ Α Αθήνας Χιόνη Μαρία, MSc Προαγωγής & Αγωγής Υγείας Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ Υπεύθυνη Αγωγής Υγείας Δ. Δ. Ε. Α Αθήνας Αθήνα, 25/11/2014 Χαρακτηριστικά σχολικού

Διαβάστε περισσότερα

Αποσπάσµατα από την οµιλία στο ηµοτικό Σχολείο Γουβών, 15 Νοεµβρίου 2014, µε τίτλο: ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Αποσπάσµατα από την οµιλία στο ηµοτικό Σχολείο Γουβών, 15 Νοεµβρίου 2014, µε τίτλο: ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Αποσπάσµατα από την οµιλία στο ηµοτικό Σχολείο Γουβών, 15 Νοεµβρίου 2014, µε τίτλο: ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Οι όροι «εκφοβισµός» (bullying) και «θυµατοποίηση» (victimization)

Διαβάστε περισσότερα

Ημερίδα ΚΕΔΕ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ ΓΙΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ. 15 Οκτωβρίου 2011, Βιοτεχνικό Επιμελητήριο Αθηνών

Ημερίδα ΚΕΔΕ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ ΓΙΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ. 15 Οκτωβρίου 2011, Βιοτεχνικό Επιμελητήριο Αθηνών Ημερίδα ΚΕΔΕ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ ΓΙΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ 15 Οκτωβρίου 2011, Βιοτεχνικό Επιμελητήριο Αθηνών Εταιρεία Ψυχοκοινωνικής Υγείας του Παιδιού και του Εφήβου (Ε.Ψ.Υ.Π.Ε.) Τίτλος ομιλίας: «Εκφοβισμός

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ

ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ Ο σχολικός εκφοβισμός είναι η επιθετική εκείνη συμπεριφορά που είναι εσκεμμένη, απρόκλητη, και επαναλαμβανόμενη, αποτελει κατάχρηση εξουσίας και εμπεριέχει

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΙΚΤΥΟ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΓΙΑ ΤΗ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙ ΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΕΦΗΒΟΥ ΤΗΣ Ε. Ψ. Υ. Π. Ε. Ι. Τσιάντης,2012

ΤΟ ΙΚΤΥΟ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΓΙΑ ΤΗ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙ ΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΕΦΗΒΟΥ ΤΗΣ Ε. Ψ. Υ. Π. Ε. Ι. Τσιάντης,2012 30Νοεµβρίου 2012 Ανοιχτό Λαϊκό Πανεπιστήµιο Χανίων Α κύκλος σπουδών Εταιρεία Ψυχοκοινωνικής Υγείας του Παιδιού και του Εφήβου (Ε.Ψ.Υ.Π.Ε.) Τίτλος οµιλίας: «Εκφοβισµός και Βία στο σχολείο» Ι. Τσιάντης,

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτηματολόγιο προς εκπαιδευτικούς

Ερωτηματολόγιο προς εκπαιδευτικούς Ερωτηματολόγιο προς εκπαιδευτικούς Σκοπός της έρευνας αυτής είναι η διερεύνηση των απόψεων των εκπαιδευτικών αναφορικά με την ιδιαίτερη πολιτική του σχολείου τους. Η έρευνα αυτή εξετάζει, κυρίως, την πολιτική

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ (CYBERBULLYING)

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ (CYBERBULLYING) ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ (CYBERBULLYING) ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ - ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ ΗΛΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΠΕ19 Ζητούμενο η θετική στάση... Λοιπον σήµερα ο µπαµπάς θα σε προστατέψει απο τον ηλεκτρονικό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ 5 Ο Διεθνές Επιστηµονικό Συνέδριο ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΚΡΙΣΗΣ: ΣΤΟ ΣΤΑΥΡΟΔΡΟΜΙ ΤΩΝ ΕΠΙΛΟΓΩΝ Πάντειο Πανεπιστήµιο, 8-10 Μαίου 2014 ΜΕΛΕΤΗ ΤΟΥ ΠΡΟΦΙΛ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ 1. Κρούσματα βίας στο σχολείο: διεθνής και ελληνική πραγματικότητα, αίτια και τρόποι αντιμετώπισής τους. Δ' Κύκλος Σεμιναρίων

ΕΡΓΑΣΙΑ 1. Κρούσματα βίας στο σχολείο: διεθνής και ελληνική πραγματικότητα, αίτια και τρόποι αντιμετώπισής τους. Δ' Κύκλος Σεμιναρίων ΕΡΓΑΣΙΑ 1 ΘΕΜΑ Κρούσματα βίας στο σχολείο: διεθνής και ελληνική πραγματικότητα, αίτια και τρόποι αντιμετώπισής τους. Δ' Κύκλος Σεμιναρίων Υπεύθυνη καθηγήτρια ΑΙΚ. ΜΑΡΙΔΑΚΗ- ΚΑΣΣΩΤΑΚΗ Καθηγήτρια Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Το διαδίκτυο και ο σχολικός εκφοβισμός

Το διαδίκτυο και ο σχολικός εκφοβισμός Το διαδίκτυο και ο σχολικός εκφοβισμός Πλαγεράς Αντώνιος Τεχνολόγος Εκπαιδευτικός Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης ΠΕ 17 03 Υπεύθυνος Συμβουλευτικού Σταθμού Δ.Δ.Ε. Ν. Μαγνησίας Επιστημονικός Συνεργάτης ΑΣΠΑΙΤΕ

Διαβάστε περισσότερα

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς των Α.Πορτσέλη, Μ. Κυριακίδου Η παρούσα εισήγηση αφορά στην παρουσίαση ενός καινοτόμου προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΠΑ.Λ. Α ΟΜΑΔΑΣ (ΗΜΕΡΗΣΙΑ) ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2014

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΠΑ.Λ. Α ΟΜΑΔΑΣ (ΗΜΕΡΗΣΙΑ) ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2014 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΠΑ.Λ. Α ΟΜΑΔΑΣ (ΗΜΕΡΗΣΙΑ) ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2014 Α1. Ο συγγραφέας αναφέρεται στο πρόβλημα της νεανικής εγκληματικότητας. Αρχικά επισημαίνει πως η αύξηση του φαινομένου οφείλεται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΔΑΦΝΗ ΙΙ

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΔΑΦΝΗ ΙΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΔΑΦΝΗ ΙΙ Η ΕΚΦΟΒΙΣΤΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΜΕΤΑΞΥ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Εγχειρίδιο για τους γονείς Υπηρεσία Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας Υπουργείου Παιδείας και Πολιτισμού Υπηρεσίες Ψυχικής Υγείας

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21 ου αιώνα) Νέο Πρόγραμμα Σπουδών, Οριζόντια Πράξη» MIS: 295450 Υποέργο 1: «Εκπόνηση Προγραμμάτων Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και οδηγών για τον εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Η Αξιολογηση του Εκπαιδευτικού Έργου- Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη σχολική μονάδα

Η Αξιολογηση του Εκπαιδευτικού Έργου- Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη σχολική μονάδα ΥΠΑΙΘΠΑ / ΙΕΠ ΕΡΓΟ : Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου της σχολικής μονάδας: Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης (ΑΕΕ) Η Αξιολογηση του Εκπαιδευτικού Έργου- Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη σχολική μονάδα Ιανουάριος

Διαβάστε περισσότερα

V PRC. Βασικά Συμπεράσματα της έρευνας. «Εικόνες και αναπαραστάσεις βίας μέσα και έξω από τους σχολικούς χώρους»

V PRC. Βασικά Συμπεράσματα της έρευνας. «Εικόνες και αναπαραστάσεις βίας μέσα και έξω από τους σχολικούς χώρους» Βασικά Συμπεράσματα της έρευνας «Εικόνες και αναπαραστάσεις βίας μέσα και έξω από τους σχολικούς χώρους» Αντικείμενο της έρευνας αποτέλεσε η αποτύπωση των αναπαραστάσεων των Ελλήνων/ίδων μαθητών/τριών

Διαβάστε περισσότερα

Αγωγή και προαγωγή της υγείας στην παιδική και εφηβική ηλικία.

Αγωγή και προαγωγή της υγείας στην παιδική και εφηβική ηλικία. Αγωγή και προαγωγή της υγείας στην παιδική και εφηβική ηλικία. Α. Ξεκαλάκη Παιδίατρος Δ/νση Κοινωνικής και Αναπτυξιακής Παιδιατρικής Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού Προαγωγή της υγείας Αρχικός ορισμός: Οι

Διαβάστε περισσότερα

ΣχολικήΔιαμεσολάβηση. Πως λειτουργεί ο θεσμός σήμερα σε σχολεία δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης της Ελλάδας

ΣχολικήΔιαμεσολάβηση. Πως λειτουργεί ο θεσμός σήμερα σε σχολεία δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης της Ελλάδας ΣχολικήΔιαμεσολάβηση Πως λειτουργεί ο θεσμός σήμερα σε σχολεία δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης της Ελλάδας Ο Συνήγορος του Πολίτη, στο πλαίσιο της αποστολής του ως Συνήγορος του Παιδιού, προσκάλεσε σχολεία

Διαβάστε περισσότερα

«Εθισμός και εξάρτηση από το διαδίκτυο»

«Εθισμός και εξάρτηση από το διαδίκτυο» «Εθισμός και εξάρτηση από το διαδίκτυο» Σχολείο: Γενικό Λύκειο Παραλίας Τάξη: Α 4 Σχ.Έτος:2012 Ομάδα: 4 η Μέλη υποομάδας: 1.Κοντοπούλου Σωτηρία 2.Μπαζάρογλου Γεωργία 3.Μπόμπου Μαρία 4.Φιλιποππούλου Αγγελική

Διαβάστε περισσότερα

Σεμινάριο Διευθυντών Σχολικών Μονάδων 49 ης Περιφέρειας για την αντιμετώπιση της ενδοσχολικής Βίας

Σεμινάριο Διευθυντών Σχολικών Μονάδων 49 ης Περιφέρειας για την αντιμετώπιση της ενδοσχολικής Βίας Σεμινάριο Διευθυντών Σχολικών Μονάδων 49 ης Περιφέρειας για την αντιμετώπιση της ενδοσχολικής Βίας Σχολικός Σύμβουλος: Ανδρέας Ν. Ζεργιώτης Αχαρνές, Ιανουάριος 2013 Έρευνα Ε.Κ.Κ.Ε. : Νεανική Βία μέσα από

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΕΣ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗΣ ΒΙΑΣ ΑΠΟ ΤΑ ΜΜΕ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ

ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΕΣ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗΣ ΒΙΑΣ ΑΠΟ ΤΑ ΜΜΕ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΕΣ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗΣ ΒΙΑΣ ΑΠΟ ΤΑ ΜΜΕ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ Ε Λ Ε Ν Η Κ Α Ρ Α Υ Ι Α Ν Ν Η, P S Y. D. Ε Γ Γ Ε Γ Ρ Α Μ Μ Ε Ν Η Κ Λ Ι Ν Ι Κ Η Ψ Υ Χ Ο Λ Ο Γ Ο Σ Λ Ε Ι Τ Ο Υ Ρ Γ Ο Σ Κ Λ Ι Ν Ι Κ Η Σ Α

Διαβάστε περισσότερα

Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. Χρυσάνθη Στυλιανού Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΣΧΕΔΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΗΣ ΡΟΔΟΥ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΦΟΙΤΗΣΗ ΤΟΥΣ. ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΜΙΑΣ ΕΜΠΕΙΡΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

ΤΑ ΣΧΕΔΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΗΣ ΡΟΔΟΥ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΦΟΙΤΗΣΗ ΤΟΥΣ. ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΜΙΑΣ ΕΜΠΕΙΡΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Ελληνικό Στατιστικό Ινστιτούτο Πρακτικά 18 ου Πανελληνίου Συνεδρίου Στατιστικής (2005) σελ.49-54 ΤΑ ΣΧΕΔΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΗΣ ΡΟΔΟΥ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΦΟΙΤΗΣΗ ΤΟΥΣ. ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΜΙΑΣ ΕΜΠΕΙΡΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Οι περιοχές που διερευνήθηκαν συστηματικά από τα σχολεία ήσαν οι ακόλουθες: Σχέσεις μεταξύ εκπαιδευτικών-μαθητών και μεταξύ μαθητών

Οι περιοχές που διερευνήθηκαν συστηματικά από τα σχολεία ήσαν οι ακόλουθες: Σχέσεις μεταξύ εκπαιδευτικών-μαθητών και μεταξύ μαθητών Ανάπτυξη µεθόδων και εργαλείων έρευνας Από τα σχολεία που συµµετείχαν στην ΑΕΕ: Οργάνωσε οµάδες εργασίας το 66% Αξιοποίησε σχετική βιβλιογραφία το 66% Συγκέντρωσε δεδοµένα από: τα αρχεία του σχολείου το

Διαβάστε περισσότερα

λεκτικός, σωματικός, ψυχολογικός, διαδικτυακός, κ.α.). ! Ο Olweus (1993: 9) ορίζει ως εκφοβισμό «την κατάσταση κατά την

λεκτικός, σωματικός, ψυχολογικός, διαδικτυακός, κ.α.). ! Ο Olweus (1993: 9) ορίζει ως εκφοβισμό «την κατάσταση κατά την ! Ο Olweus (1993: 9) ορίζει ως εκφοβισμό «την κατάσταση κατά την οποία ο μαθητής εκτίθεται επανειλημμένα και για κάποιο χρονικό διάστημα σε αρνητικές πράξεις άλλου ή άλλων μαθητών, οι οποίες εκδηλώνονται

Διαβάστε περισσότερα

Διαδικτυακός Εκφοβισμός. Cyberbullying

Διαδικτυακός Εκφοβισμός. Cyberbullying Διαδικτυακός Εκφοβισμός Cyberbullying Ο όρος Διαδικτυακός εκφοβισμός (Cyber-bullying) αφορά τον εκφοβισμό, την απειλή, την ταπείνωση ή την παρενόχληση παιδιών, προεφήβων και εφήβων που δέχονται μέσω της

Διαβάστε περισσότερα

Έρευνα: Γνώσεις και στάσεις των μαθητών/τριών του Λυκείου Αγίου Γεωργίου Λακατάμειας σχετικά με την σεξουαλική και αναπαραγωγική τους υγεία.

Έρευνα: Γνώσεις και στάσεις των μαθητών/τριών του Λυκείου Αγίου Γεωργίου Λακατάμειας σχετικά με την σεξουαλική και αναπαραγωγική τους υγεία. Έρευνα: Γνώσεις και στάσεις των μαθητών/τριών του Λυκείου Αγίου Γεωργίου Λακατάμειας σχετικά με την σεξουαλική και αναπαραγωγική τους υγεία. Οικογενειακή Αγωγή Ι Σχολική Χρονιά: 2007 2008 Καθηγήτρια Οικιακής

Διαβάστε περισσότερα

ΗΜΕΡΙΔΑ Η ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ. Παρασκευή 23 Νοεμβρίου 2007. ώρα 9.30-14.45

ΗΜΕΡΙΔΑ Η ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ. Παρασκευή 23 Νοεμβρίου 2007. ώρα 9.30-14.45 ΗΜΕΡΙΔΑ Η ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ Παρασκευή 23 Νοεμβρίου 2007 ώρα 9.30-14.45 Αμφιθέατρο «Ι. Δρακόπουλος» Κεντρικό κτήριο Πανεπιστημίου Αθηνών (Πανεπιστημίου 30) ΟΡΓΑΝΩΣΗ Συμβουλευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Ορισμός μαθησιακών διαταραχών Η αδυναμία των μαθητών να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις ενός κανονικού σχολείου. Τα μαθησιακά προβλήματα ΔΕΝ οφείλονται

Διαβάστε περισσότερα

Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία

Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΟΑΕΔ Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ: Μαρμαρινός Ιωάννης

Διαβάστε περισσότερα

Ποσοτικές ερευνητικές προσεγγίσεις

Ποσοτικές ερευνητικές προσεγγίσεις ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ (PROJECT) Ποσοτικές ερευνητικές προσεγγίσεις (Quantitative Approaches to Research) Δρ ΚΟΡΡΕΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΑΘΗΝΑ 2013 Ποσοτικές ερευνητικές προσεγγίσεις (Quantitative Research

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα Σχέδια Εκθέσεων

Διαβάστε περισσότερα

Ασφαλής χρήση διαδικτύου και κινητού τηλεφώνου σε παιδιά και εφήβους

Ασφαλής χρήση διαδικτύου και κινητού τηλεφώνου σε παιδιά και εφήβους Ασφαλής χρήση διαδικτύου και κινητού τηλεφώνου σε παιδιά και εφήβους Ι. Τσιάντης MD, DPM, FRC Psych. Αν. Καθηγητής Παιδοψυχιατρικής Επιστημονικός Υπεύθυνος ΕΨΥΠΕ Ψυχαναλυτικός Ψυχοθεραπευτής Πρόεδρος Ιατρικών

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή εργασία ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΚΑΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΣΤΗ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΜΕ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ ΤΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ Έλλη Φωτίου 2010364426 Επιβλέπουσα

Διαβάστε περισσότερα

Χρήση Υπολογιστή στο Σπίτι από Έφηβους Μαθητές και Μαθήτριες

Χρήση Υπολογιστή στο Σπίτι από Έφηβους Μαθητές και Μαθήτριες Χρήση Υπολογιστή στο Σπίτι από Έφηβους Μαθητές και Μαθήτριες ρ. Κλεοπάτρα Νικολοπούλου kleopatra@internet.gr ΠΕΡΙΛΗΨΗ Η εργασία αυτή εξετάζει τη χρήση υπολογιστών στο σπίτι από έφηβους µαθητές και µαθήτριες.

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτηματολόγιο Συνηγόρου του Πολίτη Συνηγόρου του Παιδιού για τoν θεσμό της σχολικής διαμεσολάβησης

Ερωτηματολόγιο Συνηγόρου του Πολίτη Συνηγόρου του Παιδιού για τoν θεσμό της σχολικής διαμεσολάβησης Ερωτηματολόγιο Συνηγόρου του Πολίτη Συνηγόρου του Παιδιού για τoν θεσμό της σχολικής διαμεσολάβησης Ο Συνήγορος του Πολίτη, στο πλαίσιο της αποστολής του ως Συνήγορος του Παιδιού, συγκεντρώνει στοιχεία

Διαβάστε περισσότερα

Βία + Εκφοβισμός στο σχολείο συζήτηση με αφορμή την ημέρα αντιμετώπισης της ενδοσχολικής βίας

Βία + Εκφοβισμός στο σχολείο συζήτηση με αφορμή την ημέρα αντιμετώπισης της ενδοσχολικής βίας Βία + Εκφοβισμός στο σχολείο συζήτηση με αφορμή την ημέρα αντιμετώπισης της ενδοσχολικής βίας 6 Μαρτίου 2013 Τελευταίο Θρανίο Καθηγητές Εν Δράσει Κόσμος Χωρίς Πολέμους και Βία ΟΜΟΦΟΒΙΚΑ ΠΕΡΙΣΤΑΤΙΚΑ ΤΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΩΣ ΝΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕΤΕ ΕΝΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΨΥΧΙΚΑ ΥΓΙΕΣ-ΕΝΑ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ 7 ΒΗΜΑΤΩΝ

ΠΩΣ ΝΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕΤΕ ΕΝΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΨΥΧΙΚΑ ΥΓΙΕΣ-ΕΝΑ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ 7 ΒΗΜΑΤΩΝ ΠΩΣ ΝΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕΤΕ ΕΝΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΨΥΧΙΚΑ ΥΓΙΕΣ-ΕΝΑ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ 7 ΒΗΜΑΤΩΝ Το φυλλάδιο «Ένας οδηγός για την προαγωγή της ψυχικής υγείας στο χώρο εργασίας- πηγή βοήθειας για τους εργοδότες» απευθύνεται

Διαβάστε περισσότερα

Η Λειτουργία της Γραμμής SOS 15900

Η Λειτουργία της Γραμμής SOS 15900 Η Λειτουργία της Γραμμής SOS 15900 Καμηλέρη Ράνια: Ψυχολόγος, Συστημική Ψυχοθεραπεύτρια, MSc, Στέλεχος/Σύμβουλος Γραμμής SOS 15900 Υποέργο 5 με τίτλο: «ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΗΛΕΦΩΝΙΚΗΣ ΓΡΑΜΜΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ (SOS)

Διαβάστε περισσότερα

Η σχολική άρνηση/φοβία: Η πρόληψη και η αντιμετώπισή της

Η σχολική άρνηση/φοβία: Η πρόληψη και η αντιμετώπισή της Η σχολική άρνηση/φοβία: Η πρόληψη και η αντιμετώπισή της Το νέο σχολικό έτος ξεκινά, με τα «πρωτάκια» να αντιμετωπίζουν τη μεγαλύτερη μετάβαση στην έως τώρα ζωή τους. Το παιδί αποχωρίζεται για πρώτη φορά

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΚΑΤ ΟΙΚΟΝ ΝΟΣΗΛΕΙΑΣ. Φοινίκη Αλεξάνδρου

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΚΑΤ ΟΙΚΟΝ ΝΟΣΗΛΕΙΑΣ. Φοινίκη Αλεξάνδρου ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΚΑΤ ΟΙΚΟΝ ΝΟΣΗΛΕΙΑΣ Φοινίκη Αλεξάνδρου Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Λουκία Βασιλείου

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Λουκία Βασιλείου ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΚΑΙ ΕΦΗΒΙΚΗ ΚΑΚΟΠΟΙΗΣΗ: ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ Λουκία Βασιλείου 2010646298 Επιβλέπουσα καθηγήτρια: Δρ.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 1. ΓΕΝΙΚΑ ΣΧΟΛΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΕΠΙΠΕΔΟ ΣΠΟΥΔΩΝ 7 ο ΚΩΔΙΚΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΑΥ3 ΕΞΑΜΗΝΟΣΠΟΥΔΩΝ Α ΤΙΤΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΙΙ ΠΟΙΟΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

«ΕΘΙΣΜΟΣ. ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ» Χρήση και Κατάχρηση Διαδικτύου σε παιδιά & εφήβους ΦΡΕΣΚΟΥ ΑΛΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΠΑΙΔΟΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ Μ.Ε.Υ.

«ΕΘΙΣΜΟΣ. ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ» Χρήση και Κατάχρηση Διαδικτύου σε παιδιά & εφήβους ΦΡΕΣΚΟΥ ΑΛΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΠΑΙΔΟΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ Μ.Ε.Υ. «ΕΘΙΣΜΟΣ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ» Χρήση και Κατάχρηση Διαδικτύου σε παιδιά & εφήβους ΦΡΕΣΚΟΥ ΑΛΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΠΑΙΔΟΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ Μ.Ε.Υ. Άρτεμις Τσίτσικα - Λέκτορας Εφηβικής Παιδιατρικής Επιστημονική

Διαβάστε περισσότερα

Σχολικός εκφοβισμός: Ενέργειες εκπαιδευτικών για την πρόληψη και την αντιμετώπισή του

Σχολικός εκφοβισμός: Ενέργειες εκπαιδευτικών για την πρόληψη και την αντιμετώπισή του Σπύρος Χ. Πανταζής Σχολικός εκφοβισμός: Ενέργειες εκπαιδευτικών για την πρόληψη και την αντιμετώπισή του Μάνεσης Νικόλαος, Σχολικός Σύμβουλος Λαμπροπούλου Αθηνά, Εκπαιδευτικός Περίληψη Το φαινόμενο του

Διαβάστε περισσότερα

Βία κατά των γυναικών: Ένα διαχρονικό πρόβλημα, πολλές όψεις

Βία κατά των γυναικών: Ένα διαχρονικό πρόβλημα, πολλές όψεις «Βία κατά των γυναικών: Ένα πρόβλημα, πολλές όψεις» Συνέδριο ΓΓΙΦ - ΥΠΕΣ Αθήνα 25/11/2014 Βία κατά των γυναικών: Ένα διαχρονικό πρόβλημα, πολλές όψεις Θεοδώρα Κατσιβαρδάκου Προϊστάμενη Διεύθυνσης Υπηρεσιών

Διαβάστε περισσότερα

Έφηβος και Διαδίκτυο Ο Ρόλος του Γονέα

Έφηβος και Διαδίκτυο Ο Ρόλος του Γονέα Έφηβος και Διαδίκτυο Ο Ρόλος του Γονέα 22 Μαρτίου 2014 Ανδρέας Ευαγόρου Ψυχολόγος Εφηβεία Ψυχική και σωματική ανάπτυξη Πέρασμα από την παιδική στην ενήλικη ζωή Ενδοψυχικές αναδομήσεις Ανάγκη αυτονομίας

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ Γ. ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) Ημ/νίες Διεξαγωγής: 16-17/11, 30/11, 01/12, 07 08/12, 2013, 11-12/01, 25-26/01, 01-02/02, 15-16/02,

Διαβάστε περισσότερα

Καλές πρακτικές διαχείρισης του φαινομένου του σχολικού εκφοβισμού : «Δουλεύοντας ομαδικά και δημιουργικά αντιμετωπίζω το σχολικό εκφοβισμό»

Καλές πρακτικές διαχείρισης του φαινομένου του σχολικού εκφοβισμού : «Δουλεύοντας ομαδικά και δημιουργικά αντιμετωπίζω το σχολικό εκφοβισμό» Καλές πρακτικές διαχείρισης του φαινομένου του σχολικού εκφοβισμού : «Δουλεύοντας ομαδικά και δημιουργικά αντιμετωπίζω το σχολικό εκφοβισμό» Ευπραξία Βλαχοδήμου Υπεύθυνη Σχολικού Επαγγελματικού προσανατολισμού

Διαβάστε περισσότερα

Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων.

Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων. 1. Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων. Υπολογίζεται ότι περίπου ένα στα πέντε παιδιά πέφτει θύμα σεξουαλικής βίας, συμπεριλαμβανομένης της σεξουαλικής κακοποίησης. Μπορείτε να βοηθήσετε να μη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Ενισχύστε την Αυτοπεποίθηση των Παιδιών Βελτιώνοντας & Μαθαίνοντας τον Γονεϊκό Τύπο!!! ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Κλεισθένους 12 (Στοά Κοββατζή) 1 ος όροφος Τηλ.: 2742029421 Κιν.: 6979985566

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή Διατριβή Επιβλέπουσα καθηγήτρια: Κα Παναγιώτα Ταμανά ΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΕΠΟΙΘΗΣΕΙΣ ΑΤΟΜΩΝ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΟ ΕΜΒΟΛΙΟ ΚΑΤΑ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΣΥΜΦΩΝΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΣΥΜΦΩΝΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΣΥΜΦΩΝΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΔΙΑΣΚΕΨΗ ΥΨΗΛΟΥ ΕΠΙΠΕΔΟΥ ΜΑΖΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ Βρυξελλες, 12-13 ιουνιου 2008 Slovensko predsedstvo EU 2008 Slovenian Presidency

Διαβάστε περισσότερα

Βία και κακοποίηση στην οικογένεια

Βία και κακοποίηση στην οικογένεια Βία και κακοποίηση στην οικογένεια Λουΐζα Θεοφάνους, Συμβουλευτική Ψυχολόγος Η βία στην οικογένεια φέρνει βία στην κοινωνία. Γι αυτό η βία στην οικογένεια δεν αποτελεί προσωπική ή οικογενειακή υπόθεση

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ HMEΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΠΕΜΠΤΗ 29 ΜΑΪΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ

Διαβάστε περισσότερα

Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο

Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο Βασίλης Παυλόπουλος Τομέας Ψυχολογίας, Πανεπιστήμιο Αθηνών Ανακοίνωση στο 7 ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας, Λευκωσία,

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση-Ανάλυση Προβλημάτων και Θεμάτων: α)παιδαγωγικού χαρακτήρα β) διαχείρισης πολυμορφίας ιδιαιτεροτήτων μαθητικού πληθυσμού.

Παρουσίαση-Ανάλυση Προβλημάτων και Θεμάτων: α)παιδαγωγικού χαρακτήρα β) διαχείρισης πολυμορφίας ιδιαιτεροτήτων μαθητικού πληθυσμού. Θεμάτων: α)παιδαγωγικού χαρακτήρα β) διαχείρισης πολυμορφίας ιδιαιτεροτήτων μαθητικού πληθυσμού., ιστορικός - φιλόλογος (ΜΑ Βυζαντινής Ιστορίας), Δ/ντρια 3ου Γυμνασίου Τρικάλων. 1 Θεμάτων:α)παιδαγωγικού

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ Στις ερωτήσεις πολλαπλών επιλογών για την ειδικότητα των νηπιαγωγών των εκπαιδευτικών πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη έμφαση, ακριβώς λόγω του μεγάλου ανταγωνισμού και των υψηλών βαθμολογιών

Διαβάστε περισσότερα

Οι φορητοί υπολογιστές στην εκπαίδευση: Μελέτη περίπτωσης ως προς τις συνέπειες στη διδασκαλία και το μιντιακό γραμματισμό

Οι φορητοί υπολογιστές στην εκπαίδευση: Μελέτη περίπτωσης ως προς τις συνέπειες στη διδασκαλία και το μιντιακό γραμματισμό Παιδαγωγικά ρεύματα στο Αιγαίο Προσκήνιο 1 Οι φορητοί υπολογιστές στην εκπαίδευση: Μελέτη περίπτωσης ως προς τις συνέπειες στη διδασκαλία και το μιντιακό γραμματισμό Δημήτρης Σπανός 1 dimitris.spanos@gmail.com

Διαβάστε περισσότερα

Το Πρόγραμμα Κοινωνικής και Συναισθηματικής Αγωγής σε σχολεία της Κύπρου 2001-2009. 1. Ταυτότητα της Έρευνας

Το Πρόγραμμα Κοινωνικής και Συναισθηματικής Αγωγής σε σχολεία της Κύπρου 2001-2009. 1. Ταυτότητα της Έρευνας Το Πρόγραμμα Κοινωνικής και Συναισθηματικής Αγωγής σε σχολεία της Κύπρου 2001-2009 1. Ταυτότητα της Έρευνας Διοργανωτές: Κέντρο Εκπαιδευτικής Έρευνας (ΚΕΕΑ) και Κέντρο Έρευνας και Εφαρμογών Σχολικής Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: Πρόληψη, αντιμετώπιση και διαχείριση περιστατικών σχολικού εκφοβισμού

Θέμα: Πρόληψη, αντιμετώπιση και διαχείριση περιστατικών σχολικού εκφοβισμού Θέμα: Πρόληψη, αντιμετώπιση και διαχείριση περιστατικών σχολικού εκφοβισμού Απόσπασμα από Εγκύκλιο Αρ.Φακ. 7.19.04.16.1, 10 Φεβρουαρίου 2015, Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Παράρτημα Ι Ορισμοί και Θεωρητικό

Διαβάστε περισσότερα

(Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε.) ΠΑΡΑΔΟΤΕΟ Δ3-5_3 1 ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΕ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ. Vocational Technology Enhanced Learning (VocTEL) 2015

(Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε.) ΠΑΡΑΔΟΤΕΟ Δ3-5_3 1 ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΕ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ. Vocational Technology Enhanced Learning (VocTEL) 2015 ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ (Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε.) «Αρχιμήδης ΙΙΙ Ενίσχυση Ερευνητικών ομάδων στην Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε.» Υποέργο: 3 Τίτλος: «Σχεδιασμός, Ανάπτυξη και Αξιολόγηση Σεναρίων Μικτής

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ»

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ» Εργαστήριο δικτύωσης σε εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με θέμα: «Η συναισθηματική νοημοσύνη και η επίδρασή της στην εκπαιδευτική διαδικασία» 6 7 Μαΐου 2014 Κέντρο Πρόληψης των

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΠΝΙΣΤΙΚΕΣ ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ ΓΟΝΕΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΡΡΟΗ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΝΑΡΞΗ ΤΟΥ ΚΑΠΝΙΣΜΑΤΟΣ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ Ονοματεπώνυμο Φοιτήτριας: Χριστοφόρου Έλενα

Διαβάστε περισσότερα

Προβλήματα συμπεριφοράς και διαπροσωπικές σχέσεις στη σχολική μονάδα β μέρος ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ

Προβλήματα συμπεριφοράς και διαπροσωπικές σχέσεις στη σχολική μονάδα β μέρος ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ Α Ρ Ι Σ Τ Ο Τ Ε Λ Ε Ι Ο Π Α Ν Ε Π Ι Σ Τ Η Μ Ι Ο Θ Ε Σ Σ Α Λ Ο Ν Ι Κ Η Σ Δράση: Επιμόρφωση εκπαιδευτικών και μελών της εκπαιδευτικής κοινότητας Υποδράση: Ενδοσχολική Επιμόρφωση, Επιστ.υπεύθυνη: Μαρία Λιακοπούλου

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.)

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΔΡΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ (Π.Ι.Ε.)

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτηματολόγιο Συνηγόρου του Πολίτη Συνηγόρου του Παιδιού για τoν θεσμό της σχολικής διαμεσολάβησης

Ερωτηματολόγιο Συνηγόρου του Πολίτη Συνηγόρου του Παιδιού για τoν θεσμό της σχολικής διαμεσολάβησης Ερωτηματολόγιο Συνηγόρου του Πολίτη Συνηγόρου του Παιδιού για τoν θεσμό της σχολικής διαμεσολάβησης Ο Συνήγορος του Πολίτη, στο πλαίσιο της αποστολής του ως Συνήγορος του Παιδιού, συγκεντρώνει στοιχεία

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη TETARTH 15 ΜΑΪΟΥ 2013 14.00-15.00 ΠΡΟΣΕΛΕΥΣΗ ΣΥΝΕΔΡΩΝ-ΕΓΓΡΑΦΕΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ, ΝΕΑ ΧΗΛΗ ΚΑΡΑΘΕΟΔΩΡΗ ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΑΙΘΟΥΣΑ 9 ΑΙΘΟΥΣΑ 10 ΑΙΘΟΥΣΑ ΣΥΝΕΛΕΥΣΕΩΝ 15.00-17.00 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1 Σκέφτομαι & Πράττω

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Κάθε παιδί έχει το δικαίωμα να ζει και να μεγαλώνει σ ένα υγιές περιβάλλον, το οποίο θα διασφαλίζει και θα προάγει την σωματική και ψυχική

Διαβάστε περισσότερα

ΝEΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚA ΠΡΟΓΡAΜΜΑΤΑ: ΕΜΦAΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΤΕΡΑΙOΤΗΤΕΣ. ΑΠΟ ΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ και στη ΔΙΑΒΙΟΥ ΑΥΤΟΜΟΡΦΩΣΗ

ΝEΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚA ΠΡΟΓΡAΜΜΑΤΑ: ΕΜΦAΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΤΕΡΑΙOΤΗΤΕΣ. ΑΠΟ ΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ και στη ΔΙΑΒΙΟΥ ΑΥΤΟΜΟΡΦΩΣΗ ΝEΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚA ΠΡΟΓΡAΜΜΑΤΑ: ΕΜΦAΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΤΕΡΑΙOΤΗΤΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ και στη ΔΙΑΒΙΟΥ ΑΥΤΟΜΟΡΦΩΣΗ ΜΕΡΟΣ Α Οι προτεραιότητες στα Νέα Αναλυτικά Προγράμματα Λειτουργική Ανάλυση (copyright: Μαίρη

Διαβάστε περισσότερα

Προβλήµατα συµπεριφοράς στο πολυπολιτισµικό σχολείο

Προβλήµατα συµπεριφοράς στο πολυπολιτισµικό σχολείο ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ράση: Επιµόρφωση εκπαιδευτικών και µελών της εκπαιδευτικής κοινότητας Υποδράση: Ενδοσχολική Επιµόρφωση, Επιστ.υπεύθυνη: Μαρία Λιακοπούλου Προβλήµατα συµπεριφοράς

Διαβάστε περισσότερα

Ενιαίο Ολοήμερο Δημοτικό χολείο Φοιροκοιτίας χολική Φρονιά 2009-2010 2006-2010

Ενιαίο Ολοήμερο Δημοτικό χολείο Φοιροκοιτίας χολική Φρονιά 2009-2010 2006-2010 Ενιαίο Ολοήμερο Δημοτικό χολείο Φοιροκοιτίας χολική Φρονιά 2009-2010 2006-2010 ΜAΘΗΣΙΚΟ ΠΛΗΘΤΜΟ Κατά τη φετινή χρονιά στο σχολείο φοιτούν 62 παιδιά, 29 αγόρια και 33 κορίτσια. 35 30 25 20 15 10 5 0 ΠΛΗΘΤΜΟ

Διαβάστε περισσότερα

Λεωνίδου Τόνια, εκπαιδευτικός ειδικής αγωγής 3 ο Ειδικό σχολείο Ευόσμου

Λεωνίδου Τόνια, εκπαιδευτικός ειδικής αγωγής 3 ο Ειδικό σχολείο Ευόσμου Λεωνίδου Τόνια, εκπαιδευτικός ειδικής αγωγής 3 ο Ειδικό σχολείο Ευόσμου 80% των ατόμων με ADHD έχουν και δεύτερη διαταραχή και 60% αυτών έχουν δύο ή περισσότερες Σύμφωνα με το DSM-IV-TR: Στο 50 % των ατόμων

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Ο ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Ο ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ: ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Ο ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΟΠΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ

ΣΥΝΟΠΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ ΣΥΝΟΠΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ ΩΡΑ ΠΕΜΠΤΗ 6 ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ 2014 16:30 Υποδοχή - Εγγραφή συνέδρων 18:00 Τελετή έναρξης 18:30 Κεντρική ομιλία Α. Καλαντζή-Αζίζι Η ψυχολογία των διδασκόντων στα Ανώτατα Εκπαιδευτικά

Διαβάστε περισσότερα

ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΗ ΣΥΝΥΠΑΡΞΗ)

ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΗ ΣΥΝΥΠΑΡΞΗ) ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ «ΠΛΟΥΤΟΣ» (ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΟΜΑΔΩΝ - ένα ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΤΑΞΙΔΙ στην ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΗ ΣΥΝΥΠΑΡΞΗ) Πρόγραμμα για ΜΚΟ - Ελλάδα Χρηματοδοτικός Μηχανισμός ΕΟΧ 2009-2014 «ΑΥΞΗΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Εργαλείο Αυτοαξιολόγησης

Εργαλείο Αυτοαξιολόγησης Εργαλείο Αυτοαξιολόγησης Οδηγίες [1] Περιεχόμενα [2] 1.0 Αιτιολογία Η διαδικασία αυτοαξιολόγησης περιλαμβάνει παιδιά με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες (ΕΕΑ), γονείς παιδιών με ΕΕΑ, διευθυντές, εκπαιδευτικούς

Διαβάστε περισσότερα

Διάρκεια : 200 ώρες (κατανέμονται σε διάστημα 4 μηνών από 19/10/2015 έως 26/02/2016)

Διάρκεια : 200 ώρες (κατανέμονται σε διάστημα 4 μηνών από 19/10/2015 έως 26/02/2016) Η ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΕΝΗΛΙΚΩΝ Διοργανώνει το e-learning καινοτόμο Επιμορφωτικό Πρόγραμμα «ΠΟΛΥΔΙΑΣΤΑΤΗ ΜΑΘΗΣΗ» Σχεδιασμός και υλοποίηση : Αλέξης Κόκκος με τη συνεργασία των εκπαιδευτικών Έφης

Διαβάστε περισσότερα

Μία νέα προσέγγιση µελέτης του εργασιακού στρες και εφαρµογή της σε κέντρο τηλεφωνικής εξυπηρέτησης πελατών

Μία νέα προσέγγιση µελέτης του εργασιακού στρες και εφαρµογή της σε κέντρο τηλεφωνικής εξυπηρέτησης πελατών Μία νέα προσέγγιση µελέτης του εργασιακού στρες και εφαρµογή της σε κέντρο τηλεφωνικής εξυπηρέτησης πελατών Σ. ΠΑΠΑ ΟΠΟΥΛΟΣ (1), Ν. ΜΑΡΜΑΡΑΣ (2) (1) (2) ΕΡΓΟΝΟΜΙΑ ΕΠΕ, Ελ. Βενιζέλου 63-71, 142 31 Νέα Ιωνία,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΕΠΑΛ (Ομάδα Α )

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΕΠΑΛ (Ομάδα Α ) ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΕΠΑΛ (Ομάδα Α ) (Οι απαντήσεις είναι ενδεικτικές και προσαρμοσμένες στις δυνατότητες γραφής των μαθητών της Γ Λυκείου.) (Πλαγιότιτλοι - κύρια σημεία του κειμένου

Διαβάστε περισσότερα

Προγραμματισμός του μαθήματος Οικιακής Οικονομίας-Αγωγής Υγείας Επισημάνσεις για Α, Β και Γ Γυμνασίου

Προγραμματισμός του μαθήματος Οικιακής Οικονομίας-Αγωγής Υγείας Επισημάνσεις για Α, Β και Γ Γυμνασίου Προγραμματισμός του μαθήματος Οικιακής Οικονομίας-Αγωγής Υγείας Επισημάνσεις για Α, Β και Γ Γυμνασίου Ο ετήσιος προγραμματισμός πρέπει να ανταποκρίνεται στους Δείκτες Επιτυχίας της κάθε τάξης ξεχωριστά.

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία ΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΩΝ ΕΠΙΠΕ ΩΝ ΘΝΗΣΙΜΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΚΥΡΙΟΤΕΡΩΝ ΑΙΤΙΩΝ ΠΡΟΚΛΗΣΗΣ ΘΑΝΑΤΟΥ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΨΥΧΟΓΕΝΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ Γεωργία Χαραλάµπους Λεµεσός

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

Το παιχνίδι της χαράς

Το παιχνίδι της χαράς Ανοιχτό πρόγραμμα εκπαίδευσης Κατερίνα Πουλέα Παιδαγωγός Το παιχνίδι της χαράς Το παιχνίδι της χαράς Αετιδέων 15 & Βουτσινά Χολαργός 6944 773597 Ανοιχτό πρόγραμμα εκπαίδευσης Το Παιδαγωγικό Κέντρο Προσχολικής

Διαβάστε περισσότερα

EU Kids Online Θεματικό Ερευνητικό δίκτυο για τη συγκριτική μελέτη της έρευνας σχετικά με τα παιδιά και την ασφαλή χρήση του διαδικτύου στις

EU Kids Online Θεματικό Ερευνητικό δίκτυο για τη συγκριτική μελέτη της έρευνας σχετικά με τα παιδιά και την ασφαλή χρήση του διαδικτύου στις EU Kids Online Θεματικό Ερευνητικό δίκτυο για τη συγκριτική μελέτη της έρευνας σχετικά με τα παιδιά και την ασφαλή χρήση του διαδικτύου στις ευρωπαϊκές χώρες. Χρηματοδοτείται από το πρόγραμμα Safer Internet

Διαβάστε περισσότερα

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ Η λέξη ΠΑΙΧΝΊΔΙ προέρχεται από την λέξη παίχτης παίζω παις. Με την έννοια παιχνίδι ορίζουμε την κατ εξοχήν αυθόρμητη και ενδιαφέρουσα δραστηριότητα των παιδιών που έχει ως στόχο

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΠΥ και Ενδοσχολική Βία

ΔΕΠΥ και Ενδοσχολική Βία ΔΕΠΥ και Ενδοσχολική Βία ΓΕΡΑΣΙΜΟΣ Α. ΚΟΛΑΪΤΗΣ Επικ. Καθηγητής Παιδοψυχιατρικής, Διευθυντής Παιδοψυχιατρικής Κλινικής Πανεπιστημίου Αθηνών Γεν. Νοσοκομείο Παίδων «Η Αγία Σοφία» ΕΝΔΟΣΧΟΛΙΚΗ ΒΙΑ Γιατί και

Διαβάστε περισσότερα

Γνώση του εαυτού μας

Γνώση του εαυτού μας Γνώση του εαυτού μας Self awareness Η αυτογνωσία αναφέρεται σε: Συναισθήματα Σκέψεις Ενδιαφέροντα Ισχυρά & αδύνατα σημεία Αξίες Ικανότητες Στόχους Δεξιότητες Προτιμητέο στιλ επικοινωνίας 1 Γνώση του εαυτού

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Χαμηλά επίπεδα βιταμίνης D σχετιζόμενα με το βρογχικό άσθμα στα παιδιά και στους έφηβους Κουρομπίνα Αλεξάνδρα Λεμεσός [2014] i ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141 ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141 ΣΟΦΗ ΛΕΟΝΤΟΠΟΥΛΟΥ ΕΠΙΚΟΥΡΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 3 2. ΓΙΑΤΙ ΝΑ ΕΓΓΡΑΦΩ

Διαβάστε περισσότερα

2. ΔΙΑΠΙΣΤΕΥΣΕΙΣ: ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗ Ε.ΚΕ.ΠΙΣ. - ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗ DQS DIN EN ISO 9001:2008

2. ΔΙΑΠΙΣΤΕΥΣΕΙΣ: ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗ Ε.ΚΕ.ΠΙΣ. - ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗ DQS DIN EN ISO 9001:2008 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Το Κέντρο Επαγγελματικής Κατάρτισης του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών σας καλωσορίζει στο Πρόγραμμα Συμπληρωματικής εξ Αποστάσεως Εκπαίδευσης και συγκεκριμένα στο εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΒΙΑ. Α. Η ΒΙΑ (γενικά)

ΒΙΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΒΙΑ. Α. Η ΒΙΑ (γενικά) ΒΙΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΒΙΑ MIA ΔΙΑΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΜΠΑΡΜΠΟΥΤΗΣ ΟΡΙΣΜΟΣ της ΒΙΑΣ Α. Η ΒΙΑ (γενικά) Η άσκηση σωματικής ή άλλης δύναμης ή η χρησιμοποίηση απειλών με σκοπό την επιβολή της θέλησης κάποιου.

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΤΟΥ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΨΥΧΟΔΡΑΜΑΤΙΣΤΗ

ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΤΟΥ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΨΥΧΟΔΡΑΜΑΤΙΣΤΗ ΨΥΧΟΔΡΑΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑΣ (ΨΥΚΑΠ) Μιχαλακολούλου 173 115 27 ΑΘΗΝΑ Τηλ.: 2106462797 Δικτυακός Τόπος: http://www.psychodrama.gr Ηλεκτρονική Διεύθυνση: kostas.letsios@psychodrama.gr

Διαβάστε περισσότερα

Παρατηρητήριο για την Πρόληψη της Σχολικής βίας και εκφοβισμού

Παρατηρητήριο για την Πρόληψη της Σχολικής βίας και εκφοβισμού Παρατηρητήριο για την Πρόληψη της Σχολικής βίας και εκφοβισμού Περιφερειακής Διεύθυνσης Εκπαίδευσης Α/θμιας και Β/θμιας Εκπαίδευσης Κεντρικής Μακεδονίας Ομάδα Υποστήριξης Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση Γλωσσάρι Η ομάδα MATURE διαθέτει σημαντική εμπειρία στη διαχείριση και υλοποίηση Ευρωπαϊκών προγραμμάτων και γνωρίζει ότι τα ζητήματα επικοινωνίας ενδέχεται να προκαλέσουν σύγχυση. Προκειμένου να ελαχιστοποιηθεί

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγός γονέων Διαταραχή Ελλειμματικής προσοχής με ή χωρίς υπερκινητικότητα (ΔΕΠ/Υ)

Οδηγός γονέων Διαταραχή Ελλειμματικής προσοχής με ή χωρίς υπερκινητικότητα (ΔΕΠ/Υ) Οδηγός γονέων Διαταραχή Ελλειμματικής προσοχής με ή χωρίς υπερκινητικότητα (ΔΕΠ/Υ) ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΔΕΠΥ; Αποτελεί μια ομάδα διαταραχών όπου τα συμπτώματα εμφανίζονται πριν από την ηλικία των 12 ετών. Τα κυριότερα

Διαβάστε περισσότερα

Προγράμματα εκπαίδευσης ενηλίκων, οργάνωση και αποτελεσματικότητα Ανδρέας Γεωργούδης, Λειτουργός Π.Ι. Λεμεσός Ιούνιος 2015

Προγράμματα εκπαίδευσης ενηλίκων, οργάνωση και αποτελεσματικότητα Ανδρέας Γεωργούδης, Λειτουργός Π.Ι. Λεμεσός Ιούνιος 2015 ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ Προγράμματα εκπαίδευσης ενηλίκων, οργάνωση και αποτελεσματικότητα Ανδρέας Γεωργούδης, Λειτουργός Π.Ι. Λεμεσός Ιούνιος 2015 1 Εκπαίδευση ενηλίκων 2

Διαβάστε περισσότερα

Το αληθινό παραμύθι της βίας. Από τον Ευγένιο Τριβιζά*

Το αληθινό παραμύθι της βίας. Από τον Ευγένιο Τριβιζά* Α. ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ Διαβάζουμε το κείμενο. Το αληθινό παραμύθι της βίας Από τον Ευγένιο Τριβιζά* Η εκφοβιστική και επιθετική συμπεριφορά παιδιών εναντίον συμμαθητών τους είναι ένα πολύμορφο και

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΡΝΗΤΙΚΩΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ. Negative feelings management

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΡΝΗΤΙΚΩΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ. Negative feelings management ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΡΝΗΤΙΚΩΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ Negative feelings management Στόχος του Προγράμματος Το πρόγραμμα για την Διαχείριση Αρνητικών Συναισθημάτων είναι μα πλήρης, αυτόνομη και ολοκληρωμένη εκπαιδευτική ενότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΠΑΛΛΗΝΗΣ

ΙΑΤΡΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΠΑΛΛΗΝΗΣ ΙΑΤΡΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΠΑΛΛΗΝΗΣ Υπουργείο Υγείας- Διοίκηση 1 ης ΥΠΕ Αττικής Γενικό Νοσοκομείο Αττικής ΣΙΣΜΑΝΟΓΛΕΙΟ- ΑΜΑΛΙΑ ΦΛΕΜΙΝΓΚ Ν.Π.Δ.Δ. Μπαρδάνη Ειρήνη, Ψυχίατρος Παιδιών και Εφήβων, Σ. Δ/ντρια Μαυραντώνη

Διαβάστε περισσότερα