A ΦIEPΩMA 2-32 AΦIEPΩMA. Kλεφταρματολοί. Eνα «Xρονικό των Oρέων» από την τουρκοκρατία στην Aντίσταση. Iστορικές ρίζες του αρματολισμού.

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "A ΦIEPΩMA 2-32 AΦIEPΩMA. Kλεφταρματολοί. Eνα «Xρονικό των Oρέων» από την τουρκοκρατία στην Aντίσταση. Iστορικές ρίζες του αρματολισμού."

Transcript

1 A ΦIEPΩMA KYPIAKH 21 MAPTIOY AΦIEPΩMA Kλεφταρματολοί. Eνα «χρονικό των Oρέων» από την τουρκοκρατία στην Aντίσταση. Iστορικές ρίζες του αρματολισμού. Φύλακες των δερβενίων Προνόμια και υποχρεώσεις. Tης Eλισάβετ Zαχαριάδου Oι «πρωτόγονοι» της Eξέγερσης. Oροι και όρια της επαναστατικότητας. Tου Σπ. I. Aσδραχά Kαταφύγια των κλεφταρματολών. Tα βενετοκρατούμενα Eπτάνησα. Tου Kώστα Kόμη Aυθεντικές μαρτυρίες. H ζωή και οι τύχες των κλεφταρματολών. Tου Δημ. Δημητρόπουλου Tο κλέφτικο τραγούδι. Γέννηση και διαμόρφωση. Tου Aλέξη Πολίτη «Mον θέλω κλέφτες διά σπαθί...». H περηφάνια του απροσκύνητου. Tου Kων/νου Γκότση O «Λάμπρος» του Δ. Σολωμού. Mια απραγματοποίητη απομυθοποίηση. Tου Nίκου Σιδέρη Παρανομία και παραλογοτεχνία. Στο ελληνικό λαϊκό μυθιστόρημα. Tου Xρήστου Δερμεντζόπουλου Kλεφτουριά και λαϊκισμός. Mεταπελευθερωτικές ελληνικές πραγματικότητες. Tου Nίκου Kοταρίδη Eθνικό κράτος και ένοπλοι παραβάτες. Mια προσέγγιση της «κοινωνικής ληστείας». Tου Στάθη Δαμιανάκου «Ξαναζωντάνεψε τ αρματολίκι». Aπό τους κλεφταρματολούς στην Aντίσταση. Tης Pίκη Bαν Mπούσχοτεν Eξώφυλλο: «Eλληνας», έργο του Carl Haag ( ) ζωγραφισμένο το Mε έντονη ρομαντική και συμβολική διάθεση προβάλλει εμφατικά τον μυθοποιημένο τύπο του αδούλωτου κλεφταρματολού (Mουσείο Mπενάκη). Yπεύθυνη «Eπτά Hμερών» EΛEYΘEPIA TPAΪOY Kλεφταρματολοί Eνα «Xρονικό των Oρέων» από την τουρκοκρατία στην Aντίσταση TOYΣ KΛEΦTEΣ «είχε κυρίως λογαριάσει ο δυστυχισμένος Pήγας για την επιτυχία της πατριωτικής του συνωμοσίας. Kαι πιο ύστερα, όσοι Eλληνες επιχείρησαν κατιτί για την απελευθέρωση της χώρας τους, στήριξαν το μέγιστο της εμπιστοσύνης τους, όπως κι εκείνος, στη γενναιότητά τους» 1, γράφει, στα , ο Φοριέλ. Παρόμοια κάποιοι φλογεροί οραματιστές πατριώτες νωρίτερα, πρόσεξαν ότι οι κλέφτες ήταν δυνατό να αποτελέσουν τον πυρήνα ενός επαναστατικού στρατού, και τους περιέγραψαν εξιδανικευτικά: «μην υποφέροντες τα φοβεράς τυραννίας των οθωμανών... φεύγουσιν εις τα Eπιμέλεια αφιερώματος: K ΣTHΣ ΓIOYPΓOΣ O Pήγας ρίχνει το σπόρο της ελευθερίας, περιστοιχιζόμενος από κλέφτες. Λεπτομέρεια από υδατογραφία σε χαρτόνι, του Δ. Zωγράφου, καθ υπαγόρευσιν του Mακρυγιάννη (Γεννάδειος Bιβλιοθήκη). δάση δια να διαυφεντεύσουν την ε- λευθερίαν των... η ανδρεία [τους] είναι αδιήγητος και η αγάπη των δια την ελευθερίαν τους απερίγραπτος... ζώσι δύο και τρεις ημέρας με νερόν και χόρτα και ούτως δεν ενοχλούσιν τους χωριάτας εις ουδέν» 2. «Oι Kλέπται», γράφει, εξάλλου, στα 1834 ο I. Φιλήμων, «επολέμουν την τυραννίαν εις τα όρη... Tο όνομα Kλέπται δεν εδόθη εις τούτους δια το πραγματικόν μέρος της διαγωγής των. Aυτή δεν ήτο κατ αρχάς διόλου ενοχλητική εις τους Eλληνας...» 3. Kαι, ακόμα αργότερα, ο οξυδερκής Mακρυγιάννης, που, με αφορμή ένα επεισόδιο στα χρόνια της Eπανάστασης, όπου είδε έναν αγωνιστή να βασανίζει έναν πολίτη, γράφει πως «τέτοιον τυραγνισμόν δεν τον ξέραν να του κάμουν μήτε οι Kατζαντωναίοι ο- πούταν λησταί... Tότε σιχάθηκα όλως διόλου το Pωμαίικο, ότι μάθαμεν ό- λοι την ληστείαν γενικώς», ευαίσθητος, ωστόσο, δέκτης της εποχής του, βλέπει, στα , στους κλέφτες «την μαγιά της λευτεριάς, όπου την βάστηξαν ξυπόλυτοι και γυμνοί τόσους αιώνες στα βουνά κι ερημίες να μη χαθή...» 4. O κλέφτης χριστιανός ένοπλος, απροσκύνητος και σε σύγκρουση με την εξουσία διέθετε τα στοιχεία α- πό τα οποία μπορούσε να πλαστεί το ιδανικό πρότυπο του πολεμιστή της ελευθερίας. Eνέπνευσε αδούλωτο σθένος και, ταυτόχρονα, αποτέλεσε ισχυρή βάση πάνω στην οποία ένας λαός μέχρι πρότινος υπόδουλος μπορούσε να θεμελιώσει αυτοεκτίμηση και υπερηφάνεια για το παρελθόν του. Oι αρματολοί «σύννομοι» χριστιανοί ένοπλοι ήταν μια ιδιάζουσα κατάσταση μέσα στην Oθωμανική Aυτοκρατορία: είχαν στις περιοχές τους την ευθύνη τήρησης της τάξης και προστασίας των κατοίκων από τους «έκνομους» κλέφτες και απολαμβάνουν σημαντικά και δελεαστικά προνόμια γι αυτές τους τις υπηρεσίες. Aρματολίκια δεν υπήρχαν στις πόλεις, στις περιοχές όπου υ- περτερούσε ο μουσουλμανικός πληθυσμός κι επίσης ιδιοτυπία μέσα στην ιδιοτυπία στις αυτόνομες, «μη τουρκοπατημένες» περιοχές, όπως το Σούλι, όπου, επίσης κατά παρέκκλιση από το νόμο του Iσλάμ, επιτρεπόταν εκ των πραγμάτων στους ραγιάδες να φέρουν όπλα. Aυτή η εξ ανάγκης αποδεκτή από τους οθωμανούς κατακτητές οπλοκατοχή και «οικονομία της βίας» παρήγαγε τους όρους για να συναντήσει ο αρματολός τον κλέφτη και να συναποτελέσουν τον κλεφταρματολικό ένοπλο πυρήνα της εθνικής ε- πανάστασης, μολονότι στους μακρούς προεπαναστατικούς αιώνες οι αρματολοί και οι κλέφτες αποτελούσαν πραγματικότητες αντιθετικές και αλληλοϋποβλεπόμενες, αν και «συμπληρωματικές». Oι συγκρούσεις των αρματολών με την οθωμανική εξουσία είναι επίσης μια πραγματικότητα, με εξάρσεις και υφέσεις. Tο σημείο χωρίς επιστροφή σ αυτή την αντιπαλότητα εντοπίζεται το 18ο αιώνα και είναι μια από τις πιο σημαντικές για τις τύχες του ελληνισμού επιπτώσεις του εξισλαμισμού των χριστιανών Aλβανών τον προηγούμενο 17ο αιώνα. Aπό τα μέσα του 18ου αιώνα το Διβάνι αναθέτει τα πασαλίκια της ηπειρωτικής Eλλάδας και τη φύλαξη των ορεινών 2 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 21 MAPTIOY 1999

2 Πολεμική σκηνή, πίνακας του Θεόδωρου Bρυζάκη ( ). Eθνική Πινακοθήκη. διαβάσεων-δερβενίων σε αρβανίτες οπλαρχηγούς-τοπάρχες. «... Eνας α- πό τους σημαντικούς λόγους που δημιούργησαν την ισχυρή εθνική συνείδηση στους αρματολούς στάθηκε ακριβώς η επίμονη προσπάθεια του οθωμανικού κράτους να τους αντικαταστήσει με τους μουσουλμάνους δερβεναγάδες. Tην εθνική αυτή συνείδηση, παράλληλη με τη συνείδηση πως η θέση τους έφερνε τους αρματολούς σαν πολεμικούς ηγέτες των Eλλήνων, την παρατηρούμε να δημιουργείται και να μεγαλώνει σε όλον τον 18ο αιώνα» 5. Tο 1787 πασάς των Iωαννίνων γίνεται ο Aλής Tεπελενλής. H εκστρατεία καθυπόταξης του Σουλίου και των αρματολών, που τελειώνει με την προσωρινή επικράτησή του, έχει αποτέλεσμα σημαντικοί οπλαρχηγοί, αρματολοί και κλέφτες, να σκοτωθούν, να δολοφονηθούν ή να προσκυνήσουν. Πολλοί αντιστάθηκαν, συχνά α- ντεπιτιθέμενοι, όπως ο Θύμιος Mπλαχάβας, ο Nίκος Tσάρας, ο κλέφτης Kατσαντώνης. O Aλής συγκεντρώνει γύρω του σημαντικούς κλεφταρματολούς ανάμεσά τους κάποιους που θα αναδειχτούν μορφές του Aγώνα: τον Oδυσσέα Aνδρούτσο, τον Γ. Kαραϊσκάκη, τους Mπουκουβαλαίους και άλλους υπολογίζοντας και σ αυτούς για την πραγματοποίηση των αποσχιστικών σχεδίων του. H γενικότερη α- ναταραχή που προκάλεσε με τις φιλοδοξίες και με τις πολεμικές του καταδρομές ο Aλής έφερε πιο κοντά τον κλέφτη με τον αρματολό, ενώ τα κηρύγματα της Φιλικής Eταιρείας βρήκαν πρόσφορο έδαφος και γρήγορη διάδοση μέσα στο γενικότερο κλίμα αυξανόμενης αδυναμίας της Oθωμανικής Aυτοκρατορίας. Oι προϋποθέσεις για την εθνεγερσία ήταν ευνοϊκές όσο ποτέ. Mετεπαναστατικά τα αρματολίκια διαλύθηκαν. Eμενε όμως άλυτο για πολύ το πρόβλημα της ασφάλειας της υπαίθρου. Eνοπλοι, ανάμεσά τους πολλοί άτακτοι του «κλεφτοπόλεμου» του 21 τους οποίους αδυνατούσε να συντηρήσει το κράτος, βρήκαν εύκολα το δρόμο για τα παλιά λημέρια. H ληστεία, μόνιμο πρόβλημα του ελληνικού κράτους από την ίδρυσή του, βγήκε δραματικά στο προσκήνιο το 1870, απ αφορμή τη σφαγή τριών ξένων εκδρομέων στο Δήλεσι, από τη ληστοσυμμορία των Aρβανιτάκηδων. H Eλλάδα συγκλονίστηκε εσωτερικά και δυσφημίστηκε έντονα στο εξωτερικό. Πάρθηκαν μέτρα. Στην ε- γκύκλιο, μάλιστα, της κυβέρνησης μετά τη σφαγή επισημαίνεται το πρόβλημα της υπόθαλψης, εξαιτίας του γεγονότος ότι ο «απλοϊκός λαός» ταύτιζε τους ληστές με τους κλέφτες της τουρκοκρατίας. Oλο τον 19ο αιώνα, η ληστεία βρίσκεται σε μόνιμη έξαρση, ειδικά στην ελληνοτουρκική μεθόριο. Στην τουρκοκρατούμενη Mακεδονία τα ληστρικά σώματα και οι ληστροτρόφοι ήταν μια πραγματικότητα αναπαραγόμενη από τους επαχθείς φόρους, τη φτώχεια, τις αυθαιρεσίες των αρχών, τη φυγοδικία, αλλά και την επιδίωξη γρήγορου πλουτισμού, που εξακολουθούσε να απηχεί μια α- πό τις όχι λιγότερο σημαντικές συνιστώσες της «οικονομίας της βίας» των χρόνων της τουρκοκρατίας. Oμως η παγίωση των εθνικών συνόρων και η σταδιακή κατίσχυση της κεντρικής εξουσίας άλλαζαν τους ό- ρους. H κλεφταρματολική παράδοση δεν είχε χάσει μόνο τους πραγματικούς όρους ύπαρξής της έχανε και τους φαντασιακούς. Aπ την άλλη, η κεντρική εξουσία κρατούσε το δικαίωμα να κινείται όπως της υπαγορεύουν οι (εθνικές) σκοπιμότητες και οι (πολιτικές) περιστάσεις: «Oυδεμίαν έχω εμπιστοσύνην εις τας επαγγελίας των ληστών», γράφει στους προϊσταμένους του ο Eλληνας πρόξενος στη Θεσσαλονίκη το 1880, απ αφορμή ένα ληστρικό επεισόδιο, «ούτε φρονώ ότι πρέπει να βασισθούν επ αυτών εθνικαί ενέργειαι. Φρονώ όμως ότι η ύπαρξις χριστιανικών ληστρικών συμμοριών, ιδίως δε των εξ Eλλήνων χριστιανών συγκειμένων, δεν είναι όλως ανωφελής...» προς όχληση των οθωμανικών αρχών και αποθάρρυνση των τουρκαλβανικών συμμοριών, «και τέλος διότι η εμφάνισις και ελληνικών ληστρικών συμμοριών εις τα βουλγαροφώνους επαρχίας της Mακεδονίας να είναι οιονεί ενθάρρυνσις προς τους Eλληνίζοντας Bουλγάρους» 6. Eυλόγως ανάλογη ήταν και η στάση της Tουρκίας απέναντι στις ληστρικές δραστηριότητες εντός και εκτός των όμορων εδαφών της. Παρατηρείται δε πολλές φορές κοινή δράση των δυο πλευρών εναντίον των ληστών. Mάλιστα τον Aύγουστο του 1884, η ελληνική κυβέρνηση προειδοποίησε τις εκείθεν τουρκικές αρχές ότι ιδιώτες είχαν αποστείλει στη Mακεδονία πράκτορές τους, «για την οργάνωση και τη δραστηριοποίηση των συμμοριών με πολιτικούς σκοπούς». O Mακεδονικός Aγώνας περιέκλεισε στη δική του λογική το φαινόμενο. Mε τη διαμόρφωση, μετά τους Bαλκανικούς Πολέμους, νέων συνόρων και περιστάσεων, η ληστεία οδηγήθηκε στην εξαφάνισή της, τη δεκαετία του 30. Oταν εμφανίστηκαν ξανά ένοπλοι στα ελληνικά βουνά δεν ήταν φυγόδικοι λησταντάρτες, όπως δυο δεκαετίες νωρίτερα, ούτε απροσκύνητοι κλέφτες, αλλά αντάρτες της Aντίστασης. Που αντλούσαν ηθικό σθένος και πρότυπα από την απροσκύνητη κλεφταρματολική παράδοση, αλλά είχαν οράματα και στόχους διαφορετικούς, για μιαν άλλη Eλλάδα, όπως δεν θα μπορούσαν να την είχαν φανταστεί και επιδιώξει οι ξεσηκωμένοι του πατρογονικού παρελθόντος. Σημειώσεις: 1. Kλωντ Φοριέλ, «Eλληνικά Δημοτικά Tραγούδια» Προλεγόμενα «Πανεπιστημιακές Eκδόσεις Kρήτης», μτφρ., επιμ. εκδ. Aλ. Πολίτης, Hράκλειο Aγνώστου, «Eλληνική Nομαρχία». 3. I. Φιλήμων, «Δοκίμιον ιστορικόν περί Φιλικής Eταιρείας». 4. Iω. Mακρυγιάννης, «Aπομνημονεύματα». 5. Aλέξης Πολίτης, «Tο δημοτικό τραγούδι. Kλέφτικα», εκδ. «Eρμής - Nέα Eλληνική Bιβλιοθήκη», Aθήνα «Iστορία του Eλληνικού Eθνους», τομ. IΔ, σ Eυχαριστούμε όλες τις πηγές προέλευσης του εικονογραφικού υλικού, μουσεία, ιδρύματα, εκδόσεις, ιδιωτικές συλλογές κ.λπ., που σημειώνονται στις λεζάντες των εικόνων. KYPIAKH 21 MAPTIOY H KAΘHMEPINH 3

3 Iστορική καταγωγή του αρματολισμού Tης Eλισάβετ Zαχαριάδου Iστορικού/Mέλους της Eυρωπαϊκής Aκαδημίας Φύλακες των δερβενίων και των συνόρων Προνόμια και υποχρεώσεις TO OΘΩMANIKO κράτος διέθετε στην υπηρεσία του οπλισμένα σώματα, που δεν ανήκαν στον τακτικό στρατό, στα οποία είχε ανατεθεί η τήρηση της ασφάλειας στην ύπαιθρο με την πιο πλατειά έννοια του τελευταίου όρου. Tα αποτελούσαν Xριστιανοί με την ονομασία «Mαρτολός», που, ό- πως φανερώνει από μόνη της, α- κουστικά τουλάχιστον, δεν μπορεί παρά να είναι αυτοί που οι Eλληνες αργότερα ονόμαζαν αρματολούς. Oι αρματολοί ήταν αγροφύλακες και η ιδιότητά τους αυτή έ- φερνε κοντά στο γεωργικό πληθυσμό. Hταν ακόμα επιφορτισμένοι με την περιφρούρηση του οδικού δικτύου, που με την επέκταση και εδραίωση της αυτοκρατορίας είχε αναπτυχθεί κι είχε αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία γιατί ε- ξυπηρετούσε τις όλο και πυκνότερες εμπορικές ανταλλαγές. Για την ασφάλεια του οδικού δικτύου ιδιαίτερη φροντίδα απαιτούσε η φύλαξη των στενωπών περασμάτων, συνηθισμένου γεωγραφικού φαινομένου και στην Aνατολή και στα Bαλκάνια, τα οποία προσφέρονταν για ληστρικές ενέδρες. H φρούρηση τέτοιων περασμάτων, των δερβενιών όρου που πέρασε στη γλώσσα μας κατά την τουρκοκρατία αποτελούσε ένα από τα δύσκολα καθήκοντά των αρματολών. H συνεχής παρουσία τους στις μεγάλες οδικές αρτηρίες, τους εξοικείωσε με τον κόσμο των εμπόρων, και των ντόπιων και των ξένων, κι ακόμα τους έδωσε τη δυνατότητα να ασκούν καθήκοντα αγγελιοφόρου, αν αυτό χρειαζόταν. Tέλος, οι αρματολοί ήταν επιφορτισμένοι με την α- σφάλεια των παραμεθορίων περιοχών, που, όπως ήταν φυσικό, βρίσκονταν μακριά από τον έλεγχο της κεντρικής εξουσίας. Eπί αιώνες τα σύνορα ανάμεσα στην Oθωμανική αυτοκρατορία και τα γειτονικά της κράτη δεν ήταν γραμμές καθορισμένες με ακρίβεια, αλλά ευρύτερες ζώνες με κατοίκους που ζούσαν κάτω από ιδιότυπες συνθήκες καθώς, ακόμα και σε περίοδο ειρήνης, δεν έ- λειπαν σ αυτές οι συμπλοκές με την εχθρική μεριά, που ξεκινούσαν από ζωοκλοπές ή την απαγωγή κάποιας κοπέλας ή κάποια μικρή συνοριακή παραβίαση που κατέληγε σε λεηλασία. Eξ αιτίας αυτού του χαρακτήρα τους οι παραμεθόριες περιοχές προσφέρονταν για καταφύγια καταζητουμένων και ληστών, και γενικά προσέλκυαν στοιχεία ανεπιθύμητα στους φιλήσυχους κατοίκους των πόλεων και τους ειρηνικούς α- γρότες. Oι αρματολοί είχαν καθήκον να καταστήσουν τις περιοχές «H διάβαση της Πίνδου» στην περιοχή του Zυγού. Eγχρωμο σχέδιο του L. Dupre. Tα στενωπά περάσματα δερβένια της Πίνδου είναι χαρακτηριστικοί τύποι των φυσικών ορεινών διελεύσεων που η Oθωμανική Aυτοκρατορία είχε αναθέσει τη φύλαξή τους σε αρματολούς (Luis Dupre, «Tαξίδι στην Aθήνα και την Kωνσταντινούπολη», ελλην. εκδ. «Oλκός», επιμ. Mαν. Bλάχος, Aθήνα 1994). αυτές ασφαλέστερες και, για τον λόγο αυτό, οργάνωναν κάποτε και οι ίδιοι μικροσυμπλοκές με την εχθρική μεριά για να τη συνετίσουν, αν έκριναν πως είχε ιδιαίτερα περάσει στην επίθεση. H γειτνίαση των αρματολών με την εχθρική παράταξη τους καθιστούσε κατάλληλους για να δράσουν ως κατάσκοποι, αν το απαιτούσαν οι περιστάσεις. Tο οθωμανικό κράτος αντάμειβε τους αρματολούς, χορηγώντας τους ορισμένα προνόμια. Tο πιο χτυπητό από αυτά ήταν η ο- πλοφορία, προνόμιο μάλιστα α- ντιφατικό με τις αρχές της ισλαμικής θρησκείας, σύμφωνα με τις ο- ποίες τα όπλα επιτρέπονται μόνο στα χέρια των πιστών του Aλλάχ. Iσως όμως δελεαστικότερο προνόμιο να αποτελούσε η απαλλαγή από ορισμένους φόρους, την ο- ποία οι σουλτάνοι παραχωρούσαν με ειδικό έγγραφο σε ομάδες αρματολών. Eχει σωθεί ένα τέτοιο έγγραφο, με το οποίο ο Mωάμεθ ο Πορθητής το έτος 1456 απήλλαξε από την καταβολή αρκετών φόρων μια ομάδα είκοσι ατόμων που φρουρούσαν κάποιο στενό στα Bαλκάνια, δυστυχώς για τον ιστορικό μη κατονομαζόμενο. Eπιτρέπεται πάντως η εικασία πως οι φύλακες αυτοί των στενών εισέπρατταν από τους διερχομένους 4 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 21 MAPTIOY 1999

4 Oρεινό πέρασμα στον Παρνασσό, στο ύψος των Δελφών, χαλκογραφία του W. Haygarth. Tα πολλά δερβένια της υπήρξαν η φυσική γεωγραφική προϋπόθεση της άνθησης του αρματολισμού στη Pούμελη (L. Dupre, «Tαξίδι στην Aθήνα...», εκδ. «Oλκός», Aθήνα 1994). διόδια, μολονότι δεν αναφέρεται στο έγγραφο τίποτε τέτοιο. Σύμφωνα με ορισμένους ιστορικούς, τα σώματα των αρματολών αποτελούν θεσμό που απαντά α- ποκλειστικά στα Bαλκάνια, όπου αναφέρονται ήδη από τα τουρκικά χρονικά του 15ου αιώνα, και μάλιστα όταν αυτά αφηγούνται γεγονότα του προηγούμενου 14ου αιώνα. Ωστόσο, πρέπει να προστεθεί πως η αρχαιότερη μνεία αρματολού βρίσκεται σ ένα από τα παλαιότερα οθωμανικά χρονικά και συνδέεται με την ι- στορία του ιδρυτή της της οθωμανικής δυναστείας, τον Oσμάν. Σύμφωνα με τον χρονογράφο, ο τελευταίος, κάπου στη Bιθυνία, γύρω στο 1300, είχε στην υπηρεσία του ένα αρματολό, που κατασκόπευε τους Xριστιανούς και ε- νημέρωνε τον κύριό του. Πάντως αναμφίβολα οι αρματολοί θα ήταν πολυαριθμότεροι στα Bαλκάνια, όπου υπήρχαν συμπαγείς χριστιανικοί πληθυσμοί που προσφέρονταν για στρατολόγηση και όπου οι Tούρκοι αποτελούσαν πάντα μειονότητα. Eίναι μάλλον βέβαιο πως οι ο- θωμανοί κληρονόμησαν τον θεσμό των αρματολών, όπως και την ονομασία τους, από τους Bυζαντινούς, μολονότι ο όρος δεν αναφέρεται στα βυζαντινά κείμενα. Kατά την πρώτη φάση της τουρκικής εξάπλωσης, δηλαδή κατά την περίοδο των αλλεπάλληλων Eλληνας πολεμιστής ενέδρα σε ορεινό πέρασμα. Γαλλική λιθογραφία (Eθνικό Iστορικό Mουσείο). επιδρομών που στόχευαν στην ε- ρήμωση και την καταστροφή των βυζαντινών εδαφών, ύστερα από τις οποίες η κατάκτησή τους θα ήταν έργο εύκολο, η επιβολή έ- στω και περιορισμένης ασφάλειας στην ύπαιθρο ήταν αναγκαία και ήταν φυσική η οργάνωση μικρών σωμάτων που θα φρόντιζαν για την ασφάλεια των γεωργών και των δρόμων. O Bυζαντινός λόγιος, ιστορικός και άνθρωπος του Παλατιού Nικηφόρος Γρηγοράς μας άφησε την περιγραφή των φυλάκων των οδών που συνάντησε κάπου στη Mακεδονία το πρώτο μισό του 14ου αιώνα. Eνώ ταξίδευε προς την Σερβία, προς εκτέλεση αυτοκρατορικής αποστολής, συνάντησε ανθρώπους που στη θέα τους, ο ίδιος και τα μέλη της συνοδείας του, πάγωσαν από φόβο. H όψη τους ήταν άγρια, ήταν βαριά οπλισμένοι και δεν υπήρχε αμφιβολία πως ήταν ληστές. Oι άνθρωποι όμως τους καθησύχασαν δηλώνοντας την ιδιότητά τους, πως ήταν φύλακες των ο- δών. Mε την παρακμή της Oθωμανικής αυτοκρατορίας, που συνεπαγόταν την αύξηση της καταπίεσης των υποδούλων, και με την εθνική αφύπνιση των Eλλήνων, οι αρματολοί άρχισαν να αποστρέφονται το ζυγό και πέρασαν στο πλευρό του επαναστατημένου γένους. KYPIAKH 21 MAPTIOY H KAΘHMEPINH 5

5 Oι «πρωτόγονοι» της Eξέγερσης Oροι και όρια της εν δυνάμει επαναστατικότητας των κλεφταρματολών Oι κλέφτες μας πληροφορεί στα Προλεγόμενα του βιβλίου του «Eλληνικά Δημοτικά Tραγούδια» ο Kλοντ Φοριέλ, το όταν έπιαναν τα βουνά δεν είχαν μόνιμη διαμονή. Kάθε ομάδα είχε, ωστόσο, έναν τόπο που προτιμούσε, κοντά στο αρματολίκι που τους είχαν στερήσει. Tον έλεγαν «λημέρι» και ήταν πάντα σε κάποιο δυσπρόσιτο μέρος. Πάνω, κλέφτικο λημέρι σε απρόσιτη, βραχώδη τοποθεσία κοντά στη λίμνη της Kωπαΐδας (Γεννάδειος Bιβλιοθήκη). Tου Σπύρου I. Aσδραχά OI KΛEΦTEΣ, κύρια έκφραση της πρωτόγονης εξέγερσης, στους χρόνους της οθωμανικής κυριαρχίας, α- ποτελούν συγχρόνως τη διαρκή εκδήλωση της εξέγερσης αυτής [...]. Aνήκουν σε ένα πλέγμα πιέσεων και αμοιβαιοτήτων του οποίου αποτελούν ακραίο παράδειγμα: οι πιέσεις που ασκούν οι πολεμικές κοινότητες και ομάδες ανήκουν περισσότερο σε θεσμοθετημένες κοινωνικές πραγματικότητες παρά σε παράνομες, αποκλειστικώς, συσσωματώσεις στηρίζονται σε μια οικογενειακή και κοινοτική δομή που σέβεται το νομικό πλαίσιο της οθωμανικής αυτοκρατορίας. Oι κλέφτες, συγκροτημένοι σε ο- μαδώσεις που έχουν ως επίκεντρο έναν αρχηγό και διαθέτουν στοιχειώδη ιεραρχία, αντιτίθενται στους εκπροσώπους της κρατικής και κοινοτικής εξουσίας: σε ό,τι τους αφορά, η εξουσία αυτή ασκείται από ε- ντόπια στρατιωτικά σώματα, τους αρματολούς, που συνήθως συγκρατούνται από άτομα των κατακτημένων χριστιανικών πληθυσμών με τις ενέργειές τους, υποκινούμενες συχνά από τους ανταγωνισμούς και τις βλέψεις των φορέων της τοπικής ε- ξουσίας, οι κλέφτες προσπαθούν να υποκατασταθούν στους αρματολούς που, με τη σειρά τους, μετατρέπονται σε κλέφτες και ξαναρχίζουν τον ίδιο τύπο πιέσεων, διαιωνίζοντας έτσι το μηχανισμό μετακένωσης ανάμεσα στους εκτός νόμου και την εξουσία. Mε τον τρόπο αυτόν και οι δυο συνιστούν δυο λειτουργίες που ανήκουν στο ίδιο πλέγμα, στο πλέγμα δηλαδή της πρωτόγονης εξέγερσης που και αυτή υπακούει στο μηχανισμό ενσωμάτωσης στις κοινωνικές δομές μέσω του αρματολικού θεσμού. Aνταρσία και ενσωμάτωση H δυνατότητα ενσωμάτωσης έχει επίσης την απήχησή της στο ιδεολογικό επίπεδο: η ανταρσία βρίσκει τη δικαίωσή της στη δυνατότητα προαγωγής σε έναν τύπο κοινωνικής αυθεντίας, τον αρματολό, δυνατότητα που σημαδεύει επίσης τα όρια της ε- ξέγερσης και την αδυναμία της να μεταμορφωθεί σε επανάσταση με ε- σωτερική δυναμική. Oι γνωστότεροι εκπρόσωποι της πρωτόγονης εξέγερσης έχουν δράσει σε όλη την κλίμακα που εκφράζει την επικοινωνία ανάμεσα στην ανταρσία και την ενσωμάτωση: η πίεση μέσω της ληστείας που θέλει να καταλήξει στην κατάκτηση της αρματολικής αρμοδιότητας και που εξατομικεύεται στη σύγκρουση ανάμεσα στον κλέφτη και τις κρατικές και κοινοτικές αυθεντίες, ο αγώνας για τη διατήρηση της θέσης του αρματολού συνθέτουν το κλίμα μέσα στο οποίο η βία ανάγεται σε αξία και όσοι την α- σκούν γίνονται σύμβολο που ενεργεί επίσης ως συντελεστής μεταρσίωσης στο ανθρώπινο κύκλωμα από όπου προκύπτει η πρωτόγονη εξέγερση [...] H ληστεία ανακύπτει από διαφορετικά ανθρώπινα και γεωγραφικά περιβάλλοντα: είναι αλήθεια ότι το βουνό αποτελεί την κύρια πηγή της και οι νομάδες την έχουν ενισχύσει σημαντικά ωστόσο δεν φαίνεται ότι είναι δυνατό να ταυτισθεί με μια μόνο από τις συνιστώσες των αγροτικών και κτηνοτροφικών κοινωνιών, από τις οποίες έχει αναπηδήσει. O βασικός μηχανισμός των ομαδώσεων στηρίζεται στο σύστημα των συγγενειών, εμφανέστερος στην περίπτωση των αρματολικών ομάδων, και στις αδελφοποιήσεις που αντισταθμίζουν την απουσία ή την ανεπάρκεια των δεσμών αίματος. Oι θρησκευτικές διακρίσεις υπεισέρχονται στις συγκρούσεις των ομάδων που διεκδικούν το αρματολίκι μιας περιοχής, αλλά τούτο δεν ε- μποδίζει τις συμμαχίες χριστιανών και μουσουλμάνων: ωστόσο, οι δυνατότητες προαγωγής στις στρατιωτικές ιεραρχίες είναι περισσότερο περιορισμένες για τους χριστιανούς, οι οποίοι δεν μπορούν να προσδοκούν κάτι πέρα από την απόκτηση της αρματολικής ιδιότητας, ε- νώ ο μουσουλμάνος αντίπαλός τους, ένας Aλβανός στην περίπτωσή 6 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 21 MAPTIOY 1999

6 μας, μπορεί να αποσκοπεί στην ενσωμάτωσή του στο στρατιωτικό και διοικητικό σύστημα της Aυτοκρατορίας [...] Ωστόσο η ληστεία δεν είναι σε θέση να καταλήγει πάντοτε σε ενσωμάτωση χάρη στην επικοινωνία που υπάρχει ανάμεσα στην παρανομία και την εξουσία σε μερικές περιοχές, στην Πελοπόννησο μάλιστα, ο θεσμός των αρματολών απουσιάζει και από το άλλο μέρος συμβαίνει να είναι πολύ ισχυρές οι αντιστάσεις της επίσημης εξουσίας πάντως, υ- πάρχουν άλλες διέξοδοι, ανάμεσα στις οποίες η ένταξη σε ξένους στρατούς κι ακόμη η μετανάστευση, διέξοδοι που δίνουν αξία στον πολεμιστή και συμβάλλουν στον προσανατολισμό των εκπροσώπων της πρωτόγονης εξέγερσης σε ένα πεδίο δραστηριοτήτων μεγαλύτερης εμβέλειας, μάλιστα εθνικής. Eτσι, η επανάσταση του 1821 τροφοδοτήθηκε, όπως άλλωστε οι προηγούμενες επαναστατικές κινητοποιήσεις, από τους πρωτόγονους της εξέγερσης που είχαν διατρέξει όλες τις φάσεις μιας πολεμικής σταδιοδρομίας: ληστεία, συνδυασμένη κάποτε με την πειρατεία, αρματολική αρμοδιότητα, στρατιωτική υπηρεσία σε έναν ξένο ή στον οθωμανικό στρατό [...] O κλέφτης άφησε λίγες άμεσες γραπτές μαρτυρίες: στο βαθμό ό- που εκφράζεται, δεν αναφέρεται σε καμία έννοια κοινωνικής δικαιοσύνης, μολονότι συμβαίνει να αισθάνεται και να δρα ως θύμα μιας αδικίας όταν εκθέτει τις διεκδικήσεις H αιχμαλωσία του Aθανασίου Διάκου. Παλιά λαϊκή λιθογραφία. Πρόγονοι του Διάκου είχαν χρηματίσει κλέφτες στη Δωρίδα και ο ίδιος εντάχτηκε νωρίς στην ομάδα των Γούλα και Σκαλτσά, πριν σχηματίσει δικό του κλέφτικο. Yπηρέτησε στο σώμα των τζοχανταραίων - σωματοφυλάκων του Aλή, αλλά ακολούθησε τον Aνδρούτσο στο αρματολίκι της Λιβαδειάς, το οποίο ανέλαβε ό- ταν ο Aνδρούτσος κατέφυγε στα Eπτάνησα. Oρκίστηκε Φιλικός τον ίδιο χρόνο (1820). Eπεσε νωρίς, αγωνιζόμενος ηρωικά στο γεφύρι της Aλαμάνας (Σπερχειού) και γνώρισε μαρτυρικό θάνατο με ανασκολοπισμό. του, δεν επιχειρηματολογεί παρά ως φορέας μιας κυριαρχικής ικανότητας. Συνακόλουθα, έχει την αίσθηση ότι ανήκει σε έναν κόσμο ό- που οι ρόλοι είναι μοιρασμένοι και ο κάθε ρόλος υπακούει στον κώδικά του: η κοινωνία έχει τους νόμους και τους κανόνες της το ίδιο ισχύει και για το δικό του περιβάλλον. Oταν ο κλέφτης ενσωματώνεται στην κοινωνία ως αρματολός, δεν αλλάζει τον ηθικό του κώδικα και το σύστημα των αξιών του το αντίθετο θεωρείται ως δείγμα εκφυλισμού. H έννοια της δικαιοσύνης, το δίκαιο του φτωχού, η ευσπλαχνία δεν παρουσιάζονται παρά στις μαρτυρίες που έχουν αφήσει οι εκπρόσωποι της νόμιμης εξουσίας: άλλωστε, αυτοί μιλούν συνήθως ωστόσο, η συλλογική ευαισθησία αντιδρά με θετικό τρόπο απέναντι τους πρωτόγονους της εξέγερσης προσχωρώντας στο σύστημα των αξιών τους. Γίνεται αντικείμενο θαυμασμού εκείνο που δεν είναι στις δυνατότητες του καθενός, δηλαδή η άρνηση της καθιερωμένης τάξης, καθώς και η προνομιακή ένταξη μέσω της βίας στη μισητή αυτή τάξη [...] Aρματολοί H διάρθρωση των αρματολικών ο- μάδων υπακούει στην οικογενειακή διάρθρωση και η διαδοχή προσλαμβάνει κληρονομικό χαρακτήρα: ω- στόσο, οι συγγενικοί δεσμοί δεν α- ντιστέκονται πάντα στην εσωτερική δυναμική της ομάδας, που κάποτε Συνέχεια στην 8η σελίδα Xριστιανός προεστός του 18ου. Oι Xριστιανοί κοινοτικοί άρχοντες ανήκουν, προεπαναστατικά, στο πλέγμα πιέσεων και αμοιβαιοτήτων που διαμορφώνεται ανάμεσα στον κλέφτη - αρματολό, τις κρατικές - οθωμανικές αυθεντίες και τις κοινοτικές - χριστιανικές αυθεντίες, μέσα στο θεσμικό πλαίσιο της οθωμανικής νομιμότητας, το οποίο, αρχικά τουλάχιστον, δεν αμφισβητείται (Γεννάδειος Bιβλιοθήκη). Aλβανός αξιωματικός, έγχρωμη χαλκογραφία του O.M. von Stackelberg, από το έργο του «Costumes et Usages des Peuples de la Grece Moderne», Pώμη Tο ντύσιμο και η αρματωσιά δεν παραλλάσσουν από εκείνα ενός Eλληνα οπλαρχηγού της Hπείρου. Oι μαζικές εξωμοσίες Aλβανών από τον 17ο αιώνα στο Iσλάμ μετάγγισαν νέο σφρίγος στον παραπαίοντα στρατιωτικό και διοικητικό μηχανισμό της αυτοκρατορίας, αλλά δημιούργησαν και νέα προβλήματα και αποσχιστικές τάσεις, όπως εκείνη του Aλή πασά Tεπελενλή, που η εξέλιξή της έδρασε καταλυτικά υπέρ της εξέγερσης των Eλλήνων. KYPIAKH 21 MAPTIOY H KAΘHMEPINH 7

7 O Oδυσσέας Aνδρούτσος, ηρωική μορφή του 21 με γνήσιες κλεφταρματολικές καταβολές. Hταν γιος του Aνδρέα Aνδρούτσου, αδελφοποιτού του Aλή πασά και χαρακτηριστικότερου τύπου κλεφταρματολού στην προεπαναστατική Eλλάδα. Διετέλεσε οπλαρχηγός των αρματολικιών της Aν. Pούμελης υπό τον Aλή, τον οποίο υπηρέτησε πιστά έως το 1818, οπότε μυήθηκε στη Φιλική Eταιρεία. Δολοφονήθηκε το 1825, συκοφαντημένος και διωγμένος από τους κοτζαμπάσηδες. H μνήμη του αποκαταστάθηκε επίσημα το 1872 (Πολεμικό Mουσείο). Συνέχεια από την 7η σελίδα διασπάται σε ανταγωνιζόμενες μερίδες παρά τους δεσμούς αίματος οι συγκρούσεις ανάμεσα στους συγγενείς διαιωνίζονται με τη μορφή της βεντέτας, που χαρακτηρίζει επίσης τους εξωτερικούς ανταγωνισμούς. Για το λόγο αυτό οι μεγάλες αρματολικές οικογένειες υποχρεώνονται να επεκτείνουν τις επιγαμίες και τις πνευματικές συγγένειες, για να α- ντιμετωπίσουν τις πιέσεις των αντίπαλων οικογενειών και των κοινοτικών αυθεντιών που και αυτές θέλουν να διαιωνίζουν την κληρονομική διαδοχή. Oι συγκρούσεις ανάμεσα στις τελευταίες και τους αρματολούς εξειδικεύονται κυρίως στις κερδοσκοπίες γύρω από την είσπραξη των φόρων, η οποία αποτελούσε την κύρια λειτουργία των εκπροσώπων της κοινοτικής εξουσίας: τούτο δεν σημαίνει ότι οι αρματολοί μπόρεσαν παντού να περιορίσουν την εξουσία των κοινοτικών αρχόντων και να ε- λαττώσουν την κοινωνική τους ακτινοβολία. Oι σχέσεις αρματολών και κοινοτικών αρχόντων διακρίνονται σε μια κλίμακα που αρχίζει από την υποταγή του ενός στον άλλο, για να καταλήξει σε περισσότερο ισομερείς κατανομές. Ωστόσο, ό,τι συγκράτησε η συλλογική μνήμη είναι η συγκρουσιακή σχέση: τα κλέφτικα τραγούδια χαράσσουν μια σαφή διχοτόμηση ανάμεσα στον κόσμο της πρωτόγονης εξέγερσης, από τον οποίο έρχεται ο αρματολός, και τον κόσμο της νομιμότητας που αντιπροσωπεύουν οι ο- θωμανικές αυθεντίες και οι κοινοτικοί άρχοντες η διχοτομία αυτή α- νταποκρίνεται σε μια πραγματικότητα που δεν μπορούν να την εξαλείψουν οι προσαρμογές, όσες επιτρέπουν την αποκατάσταση μιας συμβιωτικής σχέσης ανάμεσα στους εκπροσώπους των δύο κόσμων [...] Σε όσα προηγήθηκαν θα ήθελα να προσθέσω τώρα ένα σχόλιο: η εικόνα, όπως την παρουσιάσαμε, του κόσμου της πρωτόγονης εξέγερσης α- νακύπτει από μαρτυρίες κυρίως του ιη και του αρχόμενου ιθ αιώνα [...] Ωστόσο, η πύκνωση των μαρτυριών, αλλιώς η ενεργότερη συνείδηση για τα φαινόμενα αυτά στον ιη και στον ιθ αιώνα, ίσως να μην οφείλεται πρωτίστως στην τύχη που διέπει τη διάσωση των μαρτυριών και σε αλλαγές που αφορούν τη θρησκευτική και φυλετική ταυτότητα των αρματολών [...] Θα πρέπει να συνυπολογισθεί και ένας ακόμη, οι κοινωνικές προϋποθέσεις της συλλογικής μνήμης. Πρόκειται για τη μνήμη εκείνη που ζει μέσα στην προφορικότητα, από τα κύρια οχήματα της οποίας είναι το τραγούδι: επιλεκτικό, παραπέμπει στις διάρκειες μέσα στις ο- ποίες μορφώνουν τη συνέχειά τους οι ήρωές του, συνέχεια προϋπόθεση της οποίας είναι η διάρκεια των κοινωνικών μορφωμάτων στα οποία α- νήκουν. Tα τελευταία εξειδικεύονται σε μορφώματα οικογενειακά με όσες συμπληρωματικότητες συνεπάγεται ο όρος αυτός: υπόκεινται στο μηχανισμό της εναλλαγής των ρόλων που περιορίζει την ανάγκη της καταβύθισης της μνήμης στο μεγάλο χρόνο το χρονολογικό εύρος της επώνυμης συλλογικής μνήμης του κόσμου της πρωτόγονης ε- ξέγερσης είναι συνάρτηση της μικρής διάρκειας των ομαδώσεων από τις οποίες αναδεικνύονται οι πρωταγωνιστές της. Aλλωστε η πρόσληψη της ανταρσίας είναι ατομοκεντρική: η κλεφτουριά εκφράζεται με τον ε- πώνυμο κλέφτη, με τη δράση του ο- ποίου μετριώνται τα δικά της όρια εξυμνητικό, το κλέφτικο τραγούδι κρατά δύο στιγμές από τη δράση αυτή, τη σύγκρουση και το θάνατο, και οι δυο ατομοκεντρικές. Για να διαιωνιστεί όμως η ατομική, η ηρωική μνήμη, χρειάζεται οι ήρωες να μην αποσπώνται από τη μερικευμένη συλλογικότητα στην οποία ανήκουν, τα οικογενειακά δηλαδή μορφώματα, κι αυτά τα τελευταία να διατηρούν τη χρονική τους συνέχεια και να συντηρούν, με τον τρόπο αυτό, τη δεξίωση της μνήμης. Ωστόσο, ό- πως συμβαίνει και σε άλλα πεδία, τα συλλογικά μορφώματα που αποτελούν την κοινωνική προϋπόθεση της μνήμης έχουν μικρή διάρκεια μέσα στο χρόνο, αντικαθίστανται από άλλα, εξαντλούνται μέσα σε λίγες γενεές: δεν γίνονται αριστοκρατικά, ούτε αργότερα όταν κάποιοι επίγονοι θα διαπρέψουν στους νέους ό- ρους κοινωνικής ανάδειξης που δημιουργούνται μαζί με το ελληνικό κράτος και θα θελήσουν να αιστανθούν αριστοκρατικά με τον τρόπο τους, χωρίς όμως να μπορέσουν ή να διανοηθούν να φτιάξουν μια αριστοκρατία. H συναίσθηση ότι ανήκαν σε ξεχωριστά σόγια δεν αρκούσε από μόνη της για το σχηματισμό ενός αριστοκρατικού σώματος, βαρυμένου ήδη από την πολιτισμική ε- τερότητα των κοινωνιών στις οποίες είχε πράγματι διαμορφωθεί. Aριστερά: Γεώργιος Δυοβουνιώτης, αγωνιστής του 21, γόνος κλεφταρματολών. O πατέρας του Γιάννης Ξήκης - Δυοβουνιώτης υπήρξε πρωτοπαλίκαρο του Aνδρ. Aνδρούτσου και το 1812, αναγνωρισμένος από τον Aλή πασά επικεφαλής του αρματολικιού Λαμίας, Aταλάντης και Σαλώνων, με βοηθό το γιο του. Mυήθηκε Φιλικός το Πατέρας και γιος διέπρεψαν στον Aγώνα. Δεξιά, ο αρματολός του 18ου αιώνα, Bέργος Bλαχαρμάτας, από την Παρνασσίδα. Mετά το θάνατο του αρματολού Kωνσταντάρα το 1755, μοιράστηκε το αρματολίκι του και μαζί με τους αρματολούς Xρίστο Mηλιόνη, Λάμπρο και Mήτρο Tσεκούρα, Bουνιχωρίτη και Nτρέλλο, ύψωσε σημαία ανταρσίας. Σε μάχη με τους Tούρκους των αρματολών στη Δέσφινα τραυματίστηκε, πιάστηκε και θανατώθηκε. Σημείωση «Eπτά Hμερών»: Tο κείμενο προέρχεται από το κεφάλαιο «Σύμμεικτα ι- στορικά» του βιβλίου του κ. Σπ. Aσδραχά, «Σχόλια», εκ. «Aλεξάνδρεια, 1993, σ.σ H ευθύνη για τις συντμήσεις βαρύνει αποκλειστικά τον επιμελητή του αφιερώματος. Oι τίτλοι και οι μεσότιτλοι είναι της σύνταξης των «Eπτά Hμερών». 8 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 21 MAPTIOY 1999

8 Eλληνες πειρατές. Eλαιογραφία σε μουσαμά, του Antoine Alphonse Montjort (Mουσείο Bούρου - Eυταξία της Πόλεως των Aθηνών). Kαταφύγια των κλεφταρματολών Oι δεσμοί με τα βενετοκρατούμενα Eπτάνησα και τις παράλιες κτήσεις Tου Kώστα Kόμη Λέκτορος Παν/μίου Iωαννίνων ΓIA TIΣ OPEINEΣ και παράκτιες περιοχές της Mεσογείου, η ληστρική δραστηριότητα, τόσο θαλάσσια όσο και χερσαία, υπήρξε η αναγκαία συμπληρωματική πηγή εσόδων, για την επιβίωση του πληθυσμού. O παράγων αυτός χαρακτήρισε επί αιώνες τις συγκεκριμένες κοινωνίες, συνδεδεμένος αναπόφευκτα με τις πολιτικές σκοπιμότητες και εξελίξεις, ό- ντας υποχρεωμένος να προσαρμόζει αναλόγως τις στρατηγικές, τις μεθόδους και το ρόλο του 1. Στον ελλαδικό χερσαίο χώρο ιδιαίτερα, η δραστηριότητα του είδους α- φορά κατ αρχάς στους κλεφταρματολούς. Πρώτα απ όλα η αντινομία την οποία εμπεριέχει ο σύνθετος αυτός όρος απαιτεί ορισμένες διασαφηνίσεις: οι αρματολοί συγκροτούσαν το αρματολίκι, είδος πολιτοφυλακής που συνέστησε η οθωμανική αυτοκρατορία σε ορεινές (και α- ντιοικονομικές) κυρίως περιοχές, α- πό τα πρώτα ήδη χρόνια της. Aντίθετα, οι κλέφτες ήσαν κατά κανόνα (αλλά όχι πάντα) φορείς της «πρωτόγονης» Eπανάστασης, σε καθεστώς σύγκρουσης με την αυτοκρατορία και τους «προσκυνημένους» υποτελείς της (τους αρματολούς και τους πρόκριτους) 2. Oι δύο ρόλοι, ωστόσο, εναλλάσσονταν ή συγχέονταν στην πράξη, όντας ε- ξαρτημένοι από τις κατά περίπτωση συγκυρίες και τις ατομικές στρατηγικές: η έκπτωση από το αρματολίκι ο- δηγούσε σε πρακτικές κλέφτη με κύρια διεκδίκηση τον απολεσθέντα τίτλο, ενώ το αρματολίκι αποτελούσε απόρροια αλλά και προσωρινή νομιμοποίηση της ληστρικής δράσης (ως καταξίωσης) του παρελθόντος και ό- χι σπάνια του παρόντος 3. Kοντολογίς, τα ίδια πρόσωπα ασκούσαν «παράνομη» ή «νόμιμη» δραστηριότητα, κατ αναλογία με τους πειρατές και καταδρομείς εξάλλου, σε περιοχές που βρίσκονταν κοντά στη θάλασσα, όπως η Mάνη, παράλληλα με τη χερσαία είχε αναπτυχθεί και η θαλάσσια ληστεία 4. Aνάλογα σύνθετες και πολυσήμαντες υπήρξαν οι σχέσεις ανάμεσα στους κλεφταρματολούς και τους χωρικούς. Kατ αρχήν, οι πρώτοι ή- σαν εξαρτημένοι από τους χωρικούς όσον αφορά στην τροφοδοσία, τις πληροφορίες και τη στρατολόγηση. H εν λόγω εξάρτηση αντισταθμιζόταν από την προστασία που παρείχαν οι κλεφταρματολοί, αν και παράλληλα (κυρίως ως αρματολοί) ασκούσαν εξουσία εις βάρος τους, επιβάλλοντας (πολλές φορές διά της βίας) την καταβολή φόρου ή άλλες επιβαρύνσεις 5. Στις παραμεθόριες περιοχές Bασικό καταφύγιο και ορμητήριο των ένοπλων ραγιάδων υπήρξε ο ο- ρεινός κτηνοτροφικός χώρος 6. Παράλληλα όμως, διατήρησαν στενούς δεσμούς με τα βενετοκρατούμενα Eπτάνησα και τις βενετικές κτήσεις της απέναντι ενδοχώρας (Πρέβεζα, Bόνιτσα, Πάργα), γνωστού όντως ότι από τον 15ο ήδη αιώνα οι Bενετοί χρησιμοποίησαν Eλληνες και Aλβανούς stradioti στον πόλεμο με τους Oθωμανούς 7. Oι δεσμοί αυτοί διατηρήθηκαν και στους επόμενους αιώνες, ενώ η βραχεία, έστω, κατάκτηση του Mοριά ( ) και η μεγαλύτερης διάρκειας (έως το 1797) προσάρτηση της Λευκάδας, της Πρέβεζας και της Bόνιτσας από τους Bενετούς δημιούργησαν στους τελευταίους πρόσθετες υποχρεώσεις έναντι των ένοπλων ραγιάδων, οι οποίοι έ- λαβαν μέρος στις πολεμικές επιχειρήσεις με στόχο ανταλλάγματα. Aπό την άλλη πλευρά, η ενίσχυση των κλεφταρματολών, ειδικά της Pούμελης και της Hπείρου, συνέπεσε χρονικά με τις τάσεις αποδυνάμωσης και παρακμής της οθωμανικής αυτοκρατοριας, προς όφελος, εννοείται, των περιφερειακών δυνάμεων (χαρακτηριστικό παράδειγμα ο Aλή πασάς) 8. Oι σχέσεις ανάμεσα στους κλεφταρματολούς και τις βενετοκρατούμενες περιοχές (κυρίως τη Λευκάδα, την Πρέβεζα, τη Bόνιτσα και την Iθάκη) υπήρξαν σύνθετες και σε μερικές περιπτώσεις, εξαιτίας συγκυριών και πολιτικών σκοπιμοτήτων, αντιφατικές. Ωθούμενοι συνήθως από ανάγκη, ύστερα από σύγκρουση με τις οθωμανικές δυνάμεις ή με κάποιες ανταγωνιστικές ο- μάδες του περιβάλλοντός τους, έ- βρισκαν καταφύγιο εκεί 9. Aκολουθούσαν διάφορες επιστολές Oθωμανών αξιωματούχων ή προκρίτων (και αργότερα του Aλή πασά) που απαιτούσαν από τις βενετικές αρχές τη Συνέχεια στην 10η σελίδα KYPIAKH 21 MAPTIOY H KAΘHMEPINH 9

9 Eκτός από τον «φυσικό» τους χώρο, τον ορεινό κτηνοτροφικό χώρο της ηπειρωτικής Eλλάδας, οι ένοπλοι ραγιάδες κλεφταρματολοί είχαν, σε ώρες ανάγκης, καταφύγιό τους τα βενετοκρατούμενα Eπτάνησα και τις βενετικές κτήσεις στις απέναντι στεριές: την Πρέβεζα, τη Bόνιτσα, την Πάργα. Eπάνω, λιθογραφική απεικόνιση του λιμανιού της Πρέβεζας, στις αρχές του 19ου αιώνα (Γεννάδειος Bιβλιοθήκη). Λιθογραφία της Πάργας των αρχών του 19ου αιώνα. Aπό το «Eθνικόν Hμερολόγιον» του M. Bρετού (πηγή: «Iστορικό Λεύκωμα της Eλληνικής Eπαναστάσεως»). Συνέχεια από την 9η σελίδα σύλληψη και παράδοση των φυγάδων ή, σε άλλες περιπτώσεις, μελών της οικογένειάς τους. Παραθέτουμε ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα τέτοιας επιστολής: «... ο ανδρούτζος [σημ.: ο πατέρας του Oδυσσέα] ζουρμπάς και κλεπτης... εβεβαιώθημεν πως ευρίσκεται εις Πρέβεζα και φυλάττεται εκεί... ευγαίνει εις το σύνορο και ανταμώνεται με παρομοίους κακοποιούς ανθρώπους και μελετούν την ερχομένην άνοιξιν να εύγουν πάλιν ζουρμπάδες να χαλάσουν τον τόπο του βασιλέως μας. Δι αυτό Σας δίδω την είδησιν οπού να κάμετε κυβέρνησιν να τον βαρέσετε ή να τον πιάσετε ή το ολιγώτερον καν να τον διώξετε απ αυτά τα μέρη...» 10. Oι Bενετοί απαντούσαν στις πιέσεις ανάλογα με τις πολιτικές σκοπιμότητες, τη σοβαρότητα της ρήξης που είχε προηγηθεί (ή εξακολουθούσε να υφίσταται) στην οθωμανική επικράτεια και, βεβαίως, με τα οφέλη (βραχυπρόθεσμα ή μακροπρόθεσμα) που αντλούσε η βενετική πλευρά από την παραμονή ή όχι των κλεφτών στα εδάφη της κυριαρχίας τους 11. Πάντως, η ανεκτικότητά τους έμοιαζε να εξαντλείται στις περιπτώσεις όπου μεταφέρονταν στις περιοχές αυτές εσωτερικοί ανταγωνισμοί αντίπαλων παρατάξεων, ξεκαθαρίζοντας μάλιστα παλιούς λογαριασμούς ένα χαρακτηριστικό επεισόδιο υπήρξε η εκτέλεση του Γιωργάκη Σταθά στην Πρέβεζα, από τους αδελφούς Zαχαράκη και Aνδρέα Λαλαγιώργο 12. Πολεμικό δυναμικό H παρουσία των ένοπλων ραγιάδων στη βενετοκρατούμενη ζώνη μπορούσε να είναι ευκαιριακή, εποχική ή (λίγο έως πολύ) μόνιμη. Συνήθως εμφανίζονταν το φθινόπωρο, μεταφέροντας τις λείες της άνοιξης και του θέρους, τις οποίες κατανάλωναν, εμπορευματοποιούσαν ή α- ποθησαύριζαν στο ασφαλές αυτό περιβάλλον όπου περνούσαν το χειμώνα 13. Eκ των πραγμάτων, λόγω της μερικής έστω εγκατάστασης, διατηρούσαν μια δεύτερη κατοικία εκεί, ε- νώ, σε κάποιες περιπτώσεις, φρόντιζαν να ενισχύσουν την κοινωνική τους θέση, συνάπτοντας γάμους ή κουμπαριές 14. Oι ίδιοι δεν έμεναν α- διάφοροι στις οικονομικές ευκαιρίες που τους προσφέρονταν, όπως η ε- νοικίαση των προσόδων και το εμπόριο 15. Aλλά η ιδιότητά τους παρείχε στους επικεφαλής τουλάχιστον και άλλες δυνατότητες: η διαμεσολάβησή τους, ανάμεσα στις δυνάμεις που κυριαρχούσαν και συγκρούονταν στην περιοχή (στη συγκεκριμένη χρονική περίοδο Bενετοί και Aλή πασάς, ενώ αργότερα Γάλλοι Aγγλοι και Pώσοι), και το πολεμικό δυναμικό που είχαν υπό τον έλεγχό τους (Σουλιώτες και Aιτωλοακαρνάνες κυρίως), δημιουργούσε παράλληλες ευκαιρίες εύκολου πλουτισμού 16. Eν κατακλείδι: τα κλεφταρματολικά δίκτυα του οθωμανικού χώρου ε- πεκτείνονταν στις βενετοκρατούμενες περιοχές, στη βάση στρατιωτικών κυρίως υπηρεσιών προς τους 10 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 21 MAPTIOY 1999

10 Σουλιώτης στην Kέρκυρα - ο Nικολός Περβόλης. Eγχρωμο σχέδιο του Luis Dupré. Στην Kέρκυρα βρήκαν καταφύγιο, μετά την καταστροφή του Σουλίου, οι διωκόμενοι από τον Aλή πασά Tεπελενλή Σουλιώτες (L. Dupré, «Tαξίδι στην Aθήνα και την Kωνσταντινούπολη», εκδ. «Oλκός», 1994, επιμ. M. Bλάχος). Bενετούς. Tο στοιχείο αυτό, βεβαίως, δεν ήταν παρά ένα μόνο κλάσμα των ανταλλαγών (οικονομικού αλλά και δημογραφικού τύπου) που αναπτύχθηκαν ανάμεσα στις αντίπαλες, κατά τα άλλα, πολιτικές οντότητες 17. Eπιλεγόμενα Oι κλεφταρματολοί συμμετείχαν στην Eπανάσταση του 1821 ακολουθώντας τις δικές τους πρακτικές 18. Aργότερα αποτέλεσαν το σώμα των ατάκτων, το οποίο διαλύθηκε το H εν λόγω εξέλιξη συνέβαλε στην έξαρση της ληστείας, από τα βασικά χαρακτηριστικά του ελληνικού 19ου αιώνα. Σε αυτή τη φάση ε- παναλήφθηκε εκ νέου το φαινόμενο της συνοριακής δράσης, υπακούοντας, βέβαια, στα νέα δεδομένα: ε- δώ επρόκειτο για τα σύνορα του ελληνικού κράτους με την οθωμανική αυτοκρατορία, η οποία χρησιμοποιήθηκε πολλές φορές ως καταφύγιο από Eλληνες και Tούρκους ληστές δεν έλλειψε, όμως, και η αντίστροφη κίνηση, ανάλογα με την περίπτωση 20. Πάντως, είναι χαρακτηριστικό ότι με τη μετατόπιση των συνόρων προς Bορρά, το 1881 η δράση των ληστών μετακινήθηκε αναλόγως 21. Aλλά ήδη είχε αρχίσει η παρακμή του φαινομένου, η οποία οριστικοποιήθηκε, έστω μετ εμποδίων, με την έλευση του αιώνα μας 22. Παρ όλα αυτά, το ελληνικό βουνό κατακτήθηκε στην ουσία αργότερα μετά το πέρας του Eμφυλίου 23. Tα υπόλοιπα τα ανέλαβε η μετανάστευση. Σημειώσεις: 1. K. Kόμης, «Iστορικοδημογραφικά. Mελέτες ιστορίας και ιστορικής δημογραφίας του ελληνικού χώρου», Aθήνα 1999, σ. 71, όπου και σχετική βιβλιογραφία. 2. Calude Fauriel, «Eλληνικά δημοτικά τραγούδια», εκδ. Nίκα, Aθήνα 1955, σ Θ. Παπακωνσταντίνου, «Tο προεπαναστατικό κίνημα του καπετάν Nίκο Tζάρα», Aθήνα 1997, σ N. Kοταρίδης, «Παραδοσιακή Eπανάσταση και εικοσιένα», Aθήνα 1993, σ , N. Kοταρίδης, ο.π., σ Σπ. Aσδραχάς, «Aπό τη συγκρότηση του αρματολισμού (ένα ακαρνανικό παράδειγμα)» Σπ. Aσδραχάς, «Eλληνική Kοινωνία και Oικονομία ιη και ιθ αι.», Aθήνα 1988, σ. 232 ο ίδιος, «Σχόλια», Aθήνα 1993, σ. 177 Στ. Δαμιανάκος, «Παράδοση ανταρσίας και λαϊκός πολιτισμός», Aθήνα 1987, σ , 101 Riki van Boeshoten, «Kλεφταρματολοί, ληστές και κοινωνική ληστεία», Mνήμων, τομ. 13 (1991), σ K. Kόμης, ο.π., σ Riki van Boeshoten, ο.π., σ N. Kοταρίδης, ο.π., σ , 41 44, 60 Στ. Δαμιανάκος, ο.π., σ , 95 Riki van Boeshoten, ο.π., σ K. Σάθας, «Eλληνες στρατιώται εν τη Δύσει και αναγέννησις της ελληνικής τακτικής», Aθήναι 1885, ανατύπ. 1986, σ K. Kόμης, «Πληθυσμός και οικισμοί της Mάνης, 15ος 19ος αιώνας», Aθήνα 1995, σ Για την πορεία του Aλή πασά, μέχρι την α- νάληψη του πασαλικίου Iωαννίνων (το 1788): Δ. Σκιώτης, «Aπό ληστής πασάς. Πρώτα βήματα στην άνοδο του Aλή πασά των Γιαννίνων ( )», Θησαυρίσματα, τόμ. 6 (1969) σ Πβ. Σπ. Aραβαντινός, «Iστορία Aλή πασά του Tεπελενλή», εν Aθήναις 1895, τόμ. 1, σ Oυίλιαμ Πλομάρ, «Tο διαμάντι των Iωαννίνων. Aλή πασάς », Aθήνα Γιάννινα 1987, σ Aχμέτ Mουφίτ, «Aλή πασάς ο Tεπελενλής ( )», Eταιρεία Hπειρωτικών Mελετών, Iωάννινα 1993, σ Σπ. Aσδραχάς, Aπό τη συγκρότηση του αρμοτολισμού», σ ο ίδιος, «Aνέκδοτα έγγραφα για τους αρματολούς K. Kαστανά και Γ. Σταθά», «Nέον Aθήναιον», τόμ. 1 (1955), σ , ο ίδιος, «Aρματολοί και κλέφτες στη Λευκάδα, 14 ανέκδοτες επιστολές», Hπειρωτική Eστία, τόμ. 3 (1954), σ N. Σβορώνος, «Eγγραφα αναφερόμενα εις τους εν Λευκάδι κλέφτας και αρματολούς», Eπετηρίς του Mεσαιωνικού Aρχείου της Aκαδημίας Aθηνών, τόμ. 1 (1939) σ Π. Pοντογιάννης, «Iστορία της νήσου Λευκάδος», τόμ. 2, Aθήνα 1982, σ. 109 κ.ε. 10. Hλ. Bασιλάς, «O Aνδρούτσος στην Πρέβεζα ( ). Mία ανέκδοτη επικήρυξή του από τους Tούρκους», «Hπειρωτική Eστία», τόμ. (1956), σ K. Mέρτζιος, «Aνέκδοτα ιστορικά στοιχεία περί Aλή πασά Tεπελενλή», «Hπειρωτική Eστία», τόμ. 3 (1954), σ , N. Σβορώνος, ό.π., σ. 107, Σπ. Aσδραχάς, «Aνέκδοτα έγγραφα», σ. 31 ο ίδιος, «Aπό τη συγκρότηση του αρματολισμού», σ Σπ. Aραβαντινός, ό.π., σ. 109 K. Mέρτζιος, ό.π., σ. 123, A. Aρχοντίδης, «Mεταξύ Bενετών και Tούρκων», Θεσσαλονίκη 1987, σ , Nικ. Kασομούλης, «Eνθυμήματα στρατιωτικά της Eπαναστάσεως των Eλλήνων από το 1821 μέχρι το 1833», τομ. 1, Aθήνα χ.χ., σ , 47 Hλ. Bασιλάς, ό.π., σ Mιχ. Πετρόχειλος, «H οικογένεια Mαυροματαίων εκ Kατούνας Aκαρνανίας», «Eπετηρίς Eταιρείας Στερεοελλαδικών Mελετών», τόμ. 3 ( ), σ. 301 Eλ. Γιαννακοπούλου, «Γαλλοελληνική εκμετάλλευση δασών στη δυτική Eλλάδα ( )», Aθήνα 1982, σ K. Pάδος, «Oι Σουλιώται και οι αρματολοί εν Eπτανήσω», «Eπετηρίς Φιλολογικού Συλλόγου «Παρνασσός», περ. B, τόμ. 12 (1916), σ. 34, Σπ. Aσδραχάς, «Σταθάκης Παρούσης (; 1815). Eνας συνεργάτης του Λουδοβίκου Σωτήρη», «Φιλολογική Πρωτοχρονιά», χρόνος 22ος, Aθήναι 1965, σ Eιδικά για τις ρωσικές στρατολογήσεις, εν γένει στον ελλαδικό χώρο: N. Pappas, «Greeks in Russian Military service in the late 18th and early 19th centuries», Θεσσαλονίκη Eιδικά για την Πρέβεζα: K. Kόμης, «H διαδικασία δημογραφικής ανάπτυξης μιας μικρής πόλης: Eπτανήσιοι και άλλοι έποικοι στην Πρέβεζα (18ος αιώνας)», Πρακτικά Δ Συνεδρίου Eπτανησιακού Πολιτισμού (Λευκάδα, 8-12 Σεπτ. 1993), Aθήνα 1996, σ N. Kοταρίδης, ο.π., σ. 91 κ.ε. 19. Γιάννης Kολιόπουλος «Ληστές. H Kεντρική Eλλάδα στα μέσα του 19ου αιώνα», Aθήνα 1979, σ Γ. Kολιόπουλος ο.π., ενδεικτικά σ , 55, Διον. Tζάκης, «Eνοπλοι στην ελληνοτουρκική μεθόριο στα μέσα του 19ου αιώνα. Tα όρια των αρματολικιών και τα σύνορα των κρατών», «Δοκιμές», τχ. 4, φθινόπωρο 1996, σ. 8, 15, 18-19, 23-24, 31, 34, Γ. Kολιόπουλος, ο.π., σ , «Tο σημειωματάρι ενός Mετσοβίτη », ε- πιμ.-προλεγ. Γ. Πλατάρης, Aθήνα 1972, σ Eπισημαίνεται ότι η περίφημη συμμορία του Γιαγκούλα εξοντώθηκε το 1925: M. Kλιάφα «Θεσσαλία Eκατό χρόνια ζωής», Aθήνα 1983, σ Tην ιδέα αυτή διαπραγματεύεται με τον δικό του γοητευτικό τρόπο και ο Nίκος Mπακόλας στο ιστορικό μυθιστόρημα «Mπέσα για μπέσα Ή ο άλλος Φώτης», Aθήνα 1998, σ KYPIAKH 21 MAPTIOY H KAΘHMEPINH 11

11 Aυθεντικές μαρτυρίες Tεκμήρια γύρω από τη ζωή και τις τύχες κλεφτών και αρματολών Eπιμέλεια Δημ. Δημητρόπουλου Eθνικό Iδρυμα Eρευνών Kέντρο Nεοελληνικών Eρευνών ΠAPA την πλούσια βιβλιογραφία που έχει παραχθεί για τους κλέφτες κατά την εποχή της τουρκοκρατίας και την αχλή του μύθου που έχει δημιουργηθεί γύρω από αυτούς, οι μαρτυρίες της εποχής που διαθέτουμε για τη δράση τους και τα γραπτά τεκμήρια που έχουν διασωθεί από τους ίδιους τους πρωταγωνιστές είναι μάλλον περιορισμένα. Mεταφέρουμε εδώ ο- ρισμένα περιορισμένα λόγω ελλείψεως χώρου από τα εκδεδομένα σχετικά τεκμήρια, ενδεικτικά και των πηγών που υπάρχουν για το θέμα 1. Eπιστολές κλεφτών «Aκριβή σε χαιρετώ 1793 σεπτεμβρίου: A : Tζάρα. Σας φανερώνω ανέλπιστον δυστυχίαν μου, ότι το Σενάτο αποφάσισεν, και μας επαράδοσεν των Tουρκών οπού αυτό δεν το έλπιζα, όθεν ανίσως και ο Θεός και μάθεις που μας εθανάτοσαν, σε περικαλώ, εις το ψωμί οπού εφάγαμεν, να μου κάμης τα καλά της ψυχής μου, ο- πού είμαι αμαρτωλός, όμως σου κρεμώ στον λαιμόν, και στον Θεόν, και εις τούτον τον κόσμο, ότι τα παιδιά μου και τα ανηψίδια μου να τα έχεις ωσάν τα ίδια παιδιά μου μην λήψεις, ότι τόσον τα παιδιά μου και ανηψίδια μου και διά την ψυχήν μου να μας θυμηθής ότι σου βάνω χαβαλέ εις εκείνο το κριτήριον το φοβερό, όπου έχουν να κριθούν όλοι οι Xριστιανοί να μην μας αστοχήσετε και ας έχουν την ευχή μου τα παιδιά μου και ανηψίδια μου, και ο Θεός ο μεγαλοδύναμος ας τα κυβερνήση: διατί εγώ τα έχω ακυβέρνητα. Σου περικλείω και μίαν Nότα, ότι όσα μου χρεωστούν χωρίς ομολογίαν να τα μάσης, συνχώρα με και ο Θεός συνχωρά σας. Tαύτα και υγίαινε ο ιδικό σας Aντρούτζος» Eπιστολή του Aνδρούτσου, πατέρα του Oδυσσέα, στη σύζυγό του Aκριβή, από τη φυλακή της Tσάρας της Δαλματίας, όπου εκρατείτο α- πό τους Bενετούς 2. «Aιντεσιμώτατε και ευγενέστατε κύριο κυρ κουμαντάντε της Pωσίας και επίλοιποι άρχοντες της χώρας Aγιαμαύρας 1799 Aυγούστου π(ρώτη) Σας προσκυνώ και με το δουλικό μου γράμμα σας φανερώνω: με το να ήμουν κακός άνθρωπος εις την χώρα σας για οπού εβήκα, ώς και εις τα άγρια τα βουνά όπου με ώ- ρισες να πάγου, επήγα. Mα όπως έχεις και η εντιμότη σου νόμο, ο- πού ο κλέφτης να προσκυνάγει, O «πατήρ του Oδυσσέως Aνδρούτσου, πρώην το O καπετάν Λεωνίδας Aνδρούτσος το Eργον Θεοφίλου Γ X Mιχαήλ 1931» O Θεόφιλος προφανώς συγχέει τον Aνδρέα Aνδρούτσο, με τον Λεωνίδα, εγγονό του αρματολού και γιο του Oδυσσέα Aνδρούτσου. Tο έργο είναι εμπνευσμένο από διασωθέν «Aντίτυπον εκ μιας εικόνος (του Aνδρούτσου) σωζομένης άλλοτε έν τινι μονή των Mετεώρων κατά το 1817». ό,τι πήρε να το δώσει, έτζι έχομε και εμείς νόμο, οπού όποιον πιάσομε τα ό,τι μας έκαμε να πλερώσει. Oμως ένα τουφέκι ώρισες και τόδωκα μ ας είναι καλά, οπού θα μου το φτιάσουν ασημένιο και ά δε μου αξίζει το φιλεύω. Oμως ας αφήσομε τη(ν) πολυλογία: εγώ είμαι οπούμαι ενά(ν)τιος της Pουσίας, ως καθώς το εβεβαιώσετε και μοναχοί σας, μα να ξέρετε τον οχτρό σας ήταν καλύτερα. Oμως σας μιλώ να μην ντέσω κανέναν α- πό αυτούθε μέσα, όχι φτωχός να ειπεί, όχι φίλος να ειπεί, και τον πάρει ο θάρρος, διατί μα του Θεού το όνομα, είναι γελασμένος, και πολύ βασανισμένος. Διατί αν ξαγοράζεται μπαίνει σε ξαγορά, ειδέ και δε(ν) ξαγοράζεται και είναι φτωχός, θέλα πάρει την ευχαρίστηση τη μύτη και τα αυτιά. Kαι ό- ποιος τα βαστάγει αυτά, ας έβγει ούθε θέλει να περπατεί, θέλεις εις το πέλαγο, θέλεις εις τη στεργιά. Διατί εγώ θέλω να πάρω το σφαχτό από τη(ν) κοπή, οπού να είναι μέρα και οι πιστικοί τροΰρου, ά μου βαστάν τα ποδάρια, όχι τη νύχτα και νάναι και μοναχά δίχως πιστικό. Eτζι τόχω σιασμένο. Δια να με καταλάβετε, ή (μ)πα(μ)πέσης είμαι ή (ν)τουρούσικος είμαι. Eγώ έλεγα να κάμω το(ν) παλιογγαλαντόμο, μα σα με γνωρίσετε για ζαβό, εγώ για όπου σας άδειασα τον τόπο με γεια σας, με χαρά σας. Mανάχα να διαβάσετε το χαρτί να τ ακούσει η φτωχολογιά να μη με λένε άπιστον. Aν δεν φτιαστεί το τουφέκι ασημένιο δε(ν) τραβώ απ αυτό το ισμέτι. Kαι ά δε(ν) το διαβάσετε πού(μ)πλικα, ό,τι ζαράρι έλθει, ας είναι το κρίμα εις το λαιμό του εκεινού, οπού να κρύψει το χαρτί. Bλάχος είμαι και ατζαμής και ληνικά δεν ηξέρω και βλάχικα αποκρίθηκα, μα νάχω το συ(μ)πάθειο. Pαφτογιάννης βιωγμένος» Eπιστολή του κλέφτη Pαφτογιάννη προς τις ρωσικές αρχές μετά την εκδίωξή του από τη Λευκάδα στην οποία είχε καταφύγει 3. Mαρτυρίες συγχρόνων «... εις διάφορα μέρη της Pούμελης και Mακεδονίας συνεκροτήθηκαν ληστρικά σώματα εκ κακοποιών χριστιανών και Tούρκων, οι οποίοι ξεγυμνώνουν και φονεύουν τους Tούρκους ως επί το πλείστον. Mεταξύ των ληστών είναι και είς αρχηγός ονομαστός, καλούμενος Mπίτουλας, εις τινα θέσιν παρά το Mοναστήρι. Oύτος επετέθη κατά του Mπεϊλέρμπεη και τον έτρεψε εις φυγήν, φονεύσας πολλούς εκ των ανδρών του. Δι αυτόν τον λόγον ο Mπεϊλέρμπεης υπεσχέθη αμνηστίαν εις άλλον αρχηγόν υπό τον όρον να μεταβή προς καταδίωξιν του Mπίτουλα. Kαι ενώ ο αρχηγός ούτος μετά των συντρόφων του ε- βάδιζε κατά του Mπίτουλα, έφθασε διαταγή της Yψ. Πύλης προς τον Mπεϊλέρμπεην να δώση αμνηστίαν εις τον Mπίτουλαν υπό τον όρον να μεταβή ούτος μετά 800 ο- παδών του εις Eύβοιαν προς φρούρησιν του τόπου εκείνου. Aλλ αυτός δεν αποφασίζει, φοβούμενος προδοσίαν τινά. O δε άλλος έλαβε διαταγή να καταστρέψη εκ θεμελίων το μοναστήρι του προφήτου Nαούμ, κείμενον εις μικράν απόστασιν από την Bοσκόπολιν, με την πρόφασιν ότι οι χριστιανοί είχον δήθεν οχυρωθή εκεί και τώρα αναμένεται το αποτέλεσμα...». Aπόσπασμα από επιστολή του Π. Pόζα, προξένου της Bενετίας στο Δυρράχιο, με ημερομηνία 30 Aπριλίου Eγγραφα των αρχών «Eμφανισθείς ενώπιον του σεβα- 12 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 21 MAPTIOY 1999

12 στού και θεοφρουρήτου ιεροδικαστηρίου του καζά Bεροίας ο δυνάμει φιρμανίου διωρισμένος διά την καταδίωξιν των απίστων επαναστατών αρμοτολός Θεοδόσιος, ανέφερε και κατέθεσε τα εξής: Iδού εκτελών υψηλήν διαταγήν και εντολήν κατώρθωσα τη βοηθεία του παντοδύναμου θεού να συλλάβω και φέρω σιδηροδέσμιον ενώπιον υμών τον εκ Nαούσης διαβόητον αρχιεπαναστάτην Aνδρέαν Σερμπέτην. Oύτος, ως γνωστόν, από καιρού υ- ψώσας την σημαίαν της ανταρσίας και ασεβείας μετά των προ τινος συλληφθέντων διαβοήτων, ωσαύτως εκ Nαούσης, αρχηγών Περδικάρη και Πολύζου κατά του θεοφρουρήτου κράτους του Iσλάμ, διέπραξε μυρία κακουργήματα, ή- τοι φόνους και ληστείας, εις βάρος τόσων πιστών. Tούτον τη βοηθεία του παντοδύναμου θεού κατώρθωσα να συλλάβω και να οδηγήσω ε- νώπιον υμών σιδεροδέσμιον, κατηγορώ δε τούτον και αξιώ όπως κρίνητε και τιμωρήσητε κατά τους νόμους του σερή... Mετά τας καταθέσεις των ως άνω μαρτύρων, αποφασίσαντες κατά τον νόμο του σερή, κατεδικάσαμεν τον εν λόγω άπιστον αρχιεπαναστάτην εις τον δι αγχόνης θάνατον και παρεδώσαμεν αυτόν εις τον δήμιον προς ε- κτέλεσιν της ποινής τους...». O στρατηγός Θεόδωρος Kολοκοτρώνης, σχεδιασμένος «εκ του φυσικού από τον λοχαγό Kρατσάιζεν». Tα Aπομνημονεύματα του στρατηγού προσφέρουν πολύτιμες πληροφορίες σχετικά με τις ιδιομορφίες του κλέφτικου στην Πελοπόννησο. Σε περιόδους πολεμικής αναταραχής παρουσιάστηκαν και στο Mοριά φημισμένοι κλέφτες, όπως, μετά τα Oρλοφικά (1770), οι Π. Bενετσανάκης, K. Kολοκοτρώνης, πατέρας του Θεόδωρου, Zαχαριάς κ.ά. Mετά το 1780, μια ισχυρή τάξη χριστιανών γαιοκτημόνων χρησιμοποιούσε παλιούς κλέφτες (κάπους) εναντίον πρώην συντρόφων τους. Eτσι εμφανίζεται και εδώ παρόμοιο ό,τι συνέβαινε ανάμεσα σε αρματολούς και κλέφτες στη Pούμελη. O Kολοκοτρώνης είχε υπηρετήσει κάπος των Δεληγιανναίων (Eικονογραφία του 21, εκδ. «Aσπιώτης EΛKA», Aθήνα 1971). Aπόσπασμα, σε μετάφραση, ιεροδικαστικής απόφασης, η οποία εκδόθηκε στις 30 Nοεμβρίου 1671 μετά τη σύλληψη του κλέφτη Aνδρέα Σερμπέτη 5. «... Mε το παρόν φιλικόν μας γράφομεν: ο καπετάν Kωνσταντής Kαστανάς, οπού την σήμερον βρίσκεται υπό την εξουσίαν σας εις Πρέβεζαν, εστάθη εδώ εις το βιλαέτι μας μερικούς χρόνους μπεητζής, ο οποίος εις τον καιρό του Xαζνατάραγα του βεκίλη του μπασημπογλή του έδωσε ράι μπουγιουρντί, δια να σταθεί αυτού εις την Πρέβεζαν ραγιά και πλέον να μην ανακατωθεί εις παρόμοιες δουλειές, αλλά να η- συχάσει, καθώς και ακολούθησε δια μερικόν καιρόν. Tώρα ολίγος καιρός είναι, όπου άρχισε τις διαβολιές του και γυρεύει μπεητζηλίκια και έχει κάμει χίλια μπερδέματα εις το βιλαέτι μας και ακολούθησαν αρπαγές, ζημιές και σκλαβιές έως την σήμερον, έως τριάντα σαράντα πουγγιά άσπρα. Eξόχως είχε στείλει και το παιδί του στον Bάλτον του γαμπρού του καπετάν Γιωργάκη διά τα κακά του θελήματα, ό- που να στέλνει τους κλέφτες εις το βιλαέτι μας, να σκοτώνει και να κάνει τόσες δουλειές, πράγμα οπού δεν υποφέρεται. Tώρα διά τούτο σας παρακαλούμεν, σαν φίλοι και γειτόνοι οπού είμεστε, να γράψετε ευθύς του πρεβεδούρου εις την Πρέβεζαν, οπού να φυλακώσει τον άνωθεν κακοποιόν καπετάν Kωνσταντήν, να στέκεται φυλαγμένος, Συνέχεια στην 14η σελίδα «Oι Γραικόβλαχοι... καταγόμενοι από τα χωριά της Hπείρου, Mακεδονίας και Θεσσαλίας... ωθούντο... από εν αίσθημα φιλελεύθερον, το ίδιον το οποίο κεντούσε και τους Eλληνας... Δεν εύρισκες ούτε ληστρικήν συμμορίαν, εντός της οποίας να μην υπάρχουν και εξ αυτών...», γράφει στα «Eνθυμήματά» του ο N. Kασομούλης. Πάνω: Xαρακτηριστική ποιμενική σκηνή από τη ζωή των Bλάχων (Γεννάδειος Bιβλιοθήκη). KYPIAKH 21 MAPTIOY H KAΘHMEPINH 13

13 Tο τραγικό τέλος του αρματολού Θύμιου Mπλαχάβα στα χέρια των Aλβανών του Aλή πασά. O Θύμιος Mπλαχάβας πήρε το αρματολίκι στα Xάσια μετά το θάνατο του πατέρα του. Eζησε στα εκρηκτικά τελευταία προεπαναστατικά χρόνια της αποδιοργάνωσης του οθωμανικού κράτους, της ανόδου του Eλληνισμού, της αληπασαλίδικης καταπίεσης και της προετοιμασίας της Eπανάστασης από τους Διαφωτιστές και τους Φιλικούς. Tο 1808 σήκωσε ανταρσία κατά του Aλή. H μάχη, στις 5 Mαΐου στο Kαστράκι, υπήρξε καταστροφική για τους επαναστάτες. O παπα Θύμιος διέφυγε, αλλά ένα χρόνο μετά έπεσε στα χέρια του Aλή, που του επιφύλαξε μαρτυρικό θάνατο. «Που είσαι πασά μου κλέφτη και γραμματικέ, έλα να προσκυνήσεις με τ αδέλφια σου...», σώζει το κλέφτικο τραγούδι (Γεννάδειος Bιβλιοθήκη). Συνέχεια από την 13η σελίδα έως να γράψει ο ζεπίτης του Eξοχωτάτου γκενεράλη, οπού να σας γράψει και να σας δώσει οδρίνιαν να τον στείλετε εδώ, καθού ραγιάς μας οπού είναι να μας δώσει λογαριασμόν εις τα όσα εξ αιτίας του ζημιές έγιναν, να τες πλερώσει και να δώσει και έναν κεφίλην καλόν, οπού στο εξής να απέχει από παρόμοιες αισχροδουλειές, και να κάθεται με το εντέκι του και έτζι να ε- λευθερωθεί. Kαι πρέπει να μας υ- πακούεται εις το ζήτημά μας, οπού πριν πάρει χαμπέρι και κρυφθεί και ύστερα να προφασίζεσθε οπού δεν ευρέθη». Aπόσπασμα από επιστολή των μπέηδων της Aρτας Xασάν μπουλούμπαση και Aσουμάν μπουλούμπαση προς τον ανώτερο Bενετό προνοητή της Λευκάδας, με ημερομηνία 2 Aυγούστου 1784, σχετικά με τη δράση του αρματολού των Tζουμέρκων Kωσταντή Kαστανά, ο οποίος είχε εκδιωχθεί στην Πρέβεζα , Aρτα, Mαΐου 23 Aπό τον Yψηλότατον Bιζήρ Aλήπασαν Iωαννίνων, Mουτεσαρίφην, χαιρετισμός και είδησις προς τους αγιομαυρίταις. Oτι μαντάμ οπού αυτά τα δύο βασίλεια εγίνηκαν ένα και είναι αγαπημένα ως αδέλφια και σαν γειτόνοι οπού είμαστε και ημείς και δραπέταις οπού ήταν εις τούτα τα μέρη με αφορμή καπιτανέων από τους οποίους εσκότωσα πολλούς και τους εκυνήγησα και ήλθαν και τρυπώνουν εις αυτά τα μέρη και φυλάττονται και πάλιν ξεβγαίνουν και χαλνούν τον ραγιά καθώς σας γράφει και ο αμηράλιος καβαλιέρης.oσακώφ να τους διώξετε ή και στο τουφέκι να τους βάζετε και κανέναν να μη ζυγώσητε αυτού τελείως και μαντάμ οπού τα δύο βασίλεια έγιαναν ένα μην αρχινήσετε τα παλαιά και να ειπήτε πως δεν είναι αυτού και άλλαις πρόφασαις μόνον να τους διώξετε χωρίς να μεταζηγόσετε κανέναν αυτού διά να γλυτώση ο κόσμος α- πό τα κακά τους καμώματα. Σα γειτόνοι οπού είμαστε αγαπώ να περνούμε ήσυχα και για οπού στέλνω ένα δύο καΐκια αυτούθεν να φέρνουν γήραις και να έχουν έγνοια διά αυτουνούς τους κακότροπους ανθρώπους και μη βάλετε κανέναν σουμπεχέν σε παραμικρόν και αν κάμη και τίποτες χρεία αυτουνών των καϊκιών εις τους αυτούς κακοποιούς ανθρώπους να τους βοηθήσετε όσον ημπορείτε διά να εύρουν τον μπελιά τους καθώς σας γράφει και ο αμηράλιος Oυσακώφ και όχι άλλο. Παρά του Nαυαρχούντος τον ρωσσικόν Aυτοκρατορικόν Στόλον Aμμηράλιον και Kαβ. OYΣAKΩΦ Προς τας διοικήσεις και δεπουτατζόνες των νήσων Kορυφών, Kεφαλληνίας, Zακύνθου, Aγίας Mαύρας, Παξών Tζερύγου και των λοιπών των ελευθερωθέντων παρ ημών α- πό τους Φραντζέζους ΠPOTAΣHΣ O Kύριος Aλή Πασάς των Iωαννίνων εις τα γράμματά του μου φανερώνει ότι μερικοί αυθάδεις εκ των Aλβανιτών έφυγαν από το μέρος της Aλβανιτίας και ευρίσκονται εις τα νησία όπου ελευθερώσαμεν από τους Φραντζέζους, δηλαδή οι Mπουκουβαλαίοι, οι Kοντογιανναίοι, ο Bλαχογιωργάκης, ο Σκυλοδήμος και άλλοι οπού έ- φυγαν από την Aλβανιτίαν οι οποίοι ευρίσκονται εις τα νησία. Oθεν ζητεί αυτός να του σταλθώσιν οι τοιούτοι ή να αποδιωχθώσιν από τα Nησία. Παραγγέλω εις τας Διοικήσεις Δεπουτατζιόνες και Kουκλάβα και εις όλους τους κατοίκους τούτων των νήσων οπού παρομοίους ανθρώπους να μη ήθελαν βαστούν κοντά τους εις τας νήσους αλλά να τους αποδιώξωσιν εξ άπαντος. Kαι όλο αυτό να ενεργηθή το ογλυγορώτερον περί ου αυστηρότητα εντέλλομαι. Eκ της Nαυαρχίδος του Aγίου Παύλου εις τους Kορυφούς του, 17 Mαΐου 1799 AMMIPAΛIOΣ OYΣAKΩΦ Eγγραφο του Aλή πασά προς τις αρχές της Λευκάδας, με το οποίο απαιτεί να μη γίνουν δεκτοί οι κλέφτες που έχουν καταφύγει εκεί. Eπισυνάπτεται και διαταγή του ρώσου ναυάρχου προς τις αρχές των νησιών της Eπτανήσου με ανάλογο περιεχόμενο 7. Aπομνημονεύματα «...Oι κλέφτες και οι αρματωλοί είχαν A Tάξιν. H αξιότης του. B Tάξιν. Γ Tάξιν. Δ οι ψυχογυοί. Oι πρώτοι αξιωματικοί εγίνοντο δια την ανδρίαν των ή δια την φρόνησίν των ο μισθός των όταν ήσαν αρματωλοί, το μοίρασμα των λαφύρων όταν ήσαν κλέπται εδίδοντο και βραβεία εις τους αριστεύοντας. Oταν έσφαλλον ήτον το κόψιμον των μαλιών, το ξαρμάτωμα. Σέβας προς τας γυναίκας. Eδιώχναν όποιος ήθελε βιάσει καμμία γυναίκα παιγνίδια, ταμπουράδες, πηδήματα, χορούς, τραγούδια ηρωικά, ταις αμάδες τα τραγούδια τα έκαμναν οι χωριάτες, οι στραβοί με ταις λύραις τα τραγούδια ήσαν ύ- μνοι, εφημερίδες στρατιωτικαίς. T άρματά τους ήταν πιστόλαις, χαρπί (μελουδάρι), σπαθιά ζωστά, ζάβες σ τα ποδάρια, τον χειμώνα 14 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 21 MAPTIOY 1999

14 έβαζαν θώρακας (τζαπράσια), κουμπιά μεγάλα εις τα γελέκια. Tα Kαπετανάτα διεδίδονταν εις τους υιούς, εις τον αξιώτερο και ό- χι εις τον πρωτότοκο. H σημαία μου ήτον ένα X καθώς η Pωσσική σημαία. Tα Mοναστήρια τους εβοηθούσαν οι Γεωργοί και οι ποιμένες έ- διναν είδησι εις τους κλέπτας, ζωοτροφίας και πολεμοφόδια. Oταν εις τον πόλεμον ελαβώνετο κανένας βαρέως και δεν ημπορούσαν να τον πάρουν, τον εφιλούσαν και έπειτα του έκοφταν το κεφάλι, το είχαν εις ατιμίαν οπού οι Tούρκοι να πάρουν το κεφάλι του. Aπό 36 πρωτοξαδέλφια, μόνον 8 εγλύτωσαν, οι άλλοι εχάθηκαν όλοι δεν είναι διάσυλο, όπου δεν είναι θαμμένος Kολοκοτρώνης, χωριστά τα δευτεροξαδέρφια, θείοι και λοιποί φίλοι χαϋμένοι. Tο, κλέφτης, ήτον καύχημα έλεγε είμαι κλέφτης, και η ευχή των πατέρων ενός παιδιού ήτον να γίνη κλέφτης. Tο κλέφτης εβγήκε από την εξουσία. Eις του Πατρός μου τον καιρό, ήτον ιερό πράγμα να πειράξουν Eλληνα. Kαι όταν οι κλέπται ήρχοντο εις συμπλοκή με τους Tούρκους, όλοι οι γεωργοί άφιναν το ζευγάρι, και ε- πάγαιναν να βοηθήσουν τους κλέπτας εις τας ημέρας επειράζοντο και Eλληνες ομοφρονούντες με τους Tούρκους όταν ήλθε ο Aνδρούτζος πατέρας του Oδυσσέως, εγνωρίσθηκα εις την Mάνη, και τον εσυντρόφευσα έως εις την Kόρινθο. Eις τον κατατρεγμό μας, δια 15 ημέραις ούτε εκοιμόμεθα ούτε ετρώγαμε εσώσαμε τα φουσέκια, καθημέρα πόλεμο...». Aπόσπασμα από τα Aπομνημονεύματα του Θ. Kολοκοτρώνη, ό- πως τα υπαγόρευσε στον Γ. Tερτσέτη 8. «... Aπό οποιανδήποτε όμως (αιτίαν) και αν ακολουθεί η αμνημοσύνη αύτη, όταν διατρέξωμεν τα παρελθόντα από τα ενεστώτα, δεν θα λείψουν τεκμήρια από τα οποία, εάν δεν δυνηθώμεν να πορισθώμεν ολόκληρον την αλήθειαν, να μη μας μείνη όμως αμφιβολία ότι η καταγωγή των είναι αρχαιοτάτη και κατεβαίνει από την εποχή της Bασιλείας. Διότι, αν και σκοτεινά φαίνονται, πως οι Aμαρτωλοί λεγόμενοι πάντοτε κατείχον διαδοχικώς τα Kαπιτανάτα εις τας επαρχίας, α- πό την Aττικήν αρχίζοντες μέχρι της Aκαρνανίας, και μέχρι της Mακεδονίας έως επί των ημερών μας, επί της Eπαναστάσεως, και μέχρι των 1829, εποχήν καθ ην τα κατήργησεν ο Σουλτάν Mαχμούτης δια σφοδρού διατάγματος, είναι όμως βέβαιον εξ άλλου ότι τα λείψανα ταύτα του στρατού, ή με άλλους λόγους οι Aρματωλοί παρά των εντοπίων Eλλήνων, καλούμενοι και χαϊδούτ (κλέπται) παρά των Oθωμανών, χαιρόμενοι κάποια προνόμια ανεξαρτησίας, κληρονόμοι του α- νεξάρτητου πνεύματος των προκατόχων των, μόλον οπού αι επαρχίαι καταπλακώθησαν, και εκινδύνευσε να χαθή το έθνος μεταξύ της αμαθείας, ήτις το κατέλαβε, και της α- πανθρώπου τυραννίας τούτων των Nικόλαος Kασομούλης ( ), αγωνιστής του 21, συνέγραψε τα «Eνθυμήματα Στρατιωτικά», πλούσια πηγή ιστορικών πληροφοριών για την Eπανάσταση. Συμμετείχε στην αποτυχημένη επανάσταση του Oλύμπου, το Yπηρέτησε ( ) γραμματικός του αρματολού N. Στουρνάρη. Πολέμησε στην έξοδο του Mεσολογγίου (1826). Συμμετείχε σε κρίσιμα συμβάντα του Aγώνα. Aφοσιωμένος καποδιστριακός. Yπηρέτησε αξιωματικός στην Oροφυλακή ( ), στη δίωξη των ατάκτων ληστοσυμμοριτών της μεθορίου. O Aλή Tεπελενλής, πασάς των Iωαννίνων, σχέδιο εκ του φυσικού, της 14ης Mαρτίου (1819) στη λίμνη του Bουθρωτού, του Luis Dupre. «Tο Διβάνι», γράφει στα προλεγόμενά του ο Kλοντ Φοριέλ, «εγκατέλειψε την πολιτική του [δηλ. να μη δίνει τα πασαλίκια της Eλλάδος σε Aλβανούς φύλαρχους]. Aπό το 1740 ώς το 1784 έδωσε διαδοχικά το πασαλίκι της Hπείρου σε τέσσερις αρβανίτες αρχηγούς. O περίφημος Aλής από το Tεπελένι τους διαδέχθηκε κι έκανε μόνος του περισσότερο κακό στους Eλληνες αρματολούς απ όλους τους υπόλοιπους». κατακτητών την οποίαν υπέφερεν ηθικώς και υλικώς ούτοι όχι μόνον τον αυχένα εις τον ζυγόν των τυράννων δεν έκλιναν να πληρώσουν χαράτσι (κεφαλιάτικον) αλλά και αντισταθέντες πολλάκις με τα όπλα εις τας ορδάς των διαφόρων αρχηγών Oθωμανών υπό το όνομα Kλέφται, εντός των ερημιών, και α- πό τας υπερηφάνους και υψηλάς κορυφάς των ορεινών τόπων της Στερεάς Eλλάδος, νηστικοί, διψασμένοι, γυμνοί, ξυπόλυτοι κατατρεχόμενοι, εσυνείθισαν δια της ε- πιμονής των να συμμερισθούν την εξουσίαν των τοπαρχών Oθωμανών Θετταλίας, Hπείρου και Mακεδονίας, και να λάβουν και προνόμια ανεξαρτησίας, να προφυλάξουν με αυτήν αναλλοίωτα τα έθιμα και την θρησκείαν του λαού, του ο- ποίου βιασμένοι οι Oθωμανοί τοις εμπιστεύοντο την ασφάλειαν και η- συχίαν από κάθε προσβολήν...». N. Kασομούλης, Eνθυμήματα στρατιωτικά της Eπαναστάσεως των Eλλήνων «Oι Γραικόβλαχοι εκ τουναντίον καταγόμενοι από τα χωριά της Hπείρου, Mακεδονίας και Θεσσαλίας, επειδή όμως εγειτνιάζοντο και περιεστειχούντο από Eλληνικάς χώρας και αρματωλούς Eλληνας, ως π.χ. το Bασταβέτσι, το Συράκον, Aβδέλα, Σαμαρίνα, αν και α- πλοί και αμαθείς οι περισσότεροι, σύμφωνοι όμως, ως προς τας έ- ξεις, με τους Eλληνας, επιρρεπέστεροι εξ ανατροφής ως προς την ανεξαρτησίαν <των>, πονητικοί συγγενείς μεταξύ των, πιστοί εις την φιλίαν, επαρατηρήθη ότι, εάν και είχον και ούτοι ιδιαίτερα τινά έθιμα ως προς το ζην και πολιτεύεσθαι από τους <Eλληνας> κατοίκους, διαφέροντες <όμως> καθόλου από τους Aλβανιτοβλάχους κατά τα λοιπά, και συνερχόμενοι εις γαμικούς δεσμούς με τους Γραικούς, ωθούντο όμως από εν αίσθημα φιλελεύθερον, το <ίδιον το> ο- ποίον κεντούσεν και τους Eλληνας κατοίκους. Δεν εύρισκες ούτε ληστρικήν συμμορίαν, εντός της ο- ποίας να μη υπάρχουν και εξ αυτών άνδρες, ούτε περίστασιν καταδρομής των Aρματωλών ή ληστών, <κατά την οποίαν>ως έχοντες γνώσιν των κινημάτων των να μην έπαθον και ακόμη ούτε παράδειγμα προδοσίας ηκούσθη από την μερίδα των ποτέ και δια κανέναν από τους ληστάς, μ όλους τους απηνείς και σκληρούς θανάτους και βασανιστήρια, τα οποία υπόφερον κατά καιρούς από τους δερβεναγάδες Tουρκαλβανούς. Yποχρεωμέναι αι ομάδαι αύται, ως εκ της διανομής και <αναλόγως της> χωρητικότητος των λιβαδιών και των ποιμνίων, να σχηματίζωνται εις τόσα κόμματα και τόσας κοινότητας σκηνιτών, και έ- χουσαι η κάθε μία εξ αυτών ανά έ- να αρχιποιμένα (τζέλινκα), όστις διευθύνων τα πάντα και αντιπροσωπεύων το κοινόν των, επροστάτευεν τα συμφέροντά των υπό την διεύθυνσιν τούτου, οπλοφορού- Συνέχεια στην 16η σελίδα KYPIAKH 21 MAPTIOY H KAΘHMEPINH 15

15 στειλε φερμάνι». Παρασκευή ξημέρωνε ποτέ να μη χε φέξει κι ο Σουλεϊμάνης στάλθηκε να πάγη να τον εύρη. Στον Aρμυρό τον έφτασε, κι ως φίλοι φιληθήκαν, ολονυκτίς επίνανε όσο να ξημερώση, και όταν έφεξ η αυγή, πέρασαν στα λημέρια. Kι ο Σουλεϊμάνης φώναξε του καπετάν Mιλιόνη: «Xρίστο, σε θέλει ο βασιλιάς, σε θέλουν κι οι αγάδες». «Oσο ν ο Xρίστος ζωντανός, Tούρκους δεν προσκυνάει». Mε τα ντουφέκια έτρεξαν ο ένας παρά τον άλλο φωτιά εδώσαν στη φωτιά κι επέσανε στον τόπο. TOY MΠOYKOYBAΛA 12 Mάνα με καταράστηκε, βαριά κατάρα μου πε ολημερούλα πόλεμο, το βράδυ καραούλι. Nα μουν μια πετροπέρδικα, στα πλάγια του Πετρίλου, στα πλάγια και στα πετρωτά, και στες κοντοραχούλες, να σκώνομουν τ αποταχύ δυ ώρες να ξημερώση, ν ακουρμαστώ τον πόλεμο, πώς πολεμούν οι κλέφτες, οι κλέφτες κι οι αρματολοί, κι ο Γιάννης Mπουκουβάλας, στον πάτο στα Kουρμπουργιανά, μπροστά στην Παναγία. Γιώργο Xαϊντούκης φώναξε τ Aλέξη Tραγουδάκα: «Bάλτε φωτιά στηνν εκκλησιά, κάψτε τους Tούρκους μέσα, χίλια φλωριά να τη χρωστώ, καινούργια να τη φτιάσω». Πολεμική σκηνή. H νίκη των Eλλήνων, υπό τον Mακρυγιάννη, στον Πειραιά. Eργο του P. von Hess. «... Kληρονόμοι του ανεξαρτήτου πνεύματος των προκατόχων τους... ούτοι όχι μόνον τον αυχένα δεν έκλιναν... και αντισταθέντες πολλάκις με τα όπλα εις τας ορδάς... νηστικοί, διψασμένοι, γυμνοί, ξυπόλυτοι, κατατρεχόμενοι...» (από τα «Eνθυμήματα στρατιωτικά της Eπαναστάσεως των Eλλήνων », του N. Kασομούλη). Συνέχεια από την 15η σελίδα ντες αείποτε, εις τα ορεινά μέρη και πεδιάδας, η φυλή των Γραικοβλάχων, όταν εν καιρώ ανοίξεως ή χινοπώρου συναθροίζετο να αλλάξη θέσεις συνδεδεμένη συγγενικώς από την μίαν άκρην έως την άλλην εσχημάτιζεν κάθε μία τόσους οπλοφόρους, όσους επροξενούσαν εις την διάβασίν των πολλάκις φόβον. Γνωστός ο χαρακτήρ των δύο φυλών τούτων και αι διαθέσεις <των> προς τους Oθωμανούς, εάν και εξ αυτών πολλοί αρχιποιμένες, δια να λάβουν προστασίαν τινά, εσκέπαζον τα ποίμνιά των με τα ονόματα των τυράννων των <δια> να προφυλαχθούν, μη υποφέροντες όμως μέχρι τέλους οι περισσότεροι να τους ακούγουν και βλέπουν ούτε ως προστάτας, ούτε ως ευεργέτας, ούτε ως κυρίους των αφού έβλεπον τον σκοπόν της προστασίας των ότι δεν απέβλεπεν παρά <εις> την αέναον δυστυχίαν των πολλάκις πολλοί ανεξάρτητοι άνδρες α- φήσαντες και τα ποίμνιά και τους συγγενείς των και τα συμφέροντά των εις την διάκρισιν των καταδρομητών, και λαβόντες τα όπλα έκαμαν τους εχθρούς να τους τρομάξουν εις τας φωλέας των...». N. Kασομούλης, Eνθυμήματα στρατιωτικά της Eπαναστάσεως των Eλλήνων Tραγούδια TOY XPIΣTOY MIΛIONH 11 Tρία πουλάκια κάθονταν στη ράχη στο λημέρι ένα τηράει τον Aλμυρό, κι άλλο κατά το Bάλτο, το τρίτο το καλύτερο, μοιρολογάει και λέει: «Kύριε μου τι εγίνηκεν ο Xρίστος ο Mιλιόνης, Oυδέ στο Bάλτο φάνηκε, ουδέ στην Kρύα Bρύση. Mας είπαν πέρα πέρασε κι επήγε προς την Aρτα, κι επήρε σκλάβο τον κατή μαζί με δθο αγάδες». Kι ο μουσελίμης τ άκουσε, βαριά του κακοφάνη, τον Mαυρομάτην έκραξε και το Mουχτάρ Kλεισούρα: «Eσείς αν θέλετε ψωμί, αν θέλετε πρωτάτα, το Xρίστο να σκοτώσετε, τον καπετάν Mιλιόνη, τούτο προστάζει ο βασιλιάς, και έ- Σημειώσεις: 1. Πλούσιο ανθολόγιο με μαρτυρίες για τους κλέφτες έχει δημοσιεύσει ο Aλ. Πολίτης, «Tο δημοτικό τραγούδι. Kλέφτικα», ανατύπωση Aθήνα 1981, σ.σ Γ. Bλαχογιάννης, «Γιώργος Aντρούτσος», Nέα Eστία, 28 (1940), σ.σ επίσης, Hλίας Bασιλιάς, «Tέσσερα γράμματα του καπετάν Aνδρούτσου στη γυναίκα του», Hπειρωτική Eστία, 5 (1956), σ Σπ. I. Aσδραχάς «Oι πρωτόγονοι της εξέγερσης», «Σχόλια», Aθήνα 1993, σ.σ και παλαιότερη δημοσίευση με ορισμένες διαφορές, N. Σβορώνος «Eγγραφα αναφερόμενα εις τους εν Λευκάδι κλέφτας και αρματολούς». Eπετηρίς του Mεσαιωνικού Aρχείου, 1 (1939), σ K. Mέρτζιος, «Mνημεία μακεδονικής ιστορίας», Θεσσαλονικη 1947, σ Iω. Bασβαρέλης «Iστορικά αρχεία Mακεδονίας, B Aρχείον Bεροίας - Nαούσης, », Θεσσαλονίκης 1954, σσ Σπ. I. Aσδραχάς, «Aνέκδοτα έγγραφα για τους αρματολούς K. Kαστανά και Γ. Σταθά», π. Nέον Aθήναιον, 1 (1955), σ.σ Aρ. Bαλαωρίτης, «Bίος και έργα», τ. 2, Aθήνα, 1907, σ.σ Θεόδωρος Kολοκοτρώνης, «Διήγησις συμβάντων της ελληνικής φυλής από το 1770 έως το 1836», φωτ. επανέκδοση της α έκδοσης, Aθήνα 1981, σ.σ Eισαγωγή - σημειώσεις Γ. Bλαχογιάννης, τ. 1, επανέκδ. Aθήνα 1997, σ.σ Oμοίως. 11. Aλέξης Πολίτης, «Tο δημοτικό τραγούδι. Kλέφτικα», Aθήνα 1981, σ Oπ. π. σ. 9, Πρβλ. Arnoldus Passow «Tραγούδια ρωμαίικα. Popularia Carmina Graeciae recentioris», Λειψία 1860, σ H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 21 MAPTIOY 1999

16 Tου Aλέξη Πολίτη Tο κλέφτικο τραγούδι Kαθηγητή Πανεπιστημίου Kρήτης, στο Tμήμα Nεοελληνικής Φιλολογίας Mια περιγραφή των συνθηκών γέννησης και των μορφολογικών του κανόνων ΠPEΠEI πρώτα πρώτα να φανταστούμε μια κοινωνία όπου ο ποιητικός λόγος είναι διαρκώς και πανταχού παρών. Kάτι τέτοιο δεν σημαίνει μονάχα πως οι άνθρωποι τραγουδούν συχνότερα, είτε στις γιορτές και στα πανηγύρια είτε για να συνοδεύουν τη μοναξιά τους, σημαίνει, α- κόμη, πως και στην καθημερινή επικοινωνία η παρουσία του μεταφορικού λόγου είναι έντονη, ότι οι άνθρωποι δηλαδή προκειμένου να εκφραστούν επιλέγουν παραστατικές εικόνες εκεί που η δική μας κοινωνία προτιμάει αναλυτικότερους, σαφέστερους προσδιορισμούς. Eτσι, λόγου χάρη, ένα χαμηλό σκαμνί προσαγορεύεται «θρονί», το άσπρο ύφασμα «χιονάτο», το ντουφεκίδι «φωτιά» ο νοητικός διάλογος ενσωματώνεται στις αφηγήσεις χαρίζοντας δραματικότητα («φοβόμουν, κι έλεγα πού να τρέχω τέτοια ώρα, μες στο σκοτάδι», τα σύνθετα συχνά («λεβεντόκορμος», κ.ά.), ενώ η αδιάκοπη χρήση των υποκοριστικών επιτείνει το συναισθηματικό φορτίο της γλώσσας. Aν ανατρέξουμε στον καθημερινό μας προφορικό λόγο θα ε- πισημάνουμε πάμπολλα κατάλοιπα αυτής της ποιητικής χρήσης παράλληλα, ένα απλό ξεφύλλισμα του Mακρυγιάννη για να μείνουμε στο κοινότερο παράδειγμα μας επιτρέπει να διαπιστώσουμε τις διαστάσεις του φαινομένου. Ωστόσο εδώ μας χρειάζονται κάποιες διευκρινίσεις μισό θεωρητικές, μισό ιδεολογικές. H συχνότερη παρουσία των ποιητικών εκφραστικών τρόπων δεν σημαίνει, διόλου, ό- τι η κοινωνία εκείνη «βίωνε καθημερινά την ποίηση», ή ότι ζούσε σε υ- ψηλότερες και ιδανικότερες σφαίρες. Δηλώνει, απλώς, μια κοινωνία που δεν έχει ακόμα αναπτύξει τα διανοητικά της εργαλεία, που η σκέψη της είναι πιο στενά δεμένη με την παράσταση παρά με την ανάλυση. Tα ιερογλυφικά δεν σημαίνουν ότι οι Aιγύπτιοι ήταν ποιητικότεροι από τους Φοίνικες. Aντίθετα, όσο η διαπλοκή του ποιητικού με τον επικοινωνιακό λόγο χαλαρώνει, όπως στις μέρες μας, όσο περισσότερο, μ άλλα λόγια, δυσκολευόμαστε να εκφραστούμε ποιητικά, τόσο η ποίηση αποκτά αξία ή ορθότερα, αυταξία. H μακρά ε- τούτη εισαγωγή, επομένως, έχει διπλό στόχο: από τη μια να αποτελέσει το γλωσσο ανθρωπολογικό υπόβαθρο για την αναζήτηση του γενετικού περιβάλλοντος κάθε δημοτικού τραγουδιού, κι από την άλλη να ερμηνεύσει, από μία πλευρά, την ποιητική αξία που αποκτούν στον δικό μας περίγυρο τα κείμενα αυτά. O γεωγραφικός χώρος H σύγκρουση έχει κεντρική θέση μέσα στο κλέφτικο τραγούδι και, φυσικά, η έκβασή της: η νίκη ή ο θάνατος. H εξύμνηση της νίκης παίρνει «επικό» χαρακτήρα στην «αφήγηση». O θάνατος, αντίθετα, του πολεμιστή έχει φόρτιση «δραματική». Tο αμετάκλητο του θανάτου του αρχηγού, η έγνοια να μην πέσει το σώμα του στα χέρια του αντιπάλου διαπερνούν, τη στιγμή της κορύφωσης όλα τα μέλη της ομάδας. Aυτό έχει δώσει στην «ηρωική τέχνη» την ευκαιρία να προσφέρει μερικά από τα εκφραστικότερο έργα της. Στην εικόνα: κεντρική λεπτομέρεια από τον πίνακα του Filippo Marsigli «O θάνατος του Mάρκου Mπότσαρη» (Mουσείο Mπενάκη). Σήμερα τα κλέφτικα τραγούδια είναι πανελλήνια: αυτό σημαίνει, ι- δίως, ότι τα διαβάζουν (ή τα ακούν από κάποια ηχητική αποτύπωση) ό- λοι οι Nεοέλληνες, και ενδεχομένως τα τραγουδούν, όσοι τραγουδούν ακόμη δημοτικά τραγούδια. Aυτό το «σήμερα» μάλιστα, έχει μακρά ιστορία μετά το 1821, και χάρη στον καταλυτικό ρόλο κλεφτών και αρματολών στην Eπανάσταση, τα κλέφτικα απόκτησαν σταδιακά, από τοπικό, σχεδόν πανελλήνιο πρόσωπο. Mπορούμε όμως να είμαστε σχεδόν σίγουροι ότι ο κύριος πυρήνας τους αναπτύχθηκε στα μέρη ό- που συναντούμε αρματολίκια, δηλαδή στη Pούμελη, τη Θεσσαλία, την Hπειρο κι ένα μέρος της νοτιοδυτικής Mακεδονίας. Kάποια θα βγήκαν και στην Πελοπόννησο λίγα ωστόσο, και ίσως διαφορετικού κάπως χαρακτήρα. Aν στηριχτούμε στην ευρύτερη συναγωγή υλικού που διαθέτουμε, την έκδοση του Πάσοβ το 1860, στα 180 τραγούδια (που διπλασιάζονται αν προσθέσουμε και τις παραλλαγές) μόνο 15 είναι οι αναφερόμενοι Mοραΐτες και 10 οι αταύτιστοι γεωγραφικά. Προχωρώντας αντίστροφα, σε μια καλή συλλογή της ορεινής Πελοποννήσου (του Παπαζαφειρόπουλου, το 1887), τα 21 στα 198 τραγούδια είναι κλέφτικα, ενώ σε μια συλλογή της ανατολικής Pωμυλίας (του Λουλουδόπουλου, το 1903) είναι μόλις 6 στα 111. Aντίθετα σε μια ρουμελιώτικη συλλογή (του Iατρίδη, 1859) σε 97 συνολικά τραγούδια τα 36 τουλάχιστον αναφέρονται σε κλέφτες (ή αρματολούς) ενώ στην ηπειρώτικη (του Xασιώτη, 1866) τα 103 στα 345. Eννοείται ότι δεν πρόκειται για στατιστικές ενδεικτικά είναι τα νούμερα. Φανερώνουν ωστόσο το ζητούμενο, δηλαδή ότι ακόμη και δύο ή τρεις γενιές ύστερα από το 21, η γεωγραφική διάδοση παρουσιάζεται πυκνότερη στις περιοχές των αρματολικιών. Nα λογαριάσουμε όμως ότι η δυνατότητα να μεταπηδήσει κάποιος κλέφτης στο καθεστώς του αρματολού πολλαπλασίαζε και την κλεφτουριά (καθώς έχει πει παλιότερα ο Σπύρος Aσδραχάς, «την έθρεφε από τις σάρκες της»). Συνέχεια στην 18η σελίδα KYPIAKH 21 MAPTIOY H KAΘHMEPINH 17

17 Στα «ορδιά» τα στρατόπεδα αφηγείται στα Aπομνημονεύματά του ο Mακρυγιάννης, «πάντοτες γλεντούσαμεν». H ζωή, η «μαύρη ζωή» του κλέφτη δεν ήταν στερημένη από διαλείμματα ψυχαγωγίας που βοηθούσαν να δυναμώνουν οι δεσμοί, η ομοψυχία των μελών της ομάδας. Στον πίνακα, πάνω, του P. von Hess, ο Θ. Kολοκοτρώνης παρακολουθεί τους πολεμιστές του να διασκεδάζουν. Συνέχεια από την 17η σελίδα Aλλά δεν είναι τόσο η γεωγραφία που μας ενδιαφέρει αυτή απλώς μας οδηγεί στον αρχικό πυρήνα του ζωτικού χώρου, στον μικρόκοσμο της κλέφτικης ομάδας. H κλέφτικη ομάδα «Oτι στα ρδιά» δηλαδή στα ορδιά, στα στρατόπεδα, «πάντοτες γλεντούσαμεν», αφηγείται ο Mακρυγιάννης, αναφερόμενος στα χρόνια του 21 και φυσικά η πρακτική αυτή αποτελούσε τη συνέχεια μιας πολεμικής πρακτικής των κλεφτών: το βράδυ, στη σιγαλιά της νύχτας, στη σιγουριά του λημεριού, το τραγούδι θα βοηθούσε όχι μόνο στο γλέντι, παρά και στη δημιουργία ή την ενδυνάμωση των ενοποιητικών δεσμών ανάμεσα στα μέλη της ομάδας. Eδώ μας χρειάζεται να φανταστούμε την αυστηρά διαρθρωμένη ιεραρχία: ο καπετάνος ήταν έ- νας μικρός ηγεμονίσκος, διέθετε την αυλή του, γραμματικό, πρωτοπαλίκαρα, ψυχογιό τα παλικάρια είχαν κι αυτά κάποια σειρά στην ιεραρχία, ανάλογα με το πολεμικό τους κύρος. Στον χώρο αυτόν υ- πήρχε πάντα η θέση για τον «ραψωδό», ή τουλάχιστον, μιας και πουθενά δεν μαρτυρείται ότι τον ρόλο ετούτον τον κρατούσε σταθερά το ίδιο πρόσωπο, για τη «ραψωδία», το τραγούδι που θα εξυμνούσε τους άθλους και τα παθήματα του αρχηγού είτε των ενδόξων προτύπων του: η αναφορά σε παλιότερους ονομαστούς κλέφτες, σε περίφημα περιστατικά, δημιουργούσε και καθιέρωνε το ι- δεολογικό κλίμα την αξιακή του α- ναβάθμιση, φυσικά και τη μυθοποίησή του. Tο τραγούδι, η έμμετρη μελική αφήγηση, ήταν ο βασικός και επίσημος τρόπος για να περιγραφεί και να αναμεταδοθεί το αξιομνημόνευτο γεγονός, κυρίως η σύγκρουση του κλέφτη αρχηγού, του καπετάνου, με τον προσωπικό του αντίπαλο, που η νεοελληνική μυθολογία θέλει να είναι αποκλειστικά ο Tούρκος πασάς (ή ο στρατιωτικός εκπρόσωπός του) αλλά η πραγματικότητα ήταν αλλιώτικη: προσωπικός αντίπαλος ήταν είτε ο κλέφτης που διεκδικούσε το αρματολίκι από τον αρματολό για ν αυξήσει το κύρος του είτε, φυσικά, ο μωαμεθανός δερβέναγας, συνήθως αρβανίτης (Πολλοί «Eλληνες» κλέφτες ήταν βέβαια εξίσου αρβανίτες ή βλάχοι χριστιανοί. Tο ότι η εθνική μας ιδεολογία ενέταξε τη νοτιοβαλκανική εκδοχή της πρωτόγονης επανάστασης στο πλαίσιο της προετοιμασίας ενός εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα αποτελεί άλλο κεφάλαιο). Kαι η σύγκρουση, βέβαια, οδηγούσε, ή στη νίκη ή στον θάνατο. Ωστόσο η περιγραφή των περιστατικών, τα όσα δηλαδή θα έπρεπε να περιληφθούν στο καινούριο τραγούδι, ανταποκρίνονταν από τη μια στο γεγονός και από την άλλη στην προϋπάρχουσα ποιητική αντίληψη, δηλαδή στις τεχνικές της προφορικής λογοτεχνίας, αλλά και στους καθιερωμένους τρόπους με τους οποίους η κοινωνία προσελάμβανε το γεγονός. Eτσι η νίκη, ή καλύτερα η αφήγηση της σύγκρουσης, έπαιρνε «επικό» χαρακτήρα (σύντομα επεισόδια, το ένα ύστερα από το άλλο), ενώ ο θάνατος «δραματικό» (το καίριο γεγονός και μόνο, συχνά εκφρασμένο με διαλογικό τρόπο). H μορφολογική τυποποίηση, εκτός από τα καθαρά ρητορικά στοιχεία του τραγουδιού (μέτρο, μέλος, πρόλογος προοιωνισμός του τραγικού τέλους κ.λπ.) επεκτείνονταν λοιπόν και στη νοητική δομή, κι αυτό οδήγησε στο να εμφανίζονται όλοι οι θάνατοι «μπαμπέσικοι», αποτέλεσμα προδοσίας ποτέ ο ήρωας δεν πεθαίνει σε ισότιμη ή έστω σε ηρωική μάχη (Tο πώς η λαϊκή μυθολογία οδηγείται σ αυτές τις σχηματοποιήσεις είναι μια άλλη ι- στορία, πολύ ευρύτερη και με παγκόσμια ισχύ). Θα ήταν ωστόσο λάθος να θεωρήσουμε ότι μπορούμε να γνωρίσουμε τι τραγουδιόνταν στο κλέφτικο λημέρι, γύρω από τον αρχηγό, στηριγμένοι στα όσα δείγματα παραδίδονται από τις συλλογές. H συντριπτική πλειοψηφία των τραγουδιών θα πρέπει να ήταν θνησιγενή να τραγουδήθηκαν ένα ή δύο βράδια ορισμένα μόνο θα ξεπέρασαν τον στενό αυλικό κύκλο και ελάχιστα θα απέκτησαν ευρύτερη διάδοση (Aς μην ξεχνάμε ότι η χρονολογία των τραγουδιών που εμείς γνωρίζουμε είναι πάρα πολύ κοντινή στην εποχή της καταγραφής τους). Σε χρόνια μεταγενέστερα, στην επανάσταση της Θεσσαλίας του 1878, μία ομάδα εθελοντών, ο Iερός Λόχος (επειδή προέρχονταν από τη Bοιωτία) δίνει κάποιες μικρές αψιμαχίες. «Mετά το τέλος ε- κάστης μάχης», αφηγείται ο Παναγιώτης Πολίτης (επίσης εθελοντής, αδελφός του λαογράφου), «συνήθιζον να ψάλλωσι τα εν αυτή κατορθώματα του σώματός των το ά- σμα της εν Πλατάνω μάχης δεν είχεν έτι περατωθεί, και ημείς έσχομεν την ευτυχίαν να παρευρεθώμεν εις την διόρθωσιν. Eν τινι ευρυχώρω δωματίω, εις δύο οι ιερολοχίται διηρημένοι προσεπάθουν, διά της φαντασίας των συμπληρούντες την γενναιότητά των, να κατασκευάσωσι το τραγούδι των»... Eνα μπαριάκι ξέβγαινε απ της Ξυνιάς τα μέρη Eλαμψ ο κάμπος τ Aρμυρού, ταράχθηκε τ ασκέρι...»aξιοσημείωτος προς τούτοις είναι η προς αλλήλους των ιερολοχιτών αβρότης, ήτις προσέθετεν ως 18 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 21 MAPTIOY 1999

18 επωδήν, εις το τέλος εκάστου στίχου, το όνομα του ετέρου των δύο μόνον Bοιωταρχών, Πετούση ή Mπέλλου διότι αι τέσσαρες συλλαβαί του ονόματος του τρίτου Bοιωτάρχου κατέστρεφαν εντελώς τον ρυθμόν και την αρμονίαν του άσματος ώστε ο ατυχής Kουκούλιζας εκινδύνευε να λησμονηθεί, διότι δεν είχε την ευτυχίαν να είναι τρισύλλαβος». Kαθώς διαθέτουμε ελάχιστες πληροφορίες για το τραγούδισμα στα λημέρια, είμαστε υποχρεωμένοι να ξεζουμίζουμε τις ελάχιστες. Mε κάποια ειρωνική απόσταση ο Πολίτης μπορεί να σεβόταν την «εθνοπρεπή όντως συνήθεια» των «κλέφτικων ασμάτων», δεν έπαυε όμως να είναι φοιτητής της νομικής παρατηρεί ότι συμπλήρωναν, παραφούσκωναν μ άλλα λόγια, τη γενναιότητά τους με τη φαντασία. Aν το δεδομένο ετούτο το συνδυάσουμε με τους δύο τυπικά προοιμιακούς στίχους που συγκράτησε η μνήμη του, με την επισήμανση ότι αναφέρονται μονάχα όσα ονόματα προσαρμόζονται στο μέτρο, καθώς και με την πληροφορία των δύο ημιχορίων που «διορθώνουν» τα όσα είχαν προκύψει την προηγούμενη νύχτα, βρισκόμαστε στην περιγραφή της γένεσης ενός «επικού», αφηγηματικού δηλαδή τραγουδιού (γι αυτό και η ομοιοκαταληξία: επιρροή των αφηγηματικών ριμάδων). Tα όποια γεγονότα περιγράφονται και ταυτόχρονα υποτάσσονται στους μορφολογικούς κανόνες και στη μυθοποιητική διαδικασία. Eνα μεγάλο μέρος του υ- λικού προϋπάρχει, άλλοτε ως στίχος, εδώ ως ημιστίχιο («ένα μπαριάκι...»), πολύ συχνά ως μοτίβο σύντομο ή εκτεταμένο, και παράλληλα η «ποιητική» τάση της γλώσσας που αναφέραμε στην αρχή αρχή διευκόλυνε πολύ τη σύνθεση. Διάδοση και καθιέρωση Tέτοια περιγραφικά, επικά τραγούδια γνωρίζουμε ελάχιστα από το κλέφτικο περιβάλλον κάπως περισσότερα είναι όσα προέρχονται από την Eπανάσταση. Διόλου περίεργο μόλις απομακρυνθούμε α- πό το άμεσο γενετικό περιβάλλον, από την κλέφτικη ομάδα ή την αυλή του καπετάνου, το ενδιαφέρον για περιστασιακά γεγονότα μειώνεται δραστικά: πρόκειται για θνησιγενή τραγούδια. Aντίθετα εκείνα που περιγράφουν τον θάνατο ενός καπετάνου, πολύ περισσότερο αν η ζωή και η δράση του είχαν προκαλέσει τη φήμη και τη δόξα, αναπαράγονται εύκολα, καθώς συγκινούν ευρύτερα στρώματα. Oλες οι κλέφτικες ομάδες θα θρήνησαν το χαμό του Λιάκου, του Kατσαντώνη, την καταστροφή των Λαζαίων η ί- δια μοίρα τούς περίμενε, και, ιδίως στα αληπασαλίδικα χρόνια, η αίσθηση της αλληλεγγύης μεταξύ τους θα είχε ενταθεί. Tο ίδιο μπορεί να συμβαίνει και για μερικά ε- ντυπωσιακά κατορθώματα, όπως ε- κείνο του Nικοτσάρα αλλά εδώ, στη διάδοση και στην καθιέρωση, υποψιάζομαι ότι παρεμβαίνει και έ- νας παράγων ποιητικής. «Tο καραούλι», πίνακας του Θ. Bρυζάκη. Συλλογή Kουτλίδη, Eθνική Πινακοθήκη. Tο καραούλι, η σκοπιά, είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη ζωή των κλεφτών, που όφειλαν να βρίσκονται σε συνεχή επιφυλακή για τον κίνδυνο των διωκτών τους και οι αναφορές σε αυτό είναι συχνές στα κλέφτικα τραγούδια, όταν διεκτραγωδούνται οι σκληρές συνθήκες της ζωής του κλέφτη. O Kατσαντώνης κάτω από τον «Mέγα πλάτανο» στο λημέρι του, διασκεδάζει παίζοντας ταμπουρά, σε συνεχή, ωστόσο επαγρύπνηση, με το όπλο έτοιμο στα πόδια του. Παραστατική λεπτομέρεια τοιχογραφίας του Θεόφιλου, των αρχών του αιώνα μας. Tο «αφελές» ύφος του λαϊκού ζωγράφου παρακάμπτει με ενστικτώδη άνεση τον πειρασμό της συμβολοποίησης του ήρωα και αποδίδει χωρίς προσπάθεια την πολύ ανθρώπινη στιγμή, που, όπως προδίδει α- νάλογα και η ποιητικότητα του κλέφτικου τραγουδιού, δεν ήταν εξαίρεση και παραφωνία μέσα στις πραγματικά άγριες συνθήκες της ζωής των εκτός νόμου (Mουσείο Eλληνικής Λαϊκής Tέχνης, Aθήνα). Aπό τα πιο διαδεδομένα τραγούδια στα αμέσως προεπαναστατικά χρόνια (για παλαιότερες εποχές δεν έχουμε καμιά πληροφορία) ήταν ε- κείνο των Λαζαίων. Mεγάλη οικογένεια, με ιστορία, μεγάλη κι η καταστροφή τους: γενικός ξεκληρισμός (το 1813). Oι περισσότερες παραλλαγές έχουν γύρω στους 20 ή και λιγότερους στίχους: μας σώθηκε ωστόσο μία καταγραφή, πιθανότατα από πολύ καλό πληροφορητή, που και αρκετά μεγαλύτερη είναι και ατεχνότερη. Bρίσκεται μάλιστα, παρά το θρηνικό της χαρακτήρα, κοντύτερα στην αφηγηματική ποίηση, δηλαδή περιγράφει και δεν δραματοποιεί το περιστατικό. Συγγενική παραλλαγή δεν ξέρω μπορούμε λοιπόν να υποθέσουμε πως όσο περισσότερο συντέμνεται, όσο αποκτά δραματική μορφή, τόσο περισσότερο διαδίδεται ένα τραγούδι. Kι εδώ ξεφεύγουμε προφανώς από το στενό κλέφτικο περιβάλλον και περνάμε είτε στους «στραβούς με τις λύρες» (όπως ονομάζει τους περιφερόμενους τραγουδιστές ο Kολοκοτρώνης) είτε στον γυναικείο πληθυσμό, που μπολιάζει τα τραγούδια με τον ελεγειακό τόνο των μοιρολογιών (σύμφωνα με μια θεωρία που διατύπωσε εδώ και πολλά χρόνια ο Mάριο Bίττι). Tαυτόχρονα όμως ξεφεύγουμε και από το θέμα μας και ανοιγόμαστε στον ευρύτερο χώρο της δημιουργίας (και αναδημιουργίας) της προφορικής λογοτεχνίας. KYPIAKH 21 MAPTIOY H KAΘHMEPINH 19

19 «Mον θέλω κλέφτες διά σπαθί...» Aρματα και στολίσματα, η περηφάνεια του απροσκύνητου κλέφτη Tου Kωνσταντίνου Γ. Γκότση Δικηγόρου/δρ Iστορίας Παν/μίου Paris I της Γαλλίας ΣTA KΛEΦTIKA τραγούδια εγγράφονται αντιλήψεις για τις φυσικές ικανότητες και δραστηριότητες του ανθρώπινου σώματος, για τα άρματα και τα στολίδια, για τις ηλικίες. Oι α- ναφορές σχετικά με τα χαρακτηριστικά του σώματος ακόμη και του προσώπου είναι πολύ λίγες. Λιγοστές επίσης είναι οι αναφορές οι σχετικές με τις χειρονομίες και τη στάση του σώματος 1. Πρωταρχικά, το σώμα του κλέφτη και του αρματολού, παρουσιάζεται ως σώμα αρματωμένο. Tο σώμα υ- πάρχει μαζί και μέσω των αρμάτων και κατά δεύτερο λόγο των στολιδιών. Συνοδεύουν τον κλέφτη και τον αρματολό σε όλες τις δραστηριότητες της ζωής του, πολεμικές και ειρηνικές. Σε αρκετά τραγούδια εκφράζεται αυτή η αντίληψη. Σε ένα από αυτά ο καπετάνιος απευθύνεται στα άρματά του, σαν να ήταν έμψυχα: «Aτός του τούδε τ όνειρο ο καπετάν Pομφέης. Oυδ έτρωγε, ούδ έπινε, ουδέ χαροκοπάει, μόν τ άρματά του τήραε, στέκει και τα ρωτάει Nτουφέκι μου περήφανο, σπαθί μου πέρα πέρα, σαράντα χρόνους έκαμα αρματολός και κλέφτης, το χέρι μου προσκέφαλο και το σπαθί μου στρώμα, και το ντουφέκι στο πλευρό όσο να ξημερώση ατός μου τούδα τ όνειρο, καλά θε να πεθάνω» (Aλ. Πολίτης, Kλέφτικα, αρ. 43) Παλικάρι της Σελλαΐδας αρματολός περιοχής της Hπείρου κοντά στα όρια με την Aιτωλοακαρνανία. Eπιχρωματισμένο σχέδιο του L. Dupré. O πολεμιστής εικονίζεται με τον πρέποντα στολισμό και τα άρματά του: πιστόλες στο σελάχι της μέσης, σπάθα κρεμασμένη στο πλευρό, χρυσοπλούμιστο γελέκοθώρακα ( Luis Dupre, «Tαξίδι στην Aθήνα και την Kωνσταντινούπολη», ελλ. εκδ. «Oλκός», Aθήνα 1994). Eμπροσθογεμές τουφέκι με επίχρυσο διάκοσμο και πλάκες ελεφαντοκόκαλο. Aνήκε στον Nικόλαο Πετιμεζά ( ), γιο του διάσημου κλεφταρματολού Θανάση Πετιμεζά ( ). Γιαταγάνι με επίχρυση ασημένια θήκη με έ- κτυπο διάκοσμο, του Σουλιώτη οπλαρχηγού Φώτου Tζαβέλλα ( ), που διακρίθηκε στους ηρωικούς αγώνες ( ) των Σουλιωτών κατά του φοβερού Aλή πασά των Iωαννίνων (Mουσείο Mπενάκη). Σε άλλο τραγούδι, το μικρό κλεφτόπουλο απευθύνεται στο σπαθί του και του τάζει ασήμωμα: «Σπαθάκι μου περήφανο, τουφέκι καρυοφύλλι, πολλές βολές μ εγλύτωσες και τώρα τούτην ώρα. Nα σ ασημώσω, βρε σπαθί, να σε μαλαματώσω». (Παπαζαφειρόπουλος, σελ. 100) O κλέφτης όχι απλώς συνδιαλέγεται με τα άρματά του, αλλά και μόνο σε αυτά υποκλίνεται: «Oσο είναι ο Λιάκος ζωντανός, πασσιά δεν προσκυνάει πασσιά χει ο Λιάκος το σπαθί, βεζύρι το ντουφέκι». (Haxthausen, σελ. 58) Tόσο ο καπετάν Pομφέης όσο και το μικρό κλεφτόπουλο δεν αναφέρονται στην αλληλεγγύη και αποτελεσματικότητα της ομάδας τους, ούτε στη φυσική τους δύναμη, αλλά αποκλειστικά στην ιδιαίτερη σχέση με τα άρματά τους. Στα κλέφτικα τραγούδια άλλωστε, δεν υπάρχουν μονομαχίες σώμα με σώμα, αλλά μόνο ένοπλες. Oι παρεκκλίσεις από την παραπάνω αντίληψη περί αρματωμένου σώματος τιμωρούνται, ενώ οι κλέφτες που αιχμαλωτίζονται εγκαλούνται γιατί τους αφαίρεσαν τα άρματά τους και τα στολίδια τους. Eτσι, στο τραγούδι που ακολουθεί, όταν ο καπετάνιος εκφράζει την επιθυμία του να παντρευτεί μια κοντούλα, την οποία μάλιστα σκοπεύει να ντύσει «στο φλουρί και στο μαργαριτάρι», τα παλληκάρια του θα αντιδράσουν βίαια, φονεύοντάς τον: «... Tα παλληκάρια τ άκουσαν, πολύ τους κακοφάνη τρεις ντουφεκιές του δώσανε, τες τρεις φαρμακωμένες. Bαρείτε τον τον κερατά, βαρείτε τον τον πούστη. Aπό μας πήρε τα φλουριά να παντρευτεί τη ρούσα η ρούσα είναι πιστολιά, και το σπαθί κοντούλα». [A. Πολίτης, Kλέφτικα, αρ. 52 (=Fauriel τομ. 2, σελ. 330)] Στο γνωστό τραγούδι του «Kίτσου», ο τελευταίος έχει συλληφθεί και τον πηγαίνουν να τον κρεμάσουν: «...K ολοξοπίσω πήγαινεν, η μαύρη του μανούλα, μοιρολογούσε κι έλεγε, μοιρολογά και λέει Kίτσο μου, που είναι τ άρματα, τα έρημα τσαπράζια; Mάνα λωλή, μάνα τρελή, μάνα ξεμυαλισμένη, Δεν κλαις τα μαύρα νιάτα μου, και την παλληκαριά μου Mον κλαις τα ρημα τ άρματα, τα έ- ρημα τσαπράζια...» [A. Πολίτης, Kλέφτικα, αρ. 12 (=Fauriel τομ. 1, σελ. 98)] 20 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 21 MAPTIOY 1999

20 H μάνα του Kίτσου και, μέσα από αυτήν, η κοινωνία των κλεφτών, δεν ανέχεται την αιχμαλωσία του κλέφτη και την αφαίρεση των αρμάτων του από τους αντιπάλους του. Tο ί- διο και ο καπετάνιος, που σε κάποιο άλλο τραγούδι 2, ζητάει από τα παλικάρια του να του πάρουν τα άρματα, τα στολίδια του και το κεφάλι του, για να μην πέσουν στα χέρια των Tούρκων. Oι επιχειρήσεις του κλέφτικου α- παιτούν ικανότητα στον χειρισμό των όπλων, αποφασιστικότητα στη χρήση τους, φυσική αντοχή και ταχύτητα για άμεσες και αποτελεσματικές επεμβάσεις. Στα παλληκάρια του, ο καπετάν Nάννος (Γιάννης) «ολημερίς τους δίδαχνε κι ολονυχτίς τους λέγει»: «...Δε θέλω κλέφτες δια τραγιά, κλέφτες δια τα κριάρια, Mον θέλω κλέφτες δια σπαθί, κλέφτες δια το τουφέκι Tριών μερών περπατησιάν να πάμεν εις μίαν νύκτα...». (Haxthausen, σελ. 88 XLIIβ) Hλικία Στις διάφορες παραλλαγές του γνωστού τραγουδιού «σαράντα παλληκάρια» 3, ο γέρος προτείνει να πάρουν οι κλέφτες μαζί τους το μικρότερο γιο του, γιατί αυτός πια δεν μπορεί. O γιος του έχει, ως νέος, ε- νέργεια και ταχύτητα («λαγού πηλάλα», «λαγού ποδάρι»), γνώση του χώρου (ξέρει «τα μονοπάτια που περνούσαμε», «τα λημέργια που λημεργιάζαμε», «τις κρύες βρυσούλες που πέρναμε νερό»), ικανότητα στο χειρισμό των αρμάτων («που ρίχνει στο σημάδι με καλύτερα»). Aν εξαιρεθούν ελάχιστα τραγούδια, όπου οι κλέφτες συναγωνίζονται στο πέταγμα της πέτρας 4, δεν υπάρχουν α- ναφορές άμεσες ή έμμεσες στη φυσική δύναμη του σώματος. Aκόμη και οι ηλικίες συσχετίζονται και προσδιορίζονται στα κλέφτικα τραγούδια με βάση την ικανότητα να φέρει κανείς άρματα και να γνωρίζει το χειρισμό τους. Eτσι, σε δύο τραγούδια, ο καπετάνιος πεθαίνοντας ζητάει από τα παλληκάρια του να προστατέψουν το μικρό γιό του: «...Παρακαλώ τη συντροφιά κι όλα τα παλληκάρια,... να μου κυττάζουν το παιδί, το μαύρο το Δημήτρι που ναι μικρό κι ανήλικο, κι από κλεφτιά δε ξέρει!» (Mανούσος, σελ. 79) Eλληνόπουλο υπερασπίζεται τον πληγωμένο πατέρα του (1827), ελαιογραφία του Oλλανδού ζωγράφου Aρυ Σέφερ. Tο παιδί, μέσα στη φωτιά της μάχης, ανδρώνεται και εξυψώνεται σε σύμβολο της υπεράσπισης των προγόνων και της ε- λευθερίας (Mουσείο Mπενάκη). «Eλα Φοντύλη μ αδελφέ και πρώτο παλικάρι... σ αφήνω διάτα το παιδί, το μικροχαϊδεμένο, τι ναι μικρό κι ανήξερο, τ άρματα δε γνωρίζει» [(A. Πολίτης, αρ. 14, (=Mπάρτα σελ. 130)] Tα μικρά παιδιά, λόγω ηλικίας και σωματικής διάπλασης δε γνωρίζουν, ούτε μπορούν να χειρίζονται τα άρματα. Tο πέρασμα στην κατηγορία των νέων γίνεται με την πλήρωση των προϋποθέσεων αυτών. Tα «παλληκάρια» τα «παιδιά» τα «κλε- Συνέχεια στην 22η σελίδα Aριστερά, επίχρυση παλάσκα με παράσταση της αναγεννημένης Eλλάδας - Aθήνας. Aνήκε στον Aλεξάκη Bλαχόπουλο, γόνο κλεφταρματολικής οικογένειας της περιοχής Bλοχού και Bραχωρίου (Aγρινίου), από τους πρωτοστάτες του ξεσηκωμού της Δυτ. Στερεάς το Mάιο του Δεξιά, ασημοκαπνισμένη παλάσκα με έκτυπο διάκοσμο, από τα άρματα του Γεωργίου Kυριαζή, συναγωνιστή του Γεωργίου Δυοβουνιώτη, κλεφταρματολού και, μετεπαναστατικά, στρατηγού (Mουσείο Mπενάκη). KYPIAKH 21 MAPTIOY H KAΘHMEPINH 21

414 Τουρκικών Σπουδών Κύπρου

414 Τουρκικών Σπουδών Κύπρου 414 Τουρκικών Σπουδών Κύπρου Σκοπός Eκτός από την αμιγή επιστημονική αποστολή του, το Tμήμα Tουρκικών Σπουδών καλείται να παίξει σημαίνοντα εθνικό ρόλο, προσδιοριζόμενο από τις ιδιαιτερότητες της Kυπριακής

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΑΚΡΥΓΙΑΝΝΗΣ: ΑΠΟΜΝΗΜΟΝΕΥΜΑΤΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΑΚΡΥΓΙΑΝΝΗΣ: ΑΠΟΜΝΗΜΟΝΕΥΜΑΤΑ ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΑΚΡΥΓΙΑΝΝΗΣ: ΑΠΟΜΝΗΜΟΝΕΥΜΑΤΑ 1.α. Το κείμενο: Ο Μακρυγιάννης άρχισε να γράφει τα Απομνημονεύματα στις 26 Φεβρουαρίου του 1829 στο Άργος όπου είχε οριστεί Γενικός Αρχηγός της Εκτελεστικής Δυνάμεως

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΡΝΗΛΙΟΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ

ΚΟΡΝΗΛΙΟΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ ΚΟΡΝΗΛΙΟΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ ΑΠΟ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ Ο κεντρικός λόγος της παιδείας σε μια δημοκρατική κοινωνία είναι αναμφισβήτητος. Και δεν μιλώ για την παιδεία που παρέχει το «υπουργείο Παιδείας». Η παιδεία

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ 800 479 π.χ.

ΑΡΧΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ 800 479 π.χ. ΑΡΧΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ 800 479 π.χ. ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΑΚΗΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ Ποιες ήταν οι αιτίες της διάσπασης του φυλετικού κράτους; Η αύξηση του πληθυσμού και η έλλειψη καλλιεργήσιμης γης. Η καταπίεση που ασκούσαν

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 2ης ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 2ης ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΕΛΠ 11: Ελληνική Ιστορία Ακ. Έτος: 2008-9 ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 2ης ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΘΕΜΑ: Η βυζαντινή αριστοκρατία κατά τους 9 ο έως 12 ο αιώνα: δομή και χαρακτηριστικά, ανάπτυξη και σχέσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Κείμενο της Δρ. Αναστασίας Σαμαρά-Κρίσπη... Προλικό Σημείωμα...

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Κείμενο της Δρ. Αναστασίας Σαμαρά-Κρίσπη... Προλικό Σημείωμα... ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Κείμενο της Δρ. Αναστασίας Σαμαρά-Κρίσπη..... Προλικό Σημείωμα...... ΙΧ ΧΙ I. Δημιουργία του αλβανικού κράτους - Bαλκανικοί πόλεμοι. 1 1. Συνθήκη Λονδίνου της 17.5/30.5/1913... 4 2. Πρωτόκολλο

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΜΑΔΑ ΠΡΩΤΗ

ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΜΑΔΑ ΠΡΩΤΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΜΑΔΑ ΠΡΩΤΗ Α1 α. σχολικό βιβλίο, σελ. 46. Φεντερασιόν: ήταν μεγάλη πολυεθνική εργατική οργάνωση της Θεσσαλονίκης, με πρωτεργάτες σοσιαλιστές από την ανοικτή σε νέες ιδέες

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΦΟΡΙΚΑ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΗΜΕΡΑ. Ποτέ άλλοτε μετά την μεταπολίτευση, τουλάχιστον η ελληνική κοινωνία δεν βρέθηκε σε

ΑΝΑΦΟΡΙΚΑ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΗΜΕΡΑ. Ποτέ άλλοτε μετά την μεταπολίτευση, τουλάχιστον η ελληνική κοινωνία δεν βρέθηκε σε Θεοδόσης Ν. Πελεγρίνης ΑΝΑΦΟΡΙΚΑ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΗΜΕΡΑ Ποτέ άλλοτε μετά την μεταπολίτευση, τουλάχιστον η ελληνική κοινωνία δεν βρέθηκε σε τόσο άσχημη κατάσταση, όσο τον καιρό αυτόν. Ο λόγος;

Διαβάστε περισσότερα

Καρατάσος-Καρατάσιος,

Καρατάσος-Καρατάσιος, Επώνυµο Όνοµα Προσωνυµία Υπογραφή Καρατάσος-Καρατάσιος, Δηµήτρης Τσάµης Ιδιότητα Στρατιωτικός Τόπος Γέννησης Διχαλεύρι Νάουσας Χρόνος Γέννησης 1798 Τόπος Καταγωγής Μακεδονία Τόπος Θανάτου Βελιγράδι Χρόνος

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑΞΗ ΣΥΓΚΛΗΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΒΟΥΛΕΥΤΩΝ-Βουλευτές:

ΤΑΞΗ ΣΥΓΚΛΗΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΒΟΥΛΕΥΤΩΝ-Βουλευτές: ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΔΙΑΡΘΡΩΣΗ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΑΣΚΑΙΟΙΠΕΡΙΑΥΤΟΝ ΣΥΓΚΛΗΤΙΚΟΙKAI BOYΛΕΥΤΕΣ (HONESTIORES ΕΝΤΙΜΟΤΑΤΟΙ) - ΣΤΡΑΤΟΣ- ΚΛΗΡΟ ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ Αυτοκράτορας: H ανάρρηση στο θρόνο χάρη στο

Διαβάστε περισσότερα

Το συγκλονιστικό άρθρο. του Γλέζου στη Welt. Διαβάστε το συγκλονιστικό άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη 1 / 5

Το συγκλονιστικό άρθρο. του Γλέζου στη Welt. Διαβάστε το συγκλονιστικό άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη 1 / 5 άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη γερμανική εφημερίδα Die Welt, στο οποίο εξηγεί στους Γερμανούς Το συγκλονιστικό άρθρο του Γλέζου στη Welt Διαβάστε το συγκλονιστικό άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη 1 / 5 γερμανική

Διαβάστε περισσότερα

«Αθηνά» Ευρωπαϊκό Κέντρο Ελέγχου Όπλων www.armscontrol.info

«Αθηνά» Ευρωπαϊκό Κέντρο Ελέγχου Όπλων www.armscontrol.info http://, Τηλ:2105226884, 6944165341, FAX: 2105226884, 2310904794 Η πραγματική εικόνα του πολέμου στο Λίβανο με απλά λόγια. Θεόδωρος Λιόλιος Διευθυντής του Ε.Κ.Ε.Ο. Σαλαμίνος 10, Θεσσαλονίκη 54625, email:

Διαβάστε περισσότερα

ΒΟΓΛΗΣ ΠΟΛΥΜΕΡΗΣ. Αναπληρωτής Καθηγητής στο Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας

ΒΟΓΛΗΣ ΠΟΛΥΜΕΡΗΣ. Αναπληρωτής Καθηγητής στο Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Βιογραφικό σημείωμα Ο Πολυμέρης Βόγλης γεννήθηκε στην Αθήνα το 1964. Σπούδασε στο Τμήμα Ιστορίας-Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και εκπόνησε τη διατριβή του στο Ευρωπαϊκό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο

Διαβάστε περισσότερα

V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ.

V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ. V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ. Η συμβολή της οικογένειας στην άσκηση κοινωνικής πολιτικής είναι μεγάλη και διαχρονική. Η μορφή και το περιεχόμενο, όμως, αυτής της συμβολής

Διαβάστε περισσότερα

Σεβασμιότατε Μητροπολίτη Θηβών και Λεβαδείας κ. Γεώργιε, Κύριοι εκπρόσωποι των ενόπλων δυνάμενων και των σωμάτων ασφαλείας,

Σεβασμιότατε Μητροπολίτη Θηβών και Λεβαδείας κ. Γεώργιε, Κύριοι εκπρόσωποι των ενόπλων δυνάμενων και των σωμάτων ασφαλείας, 1 Μακαριώτατε, Σεβασμιότατε Μητροπολίτη Θηβών και Λεβαδείας κ. Γεώργιε, Σεβαστοί πατέρες Κύριοι βουλευτές Κύριοι εκπρόσωποι των ενόπλων δυνάμενων και των σωμάτων ασφαλείας, Κύριοι σύμβουλοι, αγαπητοί συνεργάτες,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΑΑΝΤΙ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ: «Ο ΚΗΠΟΣ ΜΕ ΤΑ ΡΟΔΑ» ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ ΑΔΑΜ

ΣΑΑΝΤΙ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ: «Ο ΚΗΠΟΣ ΜΕ ΤΑ ΡΟΔΑ» ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ ΑΔΑΜ ΣΑΑΝΤΙ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ: «Ο ΚΗΠΟΣ ΜΕ ΤΑ ΡΟΔΑ» ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ ΑΔΑΜ Τα παιδιά του Αδάμ είναι τα άκρα ενός σώματος, Μοιράζονται όλα την ίδια ρίζα. Όταν ένα άκρο περνάει τις μέρες του

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΣΜΑΣ Ο ΑΙΤΩΛΟΣ. Μαρία Παντελή Γιώργος Βασιλείου

ΚΟΣΜΑΣ Ο ΑΙΤΩΛΟΣ. Μαρία Παντελή Γιώργος Βασιλείου ΚΟΣΜΑΣ Ο ΑΙΤΩΛΟΣ Μαρία Παντελή Γιώργος Βασιλείου ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ Μ. Γκιόλιας, Ο Κοσμάς ο Αιτωλός και η εποχή του, Αθήνα 1972 Ιωάννης Μενούνος, Κοσμά Αιτωλού Διδαχές, Αθήνα 1979 Αρτ. Ξανθοπούλου-Κυριακού, Ο

Διαβάστε περισσότερα

Η ΡΩΣΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ - I ΡΥΣΗ ΚΑΙ ΕΞEΛΙΞΗ ΤΗΣ ΣΟΒΙΕΤΙΚHΣ EΝΩΣΗΣ

Η ΡΩΣΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ - I ΡΥΣΗ ΚΑΙ ΕΞEΛΙΞΗ ΤΗΣ ΣΟΒΙΕΤΙΚHΣ EΝΩΣΗΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΚΓ Η ΡΩΣΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ - I ΡΥΣΗ ΚΑΙ ΕΞEΛΙΞΗ ΤΗΣ ΣΟΒΙΕΤΙΚHΣ EΝΩΣΗΣ ΩΣ ΤΟ 1941 100 Α. ΚΛΕΙΣΤΕΣ Ή ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΟΥ ΤΥΠΟΥ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ (ενδεικτικά παραδείγµατα) Ερωτήσεις διαζευκτικής απάντησης ή του τύπου

Διαβάστε περισσότερα

Κος ΣΤΑΥΡΙΝΟΥΔΗΣ: Καλησπέρα. Η δική μας εισήγηση θα είχε άμεση σχέση και θα είχε ενδιαφέρον να ακολουθούσε την εισήγηση του κυρίου Λέλεκα.

Κος ΣΤΑΥΡΙΝΟΥΔΗΣ: Καλησπέρα. Η δική μας εισήγηση θα είχε άμεση σχέση και θα είχε ενδιαφέρον να ακολουθούσε την εισήγηση του κυρίου Λέλεκα. Κος ΣΤΑΥΡΙΝΟΥΔΗΣ: Καλησπέρα. Η δική μας εισήγηση θα είχε άμεση σχέση και θα είχε ενδιαφέρον να ακολουθούσε την εισήγηση του κυρίου Λέλεκα. Δεν είναι πάντα εφικτό να το προγραμματίζουμε κατά προτεραιότητα.

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΟΝΟ ΕΝΑΣ ΘΕΟΣ!

ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΟΝΟ ΕΝΑΣ ΘΕΟΣ! ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΟΝΟ ΕΝΑΣ ΘΕΟΣ! (There is only one God) Πού μπορείς να πάς ώστε να απομακρυνθείς από το Θεό; Ο Θεός γεμίζει κάθετόπο και χρόνο. Δεν υπάρχει τόπος χωρίς να είναι εκεί ο Θεός. Ο Θεός μίλησε μέσα

Διαβάστε περισσότερα

Η ΜΑΧΗ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ ΚΑΙ Η ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΛΑΟΥ ΤΗΣ ΟΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΣΤΗΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ

Η ΜΑΧΗ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ ΚΑΙ Η ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΛΑΟΥ ΤΗΣ ΟΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΣΤΗΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ Η ΜΑΧΗ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ ΚΑΙ Η ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΛΑΟΥ ΤΗΣ ΟΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΣΤΗΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ Η Μάχη της Κρήτης έχει µια ξεχωριστή θέση στη ροή των γεγονότων του Β' Παγκοσµίου Πολέµου. Ο Ελληνικός λαός στη Κρήτη, εγκαταλελειµµένος

Διαβάστε περισσότερα

Εγώ έχω δικαιώματα, εσύ έχεις δικαιώματα, αυτός/αυτή έχει δικαιώματα... Εισαγωγή στα Δικαιώματα του Παιδιoύ

Εγώ έχω δικαιώματα, εσύ έχεις δικαιώματα, αυτός/αυτή έχει δικαιώματα... Εισαγωγή στα Δικαιώματα του Παιδιoύ Εγώ έχω δικαιώματα, εσύ έχεις δικαιώματα, αυτός/αυτή έχει δικαιώματα... Εισαγωγή στα Δικαιώματα του Παιδιoύ Όλοι έχουν δικαιώματα. Επιπλέον, σαν αγόρι ή κορίτσι ηλικίας κάτω των 18 ετών, έχεις ορισμένα

Διαβάστε περισσότερα

ΗΕΠΟΧΗΤΗΣΑΚΜΗΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΤΕΡΜΑΤΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑΣ ΩΣ ΤΟ ΣΧΙΣΜΑ ΤΩΝ ΔΥΟ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ 843-1054

ΗΕΠΟΧΗΤΗΣΑΚΜΗΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΤΕΡΜΑΤΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑΣ ΩΣ ΤΟ ΣΧΙΣΜΑ ΤΩΝ ΔΥΟ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ 843-1054 ΗΕΠΟΧΗΤΗΣΑΚΜΗΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΤΕΡΜΑΤΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑΣ ΩΣ ΤΟ ΣΧΙΣΜΑ ΤΩΝ ΔΥΟ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ 843-1054 Η ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΑΚΜΗΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΤΕΡΜΑΤΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑΣ ΩΣ ΤΟ ΣΧΙΣΜΑ ΤΩΝ ΔΥΟ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ 843-1054 867 886 912 913

Διαβάστε περισσότερα

Φιλική Εταιρεία. Τόπος Ίδρυσης Χρόνος Ίδρυσης Ιδρυτικά. Οδησσός. 14 Σεπτεµβρίου 1814. Νικόλαος Σκουφάς Αθανάσιος Τσακάλωφ Εµµανουήλ Ξάνθος

Φιλική Εταιρεία. Τόπος Ίδρυσης Χρόνος Ίδρυσης Ιδρυτικά. Οδησσός. 14 Σεπτεµβρίου 1814. Νικόλαος Σκουφάς Αθανάσιος Τσακάλωφ Εµµανουήλ Ξάνθος Φιλική Εταιρεία Τόπος Ίδρυσης Χρόνος Ίδρυσης Ιδρυτικά µέλη Οδησσός 14 Σεπτεµβρίου 1814 Νικόλαος Σκουφάς Αθανάσιος Τσακάλωφ Εµµανουήλ Ξάνθος Σφραγίδα οργάνου Σφραγίδα της Μυστικής Αρχής Σφραγίδες Ελευθερίας,

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2010

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2010 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2010 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ IΙ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΣΧΟΛΩΝ ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Μάθημα: ΔΑΚΤΥΛΟΓΡΑΦΙΑ ΜΕ ΤΗ

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Συνεργάζομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι Συνεργασία 2. Γιατί χρειάζεται

Διαβάστε περισσότερα

TAK TAK ΕΡΧΟΝΤΑΙ ΟΙ ΠΕΡΣΕΣ! Σ ΕΦΑΓΑ, ΠΑΛΙΟΒΑΡΒΑΡΕ! Σ ΕΜΕΝΑ ΜΙΛΑΣ, ΣΚΟΥΛΗΚΙ ΑΘΗΝΑΙΕ;

TAK TAK ΕΡΧΟΝΤΑΙ ΟΙ ΠΕΡΣΕΣ! Σ ΕΦΑΓΑ, ΠΑΛΙΟΒΑΡΒΑΡΕ! Σ ΕΜΕΝΑ ΜΙΛΑΣ, ΣΚΟΥΛΗΚΙ ΑΘΗΝΑΙΕ; ΕΝΑ ΗΛΙΟΛΟΥΣΤΟ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙΝΟ ΠΡΩΙΝΟ ΤΟΥ 490 Π.Χ., ΣΕ ΚΑΠΟΙΟ ΡΟΜΑΚΙ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ. TAK TAK Σ ΕΦΑΓΑ, ΠΑΛΙΟΒΑΡΒΑΡΕ! Σ ΕΜΕΝΑ ΜΙΛΑΣ, ΣΚΟΥΛΗΚΙ ΑΘΗΝΑΙΕ; ΕΡΧΟΝΤΑΙ ΟΙ ΠΕΡΣΕΣ! ΛΕΝΕ ΠΩΣ ΕΙΝΑΙ ΠΕΛΩΡΙΟΙ ΣΑΝ ΤΟΥΣ ΚΥΚΛΩΠΕΣ.

Διαβάστε περισσότερα

Ευρωπαϊκές Ημέρες Πολιτιστικής Κληρονομιάς 2015 Βία και ανεκτικότητα

Ευρωπαϊκές Ημέρες Πολιτιστικής Κληρονομιάς 2015 Βία και ανεκτικότητα ΥΠΟΠΑΙΘ Εφορεία Αρχαιοτήτων Φλώρινας Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας -ΤΕΕΤ Ευρωπαϊκές Ημέρες Πολιτιστικής Κληρονομιάς 2015 Βία και ανεκτικότητα 26.9-31.10.2015 παρουσίαση Παναγιώτα Περδικάρη Χριστίνα Παναγιωτίδου

Διαβάστε περισσότερα

Κλέφτικο τραγούδι: [Της νύχτας οι αρµατολοί] (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου, σσ. 163-164)

Κλέφτικο τραγούδι: [Της νύχτας οι αρµατολοί] (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου, σσ. 163-164) 1. ΚΕΙΜΕΝΟ Κλέφτικο τραγούδι: [Της νύχτας οι αρµατολοί] (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου, σσ. 163-164) 2. ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ 2.1. Παραδείγµατα ερωτήσεων ελεύθερης ανάπτυξης 1. Αφού µελετήσετε τη διήγηση του Κολοκοτρώνη

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελειώδεις Αρχές Θέσεις της Εκκλησίας της Ελλάδος. για την προστασία των Προσφύγων.

Θεμελειώδεις Αρχές Θέσεις της Εκκλησίας της Ελλάδος. για την προστασία των Προσφύγων. ΘεμελειώδειςΑρχές ΘέσειςτηςΕκκλησίαςτηςΕλλάδος γιατηνπροστασίατωνπροσφύγων. Η Ορθόδοξη Χριστιανική Εκκλησία δείχνει μια ιδιαίτερη ευαισθησία απέναντι στον ξένο. Άλλωστε και ο Ιδρυτής Της, ο Κύριος Ημων

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟ ΤΟ ΜΕΣΑΙΩΝΑ ΣΤΗΝΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ

ΑΠΟ ΤΟ ΜΕΣΑΙΩΝΑ ΣΤΗΝΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΑΠΟ ΤΟ ΜΕΣΑΙΩΝΑ ΣΤΗΝΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ εμφανίζεται ΣΤΗ ΒΟΡΕΙΑ ΙΤΑΛΙΑ Επηρεάζεται από το ελληνικό και ρωμαϊκό πολιτισμό ΟΥΜΑΝΙΣΜΟΣ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ ΘΕΑΤΡΟ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑ Αξία στον ΝΤΑ ΒΙΝΤΣΙ ΣΑΙΞΠΗΡ ΚΟΠΕΡΝΙΚΟΣ Άνθρωπο ΜΙΧΑΗΛ

Διαβάστε περισσότερα

Βία κατά των γυναικών ένα αρχαίο ζήτηµα που ανθεί και στον 21 αιώνα. Θεοφανώ Παπαζήση

Βία κατά των γυναικών ένα αρχαίο ζήτηµα που ανθεί και στον 21 αιώνα. Θεοφανώ Παπαζήση Βία κατά των γυναικών ένα αρχαίο ζήτηµα που ανθεί και στον 21 αιώνα Θεοφανώ Παπαζήση Αναπληρώτρια καθηγήτρια ΑΠΘ Από την απελευθέρωση των σεξουαλικών σχέσεων στα τέλη της δεκαετίας του 60 αρχές 70, µετά

Διαβάστε περισσότερα

Χριστούγεννα. Ελάτε να ζήσουμε τα. όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά

Χριστούγεννα. Ελάτε να ζήσουμε τα. όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά Ελάτε να ζήσουμε τα όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά Χριστούγεννα (μέσα από ιστορίες και χριστουγεννιάτικα παιχνίδια) 1 Στόχοι: Μέσα από διάφορες

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης

Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ «Ολοκληρωμένη Ανάπτυξη και Διαχείριση του Αγροτικού Χώρου» Ενότητα 2: Αγροτική Κοινότητα και Αγροτικός Μετασχηματισμός (1/2) 2ΔΩ Διδάσκων:

Διαβάστε περισσότερα

600 π.χ. - 300 π.χ. Ο ΕΛΛΗΝΑΣ ΟΠΛΙΤΗΣ

600 π.χ. - 300 π.χ. Ο ΕΛΛΗΝΑΣ ΟΠΛΙΤΗΣ 600 π.χ. - 300 π.χ. Ο ΕΛΛΗΝΑΣ ΟΠΛΙΤΗΣ ΠΛΗΣΙΑΣΕ, ΝΥΞΕ ΜΕ ΤΗ ΜΑΚΡΙΑ ΛΟΓΧΗ Ή ΤΟ ΞΙΦΟΣ ΕΚ ΤΟΥ ΣΥΝΕΓΓΥΣ ΚΑΙ ΦΟΝΕΥΣΕ ΕΝΑΝ ΑΝΔΡΑ. ΑΝΤΙΤΑΞΕ ΠΕΛΜΑ ΣΤΟ ΠΕΛΜΑ, ΘΕΣΕ ΑΣΠΙΔΑ ΣΤΗΝ ΑΣΠΙΔΑ, ΠΡΟΤΑΞΕ ΛΟΦΙΟ ΣΤΟ ΛΟΦΙΟ, ΚΡΑΝΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Σκούρτου, Ε. (2011). Η Διγλωσσία στο Σχολείο. Αθήνα: Gutenberg. Γλώσσες και Διγλωσσία στον Κόσμο. Κεφάλαιο Πρώτο

Σκούρτου, Ε. (2011). Η Διγλωσσία στο Σχολείο. Αθήνα: Gutenberg. Γλώσσες και Διγλωσσία στον Κόσμο. Κεφάλαιο Πρώτο Σκούρτου, Ε. (2011). Η Διγλωσσία στο Σχολείο. Αθήνα: Gutenberg. Γλώσσες και Διγλωσσία στον Κόσμο Κεφάλαιο Πρώτο Η διγλωσσία / πολυγλωσσία είναι ένα παλιό φαινόμενο. Πάει χέρι με χέρι με τις μετακινήσεις

Διαβάστε περισσότερα

7ος αι. 610 641 8 ος αι. ΗΡΑΚΛΕΙΟΣ. αποφασιστικοί αγώνες και μεταρρυθμίσεις

7ος αι. 610 641 8 ος αι. ΗΡΑΚΛΕΙΟΣ. αποφασιστικοί αγώνες και μεταρρυθμίσεις 7ος αι. 610 641 8 ος αι. ΗΡΑΚΛΕΙΟΣ αποφασιστικοί αγώνες και μεταρρυθμίσεις πώς διαχειρίστηκε ο Ηράκλειος τόσο τους κινδύνους που απειλούσαν τα σύνορα του ανατολικού ρωμαϊκού κράτους όσο και τα σοβαρά προβλήματα

Διαβάστε περισσότερα

VI/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥ ΕΘΕΛΟΝΤΙΚΟΥ ΤΟΜΕΑ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

VI/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥ ΕΘΕΛΟΝΤΙΚΟΥ ΤΟΜΕΑ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ VI/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥ ΕΘΕΛΟΝΤΙΚΟΥ ΤΟΜΕΑ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ Ο εθελοντικός τομέας αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της κοινωνικής πολιτικής. Ιστορικά προηγείται του κράτους πρόνοιας, ενώ συνυπάρχει

Διαβάστε περισσότερα

Η Γαλλική επανάσταση (1789-1794)

Η Γαλλική επανάσταση (1789-1794) Η Γαλλική επανάσταση (1789-1794) Το πλαίσιο 18 ος αιώνας, Γαλλία: Παλαιό Καθεστώς, δηλ. 3 θεσμοθετημένες τάξεις: Κλήρος (0,5%) Ευγενείς (1,5%) Υπόλοιποι, δηλ. αστοί, αγρότες εργάτες (98%) Κριτήρια ένταξης:

Διαβάστε περισσότερα

Ο συγγραφέας Θάνος Κονδύλης και το «Έγκλημα στην αρχαία Αμφίπολη Σάββατο, 10 Οκτωβρίου 2015-10:2

Ο συγγραφέας Θάνος Κονδύλης και το «Έγκλημα στην αρχαία Αμφίπολη Σάββατο, 10 Οκτωβρίου 2015-10:2 Ο συγγραφέας Θάνος Κονδύλης και το «Έγκλημα στην αρχαία Αμφίπολη Σάββατο, 10 Οκτωβρίου 2015-10:2 Συνέντευξη στη Μαίρη Γκαζιάνη «Τελικά οι σύγχρονοι Έλληνες φέρουμε στο αίμα μας το dna των αρχαίων προγόνων

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΘΡΥΛΟΣ ΤΟΥ ΑΧΙΛΛΕΑ, ΒΑΣΙΛΙΑ ΤΩΝ ΜΥΡΜΙΔΟΝΩΝ

Ο ΘΡΥΛΟΣ ΤΟΥ ΑΧΙΛΛΕΑ, ΒΑΣΙΛΙΑ ΤΩΝ ΜΥΡΜΙΔΟΝΩΝ 1ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΠΛΑΤΥΚΑΜΠΟΥ ΛΑΡΙΣΑΣ Ο ΘΡΥΛΟΣ ΤΟΥ ΑΧΙΛΛΕΑ, ΒΑΣΙΛΙΑ ΤΩΝ ΜΥΡΜΙΔΟΝΩΝ σε βιβλίο με εικόνες. LET S SHARE OUR CULTURE (ΑΣ ΜΟΙΡΑΣΤΟΥΜΕ ΤΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΜΑΣ) Αυτό το πρόγραμμα πραγματοποιείται

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση προφορικού λόγου

Κατανόηση προφορικού λόγου Κατανόηση προφορικού λόγου Επίπεδο Γ Δεύτερη διδακτική πρόταση Μυθολογία Ενδεικτική διάρκεια: Ομάδα-στόχος: Διδακτικός στόχος: Στρατηγικές: Υλικό: Ενσωμάτωση δραστηριοτήτων: 1 διδακτική ώρα έφηβοι και

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Αρχαία Ελληνική Ιστορία (55ΑΥ2) Διδάσκων: Α. Farrington (email: eduserv@otenet.gr. Έλεγχος προόδου (Ενότητες 4 5)

Εισαγωγή στην Αρχαία Ελληνική Ιστορία (55ΑΥ2) Διδάσκων: Α. Farrington (email: eduserv@otenet.gr. Έλεγχος προόδου (Ενότητες 4 5) Εισαγωγή στην Αρχαία Ελληνική Ιστορία (55ΑΥ2) Διδάσκων: Α. Farrington (email: eduserv@otenet.gr 1. Ποια από τις ακόλουθες μάχες δεν έχει σχέση με τους Μηδικούς Πολέμους; α. η μάχη της Μυκάλης β. η μάχη

Διαβάστε περισσότερα

Γενικά Αρχεία του Κράτους Αρχεία Νομού Λευκάδας

Γενικά Αρχεία του Κράτους Αρχεία Νομού Λευκάδας Γενικά Αρχεία του Κράτους Αρχεία Νομού Λευκάδας Ελένη Δ. Γράψα Προϊσταμένη Γ.Α.Κ. Αρχείων Ν. Λευκάδας e-mail: mail@gak. lef.sch. g Ιστορικά στοιχεία Τον Ιούλιο του 1684 ο Βενετός αρχιστράτηγος Φραγκίσκος

Διαβάστε περισσότερα

Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ Ἱστορίης Ἐπίσκεψις Μάθημα: Βυζαντινή Ιστορία ιδάσκουσα: Ειρήνη Χρήστου Ειρήνη Χρήστου Βυζαντινή Ιστορία Ειρήνη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΕΠ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ 2009. Κλάδος: ΠΕ 02 Φιλολόγων ΕΙΔΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑΣ

ΑΣΕΠ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ 2009. Κλάδος: ΠΕ 02 Φιλολόγων ΕΙΔΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΑΣΕΠ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ 2009 Κλάδος: ΠΕ 02 Φιλολόγων ΕΙΔΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑΣ Ερώτημα 1 Ο α) Στόχοι - να γνωρίσουν οι μαθητές το στρατηγικό σχέδιο του Περικλή και να το εντάξουν στο ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο

Διαβάστε περισσότερα

Η κρίση της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων Η ιταλική και γερμανική ενοποίηση. Φύλλο Εργασίας

Η κρίση της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων Η ιταλική και γερμανική ενοποίηση. Φύλλο Εργασίας Η κρίση της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων Η ιταλική και γερμανική ενοποίηση Φύλλο Εργασίας 1. Αφού συμβουλευτείτε τη σελίδα 44 του βιβλίου σας καθώς και το χάρτη που παρατίθεται, να συμπληρώσετε την πιο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ 2 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ 2 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ 2 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Α. Να γράψετε την περίληψη του κειμένου σε 90-100 λέξεις Ο Μπαμπινιώτης υποστηρίζει ότι η Ενωμένη Ευρώπη διαμορφώνει μια νέα πραγματικότητα που επιβοηθεί τον επαναπροσδιορισμό

Διαβάστε περισσότερα

Η Ίδρυση της Ρώμης και η οργάνωσή της. Επιμέλεια Δ. Πετρουγάκη, φιλόλογος

Η Ίδρυση της Ρώμης και η οργάνωσή της. Επιμέλεια Δ. Πετρουγάκη, φιλόλογος Η Ίδρυση της Ρώμης και η οργάνωσή της Επιμέλεια Δ. Πετρουγάκη, φιλόλογος Εκδοχές ίδρυσης Σύμφωνα με την παράδοση από τον Ρωμύλο, γιο του Αινεία (γύρω στο 735 π.x.) Σύμφωνα με την αρχαιολογική έρευνα στη

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη καθηγήτρια: κα. Π. Γιαννακοπούλου Μαθήτριες: Ασσάτωφ Άννα, Μιχαλιού Μαντώ, Αργύρη Μαρία, Τσαουσίδου - Πετρίτση Σοφία Τμήμα: Α3

Υπεύθυνη καθηγήτρια: κα. Π. Γιαννακοπούλου Μαθήτριες: Ασσάτωφ Άννα, Μιχαλιού Μαντώ, Αργύρη Μαρία, Τσαουσίδου - Πετρίτση Σοφία Τμήμα: Α3 Υπεύθυνη καθηγήτρια: κα. Π. Γιαννακοπούλου Μαθήτριες: Ασσάτωφ Άννα, Μιχαλιού Μαντώ, Αργύρη Μαρία, Τσαουσίδου - Πετρίτση Σοφία Τμήμα: Α3 Η Σπάρτη ήταν πόλη- κράτος στην Αρχαία Ελλάδα, χτισμένη στις όχθες

Διαβάστε περισσότερα

H ελληνική παροικία. Bιέννη, «Tο εργαστήριον της νέας των Γραικών Φιλολογίας»

H ελληνική παροικία. Bιέννη, «Tο εργαστήριον της νέας των Γραικών Φιλολογίας» H ελληνική παροικία Bιέννη, «Tο εργαστήριον της νέας των Γραικών Φιλολογίας» O Θυρεός των Aψβούργων, κόσμημα από την έκδοση των Eλλήνων εμπόρων της Bιέννης, Kαισαροβασιλικόν Προνόμιον. 1783. Σελίδες από

Διαβάστε περισσότερα

Στάσεις και αντιλήψεις της ελληνικής κοινωνίας απέναντι στους μετανάστες

Στάσεις και αντιλήψεις της ελληνικής κοινωνίας απέναντι στους μετανάστες Στάσεις και αντιλήψεις της ελληνικής κοινωνίας απέναντι στους μετανάστες Θεωρητικό πλαίσιο και ανάλυση αποτελεσμάτων της πανελλαδικής ποσοτικής έρευνας VPRC Φεβρουάριος 2007 13106 / Διάγραμμα 1 Γενικοί

Διαβάστε περισσότερα

Επώνυµο Χατζηπέτρος Όνοµα Χριστόδουλος Προσωνυµία Βλάχµπεης - Χατζή Πασάς

Επώνυµο Χατζηπέτρος Όνοµα Χριστόδουλος Προσωνυµία Βλάχµπεης - Χατζή Πασάς Επώνυµο Χατζηπέτρος Όνοµα Χριστόδουλος Προσωνυµία Βλάχµπεης - Χατζή Πασάς Υπογραφή Υπογραφές Αγωνιστών της Ελληνικής Επανάστασης, ΙΕΕΕ, Αθήνα, 1984 Ιδιότητα Πρόκριτος, έµπορος, Φιλικός, στρατιωτικός Τόπος

Διαβάστε περισσότερα

Ενδεικτικές απαντήσεις στα θέματα της Ιστορίας. κατεύθυνσης των Πανελλαδικών εξετάσεων 2014

Ενδεικτικές απαντήσεις στα θέματα της Ιστορίας. κατεύθυνσης των Πανελλαδικών εξετάσεων 2014 Θέμα Α1 Ενδεικτικές απαντήσεις στα θέματα της Ιστορίας κατεύθυνσης των Πανελλαδικών εξετάσεων 2014 ΟΜΑΔΑ ΠΡΩΤΗ Α) Με τη βιομηχανική επανάσταση καθώς η κατοχή γης έπαυε προοδευτικά να είναι πηγή εξουσίας

Διαβάστε περισσότερα

Η καμπάνια του ΟΗΕ HeforShe - Ένα κίνημα αλληλεγγύης ανδρών και γυναικών για την ισότητα των φύλων

Η καμπάνια του ΟΗΕ HeforShe - Ένα κίνημα αλληλεγγύης ανδρών και γυναικών για την ισότητα των φύλων Η καμπάνια του ΟΗΕ HeforShe - Ένα κίνημα αλληλεγγύης ανδρών και γυναικών για την ισότητα των φύλων Μελίνα Δασκαλάκη, Δικηγόρος, Δημοτική σύμβουλος στο Δήμο Αθηναίων. Καλημέρα σας, Καλοσωρίζω όλους και

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης 2 η εργασία 2012 13 ΘΕΜΑ: «Στις παραμονές της λεγόμενης βιομηχανικής επανάστασης,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΥΓΗΡΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΘΝΙΚΗ ΕΠΕΤΕΙΟ ΤΗΣ 25 ης ΜΑΡΤΙΟΥ

ΠΑΝΥΓΗΡΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΘΝΙΚΗ ΕΠΕΤΕΙΟ ΤΗΣ 25 ης ΜΑΡΤΙΟΥ 25 η ΜΑΡΤΙΟΥ 1821 25 η ΜΑΡΤΙΟΥ 2015 194 ΧΡΟΝΙΑ ΕΘΝΙΚΗΣ ΑΝΕΞΑΡΤΗΣΙΑΣ ΠΑΝΥΓΗΡΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΘΝΙΚΗ ΕΠΕΤΕΙΟ ΤΗΣ 25 ης ΜΑΡΤΙΟΥ ΤΟΥ ΔΗΜΑΡΧΟΥ ΚΥΘΗΡΩΝ κ. ΕΥΣΤΡΑΤΙΟΥ ΑΘ. ΧΑΡΧΑΛΑΚΗ ΚΥΘΗΡΑ, 25 η ΜΑΡΤΙΟΥ 2015

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: "ΕΛΕΝΗ" ΤΟΥ ΕΥΡΙΠΙΔΗ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. Α. ΚΕΙΜΕΝΟ: Β ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ στίχοι: 987-1098

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: ΕΛΕΝΗ ΤΟΥ ΕΥΡΙΠΙΔΗ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. Α. ΚΕΙΜΕΝΟ: Β ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ στίχοι: 987-1098 ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: "ΕΛΕΝΗ" ΤΟΥ ΕΥΡΙΠΙΔΗ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Α. ΚΕΙΜΕΝΟ: Β ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ στίχοι: 987-1098 ΕΛΕΝΗ: Ικέτισσα, ω! παρθένα, σου προσπέφτω και σε παρακαλώ απ της δυστυχίας

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΜΑΔΑ Α

ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΜΑΔΑ Α ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΜΑΔΑ Α ΘΕΜΑ Α.1 Α.1.1 Να δώσετε το περιεχόμενο των ακόλουθων όρων: α. Κλήριγκ β. Οργανισμός γ. Οργανικός Νόμος 1900 ΜΟΝΑΔΕΣ 15 Α.1.2 Να αντιστοιχίσετε κάθε δεδομένο της

Διαβάστε περισσότερα

Φύλλα εργασίας Ονοματεπώνυμο:-------------------- Σχολείο: -------------------------- Τάξη:---------

Φύλλα εργασίας Ονοματεπώνυμο:-------------------- Σχολείο: -------------------------- Τάξη:--------- 25η Μαρτίου 1821 Φύλλα εργασίας Ονοματεπώνυμο:-------------------- Σχολείο: -------------------------- Τάξη:--------- Στόχοι: Μέσα από διάφορες επικοινωνιακές και διαθεματικές δραστηριότητες τo παιδί:

Διαβάστε περισσότερα

Σ ΧΕ ΙΑ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΟΥ ΜΑΘΗΤΗ Σ ΤΟ Γ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

Σ ΧΕ ΙΑ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΟΥ ΜΑΘΗΤΗ Σ ΤΟ Γ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Σ ΧΕ ΙΑ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΟΥ ΜΑΘΗΤΗ Σ ΤΟ Γ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 142 Ι ΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ιάρκεια: 1 διδακτική ώρα Θέµατα: 4 1ο ΣΧΕ ΙΟ Ευνοϊκές συγκυρίες για τον Ελληνισµό κατά τον 18 ο αιώνα Ο Νεοελληνικός ιαφωτισµός

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση: Η αξιολόγηση του μαθήματος περιλαμβάνει (α) γραπτές εξετάσεις στο

Αξιολόγηση: Η αξιολόγηση του μαθήματος περιλαμβάνει (α) γραπτές εξετάσεις στο Τίτλος Μαθήματος: Ζητήματα Νεότερης Ελληνικής Ιστορίας Κωδικός μαθήματος: ΙΥ ΙΠ0201 Διδάσκων: Σακκής Δημήτριος, dsakkis@uth.gr Είδος Μαθήματος: Υποχρεωτικό Εξάμηνα: 1ο, 2ο Μονάδες ECTS: 6 Περιγραφή του

Διαβάστε περισσότερα

Ιστορία του νεότερου και σύγχρονου κόσμου

Ιστορία του νεότερου και σύγχρονου κόσμου Ιστορία ΣΤ' Δημοτικού Ιστορία του νεότερου και σύγχρονου κόσμου Βιβλίο μαθητή ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ Ιωάννης Κολιόπουλος Ομότιμος Καθηγητής Ιάκωβος Μιχαηλίδης Επίκουρος Καθηγητής, ΑΠΘ Αθανάσιος Καλλιανιώτης Σχολικός

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ

Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΤΟΝ ΝΑ ΖΕΙ ΚΑΝΕΙΣ ΧΑΡΟΥΜΕΝΑ, ΑΝ Η ΖΩΗ ΤΟΥ ΔΕΝ ΕΧΕΙ ΦΡΟΝΗΣΗ, ΟΜΟΡΦΙΑ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ, ΚΑΙ ΟΥΤΕ ΠΑΛΙ ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΤΟΝ

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ (από το 1100 ως το 323 π.χ.) 1600-1100π.Χ.:Πρωτοϊστορική περίοδος που οδηγεί στο μυκηναϊκό πολιτισμό.

Η ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ (από το 1100 ως το 323 π.χ.) 1600-1100π.Χ.:Πρωτοϊστορική περίοδος που οδηγεί στο μυκηναϊκό πολιτισμό. Ομηρική εποχή Η ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ (από το 1100 ως το 323 π.χ.) ΕΙΣΑΓΩΓΗ: 1600-1100π.Χ.:Πρωτοϊστορική περίοδος που οδηγεί στο μυκηναϊκό πολιτισμό. 1100 π.χ.: Εναρξη της ελληνικής ιστορίας. 11 ος 9 ος αιώνας:οι

Διαβάστε περισσότερα

Κυριε Γενικέ Πρόξενε. Αγαπητες φιλες και φιλοι

Κυριε Γενικέ Πρόξενε. Αγαπητες φιλες και φιλοι Κυριε Γενικέ Πρόξενε Αγαπητες φιλες και φιλοι Όταν πριν από πολλα χρονια, περιπου στην ηλικια των 7 χρονων, ο πατερας μου Ζαχαριας Δουλαμης αποφασισε να μας στειλει, εμενα και την αδερφη μου, να μαθουμε

Διαβάστε περισσότερα

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς A...Τα αισθήματα και η ενεργεία που δημιουργήθηκαν μέσα μου ήταν μοναδικά. Μέσα στο γαλάζιο αυτό αυγό, ένιωσα άτρωτος, γεμάτος χαρά και αυτοπεποίθηση.

Διαβάστε περισσότερα

(Άρθρα 1-11) ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α.

(Άρθρα 1-11) ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α. ΝΟΜΟΣ ΥΠ' ΑΡΙΘ. 3016 / 2002 «Για την εταιρική διακυβέρνηση, θέματα μισθολογίου και άλλες διατάξεις,» (ΦΕΚ 110/17.05.2002), όπως τροποποιήθηκε από το άρθρο 26 του νόμου 3091/2002 (ΦΕΚ, 330/24.12.2002) (Άρθρα

Διαβάστε περισσότερα

ISBN 978-960-484-159-2

ISBN 978-960-484-159-2 Η ΠΡΩΤΗ ΜΟΥ ΙΣΤΟΡΙΑ Ο Μέγας Αλέξανδρος Κείμενο: Φίλιππος Μανδηλαράς Επιμέλεια κειμένου: Ράνια Ζωίδη Εικονογράφηση: Ναταλία Καπατσούλια Διόρθωση: Αντωνία Κιλεσσοπούλου 2010, Εκδόσεις Κυριάκος Παπαδόπουλος

Διαβάστε περισσότερα

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας Το φυλλάδιο αυτό είναι του/της... που επισκέφθηκε το Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας στις... Το φυλλάδιο που κρατάς στα χέρια σου

Διαβάστε περισσότερα

Το κατά κεφαλή ΑΕΠ σε σχέση με τον κοινοτικό μέσο όρο. Παραγωγικότητα της εργασίας.

Το κατά κεφαλή ΑΕΠ σε σχέση με τον κοινοτικό μέσο όρο. Παραγωγικότητα της εργασίας. 1 Κος ΘΕΟΣ: (Μηχανικός. Την περίοδο των Ολυμπιακών Αγώνων κατείχε θέση στον κρατικό μηχανισμό, η οποία είχε σχέση με τη χρηματοδότηση των Ολυμπιακών έργων και γενικότερα της αναπτυξιακής πολιτικής της

Διαβάστε περισσότερα

Το παραμύθι της αγάπης

Το παραμύθι της αγάπης Το παραμύθι της αγάπης Μια φορά και ένα καιρό, μια βασίλισσα έφερε στον κόσμο ένα παιδί τόσο άσχημο που σχεδόν δεν έμοιαζε για άνθρωποs. Μια μάγισσα που βρέθηκε σιμά στη βασίλισσα την παρηγόρησε με τούτα

Διαβάστε περισσότερα

WWW.KINDYKIDS.GR. Όταν η ζωή στο νηπιαγωγείο γίνεται παιχνίδι! Το Site για γονείς και νηπιαγωγούς

WWW.KINDYKIDS.GR. Όταν η ζωή στο νηπιαγωγείο γίνεται παιχνίδι! Το Site για γονείς και νηπιαγωγούς WWW.KINDYKIDS.GR Όταν η ζωή στο νηπιαγωγείο γίνεται παιχνίδι! Το Site για γονείς και νηπιαγωγούς Το υλικό αυτό αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του KindyKids.gr και διανέμεται δωρεάν. Ο Αθανάσιος Διάκος

Διαβάστε περισσότερα

Ο Αετός της Μάνης - Σας βλέπω πάρα πολύ ζωντανό και πολύ φιλόξενο. Έτσι είναι πάντα ο Ανδρέας Μαστοράκος;

Ο Αετός της Μάνης - Σας βλέπω πάρα πολύ ζωντανό και πολύ φιλόξενο. Έτσι είναι πάντα ο Ανδρέας Μαστοράκος; Ο Αετός της Μάνης - Σας βλέπω πάρα πολύ ζωντανό και πολύ φιλόξενο. Έτσι είναι πάντα ο Ανδρέας Μαστοράκος; Πρώτα, πρώτα είμαι άνθρωπος. Γεννήθηκα από φτωχή οικογένεια. Υπέφερα πολύ. Από 10 χρονών εργαζόμουν

Διαβάστε περισσότερα

Να αξιολογήσει αν πληρούνται οι ουσιαστικές προϋποθέσεις πολιτογράφησης.

Να αξιολογήσει αν πληρούνται οι ουσιαστικές προϋποθέσεις πολιτογράφησης. Έξι μήνες μετά την κατάθεση της αίτησης για την κτήση Ελληνικής Ιθαγένειας με τη διαδικασία της πολιτογράφησης, θα κληθείτε σε συνέντευξη στην Επιτροπή Πολιτογράφησης που λειτουργεί στην Αποκεντρωμένη

Διαβάστε περισσότερα

Η έννοια του Management: εµπεριέχει δύο βασικές λειτουργίες, την οργάνωση και τη διοίκηση, καθώς και µια βοηθητική, τον έλεγχο.

Η έννοια του Management: εµπεριέχει δύο βασικές λειτουργίες, την οργάνωση και τη διοίκηση, καθώς και µια βοηθητική, τον έλεγχο. Η έννοια του Management: εµπεριέχει δύο βασικές λειτουργίες, την οργάνωση και τη διοίκηση, καθώς και µια βοηθητική, τον έλεγχο. Η έννοια της οργάνωσης: ως ενέργεια: ρύθµιση των σχέσεων ανάµεσα στα µέλη

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΚ

ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΚ ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΕΚ 381 ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΚ ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΡΙΑ: ΤΟ επόμενο θέμα είναι πολύ σημαντικό. Μας απασχολεί πάρα πολύ, μόνο ως προφήτες όμως μπορούμε να λειτουργήσουμε. Έχει

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΠΕΜΠΤΗ 3 ΙΟΥΝΙΟΥ 2004 ΟΜΑ Α Α

ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΠΕΜΠΤΗ 3 ΙΟΥΝΙΟΥ 2004 ΟΜΑ Α Α ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΠΕΜΠΤΗ 3 ΙΟΥΝΙΟΥ 2004 Β ΤΑΞΗΣ ΟΜΑ Α Α Α1.1.Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό των δεδοµένων της Στήλης Α και δίπλα σε κάθε αριθµό το γράµµα του δεδοµένου της Στήλης Β που αντιστοιχεί

Διαβάστε περισσότερα

1 00:00:08,504 --> 00:00:11,501 το σχολείο της Τσιάπας παρουσιάζει: 2 00:00:14,259 --> 00:00:17,546 "ποιοί είναι οι Ζαπατίστας;"

1 00:00:08,504 --> 00:00:11,501 <i>το σχολείο της Τσιάπας παρουσιάζει:</i> 2 00:00:14,259 --> 00:00:17,546 <b>ποιοί είναι οι Ζαπατίστας;</b> 1 00:00:08,504 --> 00:00:11,501 το σχολείο της Τσιάπας παρουσιάζει: 2 00:00:14,259 --> 00:00:17,546 "ποιοί είναι οι Ζαπατίστας;" 3 00:00:17,967 --> 00:00:20,395 Οι Ζαπατίστας είναι ένα κίνημα.

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΣΤΑΘΜΟΙ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΕΣ

ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΣΤΑΘΜΟΙ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΕΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΣΤΑΘΜΟΙ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΕΣ Στην Αττική οι Αρβανίτες κατοικούσαν στο μεγαλύτερο μέρος της υπαίθρου. Ουσιαστικά την ελληνική γλώσσα την διατηρήσαν οι κλειστές ελληνικές κοινωνίες των Αθηνών

Διαβάστε περισσότερα

Ονοματεπώνυμο: Γιώργος Κωνσταντινίδης Τάξη: Γ 5 Σχολείο: Γυμνάσιο Αγίου Αθανασίου Διδάσκουσα: Σελιώτη Χ Χριστοδούλου Βασιλική

Ονοματεπώνυμο: Γιώργος Κωνσταντινίδης Τάξη: Γ 5 Σχολείο: Γυμνάσιο Αγίου Αθανασίου Διδάσκουσα: Σελιώτη Χ Χριστοδούλου Βασιλική Ονοματεπώνυμο: Γιώργος Κωνσταντινίδης Τάξη: Γ 5 Σχολείο: Γυμνάσιο Αγίου Αθανασίου Διδάσκουσα: Σελιώτη Χ Χριστοδούλου Βασιλική 1 Δευτερότοκος γιος του Κωνσταντή και της Αιμιλίας Δούκα. Γεννήθηκε στις 6

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Καλές Σχέσεις 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Καλές Σχέσεις 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Καλές Σχέσεις 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι και γιατί χρειάζονται

Διαβάστε περισσότερα

ΖΑΝ ΖΑΚ ΡΟΥΣΣΩ. ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟ «ΑΙΜΙΛΙΟΣ ή ΠΕΡΙ ΑΓΩΓΗΣ»

ΖΑΝ ΖΑΚ ΡΟΥΣΣΩ. ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟ «ΑΙΜΙΛΙΟΣ ή ΠΕΡΙ ΑΓΩΓΗΣ» ΖΑΝ ΖΑΚ ΡΟΥΣΣΩ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟ «ΑΙΜΙΛΙΟΣ ή ΠΕΡΙ ΑΓΩΓΗΣ» Αν είναι αλήθεια ότι ο άνθρωπος γεννιέται καλός και γίνεται μοχθηρός μόνο μέσα από την κακή επιρροή της κοινωνίας στην οποία ζει, η μεταρρύθμιση

Διαβάστε περισσότερα

Εμείς τα παιδιά θέλουμε να γνωρίζουμε την τέχνη και τον πολιτισμό του τόπου μας και όλου του κόσμου.

Εμείς τα παιδιά θέλουμε να γνωρίζουμε την τέχνη και τον πολιτισμό του τόπου μας και όλου του κόσμου. Εισαγωγή Το Παγκύπριο Κίνημα ΕΔΟΝόπουλων δημιουργήθηκε το 1960. Πρωταρχικός του στόχος είναι η προσφορά και η στήριξη του παιδιού στην Κυπριακή κοινωνία. Το Κίνημα ΕΔΟΝόπουλων, μέσα από τις εβδομαδιαίες

Διαβάστε περισσότερα

Πόλεμος για το νερό. Συγγραφική ομάδα. Καραγκούνης Τριαντάφυλλος Κρουσταλάκη Μαρία Λαμπριανίδης Χάρης Μυστακίδου Βασιλική

Πόλεμος για το νερό. Συγγραφική ομάδα. Καραγκούνης Τριαντάφυλλος Κρουσταλάκη Μαρία Λαμπριανίδης Χάρης Μυστακίδου Βασιλική Πόλεμος για το νερό Συγγραφική ομάδα Καραγκούνης Τριαντάφυλλος Κρουσταλάκη Μαρία Λαμπριανίδης Χάρης Μυστακίδου Βασιλική 3 ο Δημοτικό Σχολείο Ωραιοκάστρου Τάξη ΣΤ1 Θεσσαλονίκη 2006 ΠΟΛΕΜΟΣ ΓΙΑ ΤΟ ΝΕΡΟ Άκουγα

Διαβάστε περισσότερα

«ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ» ΟΡΙΣΜΟΣ

«ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ» ΟΡΙΣΜΟΣ «ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ» ΟΡΙΣΜΟΣ Η δημοκρατία είναι το πολίτευμα στο οποίο η εξουσία πηγάζει από το λαό, ασκείται από τον λαό και υπηρετεί τα συμφέροντά του. Βασικό χαρακτηριστικό της είναι η λήψη αποφάσεων με ψηφοφορία

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΡΥΜΟΣ ΠΙΝΔΟΥ

ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΡΥΜΟΣ ΠΙΝΔΟΥ ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΡΥΜΟΣ ΠΙΝΔΟΥ Γεωγραφικά στοιχεία Ο Εθνικός Δρυμός Πίνδου, γνωστός και ως Βάλια Κάλντα βρίσκεται σε ιδιαίτερα δυσπρόσιτη περιοχή της οροσειράς της Πίνδου στα όρια μεταξύ των νομών Γρεβενών και

Διαβάστε περισσότερα

«ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΝΤΑΞΗ ΜΕΤΑΝΑΣΤΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΗ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ»

«ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΝΤΑΞΗ ΜΕΤΑΝΑΣΤΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΗ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ» «ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΝΤΑΞΗ ΜΕΤΑΝΑΣΤΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΗ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ» Σίμος Δανιηλίδης Δήμαρχος Συκεών, Μέλος Δ.Σ. ΚΕΔΚΕ Με ιδιαίτερη χαρά συμμετέχω στη 4 η Γενική Συνέλευση αποδήμων Αιρετών της Αυτοδιοίκησης. Γνωρίζετε

Διαβάστε περισσότερα

Γερµανός - Γεώργιος Μητροπολίτης Παλαιών Πατρών

Γερµανός - Γεώργιος Μητροπολίτης Παλαιών Πατρών Επώνυµο Όνοµα Τίτλος Υπογραφή Γκόζιας Γερµανός - Γεώργιος Μητροπολίτης Παλαιών Πατρών Υπογραφές αγωνιστών της Ελληνικής Επαναστάσεων, ΙΕΕΕ, Αθήνα 1983 Ιδιότητα Γέννησης Χρόνος Γέννησης Καταγωγής Θανάτου

Διαβάστε περισσότερα

Η Βυζαντινή Κωνσταντινούπολη

Η Βυζαντινή Κωνσταντινούπολη Η Βυζαντινή Κωνσταντινούπολη ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ Ε ΤΑΞΗ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Σελίδα 1 Κωνσταντινούπολη Η ξακουστή και δοξασµένη πολιτεία, µε τη λαµπρή, χιλιόχρονη ιστορία, που για δέκα αιώνες δέσποζε πρωτεύουσα της

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 3 ο Διεύθυνση-Παρακίνηση 3.1. Ηγεσία-Βασικές έννοιες Η επιτυχία των επιχειρήσεων ή των οργανισμών

Διαβάστε περισσότερα

Η Ελλάδα από το 1914 ως το 1924

Η Ελλάδα από το 1914 ως το 1924 Γ. ΕΡΓΑΣΙΕΣ - ΑΣΚΗΣΕΙΣ (ενδεικτικά παραδείγµατα) Η Ελλάδα από το 1914 ως το 1924 Με βάση τα στοιχεία που παρέχει το κεφάλαιο ΚΒ του σχολικού σας βιβλίου (σσ. 73-119) να συντάξετε έναν χρονολογικό πίνακα

Διαβάστε περισσότερα

Ένα κουίζ για μικρούς και μεγάλους!

Ένα κουίζ για μικρούς και μεγάλους! Πόσο καλά ξέρεις τα δικαιώματά σου; Ένα κουίζ για μικρούς και μεγάλους! Στις 20 Νοεμβρίου 2015 η Διεθνής Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού γίνεται 26 χρονών. Πόσο την χρησιμοποιούμε για να διεκδικούμε

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ Ο ρόλος της Δια βίου Μάθησης στην καταπολέμηση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Τοζήτηματωνκοινωνικώνανισοτήτωνστηνεκπαίδευσηαποτελείένα

Διαβάστε περισσότερα

Κυρίες και Κύριοι, Σας ευχαριστώ πάρα πολύ για την τιμή που μου κάνετε να απευθύνω χαιρετισμό στο συνέδριό σας για την «Οικογένεια στην κρίση», για

Κυρίες και Κύριοι, Σας ευχαριστώ πάρα πολύ για την τιμή που μου κάνετε να απευθύνω χαιρετισμό στο συνέδριό σας για την «Οικογένεια στην κρίση», για Κυρίες και Κύριοι, Σας ευχαριστώ πάρα πολύ για την τιμή που μου κάνετε να απευθύνω χαιρετισμό στο συνέδριό σας για την «Οικογένεια στην κρίση», για ένα τόσο εξαιρετικά σημαντικό θέμα που αγγίζει και αφορά

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΜΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΥΠΡΟΥ. (Εξετάσεις σύμφωνα με το άρθρο 5 του περί Δικηγόρων Νόμου)

ΝΟΜΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΥΠΡΟΥ. (Εξετάσεις σύμφωνα με το άρθρο 5 του περί Δικηγόρων Νόμου) ΝΟΜΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΥΠΡΟΥ (Εξετάσεις σύμφωνα με το άρθρο 5 του περί Δικηγόρων Νόμου) Οκτώβριος 2011 ΟΝΟΜΑ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Ο ΠΕΡΙ ΑΚΙΝΗΤΗΣ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑΣ ΝΟΜΟΣ/ Ο ΠΕΡΙ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΗΣ ΔΙΑΔΟΧΗΣ ΝΟΜΟΣ ΜΕΡΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Το να είσαι γονιός δεν είναι εύκολο πράγμα. Δεν υπάρχει ευκαιρία για πρόβα, δεν υπάρχουν σχολεία. Το μόνο που κουβαλάμε

Διαβάστε περισσότερα

«Να σας συγχαρώ για την οργάνωση του συνεδρίου και μάλιστα με ένα θέμα που αποτελεί βασικό ζητούμενο αλλά και εργαλείο στήριξης του αγροτικού χώρου.

«Να σας συγχαρώ για την οργάνωση του συνεδρίου και μάλιστα με ένα θέμα που αποτελεί βασικό ζητούμενο αλλά και εργαλείο στήριξης του αγροτικού χώρου. ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ & ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΓΡΑΦΕΙΟ ΥΠΟΥΡΓΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ Δ/νση: Αχαρνών 2, 101 76 Αθήνα 5/ 11/ 2015 Τηλ: 210-2124388 Fax: 210-5237904 Θέμα: Ομιλία Υπουργού Αγροτικής

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΑ ΘΕΜΑΤΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 23/03/2014 ΤΟ ΚΡΗΤΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ- ΠΑΡΕΥΞΕΙΝΙΟΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ ΟΜΑΔΑ Α

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΑ ΘΕΜΑΤΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 23/03/2014 ΤΟ ΚΡΗΤΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ- ΠΑΡΕΥΞΕΙΝΙΟΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ ΟΜΑΔΑ Α ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΑ ΘΕΜΑΤΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 23/03/2014 ΤΟ ΚΡΗΤΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ- ΠΑΡΕΥΞΕΙΝΙΟΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ ΟΜΑΔΑ Α ΘΕΜΑ Α1 Α.1.1 Να προσδιορίσετε αν το περιεχόµενο των ακόλουθων προτάσεων είναι σωστό

Διαβάστε περισσότερα