Martin Heidegger H ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ Ο ΧΩΡΟΣ. Εισάγω. ψραση-σχόλια: ΑΒΑΡΑΣ ΙΝΔΙΚΤΟΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Martin Heidegger H ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ Ο ΧΩΡΟΣ. Εισάγω. ψραση-σχόλια: ΑΒΑΡΑΣ ΙΝΔΙΚΤΟΣ"

Transcript

1 Martin Heidegger H ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ Ο ΧΩΡΟΣ Εισάγω ψραση-σχόλια: ΑΒΑΡΑΣ ΙΝΔΙΚΤΟΣ

2 "Εδικτα τή ς Ίνδίκ του Υ πάρχει ενας τρόπος νά βλέπουμε τον πολιτισμό καί τα προϊόντα του που καταφέρνει δ,τι λιγότερο αναγνωρίζουμε σέ δσους άσχολουνται μαζί τους: έξηγεγ συστηματικά τις κακοδαιμονίες της καθημερινης βαρβαρότητας καί βρίσκει πάντοτε δρόμο νά είσηγεΐται πρακτικές λύσεις. Αυτός ο τρόπος είναι αυτόχρημα πολιτικός, καί δεν χρειάζεται τίποτε το αγοραίο για νά το αποδείξει. Μερικών τέτοιων κειμένων την ανάγνωση είναι καλό νά την άρχίζουμε ετσι. Ά λλων, είναι απλώς άναπόφευκτο. III! / 1206/ ( 6, 00) - ΤΙΜΗ ΠΟΛΙΤΕΙΑ: 4,20 ΙΊργο έξωφύλλου: KAZIMIR MALEVICH

3

4 Έδικτα τής Ιυδίκτου - 11 Ή Τ έχνη και ό Χώ ρος

5 Έ δικτα τής Ινδίκτου Ευθύνη Σειράς: Δημήτρης Άρμάος Ή σειρά άκολοι/θεΐ ίδιο ένιαΐο όρθογραφικό σύστημα ISBN: Copyright γιά τήν ελληνική γλώσσα, 2006, Γιάννης Τζαβάρας Copyright γιά τήν ελληνική γλώσσα, 2006, «Ίνδικτος» Α.Ε. «ΙΝΔΙΚΤΟΣ» ΑΝωΝΥΜΟΣ ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Καλλιδρομίου 64, 'Αθήνα τηλ

6 Martin Heidegger H ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ Ο ΧωΡΟΣ Εισαγωγή, Μετάφραση και Σχόλια Γιάννης Τζαβάρας ΙΝ Δ ΙΚ Τ Ο Σ

7 Εισαγω γή τοΰ Μεταφραστή τ α ν έκδίδεται τό βιβλίο Ή Τέχνη καί ό Χώρος (D ie Kunst und Οder Raum; L A rt et l'espace, St. Gallen: Erker-Verlag, ), ö Martin Heidegger ( ) είναι σέ άρκετά προχωρημένη ήλικία. ΑΟτό τό βιβλίο μπορεί νά θεωρηθεί ώς κύκνειο άσμα του, άφου λ ίγ α χρόνια μετά ό Γερμανός σ τοχασ τής έμελλε νά άποβιώσει. Εντούτοις, δύσκολα μπορεΐ κάνεις νά ϊσχυρισθεΐ δτι διαφαίνεται σ α ύ τό τό μικρό κείμενο ή γεροντική κούραση. Αντίθετα, καταφαίνεται μιά σττιρτάδα πνεύματος π ο ύ συνεχίζει νά ανοίγει π ρ ω τό γ ν ω ρ α στοχαστικά μονοπάτια. Ό σ υ γγρ α φ έα ς προβάλλει κι έδώ τήν άξίωση νά ικανοποιήσει σέ ύψ η λό βαθμό άκόμα και τόν πιό άπαιτητικό αναγνώ στη. Τόσο ό χ ώ ρ ο ς όσο καί ή τ έ χ ν η έχουν άπασχολήσει τόν Heidegger επανειλημμένα σέ προηγούμενα βιβλία του. Τό άντικεί- μενο το υ στοχασμού το υ δέν είναι λοιπόν έδώ κάτι καινούριο. Α ύτό θά μπορούσε νά έκληφθεΐ ώς διευκόλυνση το ύ έργου του, άφοΰ έχει διανοίξει αύτές τ'ις περιοχές μέ παλαιότερη διερεύνη- ση. Α πό τήν άλλη όμως πλευρά, τό έργο του γίνεται δυσκολότερο, διότι αναρωτιέται κανείς : Τί καινούριο έχει νά προσφέρει ό 80χρονος συγγραφέας πάνω σέ ένα άντικείμενο π ο ύ τόν έχει α π α σχολήσει κατά κόρον στα νιάτα το υ ; α'. Ό Χώρος κατά τόν Πρώιμο Heidegger Π ρά γμ α τι, δέν ήταν δυνατό νά μήν άσχοληθεΐ μέ τό χ ώ ρ ο, ό ταν συνέγραφε τό μ εγά λο το υ βιβλίο π ο ύ κορυφώνεται στήν έννοια του χρόνου. Τό χαϊντεγγεριανό σ ύγγραμμα Είναι κα ι Χ ρ ό νος (1927)1 έχει κάνει βαθιές τομές στήν έννοια το ΰ χώρου, χω- 1Συντομογραφικά: ΕκΧ. Παραπέμπω εφεξής στις σελίδες τής γερμανι-

8 ρ'ις όμως νά υψώνει αϋτή την έννοια σε εξίσου ψ ηλό βάθρο μέ τό χρόνο. Τουλάχιστο άπό τήν έποχή τοΰ Immanuel Kant και έ ξης οι δύο έννοιες τοποθετούνται; στήν ίδια περιοχή και μέ σ υ γ γενικό περιεχόμενο. Υ πενθυμίζω μόνο ότι κατά τόν Kant «ό χώ ρος κα'ι ό χρόνος» είναι οί δύο a priori μορφές τής έπ οπτεία ς π ο ύ συνανήκουν στήν περιοχή τής άνθρώπινης αισθητηριακής ικανότητας. "Ισως μπορεΐ κανείς (κα'ι όχι άδικα) νά εικάσει ότι ό γέρος Heidegger έρχεται τώ ρα νά αναιρέσει τή νεανική του εκτίμηση π ο ύ έθετε τό χώρο ώς ύποδεέστερο έναντι του χρόνου. Σ έκεΐνο τό νεανικό βιβλίο ό Heidegger χρειάστηκε νά άντι- μετω πίσει και νά άντικρούσει τόσο την καντιανή κληρονομιά, π ο ύ θεωρούσε ότι ό χώρος είναι κάτι «υποκειμενικό» (αφού άνήκει στό άνθρώπινο ύποκείμενο ώς ικανότητά του νά αισθάνεται τά υλικά όντα ένταγμένα σέ χώ ρο), δσο κα'ι τήν π ε ποίθηση τής νεότερης Φυσικής ότι ό χώρος είναι μιά ά ν τ ι κ ε ι- μ ε ν ι κ ά υπαρκτή έκταση, μέ τρεις ομοιόμορφες και ισοδύναμες διαστάσεις (μ ή κος-π λά τος-ύψ ος), μέσα στήν όποία περιέχεται τό εξίσου αντικειμενικά ύπαρκτό κοσμικό (= αστρονομικό) σύ- μπαν. Ή πολεμική τού νεαρού Heidegger συνοψίζεται στήν το λ μηρή άφοριστική πρόταση: «Ούτε ό χώρος είναι μές στό ύποκείμενο ούτε ό κόσμος είναι μές στό χώρο» (Ε κχ, σ. 111). Σ αύτό τό ξεκαθάρισμα τώ ν σχέσεών του τόσο μέ τή φιλοσοφική δσο καί μέ τή φυσικο-επιστημονική παράδοση ό Heidegger παραμένει πιστός έως τά βαθιά το υ γεράματα. Α λλά έάν ό χώρος δέν ύπάρχει ούτε ύποκειμενικά ούτε άυτι- κειμενικά π ώ ς μπορεΐ νά υπάρχει; Έάν ό χώρος δέν βρίσκεται ούτε μέσα στό άνθρώ πινο ύποκείμενο ούτε έκτείνεται τρισδιάστατα έξω α π ό αύτό π ο ύ βρίσκεται; Α ύτά τά ερωτήματα τίθενται, δσο παραμένουμε προσκολλημένοι στις παραδοσιακές διακρίσεις ύποκείμενο/άντικείμενο καί «σκεπτόμενο π ρ ά γ μ α» (res κής έκδοσης, οί όποιες παρουσιάζονται καί στό αριστερό περιθώριο τής ελληνικής μετάφρασης (βλ. έδώ ψ. Επιλογή Βιβλιογραφίας).

9 cogitans)/«εκτεινόμενο π ρ ά γμ α» (res extensa). Ό Heidegger π α ραμερίζει αύτές τις διακρίσεις, y ià và πετύχει τα θεμέλια, π ά νω στά όποια αύτές έχουν οίκοδομηθεΐ. "Ετσι α να καλύπτει α υ τό π ο ύ ονομάζει Dasein (μεταφράζω : εδωνά - Είναι) μέ α ϋτό τον όρο χαρακτηρίζει τό άνθρώ πινο Είναι ιδωμένο «πρ'ιν» άπό κάθε υποκειμενική-αντικειμενική διάκριση, ιδωμένο πέρα ά π ό κάθε έγκεφαλική σχέση μέ τό ο λ ό γυ ρ α έκτεινόμενο περιβάλλον. Ό προβληματισμός παίρνει τώ ρα τή μορφή : σε π οιά σχέση βρίσκεται τό ανθρώπινο Είναι πρός τό χώρο; Ή έπίμοχθα κατακτημένη α πάντηση έχει ώς έξης: τό άνθρώ πινο Είναι συγκροτείται κ a ί ά π ό χώρο, είναι δηλαδή «χωρικό». Α ύτή ή «χω ρικότητα» (Räumlichkeit) δέν είναι ούτε μιά υποκειμενική ιδιότητα ούτε μιά άντικειμενική υπόστασ η ο λ ό γυ ρ ά μας, ά λλά ένα υπαρκτικό χα ρακτηριστικό του Είναι μας. Πώς κατοχυρώ νεται α ύτή ή ά πάντη σ η ; Ό Heidegger κάνει μιά εκτεταμένη άνάλυση του τρόπου, κατά τον όποιο συναντούμε τά π ρ ά γ μ α τα π ο ύ μάς περιβάλλουν. Α ύτή ή συνάντηση είναι τόσο άξεδιάλυτα συνδεμένη μέ τό Είναι μας, ώστε κατά τό πλεΐστο δέν έξαντικειμενικεύουμε τά π ράγμ α τα, ά λλ ά τά χρησιμοποιούμε μέσα σέ άφανή οικειότητα. Α ύτός π.χ. π ο ύ φορά γ υ α λιά, μολονότι βρίσκεται σέ άμεση έπαφή μαζί τους, δέν τά άντιμετωπίζει σάν άντικείμενα, ά λλά τά χρησιμοποιεί άπαρατήρητασπάνια συναισθάνεται τή μηδαμινή το υ άπόστα ση ά π ό α ΰτά, γ ια τί όσα βλέπει μέσα ά πό τά γ υ α λ ιά είναι γ ι αϋτόν ε γ γ ύ τ ε ρα (Ε κχ, σ. 107). Χάρη στήν έξοικείωσή μας μέ τά π ρ ά γ μ α τα έ χουμε καθημερινά μιά οικειότητα καί μέ τό π ο υ α ΰ τά βρίσκονται: είναι διευθετημένα «κ ά π ο υ έδώ γ ύ ρ ω» βρίσκονται στή θέση του ς ή έκεΐ όπ ου άνήκουν. "Οταν λοιπόν συναντούμε α υ τά τά χρησιμοποιούμενα όντα, μαζί του ς έχουμε κάθε φορά συναντήσει και τό π ο ύ (τή θέση τους, τήν περιοχή τους, τόν τό π ο τους). Ό Heidegger τό λέει ώς έξης: «Ή συνάντηση χώ ρου (ή περιοχής) προηγείται κατά τήν έκάστοτε περιβαλλοντική συ

10 νάντηση τω ν πρόχειρων όντω ν» (Ε κ Χ, σ. 111). Ή καθημερινή μας συμπεριφορά έχει λοιπόν την ικανότητα να «διανοίγει»2 τό χώ ρο όπου ανήκουν τά π ρ ά γμ α τα. Ό χώρος υπάρχει κα'ι κατά συνέπεια μπορεΐ νά καταμετρηθεί, να περιχαρακωθεί, να γ ί νει αντικείμενο ά γορα πω λη σ ία ς κλπ. μόνο έπειδή έμεΐς τόν έ χουμε π ρ ω τύ τερ α «διανοίξει». Είναι λ οιπόν άμεσα συνδεμένος με τό Είναι μας. Ό Heidegger εξετάζει τόσο κατά τήν πρώιμη όσο και κατά την ύστερη περίοδο τό χώ ρο σέ συνδυασμό μέ τήν έννοια του κόσμου. Ά λ λ α α υτή ή χα ϊντεγγερια νή έννοια δεν συμπίπτει μέ τόν άστρονομικά νοούμενο κόσμο, ό όποιος υπάρχει άντικει- μενικά και περιλαμβάνει τό σύνολο τώ ν ένδόκοσμων όντων. Μήπ ω ς τότε ό κόσμος υπάρχει υποκειμενικά ; Οϋτε έτσι! Ε πιχειρώ ντας νά συλλάβει τόν κόσμο ώς όντολογικ ό όρο ό Heidegger όδηγεΐται στήν πεποίθηση ότι πρόκειται έπίσης γ ια ένα χαρακτηριστικό το υ άνθρώ πινου Είναι: είμαστε κατ ουσίαν «κοσμικοί» (weltlich). Σαφέστερα ειπωμένο: είμαστε τόσο άλληλένδετοι όντολογικά μέ τόν κόσμο, ώστε βασικός χαρακτηρισμός το υ Είναι μας είναι τό μές-στόν-κόσμο-εΐναι. Α ΰτό δέν σημαίνει ότι πα- ρευρισκόμαστε μέσα σέ ένα κοινό κόσμο δ π ω ς παρευρίσκονται τά υ π ό λ ο ιπ α ϋλικά όντα, ά λ λ ά δτι διάγουμε μέσα σέ μια ιδιότυ π η σχέση μαζί του, έχοντας έξοικειωθεΐ μέ αϋτόν κατα- νοητικά κι έχοντας κατά συνέπεια συγκροτήσει ένα ευρύχω ρο «σύνολο σημασιών» αύτό είναι ό κόσμος μας3. 2 erschließen, ό'.ττ. Άλλοΰ ό Heidegger λέει: κάνουμε χώρο (räumen), δίνουμε χώρο (Raum-geben), παραχωρούμε (einräumen), απελευθερώνουμε τό χώρο (Raum freigeben). Μέ όλες αυτές τις εκφράσεις περιγράφει τό γεγονός ότι ό χώρος έξαρτάται άπό τήν αποκαλυπτική μας ικανότητα. 3 Δές ΕκΧ, 87: «Τό σύνολο τών σχέσεων τού σημαίνειν θά τό ονομάσουμε σημαντικότητα [γερμανικά: Bedeutsamkeit]. Αύτή είναι πού απαρτίζει τή δομή τού κόσμου τή δομή εκείνου, μές στό όποιο τό εδωνά-είναι σαν τέτοιο είναι έκάστοτε ήδη.»

11 Ε πειδή είμαστε κ ατ ούσίαν μέσα-σ τ ο ν -κόσμο έχοντας κατανοήσει τήν ευρυχωρία του, έχουμε επίσης μια κατανοητική σχέση πρός τό χώρο. Έ τσ ι όμως νοούμενος ό κόσμος δέν είναι μέσα στό χώρο (όπω ς τόν εκλαμβάνει ή νεότερη Φυσική), ά λλ α αντίστροφα ό χώρος είναι μέσα στον κόσμο. Α ύτό δέν σημαίνει ά λλ ο ά π ό τό ότι, διαθέτοντας μιά κατανοητική εξοικείωση μέ την κοσμική ευρυχωρία, έχουμε «διανοίξει» α priori μέσα της κ α ί τό χώρο. Κατά τό μέτρο π ο ύ παραμένουμε μέσα στήν κατάσταση α υτή ς τής θεμελιώδους έξοικείωσης, δέν συλλαμβάνουμε Θεματικά οϋτε τόν κόσμο οϋτε τό χώρο. Διατηρούμε όμως π ά ν τα τή δ υ να τό τη τα νά ά π οστα σ ιοποιη θοΰμε ά π ό α ϋ τό τό διττό περιέχον, νά τό θεματοποιήσουμε και νά τό έξαντικειμενι- κεύσουμε, άρα νά συλλάβουμε τό χώ ρο σαν μιά άντικειμενικά υπαρκτή, ομογενή έκταση (extensio). Αυτό συνεπάγεται τότε καί μιά ά πογύμνω σ ή μας ά π ό τήν άρχέγονη έξοικείωση μέ τόν κόσμο- αυτή τήν άπογύμνω σή ονομάζει ό Heidegger άποκοσμι- κ ο π ο ί η σ η (Entweltlichung- δές Ε κ Χ, σ. 112). Σέ μιά διάλεξη, π ο ύ έδωσε ό Heidegger τό 1951 μέ τίτλ ο «Ανοικοδόμηση Διαμονή Στοχασμός» ( Bauen Wohnen Denken ), ά- νέλαβε νά προσδιορίσει γ ιά μιάν άκόμα φορά την ουσία του χώ ρου. Συνειδητοποίησε τότε ότι ό τόπ ος είναι όντολογικά σημαντικότερος ά πό τό χώρο. Τί θά πει α ύτό ; Σ ίγουρα ό Heidegger ίχει λάβει ϋπόψ η τήν άρχαιοελληνική διερεύνηση και σύλληψ η του τό π ο υ. Ό Π λάτω ν έκανε μιά σημαντική διαπίστω ση, όταν είπε ότι κάθε ύλικό ον βρίσκεται κατ' άνάγκη σέ κάποιο τό π ο καί καταλαμβάνει κάποια «χώρα».4 Προσδιορίζοντας ακριβέστερα αυτή τήν έννοια ό Αριστοτέλης διαπίστω σε ότι ένας τό πος δέν είναι κάτι διαφορετικό άπό ένα ύλικό πράγμα, καί κανένα τέτοιο π ρ ά γ μ α δέν βρίσκεται «μέσα» σέ τό π ο, διότι τό π ο ς Kai πράγμ α συμπίπτουν τόσο χρονικά (δηλ. υπάρχουν ταυ- 4 Πλάτωνος Τίμαιος 52 b: «φαμεν άναγκαίον είναι που τό ον άτταν εν ΤίΐΊ τόττφ και κατέχον χώραν τινά.»

12 τόχρονα) όσο και κατά τά όριά τους.5 Οι αρχαίοι στοχαστές κατέληξαν λοιπόν στο συμπέρασμα ότι οί τόποι συμ πίπτουν μέ τα π ρ ά γ μ α τα κα'ι δτι δέν υπάρχει ένας χώρος «καθ εαυτόν». Α νάλ ο γ α άποφαίνεται κα'ι ό Heidegger δτι ό χώρος ά ντλεΐ την ουσία το υ ά π ό τόν τό π ο και όχι άντίστροφα: Ό χώρος είναι κατ ουσίαν τό διευθετημένο [das Eingeräumte], αύτό πού έχει άφεθεΐ μέσα στα όριά του. Τό διευθετημένο είναι κάτι έκάστοτε έπιτετραμμένο κι έτσι συγκροτημένο, δηλαδή συναθροισμένο μέσω ένός τόπου, δηλαδή μέσω ένός πράγματος (όπως είναι μια γέφυρα). Συνεπώς οί χώροι δέχονται τήν οϋσία τους άπό τούς τόπους και όχι άπό «τόν» χώρο. β'. Ή Τέχνη κατά τόν "Υστερο Heidegger Ά π ό τό 1935 καί έξης ö Heidegger στρέφει τό ενδιαφέρον του πρός τό φαινόμενο τής τέχνης. Μέ μια σειρά διαλέξεων καί δημοσιευμάτων αντιμετωπίζει μια π λη θώ ρα σχετικών έρωτημάτων. Πρέπει όμως να ληφθεΐ ΰπ όψ η δτι α ύτή ή δραστηριοποίηση στέκεται κάτω ά π ό τήν επίδραση τής «στροφής» (Kehre) π ο ύ πραγματοποιήθηκε μέσα στη σκέψη α ΰτο ΰ τοΰ στοχαστή. Σέ τί σ υνίστα ται α υ τή ή στροφή; Τό όντολογικ ό π ρ ό β λ η μα, δηλαδή τό έρώτημα π ο ύ άφορα τό Είναι τώ ν δντω ν, άπασχολεΐ τόν Heidegger άπό τήν άρχή έως τό τέλος τής στοχαστικής το υ πορείας. Όύστόσο ό νεανικός το υ στοχασμός έπιχειρεΐ νά βασίσει τήν άπάντηση στό όντολογικά έρωτώμενο και άπαντών υποκείμενο, π ο ύ είναι τό έδωνά-εΐναι (Dasein). Πρόκειται γ ιά ένα έγχείρημα π ο ύ διαβλέπει ώς κύριο όντολογικό έδαφος τόν καθημερινό τρ ό π ο άνθρώ πινης ύπαρξη ς και κορυφώνεται στήν ένδεχόμενη αυθεντικότητα τοΰ άνθρώ πινου ϋπάρχειν. Αυτή ή προοπτική έπιφέρει στόν στοχασμό ένα στοιχείο ύποκειμε- 5 Άριστοτέλους Φυσικά 212 α6 και α29 («άμα τφ πράγματι ό τοπος»).

13 νικότητας και υπαρξιακής (existenziell), αν όχι υπαρξιστικής (e- xistenzialistisch) δέσμευσης. 'Αντίθετα, ό μετά τό Ε κ Χ Heidegger ξανοίγεται σέ μιά νέα π ρ οοπτική: Σ τοχά ζετα ι μέ βάση τό ίδιο τό Είναι. Ένδιαφέρεται γ ια τά π οικίλα στάδια, ά π ό τα όποια περνά ή έρμηνεία το υ Είναι ά π ό τήν άρχαιοελληνική σκέψη έως σήμερα, και γ ιά τά στάδια π ο ύ διανύει τό ίδιο τό Είναι καθ ό λους α ύτοΰς τούς αιώνες. Πρόκειται λοιπόν γ ιά μιά έμβάθυνση στήν ιστορία το ΰ όντολογικου στοχασμού και στήν ιστορική πορεία το ΰ Είναι. Ό Heidegger άσχολεΐται μέ τήν τέχνη σέ μιά σειρά ά π ό διαλέξεις και δοκίμια. Τά κύρια συμπεράσματά το υ συνοψ ίζονται στό έκτεταμένο δοκίμιο «Ή Προέλευση τοΰ "Εργου Τέχνης»,6 καθώς καί στή διάλεξη «Ό Hölderlin καί ή Οϋσία τής Ποίησης».7 Ποιά είδη τέχνης έχει ό Heidegger κατά νοΰ, όταν άναζητά τήν ούσία της ; Τά παραδείγματα π ο ύ χρησιμοποιεί είναι ίσως π α ρα πλανητικά. Σ το δοκίμιο γ ιά τήν προέλευση το υ έρ γου τέχνης χρησιμοποιεί ώς βασικό παράδειγμα τή ζω γραφιά του van Gogh π ο ύ έχει τίτλ ο 7α Παπούτσια. "Αλλα παραδείγματα π ο ύ άναφέ- ρονται στό ίδιο δοκίμιο άντλοϋνται τόσο ά π ό τήν άρχιτεκτονι- κή, όπω ς είναι «ένας άρχαιοελληνικός ναός»,8 όσο καί ά π ό τή γ λ υ π τ ικ ή, ό π ω ς είναι οι «Α ίγιν ή τες» π ο ύ βρέθηκαν τό 1811 στόν ναό τής 'Αφαίας (στήν Α ίγινα) κι εκτίθενται στή γ λ υ π τ ο θήκη το ΰ Μονάχου.9 Μέσα ά π ό τή στοχαστική το υ άναζήτηση ό Heidegger κ ατα λή γει όμως στό συμπέρασμα ότι μιά έντελώς ά λλη περιοχή τέχνης κατέχει τήν πρωτοκαθεδρία: είναι ή ποίη- Πρωτοεκδόθηκε στόν τόμο Holzwege (ΐ95θ) κα'ι μεταφράστηκε ά πό τόν Γιάννη Τζαβάρα μαζί μέ εκτενή σχολιασμό τό Πρωτοεκδόθηκε στόν τόμο Erläuterungen zu Hölderlins Dichtung (1951) καί μεταφράστηκε άπό τόν Μ. Μαρκάκη στή Νέα Εστία, τ. 87 (1970), σσ " Ηειοεαοεκ 1986, σσ τής γερμανικής σελιδαρίθμησης. 9 "0. tr., σ. 29.

14 ση. Μέ αφοριστικό τρόπο ισχυρίζεται: «Κάθε τέχνη [...] ε ί ν α ι κατ ουσίαν π ο ίη σ η».10 Α ύτό δέν σημαίνει ότι π ρ οσπαθεί νά υ π α γ ά γ ε ι όλα τ ά είδη τέχνης (τή ζω γραφική, τή γ λ υ πτική, τή μουσική κλπ.) στήν ποιητική τέχνη, ά λ λ ά ότι τό λεκτικό-άποκαλυπτικό στοιχείο, π ο ύ υπάρχει στήν ποίηση, ανάγ ετα ι σέ ουσιώδες χαρακτηριστικό ολόκληρης τής καλλιτεχνικής δημιουργίας. Μ ελετώντας τήν τέχνη ό Heidegger θέτει κυρίως τό ό ν τ ο - λογικό ερώτημα, αν κα'ι μέ π οιους τρ ό π ο υς τό Είναι άποκαλ ύ π τετα ι μέσα στά καλλιτεχνήματα. Ή έρευνα δέν είναι λοιπόν οϋτε μιά άναδίφηση τής ιστορίας τή ς τέχνης οϋτε μιά π ε ριγραφική ταξινόμηση τω ν καλλιτεχνικών ειδών, κ α τη γοριών, δημιουργώ ν, δημιουργημάτω ν κλπ. "Ενα ά π ό τά βασικά συμπεράσματα συνοψίζεται ώς έξης: Τό έργο τέχνης μέ τον τρόπο του ξανοίγει τό Είναι των όντων. Αυτό τό ξάνοιγμα, δηλαδή ή αποκάλυψη, δηλαδή ή αλήθεια των όντων, συμβαίνει μέσα στό έργο τέχνης. Μέσα σ αύτό τό έργο έχει τεθεί έν έργω [= έχει ένεργοποιηθεϊ και σταθεροποιηθεί] ή αλήθεια των όντων.11 θέλει νά πει ότι ή τέχνη στέκεται κατ ουσίαν πέρα ά π ό μιά έμπειρική ά να παρά σ τα σ η π ρ α γ μ ά τω ν ή γ εγο νό τω ν. Ή τέχνη μόνο επιφανειακά ιδωμένη άνα πα ριστά φυσικά, ψ υχικά ή π νευματικά δντα. Ή ουσιώδης ΰφή τη ς έγκειται στο ότι άποκαλύπ τει α ϋ τό π ο ύ συνήθω ς κρύβεται πίσω ά π ό τά όντα και ό μως άπαρτίζει τήν άναγκαία συνθήκη γ ιά τή δυνατότητά τους. Ή τέχνη είναι ικανή νά μάς άνά γει π ίσ ω ά π ό τά φαινόμενα και τά νοούμενα, α ύ τά π ο ύ κατά τό π λεΐσ το βομβαρδίζουν τις αισθήσεις και τήν ψ υχή μας. Πρόκειται άραγε γ ια μιά στατική-ούσιολογική ή γ ιά μιά δυναμική-ιστοριογραφική θεώρηση τής τέχνης; Ό Heidegger ίσχυ-

15 ρίζεται ότι τό συμπέρασμά το υ δέν είναι στατικό, διότι δ ια π ι στώνει ένα ιστορικό συμβάν: Ή αλήθεια «συμβαίνει» (δές τό π α ρα π ά νω παράθεμα), τίθεται έν έρ /ω, ποιείται κάθε φορά έξαρχής μέσα σέ ένα καλλιτέχνημα- δέν είναι λοιπόν κάτι τελεσίδικο κι αιώνιο, ά λλα εισχωρεί συνεχώς στό γίγνεσθα ι κα'ι ξανά άποχωρεΐ άπό αυτό. Τό καλλιτεχνικό παιχνίδι συνίσταται σέ μιά νομοτελειακή, παλινδρομική άποκάλυψ η κι έπικάλυψη τής άλή- θειας. Δέν έγκ αθίσ τατα ι μια γ ιά π ά ν τα ή άλήθεια μέσα σέ ένα καλλιτέχνημα, ά λλά έξαρτάται εξακολουθητικά ά π ό τούς άπο- δέκτες, π ο ύ ορίζονται ώς υπεύθυνοι φύλακες, π ο ύ άναλαμβάνουν τό μέλημα νά τή διατηρήσουν «ά λη θεύοντά ς» την (γερμανικά: Bewahrende).12 Κάθε ιστοριογραφική γνώ σ η τής τέχνης πρέπει νά ιδωθεί ώς ένα τέτοιο, έξαιρετικά άπαιτητικό μέλημα.13 Μέ ποιόν τρόπο άποκα λύπτετα ι ή άλήθεια τώ ν όντων μέσα στό καλλιτέχνημα; Ό Heidegger ά π α ν τά κάπω ς σιβυλλικά ότι τό καλλιτέχνημα άνορθώνει κάθε φορά ένα ιστορικό κόσμο καί τόν άποθέτει π ά νω στή γ ή. Α ϋτή ή δια τύπω σ η γ ίνετα ι κατανοητή, έάν είναι σαφές τό όντολογικό νόημα π ο ύ προσδίδεται στους όρους «κόσμος» κα'ι «γή». Συνοπτικά ειπωμένο: Ό κόσμος δέν είναι ούτε ένα έγκόσμιο άντικείμενο ούτε ένα ύπο- κι ιμενικό πλαίσιο τώ ν πραγμ άτω ν, ά λλ ά είναι ή άνοιχτότητα κα'ι ή ευρυχω ρία τώ ν όντω ν, χάρη στήν ό π οία τά όντα ά ποκτοΰν τό χρόνο τους, τό χώρο τους, τ'ις διαστάσεις κα'ι τό νόημά τους. Αφετέρου ή γ ή δέν έχει γεω γραφικό ή γεω λ ο γικ ό νόημα ή γ ή rivai τό φυσικό περιβάλλον, π ού, ώς φόντο ένός γ λ υ π τ ο ύ ή άρ- χιτεκτονικού έργου, τό ύποβαστάζει άκα ταπόνητα κα'ι τό διασώζει περικλείοντάς το μέσα στούς μητρικούς της κόλπους. Ή γή περικλείει τά όντα μόνο κατά τό μέτρο π ο ύ ή ίδια παραμένει 12 Ό. 77\, σσ ~0.π σ. 55: «Ή άλήθευση του καλλιτεχνήματος ώς γνώση είναι ιό νηφάλιο έμμένειν μέσα στον ανησυχαστικό χαρακτήρα τής μέσα στό Ηίλλιτεχνημα συμβαίνουσας αλήθειας.»

16 «άδιάνοικτη» και άντιστεκόμενη σέ κάθε προσπάθεια γεω μετρικής ή γεω λογική ς καταμέτρησης.14 Τό καλλιτέχνημα α π οκα λύπτει τήν άλήθεια τώ ν όντων κατά τόν έξης τρ όπο : ξανοίγοντας τόν κόσμο κα'ι άναδείχνοντας τή γ ή ώ ς όντολογικές συνθήκες γ ιά τή δυνα τότη τα άνάδυσης και διάσωσης τώ ν όντων. Χάρη στην τέχνη «π ρ ο ά γ ετα ι» (= γεννιέται) κάθε φορά ή άλήθεια. Γιά νά έπικυρώσει α υτό τό εϋρημα, ό Heidegger δέν χά νει τήν ευκαιρία νά συμβουλευθεΐ τήν άρχαιοελληνική γλώ σσα. Δ ιαπιστώ νει ότι ή έλληνική λέξη τέχ νη προέρχεται α π ό τή ρίζα τέκ-, ά π ό όπου κ α τά γετα ι καί τό ρήμα τίκτω, π ο ύ σημαίνει: γεννώ, π α ρ ά γω, π ρ ο ά γω. Μέσα στήν άρχέγονη κ α τα γ ω γ ή της ή άρχαιοελληνική τέχ νη δέν άναφέρεται λοιπόν συμπεραίνει ό Heidegger στήν περιοχή τής καλλιτεχνίας ή τώ ν τεχνιτώ ν, ά λ λ ά στήν περιοχή τής γέννας καί τή ς π ρ ο ά γουσ α ς π α ρ α γ ω γής. Τί κα'ι π ώ ς προάγει αύτός ό τοκετός π ο ύ άποτελεΐ τήν ουσία τής τέχνης; Μέ μιά βαρβάτη έκφραση ό Heidegger λέει: «έπιτρέπει σέ κάτι νά φανερωθεί ώ ς α υτό ή έκεΐνο κατά τόν τάδε ή τόν δείνα τρόπο μέσα στό παρόν».15 Κα'ι προσθέτει ότι μόνο μέσα ά π ό έναν τέτοιο ουσιώδη τοκ ετό μπορούμε νά άντιληφθοΰμε τό τεκτονικό στοιχείο π ο ύ χαρακτηρίζει τό άρχηγικό έκεΐνο είδος τέχνης π ο ύ ονομάστηκε ά π ό τούς άρχαίους Ελληνες: άρχι τεκτονική Ό.ττ., σ. 36: «Ή γή φανερώνεται ανοιχτή και φωτισμένη ώς αυτή τούτη, μόνο έκεΐ όπου σώζεται και διαφυλάσσεται ώς ουσιαστικά άδιάνοικτη κα'ι ανεξήγητη, έκεϊ π ο ύ οπισθοχωρεί μπροστά ά πό κάθε προσπάθεια διάνοιξης κα'ι άρα διατηρείται άδιάκοπα έγκλεισμένη.» Β Heidegger 1954, σ. 34: «etwas als dieses oder jenes so oder anders in das Anwesende erscheinen lassen.» 16 "0.7Γ.: «im Tektonischen der Architektur».

17 y'. Ή Γλυπτική και ό Χώρος Γιατί ή άρχιτεκτονική ϊσχυσε αϊτό τήν π α λ ιά εποχή ώς άρχηγική τέχνη; Για ν α π α ντη θεί ένα τέτοιο ερώτημα, είναι και π ά λ ι αναγκαία μιά αναδρομή στην Ο ντολογία. Επιχειρώ ντας νά διασαφηνίσει τόν τρ ό π ο κατά τόν όποιο είναι ό άνθρω πος, δηλαδή ζεΐ και διάγει καθημερινά, ό Heidegger μελετά τήν άνθρώπινη «διαμονή». Τό ότι κατοικούμε σ αυτήν εδώ τή γ ή δεν π ρ ο κύπτει ά π ό τό γ εγ ο ν ό ς δτι χτίζουμε άρχιτεκτονικά άρτιες κατοικίες, ά λ λ α άντίστροφα χτίζουμε τις κατοικίες μας επειδή ή ουσιώδης ύφή του άνθρώ που έγκειται στό οίκετν, στο διαμένειν (γερμανικά: wohnen). Π ολύ πιό σημαντικό ά π ό τό χτίσιμο τώ ν κατοικιών ό Heidegger Θεωρεί τό γεγονός δτι ό άνθρωπος «δέχεται» τόν ουρανό ώ ς ουρανό, «επιτρέπει» στόν ήλιο και στή σελήνη νά συνεχίζουν τήν πορεία τους, «άφήνει» τις εποχές τοΰ ίτο υ ς νά χορηγοΰν τήν ευκαιρία καί τήν κακοκαιρία τους.17 Ή άνθρώ πινη διαμονή δέν περιλαμβάνει μόνο το ύ ς το ίχο υ ς ενός σπιτιού, ά λ λ α εκτείνεται σέ έναν ευρύτα το χώρο, μέσα στόν όποϊο χωρούν ό ουρανός καί ή γή, κι έπιπλέον οΐ θνητοί άνθρωποι καί οί αθάνατοι Θεοί. Οι θνητοί διαμένουν πάνω στή γ ή και κάτω ά π ό τόν ουρανό, κατά τό μέτρο π ο ύ προσδοκούν τούς άοάνατους σάν τέτοιους. Μετά τόν δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, όταν οΐ βομβαρδισμοί Ηχαν δημιουργήσει στή Γερμανία ό ξύ τα τη έλλειψη κατοικιών καί είχε προκύψει ένας ξέφρενος πυρετός ταχείας άνοικοδόμησης, ό Heidegger είχε τήν τόλμη νά πει δτι τό άληθινό «στεγαστικό ιιρόβλημα» (Wohnungsnot) είναι π ο λ ύ πιό π α λιό ά π ό τούς π α γκόσμιους πολέμους και τούς βομβαρδισμούς, διότι συνίσταιαι στό δτι «οί θνητοί οφείλουν νά ξαναζητήσουν κι επανειλημμένα νά ζητούν εξαρχής τήν ουσία τής διαμονής οφείλουν πρώιισ τα νά μάθουν τό διαμένειν».18 Ή τέχνη π ο ύ θεωρήθηκε τότε

18 εντελώς απαραίτητη γ ιά τήν επιβίωση ένός ήττημένου λαού, ή αρχιτεκτονική, δέν ήταν κατά τόν Heidegger απαραίτητη επειδή μπορούσε να στεγάσει όσους έμειναν άστεγοι, α λ λ ά επειδή μπορούσε νά διδάξει τό ϋψ ισ το μάθημα: τί θά π ει «διαμένω» στόν τό π ο μου, π ά νω σ' α υ τή τή γ η και κάτω ά π ό α ϋ τό τόν ουρανό, ώ ς θνητός π ο ύ στερείται τού ς άθανάτους, τού ς οπ οίους άνέκαθεν λάτρευε. Δ ιότι χάρη στήν αρχιτεκτονική πρω τοανεγείρονται έκεΐνοι οί «τόποι», π ο ύ έχουν ώς Θεμέλιο τή γ ή καί ώ ς βάθος (= «φόντο») τόν ουρανό, π ο ύ προορίζονται γ ιά καθημερινή διαμονή το υ άνθρώ που κα'ι γ ιά ένδεχόμενη διαμονή το υ έλλείποντος θεού. Μέσα ά π ό τό ϊδιο πρίσμα άντιμετωπίζει ό Heidegger τή σχέση γ λ υ π τικ ή ς και χώ ρου στό έδώ παρουσιαζόμενο κείμενο του Α ϋτά τά παράδοξα άντικείμενα, π ο ύ είναι τά γ λ υ π τ ά έργ α, άνάμεσα στά όποια περιφερόμαστε σάν νά μήν άφορώμαστε ά π ό αύτά, είναι κατά τόν Heidegger θεμελιώδεις παράγοντες τής έπίγειας διαμονής μας. Α ντίθετα πρός τήν κοινή πεποίθηση, ότι τά γ λ υ π τ ά έπιτυγχά νουν μια «άναμέτρηση» μέ τό χώρο και κατορθώνουν νά τόν «καταλαμβάνουν», ό Heidegger θεωρεί ότι τ ά γ λ υ π τ ά ξανοίγουν τους τόπους τής άνθρώ πινης διαμονής. Αύτο'ι οί τό π ο ι δέν βρίσκονται «μέσα» στό χώρο, ό π ω ς τού ς έκλαμβάνει ή σύγχρονη Φυσική. Τό άντίθετο συμβαίνει: Οί τό π ο ι π ο ύ ξανοίγονται ενέχουν τόση ζω τικότητα, ώστε μεταξύ ά λλω ν π ρ ο ά γ ο υ ν και τόν φυσικοεπιστημονικά κατανοούμενο χώρο. Α λλά πριν κα'ι π ά νω ά π ό αύτόν οί τόποι άναδείχνουν τά π ρ ά γμ α τα, έτσι ό π ω ς α υ τά παραμένουν άνάμεσά μας έξυπηρετώ ντας μας κι έξοικειώνοντάς μας μέ τό περιβάλλον. Οί τόποι δέν περιβάλλουν άσφυκτικά τά π ρ ά γμ α τα, έτσι ώστε νά τά κ αταπνίξουν μέσα σέ ά π οπνικτικό άγκάλιασ μα. Α ντίθετα, διαφυλάσσουν μιά ελευθερία και μιά ευρυχωρία, ώστε τά π ρ ά γ μ ατα νά έχουν τή θέση τους ώ ς χρήσιμα και οικεία. Πάνω ά π όλα ή γ λ υ π τ ικ ή τέχνη ξανοίγει έκείνους τούς τό

19 π ους, π ο ύ καθιστούν δυνατή τή διαμονή το υ ανθρώ που. Σ α υ τή τή δια τύπ ω σ η δέν υπάρχει μιά υπερβολή ή μιά σκοπιμότητα, ό π ω ς ότα ν εκθειάζουμε ένα καλλιτέχνημα λ έγο ν τα ς ό τι είναι «π ολύτιμ ο» γ ιά τούς όποιουσδήποτε πολιτιστικούς, π α τρ ι ωτικούς ή χρηματοοικονομικούς μας στόχους. Ακόμα καί άνεξάρτη τα ά π ό τήν ύποδοχή π ο ύ επιφυλάσσουν οι τεχνοκρίτες σέ ένα γ λ υ π τ ό έργο, α ύ τό κατορθώνει νά ξανοίγει έκείνη τήν ε ύ ρ υ- χωρία (ό Heidegger λέει έπίσης: «έλεύθερη εύ ρ ύ τη τα» ) π ο ύ είναι ό ανθρώπινος κόσμος. Πολύ πιό απαραίτητη ά πό τήν άτομική ή οικογενειακή «σ τέγη» π ο ύ θά στεγάσει τήν ύλική μας υπόσταση, τΐς έπαγγελματικές ή κοινωνικές μας φιλοδοξίες κλπ., είναι ή κοσμική εύρυχω ρία ώς συνθήκη γ ιά τή δυ να τό τη τα ανθρώ πινης διαμονής. Α ύτή ή εύρυχω ρία ώστόσο δέν είναι μετέωρη. Διότι τό γ λ υ π τ ό έργο ξανοίγει έπίσης τή γήινη σιγουρ ί ά (γερμανικά: Geborgenheit), μέσα στήν οποία έναποτίθενται τά ύλικά όντα καί οϊ αυλές φιλοδοξίες. Πώς κατορθώνει ένα γλυ - IIτό έργο νά επιφέρει τή σιγουριά; Τό κατορθώνει μέ τό δτι «κατα τίθ ετα ι μέσα στό ογκώ δες καί στό βάρος τή ς πέτρας, μέσα στή στερεότητα και εύλυγισ ία το υ ξύλου, μέσα στή σκληρότητα καί λαμπρότητα τού χαλκού».19 Τό γ λ υ π τ ό έργο δέν καταναλώνει τήν ύλη, διότι άκριβώς στά π ιό ζω τικά συστατικά της στηρίζει τή δύναμή το υ άναδείχνοντάς τα και διαφυλάσσοντάς τα σάν τέτοια. Τό γ λ υ π τ ό άνάγει τά χρησιμοποιούμενα ύ λικά σέ μιά σταθερότητα κα'ι ήρεμία π ο ύ στέκεται ύπεράνω τής χρονικής φθοράς καί τής άνθρώπινης παραμέλησης. 8'. Πρώιμα και "Υστερα Ε πιτεύγματα Π όσο π ρ ω τό τυ π ο είναι τό έδώ παρουσιαζόμενο πόνημα το ύ Hei- logger έναντι τώ ν νεανικών άνακαλύψ εω ν; Α ύτό τό ερώτημα 8èv μπορεΐ εύκολα νά άπαντηθεΐ, γ ια τί τά συγκρινόμενα μεγέθη

20 είναι ασύμβατα: Ενώ 6 πρώ ιμος Heidegger εντάσσει το ύ ς στοχασμούς περί χώ ρου στ'ις ευρύτερες έρευνες περ'ι το ύ Είναι, ό ύ στερος Heidegger στηρίζεται στ'ις πρώιμες διαπιστώσεις y ià và θεμελιώσει μιά νέα οπτική το ύ χώρου. Έάν τό ύστερο έπίτευγ- μα έρμηνευθεΐ ώς έξαρτημένο ά π ό τις πρώιμες άνακαλύψεις, έμ- φανίζεται ώς ένας άδύναμος σχολιασμός τους. Έάν όμως ή νέα στοχοθεσία συλληφθεΐ μέσα στήν αύθυπαρξία της, τότε γίνεται φανερή μιά αξιόλογη διεύρυνση του δια-στοχαστικού φάσματος. Έδώ μπορούν νά δοθούν μόνο μερικές νύξεις αύτής τής διαφοράς. "Ενα ιδιαίτερα σημαντικό έπίτευγμα τού πρώιμου Heidegger ήταν ή διαπίστωση δτι ό χώρος δέν πρέπει νά ιδωθεί ώς κάτι στατικό, άλλά μέσα σέ μιά διαδικασία «χωρικοποίησης» (Verräumlichung δες ΕκΧ, σ. 108) κα'ι μέσα άπό μιά ιδιόμορφη «χωρικότητα» τοΰ άνθρώπινου ΕΤναι. Αύτή ή διαδικασία δέν συμπίπτει μέ τήν έμπειρική διαπίστωση δτι ζοομε μέσα σέ ένα τρισδιάστατο χώρο έχοντας ένταχθεϊ σ αύτόν, άλλά είναι πρωτύτερη και άνεξάρτητη τούτης: ό Heidegger τήν προσδιορίζει ώς άπριορική άπελευθέρωση τών όντων γιά μιά ολότητα άλληλοπαραπομπών πού είναι ό κόσμος μας. Αύτή ή ριζοσπαστική θεώρηση άντικρούει προκλητικά τόσο τήν καθημερινή άντίληψη περί χώρου δσο και τήν παραδοσιακή φιλοσοφική κατανόηση. Ποτέ πριν ό χώρος δέν έγινε άντιληπτός ώς κάτι μεταβλητό, ώς κάτι πού συγκροτείται έξακολουθητικά χάρη σέ άνθρώπινες διαδικασίες. Αλλά αύτή ή καινοτόμος πρωτιά ήταν ένα γόνιμο ξεκίνημα γιά νέες άναζητήσεις. "Οταν στα ύστερα χρόνια ό Heidegger έμβαθύνει σέ ζητήματα τέχνης, είναι άρκετά ώριμο τό έρευνητικό πεδίο γ ιά τήν άνα- κάλυψη δτι ή τέχνη στό σύνολό της (και όχι μόνο ή γλυ π τικ ή ή ή άρχιτεκτονική, ά λ λ ά και ή θεατρική, ή ποιητική καί ή μουσική) παράγει χώρο. Α ύτό δέν πρέπει νά έννοηθεΐ μεταφορικά, ά λλά μ έκεΐνο τό όντολογικό νόημα π ο ύ νοηματοδοτεΐ κάθε όντική διάσταση τής καλλιτεχνικής πρ α γμ α τικ ότη τα ς. Λέει

21 π.χ. ό H eidegger (1986, σ. 34): «Κ ατά τό μέτρο π ο ύ ένα έργο τέχνης είναι έργο τέχνης, πα ρα χω ρεί α ύ τή τήν εύρυχω ρία. Τό παρα χω ρώ [γερμανικά: einräumen] σημαίνει έδώ δύο τινά: π α ρέχω τήν έλευθερία τής άνοιχτότητας καί έντάσσω α ύ τό τό έ- λεύθερο στοιχείο μέσα στά συσ τα τικά του.» Δ ύσκολα μπορεΐ κανείς νά παραβλέψ ει ότι έδώ ό Γερμανός σ τοχασ τής έχει τόσο π ο λ ύ διευρύνει τό βεληνεκές τής παραγωγής χώρου, ώ στε νά συμπεριλάβει α ύ τά τ ο ύ τα τά θεμέλια το ύ όντολογικ ά νοούμενου κόσμου. Διότι π ρ ά γμ α τι ή «εύρυχω ρία» και ή «άνοι- χτότητα», γ ιά τις όποιες γίνεται λόγος, διατυπώ νουν τις κατε- ξοχήν ιδιότητες του κόσμου. "Ας δούμε τώ ρα τί π ρ ω τό τυ π ο προσφέρει τό έδώ παρουσια- ζόμενο κείμενο το ϋ 1969 σχετικά μέ τή γ λ υ π τ ικ ή κα'ι εύρύτερα τήν τέχνη.20 Μέ λ ιτό και άποφασιστικό τρ ό π ο συμπεραίνεται ότι ή γ λ υ π τ ικ ή «χο ρ η γεί σ τά έκάστοτε π ρ ά γ μ α τα μιά π α ρ α μονή κα'ι στους ανθρώ πους μιά διαμονή έν μέσω τώ ν π ρ α γ μ ά των». Α λλά α ύτό είναι παρερμηνεύσιμο. Ό Γερμανός στοχαστής φαίνεται νά έχει έπηρεαστεΐ ά π ό τήν έλλειψη σταθερής διαμονής π ο ύ χαρακτηρίζει τόν σύγχρ ονο περιπλανώ μενο L ύρωπαΐο, ό όποιος περιφέρεται μέ ποικίλα μεταφορικά μέσα άπό τόν ένα τό π ο στόν ά λ λ ο κα'ι ά π ό τή μιά πνευματική (γ λ ω σ σ ι κή, ιδεολογική, θρησκευτική) παράδοση σέ μιάν άλλη, χωρ'ις ικανοποίηση κα'ι χωρ'ις κορεσμό. Ό Heidegger φαίνεται νά καταφεύ 20 Τό βλέμμα τοΰ συγγραφέα φαίνεται νά περιορίζεται σέ ένα μόνο καλλιτεχνικό είδος, στή γλυπτική. Αυτό εξυπηρετεί τόν αναγνώστη, ίιιιιδή διευκολύνεται ή κατανόηση τής σχέσης μεταξύ τέχνης κα'ι χώρου. ίύστόσο ό τίτλος αύτού τοΰ κειμένου παραπέμπει στό σύνολο I ής τέχνης κα'ι όχι μόνο στή γλυπτική, ή όποία προφανώς παίζει τό >όλο ένός παραδείγματος κα'ι όχι μιας προνομιούχου περιοχής. Άλλω- II r* ή συγχώνευση τών εικαστικών τεχνών, πού παρατηρεΐται στήν έ- ιι οχή μας, έχει προετοιμάσει τό έδαφος άκόμα καί γιά μιά α ν α ί ρ ε σ η I ils γλυπτικής ώς ιδιαίτερου καλλιτεχνικοΰ είδους.

22 γει στήν τέχνη σαν πανάκεια αυτής τής άνεστιότητας καί νά συνιστά σέ όλους μας την έφησύχαση σέ πολιτιστικές εκδηλώσεις. Είναι όμως έτσι; Μέ τό φαινόμενο τής άνεστιότητας ό Heidegger έχει άσχολη- θεΐ μέσα στό Είναι κα ι Χρόνος, σέ ενα χωρίο (σσ. 188 κΐ.) π ο ύ π α ί ζει ρόλο κλειδιοΰ y ià νά συλληφθεΐ ή μετάβαση ά π ό την έφη- συχασμένη καθημερινότητα στήν άρχέγονη αυθεντικότητα. Ή άνεστιότητα δέν νοείται έκεΐ ώς παροδικό σύνδρομο, π ο ύ καταλαμβάνει ενίοτε έναν παρακμασμένο πολιτισμό, ά λλ ά άντίθετα ώ ς ά ρχέγονη κατάσταση, ά π ό τήν όποία κατά τό π λ εΐσ το ά- ποστρέφουμε τό βλέμμα, y ià νά βολευτούμε μέσα στήν οικειότη τα π ο ύ προσφέρουν οι βιοτικές άνάγκες και απολαύσεις. Ή άνεστιότητα είναι μιά άπειλή τής καθημερινής μας συγχώ νευσης μέ τούς «π ο λλ ο ύς» άνθρώπους, στους όποιους ευχαρίστως συγκα τα λεγόμ α σ τε, και μάς ξανοίγεται μόνο μέσω μιας θεμελιώδους θυμικής διάθεσης, π ο ύ είναι ή άγω νία. Ό ύστερος Heidegger δέν θά μπορούσε νά μάς συστήσει τή φυγή άπό εκείνη τήν άρχέγονη άνεστιότητα, οϋτε επιχειρεί νά καταστήσει άνετη τή διαμονή μας άνάμεσα στά πράγματα. Τό βλέμμα πού ρίχνει δέν περιορίζεται στά πάθη του σύγχρονου Ευρωπαίου, ούτε όμως άγνοεί τις ιστορικές συγκυρίες, μέσα στις όποιες διαδραματίζεται ή πορεία του. Αϋτό πού τώρα επιχειρεί, είναι μιά προειδοποίηση ένάντια στήν παρακμιακή άντίληψη τού χώρου, πού έγκαθιδρύθηκε χάρη στή νεότερη φυσικομαθηματική επιστήμη καί στις τεχνολογικές της προεκτάσεις. Δηλώνει ότι έχουμε βολευτεί στον ομοιόμορφο τρισδιάστατο χώρο καί δέν βλέπουμε ότι μέσα σ' αυτόν ή ανθρώπινη διαμονή είναι άδύνατη. "Αν ιδωθεί κατά βάθος, ό χώρος είναι όχι ά- πλώς κάτι έντελώς άλλότριο, άλλά και μιά άστείρευτη πηγή άνεστιότητας, όπως διαπιστώνουν σύγχρονοι ψυχαναλυτές και φαινομενολόγοι Δές τό αποκαλυπτικό άρθρο τής Busch 2005.

23 ε'. Ή Αφιέρωση στόυ Eduardo Chillida Ό Heidegger άφιερώνει τό παρόν βιβλίο στόν Eduardo Chillida. Ποιός είναι αύτός και τί σημαίνει ή αφιέρωση; Ό Eduardo Chillida ( ) ήταν Ισπανός γ λ ύ π τ η ς και γραφ ίστας. Γεννήθηκε στό San Sebastian κι έζησε τόσο στή Γαλλία δσο καί στήν Ισπανία. Ζεκίνησε σπουδές αρχιτεκτονικής στό Πανεπιστήμιο τής Μαδρίτης, ά λλ ά τις διέκοψε χωρίς νά άποφοι- τήσει, γ ι α υτό Θεωρείται κατά μ εγάλο μέρος αύτοδίδακτος. Τό 1963 έπισκέφτηκε τή ν Ε λ λ ά δ α και σέ τα ξίδια π ο ύ έκανε στή Ρώμη κα'ι στήν Τοσκάνη τονίστηκε τό ένδιαφέρον το υ γ ιά τό φώς και τήν άρχιτεκτονική. Έπισκεπτόμενος τό μουσείο τοΰ Λούβρου ό Chillida έπηρεάστηκε κατά τά έτη άπό τήν άρχαϊκή έλληνική γ λ υ πτική. Έπέδρασαν έπίσης στήν τέχνη του τά γλυπτά τοΰ Henry Moore κα'ι ή ζωγραφική τοΰ Matisse. Στά έργα του χρησιμοποίησε σίδερο, ξύλο, πέτρα, άτσάλι, άλάβαστρο, γρανίτη, μπετόν, χαρτ'ι κ.ά. Οί παραδοσιακές τεχνικές παραχώρησαν βαθμιαία τή θέση τους σέ σύγχρονες, βιομηχανικές μεθόδους έπεξεργασίας τών ύλικών. Αύτές οί τεχνικές τοΰ έπέτρεψαν νά φτιάξει μεγάλα μνημειώδη έργα, πού ζυγίζουν έως καί 81 τόνους. Στό ύφος του έπικρατεΐ ή άπλότητα τής φόρμας. Συνηθίζει νά δημιουργεί διάλογο κα'ι άντίθεση δύο ύλικών, όπως άνάμεσα σέ σίδερο/πέτρα, σίδερο/γρανίτη ή σίδερο/ξύλο. Προβληματίστηκε (μεταξύ άλλων) σχετικά μέ τόν παλμό τής γραμμής μέσα στό χώρο, μέ τήν ένωση φόρμας κα'ι όγκου, μέ τό ταυτόχρονο ξάνοιγμα καί άγκάλιασμα τοΰ χώρου, μέ τόν άποπεριορισμό του χώρου καί μέ τήν έλλειψη βαρύτητας. Ό Chillida δέν παρέλειψε νά άσχοληθεΐ μέ πολιτικά ζητήματα, άλλά στα έργα του άναφαίνονται καί τάσεις μυστικισμοΰ μέσα άπό διδάγματα τοΰ Meister Eckhart, τοΰ Φραγκίσκου τής Ασίζης, τοΰ άγίου Ιωάννη τοΰ Σταυροΰ, της άγιας Τερέζας κα'ι τοΰ Λάο -Τσέ. Ρομαντικοί συγγραφείς όπως ό Hölderlin, ο Νονα-

24 lis κα'ι ό Goethe φαίνεται νά έπέδρασαν επίσης στη σκέψη του. Μεταξύ ά λλω ν διακρίσεων το ΰ άπονεμήθηκε τό 1958 τό Μεγ ά λ ο Διεθνές Βραβείο γλυ π τικ ή ς στή Μπιενάλε τής Βενετίας, τό 1960 τό βραβείο Καντίνσκι στό Παρίσι, τό 1976 τό π ρ ώ το βραβείο τυπω μένης γραφικής τέχνης στή Μπιενάλε το ΰ Τόκιο, τό 1983 τό ευρωπαϊκό βραβείο πλαστικώ ν τεχνών στό Στρασβούργ ο, τό 1987 τό παράσημο γ ια τήν προσφορά το υ στή γερμανική τέχνη στή Βόννη, τό 1996 τό βραβείο jack-goldhill γ ιά γ λ υ πτική στό Λονδίνο κ.ά. Ό Chillida γνωρίστηκε μέ τόν Heidegger τό 1968, όταν ό φιλόσοφος ήταν ήδη 79 έτών, ένώ ό γ λ ύ π τ η ς μόλις 46. Ή Τέχνη κα'ι ό Χώρος πρωτοεμφανίστηκε τό 1969 ώς κείμενο γραμμένο ιδιόγραφ α ά π ό τόν Heidegger π ά νω σέ π έτρ α κα'ι συνοδευόμενο ά π ό 7 λιθοκολάζ του Chillida. Τό κείμενο ήταν μέ κεφαλαία γρ άμ ματα σέ γερμανική και γα λλική γλώ σ σ α και συνοδευόταν ά πό ένα ήχητικό δίσκο, όπου ό Heidegger ά κουγόταν νά διαβάζει τό κείμενό του. Ή γα λλ ικ ή μετάφραση έκπονήθηκε ά π ό τούς jean Beaufret και François Fédier. Επιχειρώντας và άναδείξει τή συγγένεια τοΰ γλυπτικού έργου τοΰ Chillida μέ τους έδώ έναποτεθειμένους στοχασμούς τοΰ Heidegger, ό Dieter (ähnig22 τονίζει τρία στοιχεία: (α') ότι στά γλυπτά του Ίσπανοΰ γλύπτη φανερώνεται ή διάνοιξη τοΰ χώρου και ή συγκρότηση τοΰ χώρου, πού παριστάνεται ώς κ ε ν ό (β') ότι ό Chillida άποδέχεται τήν ιδιομορφία τοΰ έκάστοτε υλικού, «τις διαφορές τοΰ χαλκού άπό τήν πέτρα ή άπό τό ξύλο (στή σφυρηλάτηση τοΰ Chillida άναφαίνεται κάτι άπό τήν άρχέγονη θεώρηση τής γλυπτικής, όπως τήν πραγμάτωνε ένας "Ηφαιστος)» (y') ότι στόν παλμό (vibration) τής γλυπτικής τοΰ Chillida έκδηλώνεται μια μουσικότητα. 22 Jähnig 1977, σσ

25 et. Ε π ιλογή Βιβλιογραφίας 1. B u s c h (Kathrin) 2005, Befremdliche Räume : Sic et Non: Z e itschrift für Philosophie und Kultur. Iw N etz (15 Απριλίου), στην -ηλεκτρονική διεύθυνση: h ttp :// 2. H eid eg g er (Martin) 1950, Holzwege (Frankfurt a.m.: Klostermann) a', Bauen Wohnen Denken : I d e m, Vorträge und A ufsätze. T. 11(Pfullingen: Neske), σσ ß',...dichterisch wohnet der Mensch... : δ.π., σσ , Gelassenheit (Pfullingen: Neske), σσ ( Zur Erörterung der Gelassenheit: Aus einem Feldweggespräch über das Denken ) , Είναι καί Χρόνος, πρόλογος-μετάφραση-σχόλια Γιάννης Τζαβάρας, 2 ττ. (Αθήνα/Γιάννινα: «Δωδώνη»). Συντομογραφικά: ΕκΧ. Παραπέμπω πάντα στή γερμανική σελιδαρίθμηση, πού παρουσιάζεται στό αριστερό περιθώριο τής ελληνικής μετάφρασης , Ή Προέλευση του Εργου Τέχνης, πρόλογος-μετάφραση-σχόλια Γιάννης Τζαβάρας ( Αθήνα/Γιάννινα: «Δωδώνη»). Παραπέμπω πάντα στή γερμανική σελιδαρίθμηση, πού παρουσιάζεται στό αριστερό περιθώριο τής ελληνικής μετάφρασης. Η. H e r r m a n n (Friedrich-Wilhelm von) 1980, Heideggers Philosophie der Kunst: Eine systematische Interpretation der Holzwege- Abhandlung D er Ursprung des Kunstwerkes (Frankfurt a.m.). ä h n ig (Dieter) 1977, Die Kunst und der Raum : Günther N e s k e (έπιμ.), Erinnerungen an Martin Heidegger (Pfullingen: Neske), σσ

26 Μ Η Μ

27 Martin Heidegger Η ΤΕΧΝΗ KAI Ο ΧΟύΡΟΣ

28

29 Για τόν E duardo C h illid a 1 Ό τ α ν κάποιος σ τοχάζεται ό ίδιος π ο λ ύ, βρίσκει δτι έχει εισχωρήσει π ο λ λ ή σοφία μέσα στή γλώ σ σ α. Σίγ ο υ ρ α δέν είναι πιθανό νά τά έχει εισ α γά γει όλα ό ίδιος, ά λ λ ά π ρ ά γ μ α τ ι υ π ά ρ χει π ο λ λ ή σοφία μέσα τη ς δπ ω ς μέσα στις παροιμίες. G. C h r. L ic h t e n b e r g Δο/cet δέ μέγα τι ειναί και χαλεπόν ληφθήναι ό τόπος. «Φαίνεται όμως ότι ό τόπος [δηλαδή ό χώρος] είναι κάτι μεγαλειώδες καί δύσκολο νά συλληφθετ.» Α ρ ι ς τ ο τ ε λ ο υ ς Φυσικά, 4 β ι β λ ί ο 2 1Σχετικά μέ τήν αφιέρωση στόν E. Chillida δές τήν Εισαγωγή τού Μεταφραστή, ε'. 2 Ό Heidegger τοποθετεί έδώ ώς μότο δύο ρητά, π ο ύ προοιωνίζονται αύτό π ο ύ πρόκειται νά επακολουθήσει. Τό π ρώ το μότο, ιού Γερμανού συγγραφέα Georg Christoph Lichtenberg ( ), ύ Γτοδηλώνει ότι και στό παρόν δοκίμιο θά γίνει σεβαστή ή σοφία II ού κρύβεται μέσα στή γλώσσα π ο λλά νοήματα θα αντληθούν "ίτό γλωσσικές «νύξεις», όπως λέει ό Heidegger παρακάτω. Τό δεύτερο μότο, άπό τά Φυσικά (Δ' 4, 212α 7-8) τού Αριστοτέλη, δηλώνει δτι τό αντικείμενο τής παρούσας μελέτης είναι «δύσκολο νά συλληφθετ». ίύστόσο υπάρχει έδώ καί μιά π α ρα τυπία : Ό Αριστοτέλης μιλά γιά τόν «τόπον» καί όχι γιά τό χώρο- αύτά τά Νυό δέν ταυτίζονται. Ό τόπος είναι τό όριο π ού περιβάλλει κάθε

30 ΰλικό öv. Οί αρχαίοι "Ελληνες διείδαν ότι κάθε ύλικό ον διαθέτει "έναν τόπο, είναι «έν τόπορ», άλλά δέν έπέκτειναν αυτή την έννοια έως έκεΐνο τό άφηρημένο, ομογενές δοχείο, πού είναι ό χώρος σύμφωνα μέ τή νεότερη Φυσική. Εκτός άπό όσα συνεισέφερε ό Αριστοτέλης πάνω στόν τόπο, ό Heidegger έχει κατά νοΰ κυρίως τίς συμβολές του Καρτέσιου κα'ι του Kant, όταν ήδη στό Είναι κα'ι Χρόνος ( 12, 22-24) άναμετριέται μέ τήν έννοια του χώρου (Raum) θεμελιώνο- ντάς την πάνω στήν ανθρώπινη «χωρικότητα» (Räumlichkeit).

31 υ τ έ ς οί παρατηρήσεις πάνω στήυ τέχνη, στό χώρο καί στό εντός - άλλήλω ν - παιχυίδισμά τους είναι και παραμένουν ερω τήματα, ακόμα και αν εκφράζονται με τή Α μορφή ισχυρισμών. Περιορίζονται στις πλαστικές τέχνες και α κόμα πιό συγκεκριμένα στη γλυπ τική. Α υτά πού παράγει ή γλυπτική είναι σώματα. Ή μάζα τους, π ο ύ συγκροτείται ά πό διάφορα ΰλικά, διαμορφώνεται μέ πολλούς τρόπους. Ή διαμόρφωση διεξάγεται μέ όριο- θέτηση ώς ένταξη σέ κάποια όρια ή άποκλεισμός άπό κά- ποια όρια. Μέ τούτο μπαίνει στό παιχνίδι ό χώρος. Αυτός καταλαμβάνεται ά π ό τή γ λ υ π τ ή φόρμα και ά ποκτά τή σφραγίδα του ώς κλειστός, διαπερασμένος ή κενός όγκος. Λύτά είναι γνω σ τά δεδομένα, κα'ι όμως γεμάτα αινίγματα.3 3 Εδώ ό Heidegger προσδιορίζει τό θέμα τής παρούσας μελέτης, τονίζει τόν έρωτηματικό-άπορητικό χαρακτήρα της καί αναφέρει κάποιες τρέχουσες αντιλήψεις πάνω στό θέμα. Μέσα άπό αυτές τις «οίκεΐες» (bekannt) αντιλήψεις αναδύονται τά αινίγματα π ού θά Λιτασχολήσουν τή σκέψη του. Με σωκρατική έρωτηματοθεσία ό Heidegger ένδιαφέρεται λοιπόν πρώτιστα νά οδηγήσει τόν αναγνώστη σε απορία, αποκαλύπτοντας τά αινίγματα που βρίθουν μέσα σέ αύτονόητες πεποιθήσεις. Ποιες είναι αύτές οί πεποιθήσεις; (A') Τά έργα τής γλυπτικής tlvai σώματα. Α πό έδώ προκύπτει τό αίνιγμα πού θά μάς απασχολήσει αμέσως παρακάτω: "Αν πράγματι τά γ λ υ π τ ά είναι σώματα, il «ένσαρκώνουν»; (Β-) Τά γ λ υ π τ ά έχουν μάζα (γερμανικά: Masse), αποτελούνται άπό ποικίλα ύλικά (Stoffe) καί προσλαμβάνουν π ο λ λές μορφές (Gestalten). Ό Heidegger δέν έξετάζει έδώ τις δύο πρώ-

32 I ό γ λ υ π τ ό σώμα ενσαρκώνει κάτι. Ενσαρκώνει τό χώρο; Είναι ή γ λ υ π τικ ή μιά κατάληψ η τοΰ χώρου, μιά κυριαρχία έπ'ι τοΰ χώ ρου; Αντιστοιχεί έτσι ή γλ υ π τική στήν τεχνολογική -επιστημονική κατάκτηση το ΰ χώ ρου; ω ς τέχνη ή γλ υ π τικ ή είναι άσφαλώς μιά άναμέτρηση με τόν καλλιτεχνικό χώρο. Ή τέχνη κα'ι ή επιστημονική τεχνολο γ ία εξετάζουν κι επεξεργάζονται τό χώρο μέ διαφορετικές προθέσεις κα'ι διαφορετικούς τρόπους. Α λ λ ά ό χώρος παραμένει ό ίδιος; Δέν είναι εκείνος ό χώρος, π ο ύ έλαβε τόν πρώ το του προσδιορισμό άπό τόν τες, αρκετά χονδροειδείς έννοιες : τή μάζα καί τήν ϋλη. (Δές π.χ. τήν αφοριστική του πρόταση: «Πουθενά μέσα στό έργο τέχνης δέν υ πάρχει ϋλη» Heidegger 1986, σ. 36 τής γερμανικής έκδοσης.) Προχωρεί κατευθείαν στήν τρίτη έννοια, πού είναι ή μορφή. Σχετικά μέ αυτήν καταγράφει μιά τρίτη πεποίθηση: (Γ ) Ή διαμόρφωση (das Gestalten) του ΰλικοΰ είναι μιά όριοθέτηση, άφοΰ χαράζοντας τά όρια του ύλικοϋ έπιτρέπει νά υπάρξει τό γ λ υ π τό έντός των όρίων του και αφήνει τό χώρο έκτός αΰτών τών όρίων. (Δ') Έτσι νοούμενος ό χώρος περιβάλλει τό γ λ υ π τό. Ά λλά ή σχέση τοΰ γ λ υ π το ύ μέ τό χώρο δέν είναι τόσο λιγοστή, ώστε όπου τελειώνει τό ένα νά αρχίζει τό άλλο. Ό χώρος «μπαίνει στό παιχνίδι» ώς ένεργό συστατικό τοΰ γ λ υ π το ύ : δέν βρίσκεται μόνο έξω άπό τά όρια τούτου άλλά κα'ι μέσα στά όριά του. (Ε ) Σέ τί συνίσταται ό χώρος μέσα στό γ λ υ π τό : Συνίσταται στόν όγκο (γερμανικά Volumen, ά γγλικά κα'ι γαλλικά volume). Έτσι νοούμενος ό χώρος είναι ό όγκος, τόν όποιο «καταλαμβάνει» ένα γ λ υ π τ ό. Ή σχέση χώ ρ ο υ -γλ υ π το ΰ έχει ένα σαφές νόημα: πρόκειται γ ιά κατάληψη, γ ιά κατοχή (Besitzen) και κυριαρχία έπ'ι τοΰ χώρου. (Ç ) "Ετσι κατακτημένος ό χώρος «σφραγίζεται» κατά τρεις τρόπους: είναι είτε κλειστός (και άδιαπέραστος) είτε διαπερασμένος είτε κενός. Ό Heidegger άναλαμβάνει νά έγκύψει σέ όλες αύτές τις «αινιγματικές» πεποιθήσεις.

33 Γαλιλαίο και του Νεύτωνα; Ό χώρος δέν είναι εκείνη ή ομοιόμορφη έκταση, τής όποίας καμιά ενδεχόμενη τοποθεσία δέν εξαιρείται, πού είναι πρός κάθε κατεύθυνση ισοδύναμη, άλλά δέν είναι άντιληπτή αισθητηριακά; 0 χώρος δέν είναι εκείνος πού στό μεταξύ προκαλετ μέ συνεχώς αύξανόμενο ρυθμό κα'ι ολοένα πιο έντονα τόν σύγχρονο άνθρωπο yià μιά έσχατη κα'ι απόλυτη κατάκτησή του; Ή σύγχρονη γλυπτική δέν υπακούει έπίσης σ αύτή τήν πρόκληση, κατανοώντας τόν έαυτό της ώς μιά άναμέτρηση μέ τό χώρο; Δέν βρίσκει έτσι τόν έαυτό της νά έπιβεβαιώνεται μέσα στόν έ π ί κ a ι ρ ο χαρακτήρα της ;4 4 Έδώ τίθεται μιά σειρά άπό άλληλένδετα έρωτήματα. Αύτό πού κυρίως τίθεται ύπό έρώτηση είναι αν ό έπονομαζόμενος «καλλιτεχνικός χώρος» ένός γ λ υ π το ύ έργου ταυτίζεται μέ τόν «τεχνολογικό χώρο», έτσι όπω ς τόν αντιλαμβάνεται ή νεότερη Φυσική άπό τόν καιρό τοΰ Γαλιλαίου καί του Νεύτωνα. Ή τεχνολογία έχει ώς στόχο τήν κατάληψη (Besitzergreilung), τήν κυριαρχία (Beherrschung) κα'ι τήν κατάκτηση (Eroberung) τοο χώρου. "Οχι μόνο ή σύγχρονη τεχνολογία, άλλα και κάθε «σ ύ γ χρονος άνθρωπος» έχουν έπιδοθεϊ σε μιά βίαιη και ανελέητη προσπάθεια νά κατακτήσουν τό χώρο. Α ύτό γίνεται φανερό στα συγκοινωνιακά μέσα (άεροπλάνα, τρένα, καράβια κλπ.) καί στα μέσα μαζικής επικοινωνίας (διαδίκτυο, τηλεόραση, ραδιόφωνο κλπ.) πού κατορθώνουν νά εκμηδενίζουν τ'ις αποστάσεις, νά διασχίζουν τό χώρο μέ αστραπιαία τα χύτη τα και νά μεταφέρουν τόν άνθρωπο (σωματικά ή νοερά) στα τέσσερα πέρατα τοΰ πλανήτη. Λλλά κι αύτό π ο ύ παραδοσιακά καλείται «έναέριος χώρος» δέν tlvai πια κάτι κλειστό κα'ι αεροστεγές τό έχουν διαπεράσει καί τό Λιασχίζουν συνεχώς τά σύγχρονα τεχνολογικά έργαλεϊα: οί υπέρηχοι, τά έρτζιανά κύματα, τά τηλεοπτικά κύματα, τά δορυφορικά

34 Κ ι έντούτοις: Μττορεΐ ό φυσικοεττιστημουικά-τεχνολογικά σχεδιασμένος χώρος (όπως και αν -προσδιορίζεται περαιτέρω) νά ισχύει ώς ό μόνος άληθινός χώρος ; Συγκρινόμενοι με αϋτόν όλοι οί ά λλιώ ς συγκροτημένοι χώροι ό καλλιτεχνικός χώρος, ό χώρος τής καθημερινής πράξης και συναναστροφής είναι ά π λ ώ ς υποκειμενικά καλούπια και μεταμορφώσεις τοΰ ενός αντικειμενικού κοσμικού χώ ρου; Τ ί θά λέγατε, άν ή (αντικειμενικότητα του άντικειμενικά υ παρκτού κοσμικού χώ ρου παραμένει άμετακίνητα τό συ- σχετικό τής υποκειμενικότητας μιας συνείδησης, ή όποία ήταν άγνω σ τη κατά τούς αιώνες π ο ύ προηγήθη- καν τής νεότερης ευρωπαϊκής εποχής; μηνύματα κλπ. Ό χώρος είναι πολύπλευρα διαπερασμένος και κατακτημένος, ένα ύπάκουο öpyavo στά χέρια τής τεχνολογίας. Ή γλυπτική τέχνη έχει ασφαλώς σχέση μέ τό χώρο. Ό Heidegger ξεκινά άπό τή σχεδόν αύτονόητη πεποίθηση ότι τό γ λ υ π τό έργο είναι ένα υλικό σώμα. Σύμφωνα μέ παμπάλαιες πεποιθήσεις τό ύλικό σώμα είναι ένα «σήμα» αυλών οντοτήτων : ή χειροπιαστή εμφάνιση μή αισθητών άλλα άναμφισβήτητα υπαρκτών οντων. Τό ζωντανό σώμα ενσαρκώνει τήν ψυχή, τό άβιο σώμα (π.χ. τό βουνό, τό κρεβάτι, τό ποτήρι) ένσαρκώνει τις ιδεατές αιτίες πού τό παρήγαγαν. Ό Heidegger θέτει τό έρώτημα: Ά ραγε έτσι όπως νοείται σήμερα τό γ λ υ π τό έργο, «ενσαρκώνει τό χώρο»; Δηλαδή συμμετέχει ή γλυπτική τέχνη στή γενική προσπάθεια νά κατακτηθεί και νά εξουθενωθεί ό χώρος; Ό Heidegger αναφέρει μιά γενικά άποδεκτή πεποίθηση; ή γλυπτική τέχνη είναι μιά «αναμέτρηση» (Auseinandersetzung- αύτή ή λέξη, αν νοηθεί ετυμολογικά, σημαίνει : θέτειν έκτος- άλλήλων) μέτό χώρο. Α λλά έτσι φαίνεται νά συντάσσεται μέ τήν τεχνολογική-φυσικοεπιστημονική άντίληψη του χώρου ώς μιας ομοιόμορφης έκτασης (Auseinander = τό έκτός-άλλήλων). Παρακάτω αύτή ή γενικά άποδεκτή πεποίθηση θά κριθετ ώς απαράδεκτη.

35 Ακόμα κα'ι αν αναγνωρίζουμε τή διαφορετικότητα τών ε μπειριών χώρου κατά τούς παρελθόντες αιώνες, κερδίζουμε ετσι κιόλας μιά επίγνωση της ιδιαιτερότητας τοΰ χώρου; Τό ερώτημα, τί είναι ό χώρος ώς χώρος, δέν εχει ετσι ακόμα τεθεί, κα'ι ακόμα λιγότερο εχει απαντηθεί.5 Παρα- 5 Σ αυτές τις παραγράφους διατυπώνονται δυό ριζοσπαστικές ένστάσεις ένάντια στην απόλυτη ισχύ τοΰ τεχνολογικού χώρου: (ά ) Οφείλουμε νά παραδεχτούμε ότι πέρα άπό αύτό τό χώρο υπάρχουν και άλλοι, δομημένοι έντελώς διαφορετικά: είναι ό κ α λ λιτεχνικός χώρος καί ό χώρος τής καθημερινής μας συναναστροφής καί δράσης. Σέτί συνίστανται αυτοί οι διαφορετικοί χώροι; Για νά τούς προσεγγίσει, ό Heidegger προσφεύγει σέ μιά καθιερωμένη διάκριση: Πρόκειται για δυό «υποκειμενικά καλούπια», προσδιορισμένα μέσα στό περιορισμένο καί αυθαίρετο βεληνεκές τών καλλιτεχνικών υποκειμένων καί τοΰ καθημερινού πάρε-δώσε, πού Ισχύουν μόνον ώς παραλλαγές καί υποπεριπτώσεις το ΰ ά ν τ ι κ ε ι- μ ε ν ι κ ά υπαρκτού κοσμικού (εννοεί : άστρονομικοΰ) χώρου. Αύτά τά δυό καλούπια ΐσχυσαν κατά τήν άρχαιότητα ώς άρχέγονες μήτρες (ό Heidegger λέει υπαινικτικά: Vorformen = πρωτύτερες φόρμες), έπειδή δέν είχε άκόμα άνακαλυφθεϊ σέ όλη του τήν έκταση ό κοσμικός χώρος. Άφότου αύτός ανακαλύφθηκε, έκεΐνες δέν μπόρεσαν πια νά ϊσχύσουν παρά μόνο ώς μεθύστερες και μερικότερες π α ραλλαγές του. "Εχουμε δίκιο νά βλέπουμε τό υποκειμενικό σάν υποδεέστερο κα'ι μειονεκτικό έναντι του αντικειμενικού; Ό Heidegger δέν παραλείπει νά έπισημάυει ότι αύτά τά δύο είναι άλληλένδετα συσχετικά (γερμανικά: Korrelate- ά γγλ ικ ά : correlatives- γαλλικά: correlates), κανένα άπό τά όποια δέν μπορεΐ νά υπάρξει ή νά ϊσχύσει χωρ'ις τό ιΐιλλο καί τις μεταξύ τους σχέσεις. Είναι λοιπόν άπαραίτητος ένας διαρκής συσχετισμός τους καί μιά ίση ιεράρχησή τους έστω καί άν φαίνεται νά έχασε τήν ισχύ του ό άρχικά θεμελιωτικός χαρακτήρας τοΰ ϋπο-κειμένου. Υπενθυμίζεται έπίσης ότι ή έννοια τής υποκειμενικής «συνείδησης» (γερμανικά: Bewußtsein- ά γγλ ικ ά καί

36 μένει αναποφάσιστο, κατά ποιόν τρόπο ε Τυ α ι ό χώρος κα'ι αν διόλου μπορεΐ νά του αποδοθεί ένα Είναι. 0 χώρος ανήκει άραγε στά άρχέγονα φαινόμενα, με τήν άυτίληψη τών όποιων (σύμφωνα με μιά διατύπωση του Goethe) καταλαμβάνει τόν άνθρωπο ενα δέος πού μπορεΐ νά όδηγηθεΐ έως τήν αγωνία; Διότι πίσω άπό τό χώρο, τουλάχιστον έτσι φαίνεται, δεν ύπάρχει τίποτα στό όποιο θά μπορούσε κάνεις νά άναχθεϊ. Ενώπιον αύτού δεν ύπάρχει καμιά διαφυγή πρός κάτι άλλο. "Ο,τι ιδιάζει στό χώρο πρέπει νά δειχθεΐ άφ' εαυτού του. Επιτρέπει διόλου ό χώρος νά δειχθεΐ ή ιδιαιτερότητα του;6 γαλλικά: conscience) είναι μια σχετικά πρόσφατη επινόηση, πού δέν ύπήρχε στούς αρχαίους καί μεσαιωνικούς χρόνους. (β ') 'Οφείλουμε επίσης νά παραδεχτούμε ότι ό τεχνολογικός χώρος δέν μπορεΐ νά διεκδικεΐ μιά απόλυτη ισχύ, διότι ή πρω τοκαθεδρία του είναι σχετικά πρόσφατη. Ή αρχαϊκή, ή κλασική αρχαιοελληνική, ή ρωμαϊκή καί ή μεσαιωνική εποχή διέθεταν διαφορετικές έμπειρίες χώρου καί δέν υποτιμούσαν τις υποκειμενικές έμπειρίες. Έάν Θέλουμε νά στοχαστούμε μέ σοβαρότητα τό έρώτημα «τί είναι ό χώρος ώς χώρος ;», δέν έπιτρέπεται νά τό περιορίζουμε στήν τεχνολογική έποχή οφείλουμε νά ανοίξουμε τό βλέμμα μας άκόμα καί πρός τό απώτερο παρελθόν χωρίς αϋτό νά σημαίνει ότι έτσι κατορθώνουμε κιόλας νά θέσουμε τό έρώτημα έπαρκώς. 6 Έδώ διατυπώνεται τό πιό άποφασιστικό έρώτημα τής παρούσας μελέτης. Ό Heidegger κρίνει καλό νά τό έκφράσει μέ μιά π λ η θώρα διατυπώσεων, γ ια νά τό κάνει σαφέστερο. Ά ς δούμε αϋτή τήν πληθώρα: (α') «Τί είναι ό χώρος ώς χώρος;» (β ) «Κατά ποιόν τρόπο ε Τ ν α ι ό χώρος ;» ( γ ) «Μπορεΐ διόλου νά τοΰ αποδοθεί ενα Είναι;» (δ') «Πίσω άπό τό χώρο υπάρχει κάτι, στό όποιο θά μπορούσε κανείς νά άναχθεϊ;» (ε-) «Επιτρέπει ό χώρος νά δειχθεΐ ή ιδιαιτερότητα του;»

37 υ δ η /η μ έν ο ι σέ κατάσταση άνάγκης έξαιτίας αυτώ ν τω ν ερωτημάτων, οφείλουμε νά παραδεχτούμε: "Οσο δέν βιώνουμε τήν ιδιαιτερότητα τοΰ χώρου, παραμένει σκοτεινό και τό νά μιλάμε γ ιά εναν καλλιτεχνικό χώ ρο. Ό τρόπος, μέ τόν όποιο ό χώρος διευθύνει κα'ι διαπερνά τό καλλιτέχνημα, παραμένει κατ άρχήν άκαθόριστος.7 "Ολες αϋτές οί διατυπώσεις δηλώνουν ότι ό χώρος πρόκειται νά μελετηθεί όντολογικά, δηλαδή μέσα στό πλαίσιο έκείνης τής επιστήμης, π ού μελετά τά όντα ώς δντα (δές Άριστοτέλους Τώι> Μ ετά τά Φυσικά Γ' 1, 1003α 21 : «Έ στιν έπιστήμη τις η θεωρεί τό ον ή ον»). Έτσι φαίνεται νά αποστασιοποιούμαστε τουλάχιστον προσωρινά ά πό τό θεματικό αντικείμενο τής μελέτης, πού είναι ή σχέση τής γ λ υ πτικής μέ τό χώρο. Χωρίς νά τό λέει ξεκάθαρα, ό Heidegger υποδείχνει ότι δέν είναι δυνατό νά διαλευκανθεΐ ή σχέση αύτώ ν τών δύο, αν δέν διευκρινιστεί πρωτύτερα ό ίδιος ό χώρος. Πρέπει μάλιστα νά ειπωθεί δτι ή παρούσα μελέτη δίνει έμφαση στό όντολογικό ερώτημα περί χώρου κα'ι θέτει σέ δευτερεύουσα μοίρα τά υπόλοιπα ερωτήματα. Αύτό δικαιολογείται ένμέρει άπό τό γεγονός δτι ό Heidegger έχει άσχοληθεΐ κατά τό παρελθόν εκτεταμένα μέ τό όντολογικό έρώτημα περι του καλλιτεχνήματος (δές Heidegger 1986, δπου ό σ υ γ γραφέας παραπέμπει ρητά στό τέλος τής παρούσας μελέτης, δείχνοντας έτσι δτι τό Θεωρεί άναγκαϊο συμπλήρωμα όσων λέγονται έδώ). Ή όντολογική μελέτη τοΰ χώρου δέν είναι ένας περιορισμός τοΰ βλέμματος στήν έννοια του χώρου και σέ τίποτε άλλο. Αντίθετα μάλιστα, είναι ή προσπάθεια νά άναχθεΐ αύτό τό «όν» σέ κάτι ουσιαστικά πρωτύτερο, πού είναι ή άρχέγονη π η γ ή (= «ή προέλευση») τοΰ χώρου. Τό δ' έρώτημα διασαφηνίζει λοιπόν μέ άκρίβεια τήν πορεία π ού θά κάνει ό H eidegger άπό τό χώρο σέ κάτι όντολογικά πρω τύτερο: στόν τόπο. Καί χωρίς νά λέγεται πουθενά παρακάτω, οφείλουμε νά προαναγγείλουμε δτι ό χώρος ώς χώρος, τό Είναι τοΰ χώρου και ή ιδιαιτερότητα τοΰ χώρου άπαντώ νται στήν έννοια τοΰ τόπου. 7 Ή άπορία πού προκύπτει άπό τήν πολλαπλή διατύπωση τοΰ

38 Ό χώρος, έντός τοΰ οποίου τό γ λ υ π τ ό μπορεΐ υά συναπαυτηθει ώς ευα παρευρισκόμενο αντικείμενο, ô χώρος τόν όποιο περικλείουν οϊ όγκοι τής φιγούρας, ό χώρος πού ύ- φίσταται άνάμεσα στους όγκους αυτοί οί τρεις χώροι μέσα στήν ενότητα τής άλληλεπίδρασής τους δέν είναι π ά ντα ά π λώ ς και μόνο παραφυάδες του ένός καί μόνου φυ- σικοεπιστημονικοΰ- τεχνολογικού χώρου, έστω καί αν καμιά άριθμητική καταμέτρηση δέν μπορεΐ νά έπέμβει στό γεγονός τής καλλιτεχνικής διαμόρφωσης; Έάν γίνει παραδεκτό ότι ή τέχνη είναι τό έν-έργω-φέ- ρειν τήν άλήθεια καί ότι άλήθεια σημαίνει τή μή-κρυπτότη τα το υ Είναι, δέν πρέπει τότε μέσα στό καλλιτέχνημα τής γλυπτικ ή ς τέχνης νά άποκαλύ πτετα ι άποφασιστικά ό άληθινός χώρος, αύτός πού άποκαλύπτει ο,τι πιό ίδιά- ζον το υ άνήκει;8 όντολογικοΰ ερωτήματος ττερι χώρου φαίνεται νά όδηγεΐ τόν στοχαστή σέ άμηχανία κα'ι σέ «κατάσταση ανάγκης». ΌΟστόσο παραδέχεται τήν προτεραιότητα αϋτοο τοΰ έρωτήματος σέ σχέση μέ τό κεντρικό έρώτημα τής μελέτης, πού θά μπορούσε νά διατυπωθεί ώς έξής: Σέ τί συνίσταται ό καλλιτεχνικός χώρος καί ειδικότερα ό χώ ρος τής γλυπτικής; Αξίζει νά προσεχθεί έδώ ό έξής υπαινιγμός τοΰ Heidegger: Είναι π ολύ πιθανό νά φανερωθεί ότι ό καλλιτεχνικός χώρος δέν είναι σέ τόσο άθλια κατάσταση όσο ό τεχνολογικός. Ό καλλιτεχνικός χώ ρος ϊσως δέν κατέχεται καί δέν κατακτάται, δέν έξουθενώνεται καί δέν διαπερνιέται άπό τό καλλιτέχνημα, άντίθετα μάλιστα τό δ ι α κατέχει (ό Heidegger λέει: durchw altef μεταφράζω: «διευθύνει καί διαπερνά» δές καί τή γαλλική μετάφραση: «porte et traverse»). 8 Ό Heidegger άντλεΐ συμπεράσματα παλαιότερων μελετών του, γιά νά υποβάλει μιά άκόμα υποψία. Ποιά είναι εκείνα τά συμπεράσματα; (α') «Ή τέχνη είναι τό έν-εργω-φέρειν τήν άλήθεια.» (β') «'Αλήθεια σημαίνει τή μή-κρυπτότητα τοΰ Είναι.»

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804)

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ - ΣΥΝΤΟΜΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΓΝΩΣΙΟΘΕΩΡΙΑΣ ΤΟΥ 1 ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) (Η σύντομη περίληψη που ακολουθεί και η επιλογή των αποσπασμάτων από την πραγματεία του Καντ για την ανθρώπινη γνώση,

Διαβάστε περισσότερα

4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία

4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία 4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία Α1. Ερωτήσεις γνώσης - κατανόησης 1. Πώς συλλαµβάνει ο Χέγκελ τη σχέση ιστορίας και πνεύµατος και ποιο ρόλο επιφυλάσσει στο πνεύµα; 2. Τι

Διαβάστε περισσότερα

Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου

Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου Αικατερίνη Καλέρη, Αν. Καθηγήτρια το μάθημα Αισθητική διδάσκεται στο 4ο έτος, Ζ εξάμηνο εισάγει στις κλασσικές έννοιες και θεωρίες της φιλοσοφίας της τέχνης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 Στο σημείο αυτό του οδοιπορικού γνωριμίας με τις διάφορες μεθόδους αυτογνωσίας θα συναντήσουμε την Αστρολογία και θα μιλήσουμε για αυτή. Θα ερευνήσουμε δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ

Διαβάστε περισσότερα

Γιάννης Θεοδωράκης & Μαίρη Χασάνδρα ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

Γιάννης Θεοδωράκης & Μαίρη Χασάνδρα ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Γιάννης Θεοδωράκης & Μαίρη Χασάνδρα ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2006 ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Γιάννης Θεοδωράκης & Μαίρη Χασάνδρα : Εκδόσεις Χριστοδουλίδη Α. & Π. Χριστοδουλίδη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΩΝ ΟΡΓΑΝΩΤΙΚΩΝ ΔΟΜΩΝ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΚΕΦΑΛΛΗΝΙΑΣ

ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΩΝ ΟΡΓΑΝΩΤΙΚΩΝ ΔΟΜΩΝ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΚΕΦΑΛΛΗΝΙΑΣ τ. Ε. I. Ν-λ ε λ λ λ ς : ΣΧΟΛΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΩΝ ΟΡΓΑΝΩΤΙΚΩΝ ΔΟΜΩΝ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΚΕΦΑΛΛΗΝΙΑΣ ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ; MIX. ΠΙΠΙΛΙΑΓΚΟΠΟΥΛΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α.

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. Θέµατα & Ασκήσεις από: www.arnos.gr 2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22 ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σύµφωνα µε τη θεωρία του εµπειρισµού

Διαβάστε περισσότερα

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΞΕΚΙΝΩΝΤΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΠΟΡΙΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΠΡΩΤΗ: Η ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΞΕΚΙΝΩΝΤΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΠΟΡΙΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΠΡΩΤΗ: Η ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑ ΠΡΩΤΗ: Η ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ Τα φιλοσοφικά ερωτήματα: Δε μοιάζουν με τα επιστημονικά, γιατί δε γνωρίζουμε: από πού να ξεκινήσουμε την ανάλυσή τους ποια μέθοδο να ακολουθήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΙΑΣ Γ. ΚΑΡΚΑΝΙΑΣ - ΕΦΗ Ι. ΣΟΥΛΙΩΤΟΥ ΤΕΤΡΑΔΙΟ ΠΡΩΤΗΣ ΓΡΑΦΗΣ. τ... μαθητ... ΤΑΞΗ Α ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ... Β Τεύχος

ΗΛΙΑΣ Γ. ΚΑΡΚΑΝΙΑΣ - ΕΦΗ Ι. ΣΟΥΛΙΩΤΟΥ ΤΕΤΡΑΔΙΟ ΠΡΩΤΗΣ ΓΡΑΦΗΣ. τ... μαθητ... ΤΑΞΗ Α ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ... Β Τεύχος ΗΛΙΑΣ Γ. ΚΑΡΚΑΝΙΑΣ - ΕΦΗ Ι. ΣΟΥΛΙΩΤΟΥ ΤΕΤΡΑΔΙΟ ΠΡΩΤΗΣ ΓΡΑΦΗΣ τ... μαθητ...... ΤΑΞΗ Α ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ... Β Τεύχος Çëßáò Ã. ÊáñêáíéÜò - Έφη Ι. Σουλιώτου Τετράδιο Πρώτης Γραφής Α Δημοτικού Β ΤΕΥΧΟΣ Απαγορεύεται

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΝΑΚΑΣ Ι: ΟΦΕΙΛΕΣ ΕΡΓΩΝ ΕΘΝΙΚΟΥ ΣΚΕΛΟΥΣ. Ληξιπρόθεσµες οφειλές (τιµολόγιο>90 ηµερών) Εγκεκριµένη πίστωση. Χωρις κατανοµή πίστωσης

ΠΙΝΑΚΑΣ Ι: ΟΦΕΙΛΕΣ ΕΡΓΩΝ ΕΘΝΙΚΟΥ ΣΚΕΛΟΥΣ. Ληξιπρόθεσµες οφειλές (τιµολόγιο>90 ηµερών) Εγκεκριµένη πίστωση. Χωρις κατανοµή πίστωσης ΦΟΡΕΑΣ: Υπουργείο / Αποκεντρωµένη ιοίκηση..... ΕΙ ΙΚΟΣ ΦΟΡΕΑΣ: Γενική γραµµατεία... / Περιφέρεια..... Αναφορά για το µήνα: Ετος: 2012 ΣΑ έργου (Π Ε) Υποχρεώσεις πιστοποιηµένων εργασιών χωρίς τιµολόγιο

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα»

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Α] Ασκήσεις κλειστού τύπου (Σωστό Λάθος) Για τον Πλάτωνα οι καθολικές έννοιες, τα «καθόλου», δεν είναι πράγματα ξεχωριστά

Διαβάστε περισσότερα

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων.

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. 9 LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. «Βλέπουμε με τα μάτια μας, αλλά κατανοούμε με τα μάτια της συλλογικότητας». 6 Ένα από τα κυριότερα

Διαβάστε περισσότερα

Προσοµοίωση Ανάλυση Απ ο τ ε λε σµ άτ ω ν ιδάσκων: Ν ικό λ α ο ς Α µ π α ζ ή ς Ανάλυση Απ ο τ ε λε σµ άτ ω ν Τα απ ο τ ε λ έ σ µ ατ α απ ό τ η ν π αρ αγ ω γ ή κ αι τ η χ ρ ή σ η τ υ χ αί ω ν δ ε ι γ µ

Διαβάστε περισσότερα

Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης. Αριστοτέλης

Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης. Αριστοτέλης 1 ηµ. Τζωρτζόπουλος ρ. Φιλοσοφίας Σχολικός Σύµβουλος ΠΕ02 Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης Αριστοτέλης Ενότητα 15η 1. Μετάφραση Γι αυτόν που ασχολείται µε το σύστηµα διακυβέρνησης, πιο ειδικά µε

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η καλλιέργεια της ικανότητας για γραπτή έκφραση πρέπει να αρχίζει από την πρώτη τάξη. Ο γραπτός λόγος χρειάζεται ως μέσο έκφρασης. Βέβαια,

Διαβάστε περισσότερα

Η καμπύλωση του χώρου-θεωρία της σχετικότητας

Η καμπύλωση του χώρου-θεωρία της σχετικότητας Η καμπύλωση του χώρου-θεωρία της σχετικότητας Σύμφωνα με τη Γενική Θεωρία της Σχετικότητας που διατύπωσε ο Αϊνστάιν, το βαρυτικό πεδίο κάθε μάζας δημιουργεί μια καμπύλωση στον χώρο (μάλιστα στον χωροχρόνο),

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ 2014-2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 17448 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: Κατσικογιώργου Ειρήνη Θέματα Α. Στο κείμενο καταγράφονται τα χαρακτηριστικά του δημοσιογραφικού

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν Οργανωσιακή μάθηση Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν 1 Μάθηση είναι: Η δραστηριοποίηση και κατεύθυνση δυνάμεων για την όσο το δυνα-τόν καλύτερη προσαρμογή στο φυσικό και ιστορικό περιβάλλον. Η απόκτηση

Διαβάστε περισσότερα

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γυναίκες καλλιτέχνες και δημόσιος χώρος στη σύγχρονη Ελλάδα: όροι και όρια μιας σχέσης Διάχυτη είναι στις μέρες μας η αντίληψη ότι πλέον οι αντιξοότητες, θεσμικές

Διαβάστε περισσότερα

Το ταξίδι στην 11η διάσταση

Το ταξίδι στην 11η διάσταση Το ταξίδι στην 11η διάσταση Το κείμενο αυτό δεν αντιπροσωπεύει το πώς παρουσιάζονται οι 11 διστάσεις βάση της θεωρίας των υπερχορδών! Είναι περισσότερο «τροφή για σκέψη» παρά επιστημονική άποψη. Οι σκέψεις

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Θέµα Α1 Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Α.1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας τα ονόµατα των φιλοσόφων (στήλη Α) και δίπλα την έννοια (στήλη Β) που συνδέεται µε τον καθένα: Α

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΓΑΛΛΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΑΛ 102 Προφορικός λόγος 6 ΓΑΛ 103 Γραπτός λόγος I 6 ΓΑΛ 170 e-french 6 ΓΑΛ 100-299 Μάθημα περιορισμένης επιλογής 6

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΓΑΛΛΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΑΛ 102 Προφορικός λόγος 6 ΓΑΛ 103 Γραπτός λόγος I 6 ΓΑΛ 170 e-french 6 ΓΑΛ 100-299 Μάθημα περιορισμένης επιλογής 6 πρώτο δεύτερο ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΓΑΛΛΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΑΛ 102 Προφορικός λόγος ΓΑΛ 103 Γραπτός λόγος I ΓΑΛ 170 e-french ΓΑΛ 100-299 Μάθημα περιορισμένης επιλογής ΓΑΛ 104 Γραπτός λόγος II ΓΑΛ 111 Φωνητική ΓΑΛ 1 Από

Διαβάστε περισσότερα

ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΔΙΓΓΕΛΙΔΗΣ ΤΟ ΦΑΣΜΑ ΤΩΝ ΜΕΘΟΔΩΝ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΣΤΗ ΦΥΣΙΚΗ ΑΓΩΓΗ: ΑΠΟ ΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ

ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΔΙΓΓΕΛΙΔΗΣ ΤΟ ΦΑΣΜΑ ΤΩΝ ΜΕΘΟΔΩΝ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΣΤΗ ΦΥΣΙΚΗ ΑΓΩΓΗ: ΑΠΟ ΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΔΙΓΓΕΛΙΔΗΣ ΤΟ ΦΑΣΜΑ ΤΩΝ ΜΕΘΟΔΩΝ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΣΤΗ ΦΥΣΙΚΗ ΑΓΩΓΗ: ΑΠΟ ΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2007 Το φάσμα των μεθόδων διδασκαλίας στη Φυσική Αγωγή: από τη θεωρία στην πράξη Νικόλαος Διγγελίδης

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης

Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης Clements & Sarama, 2009; Sarama & Clements, 2009 Χωρική αντίληψη και σκέψη Προσανατολισμός στο χώρο Οπτικοποίηση (visualization) Νοερή εικονική αναπαράσταση Νοερή

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Θέµα Α1 Α.1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας τα ονόµατα των φιλοσόφων (στήλη Α) και δίπλα την έννοια (στήλη Β) που συνδέεται µε τον

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΑΞΗ: Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ, Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: Μυκηναϊκός Πολιτισμός ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΚΑΛΛΙΑΔΟΥ ΜΑΡΙΑ ΘΕΜΑ: «Η καθημερινή ζωή στον Μυκηναϊκό Κόσμο» Οι μαθητές

Διαβάστε περισσότερα

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Εισαγωγή Η χώρα μας απέκτησε Νέα Προγράμματα Σπουδών και Νέα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ: ΦΟΡΟΛΟΓΙΑ ΕΙΣΟΑΗΜΑΤΟΣ ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΡΟΣΩΠΩΝ Ν.2238/1994.

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ: ΦΟΡΟΛΟΓΙΑ ΕΙΣΟΑΗΜΑΤΟΣ ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΡΟΣΩΠΩΝ Ν.2238/1994. I Fl ΚΑΒΑΛΑΣ ΤΜΗΜΑ: ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΟΙΚΟΝνΟΜΙΑ ΠΣΕ: ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΩΝ ΜΟΝ \Δ Ω \ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ; ΕΠΑΓΩΓΙΚΟ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΕΙΣΗΓΉΤΡΙΑ; κ" Αναγ\ ώστου Δήμτ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ: ΦΟΡΟΛΟΓΙΑ ΕΙΣΟΑΗΜΑΤΟΣ ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΡΟΣΩΠΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ»

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ» ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ» Σκοπός της εκπόνησης του Προγράμματος Αγωγής Υγείας ήταν Να γνωρίσουν τα παιδιά το σώμα τους και βασικές του λειτουργίες. Nα γνωρίσουν

Διαβάστε περισσότερα

Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015

Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015 Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015 Δημητριάννα Σκουρτσή Γ2 Σχολικό έτος 2014-15 Τάξη Γ Γυμνασίου Λογοτεχνικό Εξωσχολικό

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΚΥ ΤΣΑΛΑΜΑΤΑ ΑΣΤΙΚΑ ΤΟΠΙΑ

ΒΙΚΥ ΤΣΑΛΑΜΑΤΑ ΑΣΤΙΚΑ ΤΟΠΙΑ ΒΙΚΥ ΤΣΑΛΑΜΑΤΑ ΑΣΤΙΚΑ ΤΟΠΙΑ «Πλάθω τις εικόνες μου χαράζοντας κατευθείαν πάνω στο υλικό μου, όπως ο ζωγράφος σχεδιάζει ή πλάθει τις εικόνες του πάνω στον καμβά.» Η Βίκυ Τσαλαματά γεννήθηκε στην Αθήνα και

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΩΣ ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ. Κώστας Ν. Τσιαντής

Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΩΣ ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ. Κώστας Ν. Τσιαντής Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΩΣ ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Κώστας Ν. Τσιαντής Πρόβλημα που τέθηκε από τους διοργανωτές της διημερίδας Οι Έλληνες εκπαιδευτικοί

Διαβάστε περισσότερα

Α Ρ Χ Ι Τ Ε Κ Τ Ο Ν Ι Κ Ο Σ Σ Χ Ε Δ Ι Α Σ Μ Ο Σ 3 : Κ Α Τ Ο Ι Κ Ι Α / Α Κ Α Δ Η Μ Α Ι Κ Ο Ε Τ Ο Σ

Α Ρ Χ Ι Τ Ε Κ Τ Ο Ν Ι Κ Ο Σ Σ Χ Ε Δ Ι Α Σ Μ Ο Σ 3 : Κ Α Τ Ο Ι Κ Ι Α / Α Κ Α Δ Η Μ Α Ι Κ Ο Ε Τ Ο Σ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΤΟΜΕΑΣ III ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΙ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ Α Ρ Χ Ι Τ Ε Κ Τ Ο Ν Ι Κ Ο Σ Σ Χ Ε Δ Ι Α Σ Μ Ο Σ 3 : Κ Α Τ Ο Ι Κ Ι Α / Α Κ Α Δ Η Μ Α Ι

Διαβάστε περισσότερα

Μιχάλης Μακρή EFIAP. Copyright: 2013 Michalis Makri

Μιχάλης Μακρή EFIAP. Copyright: 2013 Michalis Makri Μιχάλης Μακρή EFIAP Copyright: 2013 Michalis Makri Copyright: 2013 Michalis Makri Less is more Less but better Copyright: 2013 Michalis Makri Ο μινιμαλισμός ορίζεται ως η εξάλειψη όλων των στοιχείων που

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82

ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82 ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82 1.Α. Ο ρόλος και η λειτουργία του Προλόγου ως δομικό στοιχείο της τραγωδίας: Ο πρόλογος μιας τραγωδίας αποτελεί τα πρώτο από τα απαγγελλόμενα μέρη και εκτελείται από τους

Διαβάστε περισσότερα

ΑΚΕΡΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ- ΠΡΑΞΕΙΣ ΑΥΤΩΝ 1.2 ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΩΝ ΑΡΝΗΤΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ

ΑΚΕΡΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ- ΠΡΑΞΕΙΣ ΑΥΤΩΝ 1.2 ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΩΝ ΑΡΝΗΤΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ ΑΚΕΡΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ- ΠΡΑΞΕΙΣ ΑΥΤΩΝ 1.1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ασχολήθηκα 30 χρόνια με τη διδασκαλία των Μαθηματικών του Γυμνασίου, τόσο στην Μέση Εκπαίδευση όσο και σε Φροντιστήρια. Η μέθοδος που χρησιμοποιούσα για τη

Διαβάστε περισσότερα

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Τι είναι η φιλοσοφία; Φιλοσοφία είναι η επιστήμη που ασχολείται με: ερωτήματα προβλήματα ή απορίες που μπορούμε να αποκαλέσουμε οριακά,

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου. Πυρίδου Κωνσταντίνα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου. Πυρίδου Κωνσταντίνα ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ 2014-2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 19341 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 4\12\2014 Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: Πυρίδου Κωνσταντίνα ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΣ 1 Α. Σχεδιαγραμματική απεικόνιση της περίληψης ΘΕΜΑΤΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

μαθημα δεύτερο: Βασικοί ορισμοί και κανόνεσ 9 MAΘΗΜΑ ΤΡΙΤΟ: Το συναισθηματικό μας υπόβαθρο 16

μαθημα δεύτερο: Βασικοί ορισμοί και κανόνεσ 9 MAΘΗΜΑ ΤΡΙΤΟ: Το συναισθηματικό μας υπόβαθρο 16 περιεχόμενα μάθημα πρώτο: αστρολογία & σχέσεις 6 μαθημα δεύτερο: Βασικοί ορισμοί και κανόνεσ 9 MAΘΗΜΑ ΤΡΙΤΟ: Το συναισθηματικό μας υπόβαθρο 16 ΜΑΘΗΜΑ ΤΕΤΑΡΤΟ: με ποιον τρόπο αγαπάμε 42 ΜΑΘΗΜΑ ΠΕΜΠΤΟ: με

Διαβάστε περισσότερα

η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού

η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού 1 η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού Το βιβλίο αυτό, του ψυχοθεραπευτή Gestalt Πέτρου Θεοδώρου, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις ΒΙΒΛΙΟΦΟΡΟΣ και σε Ελληνική και

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων]

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] 1. Είστε ικανοποιημένος/η από το Πρόγραμμα; Μ. Ο. απαντήσεων: 4,7 Ικανοποιήθηκαν σε απόλυτο

Διαβάστε περισσότερα

α) «άτοµα» β) «απεικάσµατα» γ) «επιθυµητικό». Μονάδες 12

α) «άτοµα» β) «απεικάσµατα» γ) «επιθυµητικό». Μονάδες 12 ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Β ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 25 ΜΑΪΟΥ 2004-05-25 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΣΥΝΟΛΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΤΡΕΙΣ (3) ΟΜΑ Α Α Α.1 Να µεταφέρετε στο τετράδιό

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΧΡ. ΜΠΟΥΡΑΣ Σκοπός του Μαθήματος Σκοπός του μαθήματος είναι η εισαγωγή στη

Διαβάστε περισσότερα

MΑΡΤΙΝ ΧΑΪΝΤΕΓΓΕΡ - MARTIN HEIDEGGER (1889-1976)

MΑΡΤΙΝ ΧΑΪΝΤΕΓΓΕΡ - MARTIN HEIDEGGER (1889-1976) MΑΡΤΙΝ ΧΑΪΝΤΕΓΓΕΡ - MARTIN HEIDEGGER (1889-1976) Ο Μάρτιν Χάϊντεγγερ αναζητώντας γενικά το νόημα του Είναι έφθασε να περιστρέφεται γύρω από το νόημα της ανθρώπινης ζωής. Πολλοί στοχαστές και φιλόσοφοι

Διαβάστε περισσότερα

Συνέδριο Μαθηματικών ΠΠΣ Πνευματικό Κέντρο Δήμου Αθηναίων 11-12 / 4 / 2014. Μαθηματικά και ζητήματα πραγματικότητας διάκριση και σύνδεση

Συνέδριο Μαθηματικών ΠΠΣ Πνευματικό Κέντρο Δήμου Αθηναίων 11-12 / 4 / 2014. Μαθηματικά και ζητήματα πραγματικότητας διάκριση και σύνδεση Συνέδριο Μαθηματικών ΠΠΣ Πνευματικό Κέντρο Δήμου Αθηναίων 11-12 / 4 / 2014 Δημήτρης Μπίρμπας ΠΠΛ Αγίων Αναργύρων Σοφία Παππά ΠΠΛ Ζάννειο Πειραιά Μαθηματικά και ζητήματα πραγματικότητας διάκριση και σύνδεση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Μαθηματικά (Άλγεβρα - Γεωμετρία) Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α, Β ΤΑΞΕΙΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α ΤΑΞΗ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΠΑΛ ΚΕΝΤΡΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης. Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους. Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές

Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης. Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους. Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης Βασικές παραδοχές : Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές Αυτοί που δεν καταλαβαίνουν είναι ανίκανοι,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης)

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΓΕΝΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΙ Το μάθημα απευθύνεται σε μαθητές με ειδικό ενδιαφέρον για το ΣΧΕΔΙΟ (Ελεύθερο και Προοπτικό) και που ενδέχεται

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης. Δημήτρης Πλάντζος

ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης. Δημήτρης Πλάντζος ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης Δημήτρης Πλάντζος ΙΑ119: Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης Το μάθημα προφέρει μια συστηματική και

Διαβάστε περισσότερα

Κοινή Γνώμη. Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015

Κοινή Γνώμη. Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015 Κοινή Γνώμη Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015 Έννοια, ορισμός και ανάλυση Κοινής Γνώμης Κοινή γνώμη είναι η γνώμη της πλειοψηφίας των πολιτών, πάνω σε ένα ζήτημα που αφορά την

Διαβάστε περισσότερα

7. Η θεωρία του ωφελιµ ισµ ού

7. Η θεωρία του ωφελιµ ισµ ού 7. Η θεωρία του ωφελιµ ισµ ού Α1. Ερωτήσεις γνώσης - κατανόησης 1. Ποιοι είναι οι κύριοι εκπρόσωποι της θεωρίας του ωφελιµισµού και µε βάση ποιο κριτήριο θα πρέπει, κατ αυτούς, να αξιολογούνται οι πράξεις

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: «Η ιστορική μέθοδος ερμηνείας» Υπεύθυνος καθηγητής: κ. Ανδρέας Δημητρόπουλος

Θέμα: «Η ιστορική μέθοδος ερμηνείας» Υπεύθυνος καθηγητής: κ. Ανδρέας Δημητρόπουλος Θέμα: «Η ιστορική μέθοδος ερμηνείας» Υπεύθυνος καθηγητής: κ. Ανδρέας Δημητρόπουλος Η Ιστορία, όπως τονίζει ο Μεγαλοπολίτης ιστορικός Πολύβιος σε μια ρήση του, μας διδάσκει ότι τίποτα δεν γίνεται στην τύχη

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟ ΧΟΣ- Ε ΠΙ ΔΙΩ ΞΗ ΠΛΑΙ ΣΙΟ ΧΡΗ ΜΑ ΤΟ ΔΟ ΤΗ ΣΗΣ

ΣΤΟ ΧΟΣ- Ε ΠΙ ΔΙΩ ΞΗ ΠΛΑΙ ΣΙΟ ΧΡΗ ΜΑ ΤΟ ΔΟ ΤΗ ΣΗΣ ΣΤΟ ΧΟΣ- Ε ΠΙ ΔΙΩ ΞΗ Στό χος του Ο λο κλη ρω μέ νου Προ γράμ μα τος για τη βιώ σι μη α νά πτυ ξη της Πίν δου εί ναι η δια μόρ φω ση συν θη κών α ει φό ρου α νά πτυ ξης της ο ρει νής πε ριο χής, με τη δη

Διαβάστε περισσότερα

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη ΕΙΣΑΓΩΓΗ Είναι γνωστό ότι, παραδοσιακά, όπως άλλα εκπαιδευτικά συστήματα έτσι και το ελληνικό στόχευαν στην καλλιέργεια και ενδυνάμωση της εθνοπολιτιστικής ταυτότητας. Αυτό κρίνεται θετικό, στο βαθμό που

Διαβάστε περισσότερα

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ, ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ, ΤΕΧΝΗ

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ, ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ, ΤΕΧΝΗ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ «ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ & ΤΕΧΝΗ» ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΕΙΔΙΚΟΣ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟΣ ΚΟΝΔΥΛΙΩΝ ΕΡΕΥΝΑΣ Η σειρά σεμιναρίων με θέμα ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ, ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ, ΤΕΧΝΗ διοργανώνεται

Διαβάστε περισσότερα

Οι τα α α α α α α α Κ. ε ε ε ε ε ε ε ε ε Χε ε ε. ε ε ε ε ε ε ρου ου βι ι ι ι ι ι ι. ιµ µυ στι κω ω ω ω ω ως ει κο ο

Οι τα α α α α α α α Κ. ε ε ε ε ε ε ε ε ε Χε ε ε. ε ε ε ε ε ε ρου ου βι ι ι ι ι ι ι. ιµ µυ στι κω ω ω ω ω ως ει κο ο ΧΕΡΟΥΒΙΟ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΟΙΝΩΝΙΟ Λ. Β Χερουβικόν σε ἦχο πλ. β. Ἐπιλογές Ἦχος Μ Α µη η η η ην Οι τ Χε ε ε ε ε ε ε ε ε ε ε ε ε ε ε ε ε Χε ε ε ε ε ε ε ε ε ρου ου βι ι ι ι ι ι ι ιµ µυ στι κω ω ω ω ω ως ει κο ο

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά A Δημοτικού. Πέτρος Κλιάπης Σεπτέμβρης 2007

Μαθηματικά A Δημοτικού. Πέτρος Κλιάπης Σεπτέμβρης 2007 Μαθηματικά A Δημοτικού Πέτρος Κλιάπης Σεπτέμβρης 2007 Το σύγχρονο μαθησιακό περιβάλλον των Μαθηματικών Ενεργή συμμετοχή των παιδιών Μάθηση μέσα από δραστηριότητες Κατανόηση ΌΧΙ απομνημόνευση Αξιοποίηση

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνικά κείμενα, διεθνής πρακτική και το Μνημόνιο. Θεοδώρα Ακοβιτσιώτη

Τεχνικά κείμενα, διεθνής πρακτική και το Μνημόνιο. Θεοδώρα Ακοβιτσιώτη Τεχνικά κείμενα, διεθνής πρακτική και το Μνημόνιο Μαρία Καρδούλη, Μαρία Καρδούλη, Θεοδώρα Ακοβιτσιώτη Τεχνικά κείμενα, διεθνής πρακτική και το Μνημόνιο Μνημόνιο Τεχνικά χαρακτηριστικά Τύπος και Περιεχόμενο

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος. Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας

Πρόλογος. Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας Πρόλογος Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας αποτελεί δημόσιο αγαθό, το οποίο πρέπει να παρέχεται χωρίς περιορισμούς και εμπόδια στα μέλη της κοινωνίας. Οι πολύπλευρα πληροφορημένοι

Διαβάστε περισσότερα

ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΜΟΡΙΑΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ και ΒΙΟΪΑΤΡΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ. http://www.imibe.gr info@imibe.gr

ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΜΟΡΙΑΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ και ΒΙΟΪΑΤΡΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ. http://www.imibe.gr info@imibe.gr ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΜΟΡΙΑΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ και ΒΙΟΪΑΤΡΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ http://www.imibe.gr info@imibe.gr Άννα Παγοροπούλου Επικ. Καθηγήτρια Ψυχολογίας Φιλοσοφική Σχολή Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών Η σημερινή

Διαβάστε περισσότερα

Μια οµαδικοαναλυτική άποψη για την ιστορία και το χρόνο

Μια οµαδικοαναλυτική άποψη για την ιστορία και το χρόνο Η παρακάτω εργασία παρουσιάστηκε στο εισαγωγικό σεµινάριο στα οµαδικά δυναµικά στην Ελληνική Εταιρεία Οµαδικής Ανάλυσης και Ψυχοθεραπείας, τον Ιανουάριο του 2000. Στην οµάδα που συνεργάστηκε µαζί µου για

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Φίλιππας 23/8/2015

Γεώργιος Φίλιππας 23/8/2015 MACROWEB Προβλήματα Γεώργιος Φίλιππας 23/8/2015 Παραδείγματα Προβλημάτων. Πως ορίζεται η έννοια πρόβλημα; Από ποιους παράγοντες εξαρτάται η κατανόηση ενός προβλήματος; Τι εννοούμε λέγοντας χώρο ενός προβλήματος;

Διαβάστε περισσότερα

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου]

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας: Σεμίραμις Αμπατζόγλου Τάξη: Γ'1 Γυμνασίου

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την 1 ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την παλαιότερη γνώση τους, σημειώνουν λεπτομέρειες, παρακολουθούν

Διαβάστε περισσότερα

Ενδεικτικό σχέδιο διδασκαλίας με χρήση του λογισμικού «Δημιουργός Μοντέλων»

Ενδεικτικό σχέδιο διδασκαλίας με χρήση του λογισμικού «Δημιουργός Μοντέλων» Ενδεικτικό σχέδιο διδασκαλίας με χρήση του λογισμικού «Δημιουργός Μοντέλων» Η ανάπτυξη των φυτών Τάξη: Ε Δημοτικού Μάθημα: Φυσικές Επιστήμες (το βιβλίο του κ. Κόκκοτα Παναγιώτη) Ενότητα: «Τι χρειάζεται

Διαβάστε περισσότερα

Επίπεδο Γ2. Χρήση γλώσσας (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά. Ερώτημα 1 (5 μονάδες)

Επίπεδο Γ2. Χρήση γλώσσας (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά. Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Γ2 (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Ο φίλος σας έγραψε μία μελέτη σχετικά με τρόπους βελτίωσης της αναγνωστικής ικανότητας των μαθητών. Επειδή, όμως, είναι ξένος, κάνει ακόμη λάθη,

Διαβάστε περισσότερα

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32)

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Διάλεξη 1 Εισαγωγή, ορισμός και ιστορία της Γνωστικής Ψυχολογίας Πέτρος Ρούσσος Μερικά διαδικαστικά http://users.uoa.gr/~roussosp/gr/index.htm http://eclass.uoa.gr/courses/ppp146/

Διαβάστε περισσότερα

Β2. α) 1 ος τρόπος πειθούς: Επίκληση στη λογική Μέσο πειθούς: Επιχείρημα («Να γιατί η αρχαία τέχνη ελευθερίας»)

Β2. α) 1 ος τρόπος πειθούς: Επίκληση στη λογική Μέσο πειθούς: Επιχείρημα («Να γιατί η αρχαία τέχνη ελευθερίας») Α1. ΠΕΡΙΛΗΨΗ Το κείμενο πραγματεύεται το διαχρονικό ρόλο και τη συμβολή της αρχαίας ελληνικής τέχνης σε παγκόσμια κλίμακα. Αρχικά, επισημαίνεται ότι ο καλλιτέχνης προσπαθεί μέσω της τέχνης να αποστασιοποιηθεί

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡXAIA ΕΛΛΗΝΙΚH ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ- ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ

ΑΡXAIA ΕΛΛΗΝΙΚH ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ- ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ Πράξη «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21ου αιώνα) ΠΙΛΟΤΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ, στους Άξονες Προτεραιότητας 1,2,3, -Οριζόντια Πράξη», ΑΡXAIA ΕΛΛΗΝΙΚH ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ- ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ Δρ. Χαρά Κοσεγιάν Οκτώβρης 2011 Βασική

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 18673 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 16/12/2014 ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΕΙΜΕΝΟ Η ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ Α. Ο συγγραφέας του παρόντος κειμένου παρουσιάζει τον προβληματισμό του αναφορικά με

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ. a β a β.

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ. a β a β. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ε.1 ΤΟ ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ ΤΗΣ ΛΟΓΙΚΗΣ Στη παράγραφο αυτή θα γνωρίσουμε μερικές βασικές έννοιες της Λογικής, τις οποίες θα χρησιμοποιήσουμε στη συνέχεια, όπου αυτό κρίνεται αναγκαίο, για τη σαφέστερη

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Το μάθημα της Θεατρικής Αγωγής θα διδάσκεται από φέτος στην Ε και Στ Δημοτικού. Πρόκειται για μάθημα βιωματικού χαρακτήρα, με κύριο

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών. Γ Οµάδα

Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών. Γ Οµάδα Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών Γ Οµάδα Διδάσκων: Αθ. Στογιαννίδης Λέκτορας 11ο Μάθηµα Διερεύνηση Προϋποθέσεων Διδασκαλίας - Α : Η θεωρία του Jean Piaget για τη νοητική ανάπτυξη του ανθρώπου

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου - 2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 18497 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 01/12/14 Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΑΓΡΟΓΙΑΝΝΗ ΙΦΙΓΕΝΕΙΑ Α. ΘΕΜΑ: Η ραγδαία εξάπλωση των σύγχρονων μέσων επικοινωνίας και οι αναδιαρθρώσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Γ' Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΓΕΝΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΙ Το μάθημα απευθύνεται σε μαθητές με ειδικό ενδιαφέρον για το ΕΛΕΥΘΕΡΟ-ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ( Εικαστική και Αρχιτεκτονική

Διαβάστε περισσότερα

FAX : 210.34.42.241 spudonpe@ypepth.gr) Φ. 12 / 600 / 55875 /Γ1

FAX : 210.34.42.241 spudonpe@ypepth.gr) Φ. 12 / 600 / 55875 /Γ1 Ε Λ Λ Η Ν Ι Κ Η Η Μ Ο Κ Ρ Α Τ Ι Α Υ ΠΟΥ ΡΓΕΙΟ ΕΘΝ. ΠΑ Ι ΕΙΑ Σ & ΘΡΗΣ Κ/Τ Ω ΕΝΙΑ ΙΟΣ ΙΟΙΚΗΤ ΙΚΟΣ Τ ΟΜ ΕΑ Σ Σ ΠΟΥ Ω Ν ΕΠΙΜ ΟΡΦΩ Σ ΗΣ ΚΑ Ι ΚΑ ΙΝΟΤ ΟΜ ΙΩ Ν /ΝΣ Η Σ ΠΟΥ Ω Τ µ ή µ α Α Α. Πα π α δ ρ έ ο υ 37

Διαβάστε περισσότερα

Η Ηγεσία Κάνει τη Διαφορά: Κρίση, Αυτογνωσία, Αναγέννηση

Η Ηγεσία Κάνει τη Διαφορά: Κρίση, Αυτογνωσία, Αναγέννηση Η Ηγεσία Κάνει τη Διαφορά: Κρίση, Αυτογνωσία, Αναγέννηση Χαρίδημος Τσούκας Καθηγητής Στρατηγικής Διοίκησης στην Έδρα Columbia Ship Management, Κοσμήτορας της Σχολής Οικονομικών Επιστημών και Διοίκησης,

Διαβάστε περισσότερα

JEAN-CHARLES BLATZ 02XD34455 01RE52755

JEAN-CHARLES BLATZ 02XD34455 01RE52755 ΟΡΘΗ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ ΤΩΝ ΕΝ Ι ΑΜ ΕΣ ΩΝ ΟΙ Κ ΟΝΟΜ Ι Κ ΩΝ Κ ΑΤΑΣ ΤΑΣ ΕΩΝ ΤΗΣ ΕΤΑΙ ΡΙ ΑΣ Κ ΑΙ ΤΟΥ ΟΜ Ι ΛΟΥ Α Τρίµηνο 2005 ΑΝΩΝΥΜΟΣ Γ ΕΝΙ Κ Η ΕΤ ΑΙ Ρ Ι Α Τ ΣΙ ΜΕΝΤ ΩΝ Η Ρ ΑΚ Λ Η Σ ΑΡ. ΜΗ Τ Ρ. Α.Ε. : 13576/06/Β/86/096

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ «ΝΕΑ ΠΑΙΔΕΙΑ»

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ «ΝΕΑ ΠΑΙΔΕΙΑ» ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ «ΝΕΑ ΠΑΙΔΕΙΑ» ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Περιληπτική Απόδοση Κειμένων ΑΣΚΗΣΗ: Να αποδώσετε περιληπτικά το περιεχόμενο του κειμένου που ακολουθεί σε μία παράγραφο 100 έως 120 λέξεων. (Πανελλαδικές Εξετάσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΠΩΣ ΘΑ ΚΑΝΩ ΤΟ ΠΑΙΔΙ ΜΟΥ ΝΑ ΑΓΑΠΗΣΕΙ ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ;

ΠΩΣ ΘΑ ΚΑΝΩ ΤΟ ΠΑΙΔΙ ΜΟΥ ΝΑ ΑΓΑΠΗΣΕΙ ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ; Ημερομηνία 23/07/2015 Μέσο Συντάκτης Link diavasame.gr Ευμορφία Ζήση http://www.diavasame.gr/page.aspx?itemid=ppg1396_2146 ΠΩΣ ΘΑ ΚΑΝΩ ΤΟ ΠΑΙΔΙ ΜΟΥ ΝΑ ΑΓΑΠΗΣΕΙ ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ; 23.07.2015 Συντάκτης: Ευμορφία

Διαβάστε περισσότερα

Το Νόημα της Ιστορίας

Το Νόημα της Ιστορίας ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ [www.philosophical-research.org] ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΙΣΤΟΡΙΚΟΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟΥ ΛΟΓΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ Λ. ΠΙΕΡΡΗΣ ΚΥΚΛΟΣ ΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ 2014-2015 Το Νόημα της Ιστορίας Σεμινάριο 1 ο Πέμπτη 13 Νοεμβρίου

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΚΥΠΑΡΙΣΣΙΑΣ 2014-2015 ΤΕΚΤΟΝΙΚΕΣ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΕΙΣ ΥΛΗ ΚΑΙ ΜΟΡΦΗ

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΚΥΠΑΡΙΣΣΙΑΣ 2014-2015 ΤΕΚΤΟΝΙΚΕΣ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΕΙΣ ΥΛΗ ΚΑΙ ΜΟΡΦΗ ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΚΥΠΑΡΙΣΣΙΑΣ 2014-2015 ΤΕΚΤΟΝΙΚΕΣ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΕΙΣ ΥΛΗ ΚΑΙ ΜΟΡΦΗ ΤΕΚΤΟΝΙΚΕΣ ΚΙΝΗΣΕΙΣ: Η ΥΛΗ Μεταμορφωμένα πετρώματα 3 ΠΙΕΣΗ ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑ Το μάρμαρο της Πάρου Η Αφροδίτη της Μήλου Ενδεικτικά

Διαβάστε περισσότερα

Κάπως έτσι ονειρεύτηκα την Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση!!! Μπορεί όμως και να ήταν.

Κάπως έτσι ονειρεύτηκα την Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση!!! Μπορεί όμως και να ήταν. Ένα όνειρο που ονειρεύεσαι μόνος είναι απλά ένα όνειρο. Ένα όνειρο που ονειρεύεσαι με άλλους μαζί είναι πραγματικότητα. John Lennon Κάπως έτσι ονειρεύτηκα την Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση!!! Μπορεί όμως

Διαβάστε περισσότερα

Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού

Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού Περιεχόμενα 1. Εισαγωγικά στοιχεία 1.1 Η τρέχουσα αντιμετώπιση του γλωσσικού δανεισμού 1.2 Η προσέγγιση του θέματος μέσα από το σχολείο 1.3 Σχετικά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις.

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις. Α ομάδα ΕΡΓΑΣΙΕΣ 1. Η συγγραφέας του βιβλίου μοιράζεται μαζί μας πτυχές της ζωής κάποιων παιδιών, άλλοτε ευχάριστες και άλλοτε δυσάρεστες. α) Ποια πιστεύεις ότι είναι τα μηνύματα που θέλει να περάσει μέσα

Διαβάστε περισσότερα

Οι αισθήσεις και η τέχνη του Είναι

Οι αισθήσεις και η τέχνη του Είναι Οι αισθήσεις και η τέχνη του Είναι Υπάρχουν πέντε αισθήσεις αντίληψης και πέντε όργανα δράσης. Οι αισθήσεις της αντίληψής είναι η όραση, η όσφρηση, η ακοή, η γεύση και η αφή. Τα όργανα της δράσης είναι

Διαβάστε περισσότερα

Λούντβιχ Βιτγκενστάιν

Λούντβιχ Βιτγκενστάιν Λούντβιχ Βιτγκενστάιν Ο τάφος του Βίτγκεντάιν στο Κέιμπριτζ κοσμείται από το ομοίωμα μιας ανεμόσκαλας: «Οι προτάσεις μου αποτελούν διευκρινίσεις, όταν αυτός που με καταλαβαίνει, τελικά τις αναγνωρίσει

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΩΡΓΟΣ ΠΙΝΤΕΡΗΣ, Ph.D. ΑΛΛΑ ΘΕΛΩ ΚΙ ΑΛΛΑ ΚΑΝΩ. Εκδόσεις Ψυχογιός

ΓΙΩΡΓΟΣ ΠΙΝΤΕΡΗΣ, Ph.D. ΑΛΛΑ ΘΕΛΩ ΚΙ ΑΛΛΑ ΚΑΝΩ. Εκδόσεις Ψυχογιός ΓΙΩΡΓΟΣ ΠΙΝΤΕΡΗΣ, Ph.D. ΑΛΛΑ ΘΕΛΩ ΚΙ ΑΛΛΑ ΚΑΝΩ Εκδόσεις Ψυχογιός Τον Γιώργο Πιντέρη, τον γνώρισα πολλά χρόνια πριν. Συγκεκριμένα σε μια εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε στο Επιμελητήριο Ηρακλείου, όπου με

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνικές συλλογής δεδομένων στην ποιοτική έρευνα

Τεχνικές συλλογής δεδομένων στην ποιοτική έρευνα Το κείμενο αυτό είναι ένα απόσπασμα από το Κεφάλαιο 16: Ποιοτικές ερμηνευτικές μέθοδοι έρευνας στη φυσική αγωγή (σελ.341-364) του βιβλίου «Για μία καλύτερη φυσική αγωγή» (Παπαιωάννου, Α., Θεοδωράκης Ι.,

Διαβάστε περισσότερα

Άποψη περί εφαρμογής ν 4030/2011.

Άποψη περί εφαρμογής ν 4030/2011. Άποψη περί εφαρμογής ν 4030/2011. Α. Την 25/10/2012 περιήλθε στην Περιφερειακή Συμπαραστάτη του Πολίτη και της Επιχείρησης της Περιφέρειας Αττικής και έλαβε αριθμ. πρωτ. 157658/387 το ανωτέρω σχετικό,

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ (ΦΑΣΗ 1 η )

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ (ΦΑΣΗ 1 η ) ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ (ΦΑΣΗ 1 η ) 1 ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΟΥ JACKSON POLLOCK ΣΤΟΝ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΟ WILLIAM WRIGHT ΤΟ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ ΤΟΥ 1950. Το καλοκαίρι του 1950 o δημοσιογράφος William Wright πήρε μια πολύ ενδιαφέρουσα ηχογραφημένη

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΙΜΕΝΟ ΟΙ ΑΡΕΤΕΣ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ

ΚΕΙΜΕΝΟ ΟΙ ΑΡΕΤΕΣ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A') ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΤΡΙΤΗ 22 ΜΑΪΟΥ 2012 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΕΙΜΕΝΟ

Διαβάστε περισσότερα

( μαθήτρια Γ γυμνασίου) ***

( μαθήτρια Γ γυμνασίου) *** «...Η γλωσσομάθεια στις μέρες μας είναι απαραίτητη. Τα άτομα με επαρκή γνώση μιας ξένης γλώσσας έχουν τη δυνατότητα να είναι αποτελεσματικότεροι στις σπουδές τους, αφού μπορούν ψάχνοντας σε ξένες βιβλιογραφίες

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΗΓΕΤΙΚΩΝ ΙΚΑΝΟΤΗΤΩΝ. Developing Leadership Skills

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΗΓΕΤΙΚΩΝ ΙΚΑΝΟΤΗΤΩΝ. Developing Leadership Skills ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΗΓΕΤΙΚΩΝ ΙΚΑΝΟΤΗΤΩΝ Developing Leadership Skills Στόχος του Προγράμματος Το πρόγραμμα για την Ανάπτυξη ηγετικών ικανοτήτων είναι μα πλήρης, αυτόνομη και ολοκληρωμένη εκπαιδευτική ενότητα με στόχο

Διαβάστε περισσότερα

από ευχάριστες δραστηριότητες, όπως εκείνες της προανάγνωσης,, ενώ παράλληλα συνειδητοποιούν το φωνημικό χαρακτήρα της γλώσσας και διακρίνουν τα

από ευχάριστες δραστηριότητες, όπως εκείνες της προανάγνωσης,, ενώ παράλληλα συνειδητοποιούν το φωνημικό χαρακτήρα της γλώσσας και διακρίνουν τα ΔΕΥΤΕΡΑ Προσέλευση νηπίων και αυθόρμητες δραστηριότητες στις οργανωμένες γωνιές της τάξης. Το ελεύθερο παιχνίδι είτε ατομικό,είτε ομαδικό σε ελκυστικά οργανωμένες γωνιές επιτρέπει στα παιδιά να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα