Martin Heidegger H ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ Ο ΧΩΡΟΣ. Εισάγω. ψραση-σχόλια: ΑΒΑΡΑΣ ΙΝΔΙΚΤΟΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Martin Heidegger H ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ Ο ΧΩΡΟΣ. Εισάγω. ψραση-σχόλια: ΑΒΑΡΑΣ ΙΝΔΙΚΤΟΣ"

Transcript

1 Martin Heidegger H ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ Ο ΧΩΡΟΣ Εισάγω ψραση-σχόλια: ΑΒΑΡΑΣ ΙΝΔΙΚΤΟΣ

2 "Εδικτα τή ς Ίνδίκ του Υ πάρχει ενας τρόπος νά βλέπουμε τον πολιτισμό καί τα προϊόντα του που καταφέρνει δ,τι λιγότερο αναγνωρίζουμε σέ δσους άσχολουνται μαζί τους: έξηγεγ συστηματικά τις κακοδαιμονίες της καθημερινης βαρβαρότητας καί βρίσκει πάντοτε δρόμο νά είσηγεΐται πρακτικές λύσεις. Αυτός ο τρόπος είναι αυτόχρημα πολιτικός, καί δεν χρειάζεται τίποτε το αγοραίο για νά το αποδείξει. Μερικών τέτοιων κειμένων την ανάγνωση είναι καλό νά την άρχίζουμε ετσι. Ά λλων, είναι απλώς άναπόφευκτο. III! / 1206/ ( 6, 00) - ΤΙΜΗ ΠΟΛΙΤΕΙΑ: 4,20 ΙΊργο έξωφύλλου: KAZIMIR MALEVICH

3

4 Έδικτα τής Ιυδίκτου - 11 Ή Τ έχνη και ό Χώ ρος

5 Έ δικτα τής Ινδίκτου Ευθύνη Σειράς: Δημήτρης Άρμάος Ή σειρά άκολοι/θεΐ ίδιο ένιαΐο όρθογραφικό σύστημα ISBN: Copyright γιά τήν ελληνική γλώσσα, 2006, Γιάννης Τζαβάρας Copyright γιά τήν ελληνική γλώσσα, 2006, «Ίνδικτος» Α.Ε. «ΙΝΔΙΚΤΟΣ» ΑΝωΝΥΜΟΣ ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Καλλιδρομίου 64, 'Αθήνα τηλ

6 Martin Heidegger H ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ Ο ΧωΡΟΣ Εισαγωγή, Μετάφραση και Σχόλια Γιάννης Τζαβάρας ΙΝ Δ ΙΚ Τ Ο Σ

7 Εισαγω γή τοΰ Μεταφραστή τ α ν έκδίδεται τό βιβλίο Ή Τέχνη καί ό Χώρος (D ie Kunst und Οder Raum; L A rt et l'espace, St. Gallen: Erker-Verlag, ), ö Martin Heidegger ( ) είναι σέ άρκετά προχωρημένη ήλικία. ΑΟτό τό βιβλίο μπορεί νά θεωρηθεί ώς κύκνειο άσμα του, άφου λ ίγ α χρόνια μετά ό Γερμανός σ τοχασ τής έμελλε νά άποβιώσει. Εντούτοις, δύσκολα μπορεΐ κάνεις νά ϊσχυρισθεΐ δτι διαφαίνεται σ α ύ τό τό μικρό κείμενο ή γεροντική κούραση. Αντίθετα, καταφαίνεται μιά σττιρτάδα πνεύματος π ο ύ συνεχίζει νά ανοίγει π ρ ω τό γ ν ω ρ α στοχαστικά μονοπάτια. Ό σ υ γγρ α φ έα ς προβάλλει κι έδώ τήν άξίωση νά ικανοποιήσει σέ ύψ η λό βαθμό άκόμα και τόν πιό άπαιτητικό αναγνώ στη. Τόσο ό χ ώ ρ ο ς όσο καί ή τ έ χ ν η έχουν άπασχολήσει τόν Heidegger επανειλημμένα σέ προηγούμενα βιβλία του. Τό άντικεί- μενο το υ στοχασμού το υ δέν είναι λοιπόν έδώ κάτι καινούριο. Α ύτό θά μπορούσε νά έκληφθεΐ ώς διευκόλυνση το ύ έργου του, άφοΰ έχει διανοίξει αύτές τ'ις περιοχές μέ παλαιότερη διερεύνη- ση. Α πό τήν άλλη όμως πλευρά, τό έργο του γίνεται δυσκολότερο, διότι αναρωτιέται κανείς : Τί καινούριο έχει νά προσφέρει ό 80χρονος συγγραφέας πάνω σέ ένα άντικείμενο π ο ύ τόν έχει α π α σχολήσει κατά κόρον στα νιάτα το υ ; α'. Ό Χώρος κατά τόν Πρώιμο Heidegger Π ρά γμ α τι, δέν ήταν δυνατό νά μήν άσχοληθεΐ μέ τό χ ώ ρ ο, ό ταν συνέγραφε τό μ εγά λο το υ βιβλίο π ο ύ κορυφώνεται στήν έννοια του χρόνου. Τό χαϊντεγγεριανό σ ύγγραμμα Είναι κα ι Χ ρ ό νος (1927)1 έχει κάνει βαθιές τομές στήν έννοια το ΰ χώρου, χω- 1Συντομογραφικά: ΕκΧ. Παραπέμπω εφεξής στις σελίδες τής γερμανι-

8 ρ'ις όμως νά υψώνει αϋτή την έννοια σε εξίσου ψ ηλό βάθρο μέ τό χρόνο. Τουλάχιστο άπό τήν έποχή τοΰ Immanuel Kant και έ ξης οι δύο έννοιες τοποθετούνται; στήν ίδια περιοχή και μέ σ υ γ γενικό περιεχόμενο. Υ πενθυμίζω μόνο ότι κατά τόν Kant «ό χώ ρος κα'ι ό χρόνος» είναι οί δύο a priori μορφές τής έπ οπτεία ς π ο ύ συνανήκουν στήν περιοχή τής άνθρώπινης αισθητηριακής ικανότητας. "Ισως μπορεΐ κανείς (κα'ι όχι άδικα) νά εικάσει ότι ό γέρος Heidegger έρχεται τώ ρα νά αναιρέσει τή νεανική του εκτίμηση π ο ύ έθετε τό χώρο ώς ύποδεέστερο έναντι του χρόνου. Σ έκεΐνο τό νεανικό βιβλίο ό Heidegger χρειάστηκε νά άντι- μετω πίσει και νά άντικρούσει τόσο την καντιανή κληρονομιά, π ο ύ θεωρούσε ότι ό χώρος είναι κάτι «υποκειμενικό» (αφού άνήκει στό άνθρώπινο ύποκείμενο ώς ικανότητά του νά αισθάνεται τά υλικά όντα ένταγμένα σέ χώ ρο), δσο κα'ι τήν π ε ποίθηση τής νεότερης Φυσικής ότι ό χώρος είναι μιά ά ν τ ι κ ε ι- μ ε ν ι κ ά υπαρκτή έκταση, μέ τρεις ομοιόμορφες και ισοδύναμες διαστάσεις (μ ή κος-π λά τος-ύψ ος), μέσα στήν όποία περιέχεται τό εξίσου αντικειμενικά ύπαρκτό κοσμικό (= αστρονομικό) σύ- μπαν. Ή πολεμική τού νεαρού Heidegger συνοψίζεται στήν το λ μηρή άφοριστική πρόταση: «Ούτε ό χώρος είναι μές στό ύποκείμενο ούτε ό κόσμος είναι μές στό χώρο» (Ε κχ, σ. 111). Σ αύτό τό ξεκαθάρισμα τώ ν σχέσεών του τόσο μέ τή φιλοσοφική δσο καί μέ τή φυσικο-επιστημονική παράδοση ό Heidegger παραμένει πιστός έως τά βαθιά το υ γεράματα. Α λλά έάν ό χώρος δέν ύπάρχει ούτε ύποκειμενικά ούτε άυτι- κειμενικά π ώ ς μπορεΐ νά υπάρχει; Έάν ό χώρος δέν βρίσκεται ούτε μέσα στό άνθρώ πινο ύποκείμενο ούτε έκτείνεται τρισδιάστατα έξω α π ό αύτό π ο ύ βρίσκεται; Α ύτά τά ερωτήματα τίθενται, δσο παραμένουμε προσκολλημένοι στις παραδοσιακές διακρίσεις ύποκείμενο/άντικείμενο καί «σκεπτόμενο π ρ ά γ μ α» (res κής έκδοσης, οί όποιες παρουσιάζονται καί στό αριστερό περιθώριο τής ελληνικής μετάφρασης (βλ. έδώ ψ. Επιλογή Βιβλιογραφίας).

9 cogitans)/«εκτεινόμενο π ρ ά γμ α» (res extensa). Ό Heidegger π α ραμερίζει αύτές τις διακρίσεις, y ià và πετύχει τα θεμέλια, π ά νω στά όποια αύτές έχουν οίκοδομηθεΐ. "Ετσι α να καλύπτει α υ τό π ο ύ ονομάζει Dasein (μεταφράζω : εδωνά - Είναι) μέ α ϋτό τον όρο χαρακτηρίζει τό άνθρώ πινο Είναι ιδωμένο «πρ'ιν» άπό κάθε υποκειμενική-αντικειμενική διάκριση, ιδωμένο πέρα ά π ό κάθε έγκεφαλική σχέση μέ τό ο λ ό γυ ρ α έκτεινόμενο περιβάλλον. Ό προβληματισμός παίρνει τώ ρα τή μορφή : σε π οιά σχέση βρίσκεται τό ανθρώπινο Είναι πρός τό χώρο; Ή έπίμοχθα κατακτημένη α πάντηση έχει ώς έξης: τό άνθρώ πινο Είναι συγκροτείται κ a ί ά π ό χώρο, είναι δηλαδή «χωρικό». Α ύτή ή «χω ρικότητα» (Räumlichkeit) δέν είναι ούτε μιά υποκειμενική ιδιότητα ούτε μιά άντικειμενική υπόστασ η ο λ ό γυ ρ ά μας, ά λλά ένα υπαρκτικό χα ρακτηριστικό του Είναι μας. Πώς κατοχυρώ νεται α ύτή ή ά πάντη σ η ; Ό Heidegger κάνει μιά εκτεταμένη άνάλυση του τρόπου, κατά τον όποιο συναντούμε τά π ρ ά γ μ α τα π ο ύ μάς περιβάλλουν. Α ύτή ή συνάντηση είναι τόσο άξεδιάλυτα συνδεμένη μέ τό Είναι μας, ώστε κατά τό πλεΐστο δέν έξαντικειμενικεύουμε τά π ράγμ α τα, ά λλ ά τά χρησιμοποιούμε μέσα σέ άφανή οικειότητα. Α ύτός π.χ. π ο ύ φορά γ υ α λιά, μολονότι βρίσκεται σέ άμεση έπαφή μαζί τους, δέν τά άντιμετωπίζει σάν άντικείμενα, ά λλά τά χρησιμοποιεί άπαρατήρητασπάνια συναισθάνεται τή μηδαμινή το υ άπόστα ση ά π ό α ΰτά, γ ια τί όσα βλέπει μέσα ά πό τά γ υ α λ ιά είναι γ ι αϋτόν ε γ γ ύ τ ε ρα (Ε κχ, σ. 107). Χάρη στήν έξοικείωσή μας μέ τά π ρ ά γ μ α τα έ χουμε καθημερινά μιά οικειότητα καί μέ τό π ο υ α ΰ τά βρίσκονται: είναι διευθετημένα «κ ά π ο υ έδώ γ ύ ρ ω» βρίσκονται στή θέση του ς ή έκεΐ όπ ου άνήκουν. "Οταν λοιπόν συναντούμε α υ τά τά χρησιμοποιούμενα όντα, μαζί του ς έχουμε κάθε φορά συναντήσει και τό π ο ύ (τή θέση τους, τήν περιοχή τους, τόν τό π ο τους). Ό Heidegger τό λέει ώς έξης: «Ή συνάντηση χώ ρου (ή περιοχής) προηγείται κατά τήν έκάστοτε περιβαλλοντική συ

10 νάντηση τω ν πρόχειρων όντω ν» (Ε κ Χ, σ. 111). Ή καθημερινή μας συμπεριφορά έχει λοιπόν την ικανότητα να «διανοίγει»2 τό χώ ρο όπου ανήκουν τά π ρ ά γμ α τα. Ό χώρος υπάρχει κα'ι κατά συνέπεια μπορεΐ νά καταμετρηθεί, να περιχαρακωθεί, να γ ί νει αντικείμενο ά γορα πω λη σ ία ς κλπ. μόνο έπειδή έμεΐς τόν έ χουμε π ρ ω τύ τερ α «διανοίξει». Είναι λ οιπόν άμεσα συνδεμένος με τό Είναι μας. Ό Heidegger εξετάζει τόσο κατά τήν πρώιμη όσο και κατά την ύστερη περίοδο τό χώ ρο σέ συνδυασμό μέ τήν έννοια του κόσμου. Ά λ λ α α υτή ή χα ϊντεγγερια νή έννοια δεν συμπίπτει μέ τόν άστρονομικά νοούμενο κόσμο, ό όποιος υπάρχει άντικει- μενικά και περιλαμβάνει τό σύνολο τώ ν ένδόκοσμων όντων. Μήπ ω ς τότε ό κόσμος υπάρχει υποκειμενικά ; Οϋτε έτσι! Ε πιχειρώ ντας νά συλλάβει τόν κόσμο ώς όντολογικ ό όρο ό Heidegger όδηγεΐται στήν πεποίθηση ότι πρόκειται έπίσης γ ια ένα χαρακτηριστικό το υ άνθρώ πινου Είναι: είμαστε κατ ουσίαν «κοσμικοί» (weltlich). Σαφέστερα ειπωμένο: είμαστε τόσο άλληλένδετοι όντολογικά μέ τόν κόσμο, ώστε βασικός χαρακτηρισμός το υ Είναι μας είναι τό μές-στόν-κόσμο-εΐναι. Α ΰτό δέν σημαίνει ότι πα- ρευρισκόμαστε μέσα σέ ένα κοινό κόσμο δ π ω ς παρευρίσκονται τά υ π ό λ ο ιπ α ϋλικά όντα, ά λ λ ά δτι διάγουμε μέσα σέ μια ιδιότυ π η σχέση μαζί του, έχοντας έξοικειωθεΐ μέ αϋτόν κατα- νοητικά κι έχοντας κατά συνέπεια συγκροτήσει ένα ευρύχω ρο «σύνολο σημασιών» αύτό είναι ό κόσμος μας3. 2 erschließen, ό'.ττ. Άλλοΰ ό Heidegger λέει: κάνουμε χώρο (räumen), δίνουμε χώρο (Raum-geben), παραχωρούμε (einräumen), απελευθερώνουμε τό χώρο (Raum freigeben). Μέ όλες αυτές τις εκφράσεις περιγράφει τό γεγονός ότι ό χώρος έξαρτάται άπό τήν αποκαλυπτική μας ικανότητα. 3 Δές ΕκΧ, 87: «Τό σύνολο τών σχέσεων τού σημαίνειν θά τό ονομάσουμε σημαντικότητα [γερμανικά: Bedeutsamkeit]. Αύτή είναι πού απαρτίζει τή δομή τού κόσμου τή δομή εκείνου, μές στό όποιο τό εδωνά-είναι σαν τέτοιο είναι έκάστοτε ήδη.»

11 Ε πειδή είμαστε κ ατ ούσίαν μέσα-σ τ ο ν -κόσμο έχοντας κατανοήσει τήν ευρυχωρία του, έχουμε επίσης μια κατανοητική σχέση πρός τό χώρο. Έ τσ ι όμως νοούμενος ό κόσμος δέν είναι μέσα στό χώρο (όπω ς τόν εκλαμβάνει ή νεότερη Φυσική), ά λλ α αντίστροφα ό χώρος είναι μέσα στον κόσμο. Α ύτό δέν σημαίνει ά λλ ο ά π ό τό ότι, διαθέτοντας μιά κατανοητική εξοικείωση μέ την κοσμική ευρυχωρία, έχουμε «διανοίξει» α priori μέσα της κ α ί τό χώρο. Κατά τό μέτρο π ο ύ παραμένουμε μέσα στήν κατάσταση α υτή ς τής θεμελιώδους έξοικείωσης, δέν συλλαμβάνουμε Θεματικά οϋτε τόν κόσμο οϋτε τό χώρο. Διατηρούμε όμως π ά ν τα τή δ υ να τό τη τα νά ά π οστα σ ιοποιη θοΰμε ά π ό α ϋ τό τό διττό περιέχον, νά τό θεματοποιήσουμε και νά τό έξαντικειμενι- κεύσουμε, άρα νά συλλάβουμε τό χώ ρο σαν μιά άντικειμενικά υπαρκτή, ομογενή έκταση (extensio). Αυτό συνεπάγεται τότε καί μιά ά πογύμνω σ ή μας ά π ό τήν άρχέγονη έξοικείωση μέ τόν κόσμο- αυτή τήν άπογύμνω σή ονομάζει ό Heidegger άποκοσμι- κ ο π ο ί η σ η (Entweltlichung- δές Ε κ Χ, σ. 112). Σέ μιά διάλεξη, π ο ύ έδωσε ό Heidegger τό 1951 μέ τίτλ ο «Ανοικοδόμηση Διαμονή Στοχασμός» ( Bauen Wohnen Denken ), ά- νέλαβε νά προσδιορίσει γ ιά μιάν άκόμα φορά την ουσία του χώ ρου. Συνειδητοποίησε τότε ότι ό τόπ ος είναι όντολογικά σημαντικότερος ά πό τό χώρο. Τί θά πει α ύτό ; Σ ίγουρα ό Heidegger ίχει λάβει ϋπόψ η τήν άρχαιοελληνική διερεύνηση και σύλληψ η του τό π ο υ. Ό Π λάτω ν έκανε μιά σημαντική διαπίστω ση, όταν είπε ότι κάθε ύλικό ον βρίσκεται κατ' άνάγκη σέ κάποιο τό π ο καί καταλαμβάνει κάποια «χώρα».4 Προσδιορίζοντας ακριβέστερα αυτή τήν έννοια ό Αριστοτέλης διαπίστω σε ότι ένας τό πος δέν είναι κάτι διαφορετικό άπό ένα ύλικό πράγμα, καί κανένα τέτοιο π ρ ά γ μ α δέν βρίσκεται «μέσα» σέ τό π ο, διότι τό π ο ς Kai πράγμ α συμπίπτουν τόσο χρονικά (δηλ. υπάρχουν ταυ- 4 Πλάτωνος Τίμαιος 52 b: «φαμεν άναγκαίον είναι που τό ον άτταν εν ΤίΐΊ τόττφ και κατέχον χώραν τινά.»

12 τόχρονα) όσο και κατά τά όριά τους.5 Οι αρχαίοι στοχαστές κατέληξαν λοιπόν στο συμπέρασμα ότι οί τόποι συμ πίπτουν μέ τα π ρ ά γ μ α τα κα'ι δτι δέν υπάρχει ένας χώρος «καθ εαυτόν». Α νάλ ο γ α άποφαίνεται κα'ι ό Heidegger δτι ό χώρος ά ντλεΐ την ουσία το υ ά π ό τόν τό π ο και όχι άντίστροφα: Ό χώρος είναι κατ ουσίαν τό διευθετημένο [das Eingeräumte], αύτό πού έχει άφεθεΐ μέσα στα όριά του. Τό διευθετημένο είναι κάτι έκάστοτε έπιτετραμμένο κι έτσι συγκροτημένο, δηλαδή συναθροισμένο μέσω ένός τόπου, δηλαδή μέσω ένός πράγματος (όπως είναι μια γέφυρα). Συνεπώς οί χώροι δέχονται τήν οϋσία τους άπό τούς τόπους και όχι άπό «τόν» χώρο. β'. Ή Τέχνη κατά τόν "Υστερο Heidegger Ά π ό τό 1935 καί έξης ö Heidegger στρέφει τό ενδιαφέρον του πρός τό φαινόμενο τής τέχνης. Μέ μια σειρά διαλέξεων καί δημοσιευμάτων αντιμετωπίζει μια π λη θώ ρα σχετικών έρωτημάτων. Πρέπει όμως να ληφθεΐ ΰπ όψ η δτι α ύτή ή δραστηριοποίηση στέκεται κάτω ά π ό τήν επίδραση τής «στροφής» (Kehre) π ο ύ πραγματοποιήθηκε μέσα στη σκέψη α ΰτο ΰ τοΰ στοχαστή. Σέ τί σ υνίστα ται α υ τή ή στροφή; Τό όντολογικ ό π ρ ό β λ η μα, δηλαδή τό έρώτημα π ο ύ άφορα τό Είναι τώ ν δντω ν, άπασχολεΐ τόν Heidegger άπό τήν άρχή έως τό τέλος τής στοχαστικής το υ πορείας. Όύστόσο ό νεανικός το υ στοχασμός έπιχειρεΐ νά βασίσει τήν άπάντηση στό όντολογικά έρωτώμενο και άπαντών υποκείμενο, π ο ύ είναι τό έδωνά-εΐναι (Dasein). Πρόκειται γ ιά ένα έγχείρημα π ο ύ διαβλέπει ώς κύριο όντολογικό έδαφος τόν καθημερινό τρ ό π ο άνθρώ πινης ύπαρξη ς και κορυφώνεται στήν ένδεχόμενη αυθεντικότητα τοΰ άνθρώ πινου ϋπάρχειν. Αυτή ή προοπτική έπιφέρει στόν στοχασμό ένα στοιχείο ύποκειμε- 5 Άριστοτέλους Φυσικά 212 α6 και α29 («άμα τφ πράγματι ό τοπος»).

13 νικότητας και υπαρξιακής (existenziell), αν όχι υπαρξιστικής (e- xistenzialistisch) δέσμευσης. 'Αντίθετα, ό μετά τό Ε κ Χ Heidegger ξανοίγεται σέ μιά νέα π ρ οοπτική: Σ τοχά ζετα ι μέ βάση τό ίδιο τό Είναι. Ένδιαφέρεται γ ια τά π οικίλα στάδια, ά π ό τα όποια περνά ή έρμηνεία το υ Είναι ά π ό τήν άρχαιοελληνική σκέψη έως σήμερα, και γ ιά τά στάδια π ο ύ διανύει τό ίδιο τό Είναι καθ ό λους α ύτοΰς τούς αιώνες. Πρόκειται λοιπόν γ ιά μιά έμβάθυνση στήν ιστορία το ΰ όντολογικου στοχασμού και στήν ιστορική πορεία το ΰ Είναι. Ό Heidegger άσχολεΐται μέ τήν τέχνη σέ μιά σειρά ά π ό διαλέξεις και δοκίμια. Τά κύρια συμπεράσματά το υ συνοψ ίζονται στό έκτεταμένο δοκίμιο «Ή Προέλευση τοΰ "Εργου Τέχνης»,6 καθώς καί στή διάλεξη «Ό Hölderlin καί ή Οϋσία τής Ποίησης».7 Ποιά είδη τέχνης έχει ό Heidegger κατά νοΰ, όταν άναζητά τήν ούσία της ; Τά παραδείγματα π ο ύ χρησιμοποιεί είναι ίσως π α ρα πλανητικά. Σ το δοκίμιο γ ιά τήν προέλευση το υ έρ γου τέχνης χρησιμοποιεί ώς βασικό παράδειγμα τή ζω γραφιά του van Gogh π ο ύ έχει τίτλ ο 7α Παπούτσια. "Αλλα παραδείγματα π ο ύ άναφέ- ρονται στό ίδιο δοκίμιο άντλοϋνται τόσο ά π ό τήν άρχιτεκτονι- κή, όπω ς είναι «ένας άρχαιοελληνικός ναός»,8 όσο καί ά π ό τή γ λ υ π τ ικ ή, ό π ω ς είναι οι «Α ίγιν ή τες» π ο ύ βρέθηκαν τό 1811 στόν ναό τής 'Αφαίας (στήν Α ίγινα) κι εκτίθενται στή γ λ υ π τ ο θήκη το ΰ Μονάχου.9 Μέσα ά π ό τή στοχαστική το υ άναζήτηση ό Heidegger κ ατα λή γει όμως στό συμπέρασμα ότι μιά έντελώς ά λλη περιοχή τέχνης κατέχει τήν πρωτοκαθεδρία: είναι ή ποίη- Πρωτοεκδόθηκε στόν τόμο Holzwege (ΐ95θ) κα'ι μεταφράστηκε ά πό τόν Γιάννη Τζαβάρα μαζί μέ εκτενή σχολιασμό τό Πρωτοεκδόθηκε στόν τόμο Erläuterungen zu Hölderlins Dichtung (1951) καί μεταφράστηκε άπό τόν Μ. Μαρκάκη στή Νέα Εστία, τ. 87 (1970), σσ " Ηειοεαοεκ 1986, σσ τής γερμανικής σελιδαρίθμησης. 9 "0. tr., σ. 29.

14 ση. Μέ αφοριστικό τρόπο ισχυρίζεται: «Κάθε τέχνη [...] ε ί ν α ι κατ ουσίαν π ο ίη σ η».10 Α ύτό δέν σημαίνει ότι π ρ οσπαθεί νά υ π α γ ά γ ε ι όλα τ ά είδη τέχνης (τή ζω γραφική, τή γ λ υ πτική, τή μουσική κλπ.) στήν ποιητική τέχνη, ά λ λ ά ότι τό λεκτικό-άποκαλυπτικό στοιχείο, π ο ύ υπάρχει στήν ποίηση, ανάγ ετα ι σέ ουσιώδες χαρακτηριστικό ολόκληρης τής καλλιτεχνικής δημιουργίας. Μ ελετώντας τήν τέχνη ό Heidegger θέτει κυρίως τό ό ν τ ο - λογικό ερώτημα, αν κα'ι μέ π οιους τρ ό π ο υς τό Είναι άποκαλ ύ π τετα ι μέσα στά καλλιτεχνήματα. Ή έρευνα δέν είναι λοιπόν οϋτε μιά άναδίφηση τής ιστορίας τή ς τέχνης οϋτε μιά π ε ριγραφική ταξινόμηση τω ν καλλιτεχνικών ειδών, κ α τη γοριών, δημιουργώ ν, δημιουργημάτω ν κλπ. "Ενα ά π ό τά βασικά συμπεράσματα συνοψίζεται ώς έξης: Τό έργο τέχνης μέ τον τρόπο του ξανοίγει τό Είναι των όντων. Αυτό τό ξάνοιγμα, δηλαδή ή αποκάλυψη, δηλαδή ή αλήθεια των όντων, συμβαίνει μέσα στό έργο τέχνης. Μέσα σ αύτό τό έργο έχει τεθεί έν έργω [= έχει ένεργοποιηθεϊ και σταθεροποιηθεί] ή αλήθεια των όντων.11 θέλει νά πει ότι ή τέχνη στέκεται κατ ουσίαν πέρα ά π ό μιά έμπειρική ά να παρά σ τα σ η π ρ α γ μ ά τω ν ή γ εγο νό τω ν. Ή τέχνη μόνο επιφανειακά ιδωμένη άνα πα ριστά φυσικά, ψ υχικά ή π νευματικά δντα. Ή ουσιώδης ΰφή τη ς έγκειται στο ότι άποκαλύπ τει α ϋ τό π ο ύ συνήθω ς κρύβεται πίσω ά π ό τά όντα και ό μως άπαρτίζει τήν άναγκαία συνθήκη γ ιά τή δυνατότητά τους. Ή τέχνη είναι ικανή νά μάς άνά γει π ίσ ω ά π ό τά φαινόμενα και τά νοούμενα, α ύ τά π ο ύ κατά τό π λεΐσ το βομβαρδίζουν τις αισθήσεις και τήν ψ υχή μας. Πρόκειται άραγε γ ια μιά στατική-ούσιολογική ή γ ιά μιά δυναμική-ιστοριογραφική θεώρηση τής τέχνης; Ό Heidegger ίσχυ-

15 ρίζεται ότι τό συμπέρασμά το υ δέν είναι στατικό, διότι δ ια π ι στώνει ένα ιστορικό συμβάν: Ή αλήθεια «συμβαίνει» (δές τό π α ρα π ά νω παράθεμα), τίθεται έν έρ /ω, ποιείται κάθε φορά έξαρχής μέσα σέ ένα καλλιτέχνημα- δέν είναι λοιπόν κάτι τελεσίδικο κι αιώνιο, ά λλα εισχωρεί συνεχώς στό γίγνεσθα ι κα'ι ξανά άποχωρεΐ άπό αυτό. Τό καλλιτεχνικό παιχνίδι συνίσταται σέ μιά νομοτελειακή, παλινδρομική άποκάλυψ η κι έπικάλυψη τής άλή- θειας. Δέν έγκ αθίσ τατα ι μια γ ιά π ά ν τα ή άλήθεια μέσα σέ ένα καλλιτέχνημα, ά λλά έξαρτάται εξακολουθητικά ά π ό τούς άπο- δέκτες, π ο ύ ορίζονται ώς υπεύθυνοι φύλακες, π ο ύ άναλαμβάνουν τό μέλημα νά τή διατηρήσουν «ά λη θεύοντά ς» την (γερμανικά: Bewahrende).12 Κάθε ιστοριογραφική γνώ σ η τής τέχνης πρέπει νά ιδωθεί ώς ένα τέτοιο, έξαιρετικά άπαιτητικό μέλημα.13 Μέ ποιόν τρόπο άποκα λύπτετα ι ή άλήθεια τώ ν όντων μέσα στό καλλιτέχνημα; Ό Heidegger ά π α ν τά κάπω ς σιβυλλικά ότι τό καλλιτέχνημα άνορθώνει κάθε φορά ένα ιστορικό κόσμο καί τόν άποθέτει π ά νω στή γ ή. Α ϋτή ή δια τύπω σ η γ ίνετα ι κατανοητή, έάν είναι σαφές τό όντολογικό νόημα π ο ύ προσδίδεται στους όρους «κόσμος» κα'ι «γή». Συνοπτικά ειπωμένο: Ό κόσμος δέν είναι ούτε ένα έγκόσμιο άντικείμενο ούτε ένα ύπο- κι ιμενικό πλαίσιο τώ ν πραγμ άτω ν, ά λλ ά είναι ή άνοιχτότητα κα'ι ή ευρυχω ρία τώ ν όντω ν, χάρη στήν ό π οία τά όντα ά ποκτοΰν τό χρόνο τους, τό χώρο τους, τ'ις διαστάσεις κα'ι τό νόημά τους. Αφετέρου ή γ ή δέν έχει γεω γραφικό ή γεω λ ο γικ ό νόημα ή γ ή rivai τό φυσικό περιβάλλον, π ού, ώς φόντο ένός γ λ υ π τ ο ύ ή άρ- χιτεκτονικού έργου, τό ύποβαστάζει άκα ταπόνητα κα'ι τό διασώζει περικλείοντάς το μέσα στούς μητρικούς της κόλπους. Ή γή περικλείει τά όντα μόνο κατά τό μέτρο π ο ύ ή ίδια παραμένει 12 Ό. 77\, σσ ~0.π σ. 55: «Ή άλήθευση του καλλιτεχνήματος ώς γνώση είναι ιό νηφάλιο έμμένειν μέσα στον ανησυχαστικό χαρακτήρα τής μέσα στό Ηίλλιτεχνημα συμβαίνουσας αλήθειας.»

16 «άδιάνοικτη» και άντιστεκόμενη σέ κάθε προσπάθεια γεω μετρικής ή γεω λογική ς καταμέτρησης.14 Τό καλλιτέχνημα α π οκα λύπτει τήν άλήθεια τώ ν όντων κατά τόν έξης τρ όπο : ξανοίγοντας τόν κόσμο κα'ι άναδείχνοντας τή γ ή ώ ς όντολογικές συνθήκες γ ιά τή δυνα τότη τα άνάδυσης και διάσωσης τώ ν όντων. Χάρη στην τέχνη «π ρ ο ά γ ετα ι» (= γεννιέται) κάθε φορά ή άλήθεια. Γιά νά έπικυρώσει α υτό τό εϋρημα, ό Heidegger δέν χά νει τήν ευκαιρία νά συμβουλευθεΐ τήν άρχαιοελληνική γλώ σσα. Δ ιαπιστώ νει ότι ή έλληνική λέξη τέχ νη προέρχεται α π ό τή ρίζα τέκ-, ά π ό όπου κ α τά γετα ι καί τό ρήμα τίκτω, π ο ύ σημαίνει: γεννώ, π α ρ ά γω, π ρ ο ά γω. Μέσα στήν άρχέγονη κ α τα γ ω γ ή της ή άρχαιοελληνική τέχ νη δέν άναφέρεται λοιπόν συμπεραίνει ό Heidegger στήν περιοχή τής καλλιτεχνίας ή τώ ν τεχνιτώ ν, ά λ λ ά στήν περιοχή τής γέννας καί τή ς π ρ ο ά γουσ α ς π α ρ α γ ω γής. Τί κα'ι π ώ ς προάγει αύτός ό τοκετός π ο ύ άποτελεΐ τήν ουσία τής τέχνης; Μέ μιά βαρβάτη έκφραση ό Heidegger λέει: «έπιτρέπει σέ κάτι νά φανερωθεί ώ ς α υτό ή έκεΐνο κατά τόν τάδε ή τόν δείνα τρόπο μέσα στό παρόν».15 Κα'ι προσθέτει ότι μόνο μέσα ά π ό έναν τέτοιο ουσιώδη τοκ ετό μπορούμε νά άντιληφθοΰμε τό τεκτονικό στοιχείο π ο ύ χαρακτηρίζει τό άρχηγικό έκεΐνο είδος τέχνης π ο ύ ονομάστηκε ά π ό τούς άρχαίους Ελληνες: άρχι τεκτονική Ό.ττ., σ. 36: «Ή γή φανερώνεται ανοιχτή και φωτισμένη ώς αυτή τούτη, μόνο έκεΐ όπου σώζεται και διαφυλάσσεται ώς ουσιαστικά άδιάνοικτη κα'ι ανεξήγητη, έκεϊ π ο ύ οπισθοχωρεί μπροστά ά πό κάθε προσπάθεια διάνοιξης κα'ι άρα διατηρείται άδιάκοπα έγκλεισμένη.» Β Heidegger 1954, σ. 34: «etwas als dieses oder jenes so oder anders in das Anwesende erscheinen lassen.» 16 "0.7Γ.: «im Tektonischen der Architektur».

17 y'. Ή Γλυπτική και ό Χώρος Γιατί ή άρχιτεκτονική ϊσχυσε αϊτό τήν π α λ ιά εποχή ώς άρχηγική τέχνη; Για ν α π α ντη θεί ένα τέτοιο ερώτημα, είναι και π ά λ ι αναγκαία μιά αναδρομή στην Ο ντολογία. Επιχειρώ ντας νά διασαφηνίσει τόν τρ ό π ο κατά τόν όποιο είναι ό άνθρω πος, δηλαδή ζεΐ και διάγει καθημερινά, ό Heidegger μελετά τήν άνθρώπινη «διαμονή». Τό ότι κατοικούμε σ αυτήν εδώ τή γ ή δεν π ρ ο κύπτει ά π ό τό γ εγ ο ν ό ς δτι χτίζουμε άρχιτεκτονικά άρτιες κατοικίες, ά λ λ α άντίστροφα χτίζουμε τις κατοικίες μας επειδή ή ουσιώδης ύφή του άνθρώ που έγκειται στό οίκετν, στο διαμένειν (γερμανικά: wohnen). Π ολύ πιό σημαντικό ά π ό τό χτίσιμο τώ ν κατοικιών ό Heidegger Θεωρεί τό γεγονός δτι ό άνθρωπος «δέχεται» τόν ουρανό ώ ς ουρανό, «επιτρέπει» στόν ήλιο και στή σελήνη νά συνεχίζουν τήν πορεία τους, «άφήνει» τις εποχές τοΰ ίτο υ ς νά χορηγοΰν τήν ευκαιρία καί τήν κακοκαιρία τους.17 Ή άνθρώ πινη διαμονή δέν περιλαμβάνει μόνο το ύ ς το ίχο υ ς ενός σπιτιού, ά λ λ α εκτείνεται σέ έναν ευρύτα το χώρο, μέσα στόν όποϊο χωρούν ό ουρανός καί ή γή, κι έπιπλέον οΐ θνητοί άνθρωποι καί οί αθάνατοι Θεοί. Οι θνητοί διαμένουν πάνω στή γ ή και κάτω ά π ό τόν ουρανό, κατά τό μέτρο π ο ύ προσδοκούν τούς άοάνατους σάν τέτοιους. Μετά τόν δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, όταν οΐ βομβαρδισμοί Ηχαν δημιουργήσει στή Γερμανία ό ξύ τα τη έλλειψη κατοικιών καί είχε προκύψει ένας ξέφρενος πυρετός ταχείας άνοικοδόμησης, ό Heidegger είχε τήν τόλμη νά πει δτι τό άληθινό «στεγαστικό ιιρόβλημα» (Wohnungsnot) είναι π ο λ ύ πιό π α λιό ά π ό τούς π α γκόσμιους πολέμους και τούς βομβαρδισμούς, διότι συνίσταιαι στό δτι «οί θνητοί οφείλουν νά ξαναζητήσουν κι επανειλημμένα νά ζητούν εξαρχής τήν ουσία τής διαμονής οφείλουν πρώιισ τα νά μάθουν τό διαμένειν».18 Ή τέχνη π ο ύ θεωρήθηκε τότε

18 εντελώς απαραίτητη γ ιά τήν επιβίωση ένός ήττημένου λαού, ή αρχιτεκτονική, δέν ήταν κατά τόν Heidegger απαραίτητη επειδή μπορούσε να στεγάσει όσους έμειναν άστεγοι, α λ λ ά επειδή μπορούσε νά διδάξει τό ϋψ ισ το μάθημα: τί θά π ει «διαμένω» στόν τό π ο μου, π ά νω σ' α υ τή τή γ η και κάτω ά π ό α ϋ τό τόν ουρανό, ώ ς θνητός π ο ύ στερείται τού ς άθανάτους, τού ς οπ οίους άνέκαθεν λάτρευε. Δ ιότι χάρη στήν αρχιτεκτονική πρω τοανεγείρονται έκεΐνοι οί «τόποι», π ο ύ έχουν ώς Θεμέλιο τή γ ή καί ώ ς βάθος (= «φόντο») τόν ουρανό, π ο ύ προορίζονται γ ιά καθημερινή διαμονή το υ άνθρώ που κα'ι γ ιά ένδεχόμενη διαμονή το υ έλλείποντος θεού. Μέσα ά π ό τό ϊδιο πρίσμα άντιμετωπίζει ό Heidegger τή σχέση γ λ υ π τικ ή ς και χώ ρου στό έδώ παρουσιαζόμενο κείμενο του Α ϋτά τά παράδοξα άντικείμενα, π ο ύ είναι τά γ λ υ π τ ά έργ α, άνάμεσα στά όποια περιφερόμαστε σάν νά μήν άφορώμαστε ά π ό αύτά, είναι κατά τόν Heidegger θεμελιώδεις παράγοντες τής έπίγειας διαμονής μας. Α ντίθετα πρός τήν κοινή πεποίθηση, ότι τά γ λ υ π τ ά έπιτυγχά νουν μια «άναμέτρηση» μέ τό χώρο και κατορθώνουν νά τόν «καταλαμβάνουν», ό Heidegger θεωρεί ότι τ ά γ λ υ π τ ά ξανοίγουν τους τόπους τής άνθρώ πινης διαμονής. Αύτο'ι οί τό π ο ι δέν βρίσκονται «μέσα» στό χώρο, ό π ω ς τού ς έκλαμβάνει ή σύγχρονη Φυσική. Τό άντίθετο συμβαίνει: Οί τό π ο ι π ο ύ ξανοίγονται ενέχουν τόση ζω τικότητα, ώστε μεταξύ ά λλω ν π ρ ο ά γ ο υ ν και τόν φυσικοεπιστημονικά κατανοούμενο χώρο. Α λλά πριν κα'ι π ά νω ά π ό αύτόν οί τόποι άναδείχνουν τά π ρ ά γμ α τα, έτσι ό π ω ς α υ τά παραμένουν άνάμεσά μας έξυπηρετώ ντας μας κι έξοικειώνοντάς μας μέ τό περιβάλλον. Οί τόποι δέν περιβάλλουν άσφυκτικά τά π ρ ά γμ α τα, έτσι ώστε νά τά κ αταπνίξουν μέσα σέ ά π οπνικτικό άγκάλιασ μα. Α ντίθετα, διαφυλάσσουν μιά ελευθερία και μιά ευρυχωρία, ώστε τά π ρ ά γ μ ατα νά έχουν τή θέση τους ώ ς χρήσιμα και οικεία. Πάνω ά π όλα ή γ λ υ π τ ικ ή τέχνη ξανοίγει έκείνους τούς τό

19 π ους, π ο ύ καθιστούν δυνατή τή διαμονή το υ ανθρώ που. Σ α υ τή τή δια τύπ ω σ η δέν υπάρχει μιά υπερβολή ή μιά σκοπιμότητα, ό π ω ς ότα ν εκθειάζουμε ένα καλλιτέχνημα λ έγο ν τα ς ό τι είναι «π ολύτιμ ο» γ ιά τούς όποιουσδήποτε πολιτιστικούς, π α τρ ι ωτικούς ή χρηματοοικονομικούς μας στόχους. Ακόμα καί άνεξάρτη τα ά π ό τήν ύποδοχή π ο ύ επιφυλάσσουν οι τεχνοκρίτες σέ ένα γ λ υ π τ ό έργο, α ύ τό κατορθώνει νά ξανοίγει έκείνη τήν ε ύ ρ υ- χωρία (ό Heidegger λέει έπίσης: «έλεύθερη εύ ρ ύ τη τα» ) π ο ύ είναι ό ανθρώπινος κόσμος. Πολύ πιό απαραίτητη ά πό τήν άτομική ή οικογενειακή «σ τέγη» π ο ύ θά στεγάσει τήν ύλική μας υπόσταση, τΐς έπαγγελματικές ή κοινωνικές μας φιλοδοξίες κλπ., είναι ή κοσμική εύρυχω ρία ώς συνθήκη γ ιά τή δυ να τό τη τα ανθρώ πινης διαμονής. Α ύτή ή εύρυχω ρία ώστόσο δέν είναι μετέωρη. Διότι τό γ λ υ π τ ό έργο ξανοίγει έπίσης τή γήινη σιγουρ ί ά (γερμανικά: Geborgenheit), μέσα στήν οποία έναποτίθενται τά ύλικά όντα καί οϊ αυλές φιλοδοξίες. Πώς κατορθώνει ένα γλυ - IIτό έργο νά επιφέρει τή σιγουριά; Τό κατορθώνει μέ τό δτι «κατα τίθ ετα ι μέσα στό ογκώ δες καί στό βάρος τή ς πέτρας, μέσα στή στερεότητα και εύλυγισ ία το υ ξύλου, μέσα στή σκληρότητα καί λαμπρότητα τού χαλκού».19 Τό γ λ υ π τ ό έργο δέν καταναλώνει τήν ύλη, διότι άκριβώς στά π ιό ζω τικά συστατικά της στηρίζει τή δύναμή το υ άναδείχνοντάς τα και διαφυλάσσοντάς τα σάν τέτοια. Τό γ λ υ π τ ό άνάγει τά χρησιμοποιούμενα ύ λικά σέ μιά σταθερότητα κα'ι ήρεμία π ο ύ στέκεται ύπεράνω τής χρονικής φθοράς καί τής άνθρώπινης παραμέλησης. 8'. Πρώιμα και "Υστερα Ε πιτεύγματα Π όσο π ρ ω τό τυ π ο είναι τό έδώ παρουσιαζόμενο πόνημα το ύ Hei- logger έναντι τώ ν νεανικών άνακαλύψ εω ν; Α ύτό τό ερώτημα 8èv μπορεΐ εύκολα νά άπαντηθεΐ, γ ια τί τά συγκρινόμενα μεγέθη

20 είναι ασύμβατα: Ενώ 6 πρώ ιμος Heidegger εντάσσει το ύ ς στοχασμούς περί χώ ρου στ'ις ευρύτερες έρευνες περ'ι το ύ Είναι, ό ύ στερος Heidegger στηρίζεται στ'ις πρώιμες διαπιστώσεις y ià và θεμελιώσει μιά νέα οπτική το ύ χώρου. Έάν τό ύστερο έπίτευγ- μα έρμηνευθεΐ ώς έξαρτημένο ά π ό τις πρώιμες άνακαλύψεις, έμ- φανίζεται ώς ένας άδύναμος σχολιασμός τους. Έάν όμως ή νέα στοχοθεσία συλληφθεΐ μέσα στήν αύθυπαρξία της, τότε γίνεται φανερή μιά αξιόλογη διεύρυνση του δια-στοχαστικού φάσματος. Έδώ μπορούν νά δοθούν μόνο μερικές νύξεις αύτής τής διαφοράς. "Ενα ιδιαίτερα σημαντικό έπίτευγμα τού πρώιμου Heidegger ήταν ή διαπίστωση δτι ό χώρος δέν πρέπει νά ιδωθεί ώς κάτι στατικό, άλλά μέσα σέ μιά διαδικασία «χωρικοποίησης» (Verräumlichung δες ΕκΧ, σ. 108) κα'ι μέσα άπό μιά ιδιόμορφη «χωρικότητα» τοΰ άνθρώπινου ΕΤναι. Αύτή ή διαδικασία δέν συμπίπτει μέ τήν έμπειρική διαπίστωση δτι ζοομε μέσα σέ ένα τρισδιάστατο χώρο έχοντας ένταχθεϊ σ αύτόν, άλλά είναι πρωτύτερη και άνεξάρτητη τούτης: ό Heidegger τήν προσδιορίζει ώς άπριορική άπελευθέρωση τών όντων γιά μιά ολότητα άλληλοπαραπομπών πού είναι ό κόσμος μας. Αύτή ή ριζοσπαστική θεώρηση άντικρούει προκλητικά τόσο τήν καθημερινή άντίληψη περί χώρου δσο και τήν παραδοσιακή φιλοσοφική κατανόηση. Ποτέ πριν ό χώρος δέν έγινε άντιληπτός ώς κάτι μεταβλητό, ώς κάτι πού συγκροτείται έξακολουθητικά χάρη σέ άνθρώπινες διαδικασίες. Αλλά αύτή ή καινοτόμος πρωτιά ήταν ένα γόνιμο ξεκίνημα γιά νέες άναζητήσεις. "Οταν στα ύστερα χρόνια ό Heidegger έμβαθύνει σέ ζητήματα τέχνης, είναι άρκετά ώριμο τό έρευνητικό πεδίο γ ιά τήν άνα- κάλυψη δτι ή τέχνη στό σύνολό της (και όχι μόνο ή γλυ π τικ ή ή ή άρχιτεκτονική, ά λ λ ά και ή θεατρική, ή ποιητική καί ή μουσική) παράγει χώρο. Α ύτό δέν πρέπει νά έννοηθεΐ μεταφορικά, ά λλά μ έκεΐνο τό όντολογικό νόημα π ο ύ νοηματοδοτεΐ κάθε όντική διάσταση τής καλλιτεχνικής πρ α γμ α τικ ότη τα ς. Λέει

21 π.χ. ό H eidegger (1986, σ. 34): «Κ ατά τό μέτρο π ο ύ ένα έργο τέχνης είναι έργο τέχνης, πα ρα χω ρεί α ύ τή τήν εύρυχω ρία. Τό παρα χω ρώ [γερμανικά: einräumen] σημαίνει έδώ δύο τινά: π α ρέχω τήν έλευθερία τής άνοιχτότητας καί έντάσσω α ύ τό τό έ- λεύθερο στοιχείο μέσα στά συσ τα τικά του.» Δ ύσκολα μπορεΐ κανείς νά παραβλέψ ει ότι έδώ ό Γερμανός σ τοχασ τής έχει τόσο π ο λ ύ διευρύνει τό βεληνεκές τής παραγωγής χώρου, ώ στε νά συμπεριλάβει α ύ τά τ ο ύ τα τά θεμέλια το ύ όντολογικ ά νοούμενου κόσμου. Διότι π ρ ά γμ α τι ή «εύρυχω ρία» και ή «άνοι- χτότητα», γ ιά τις όποιες γίνεται λόγος, διατυπώ νουν τις κατε- ξοχήν ιδιότητες του κόσμου. "Ας δούμε τώ ρα τί π ρ ω τό τυ π ο προσφέρει τό έδώ παρουσια- ζόμενο κείμενο το ϋ 1969 σχετικά μέ τή γ λ υ π τ ικ ή κα'ι εύρύτερα τήν τέχνη.20 Μέ λ ιτό και άποφασιστικό τρ ό π ο συμπεραίνεται ότι ή γ λ υ π τ ικ ή «χο ρ η γεί σ τά έκάστοτε π ρ ά γ μ α τα μιά π α ρ α μονή κα'ι στους ανθρώ πους μιά διαμονή έν μέσω τώ ν π ρ α γ μ ά των». Α λλά α ύτό είναι παρερμηνεύσιμο. Ό Γερμανός στοχαστής φαίνεται νά έχει έπηρεαστεΐ ά π ό τήν έλλειψη σταθερής διαμονής π ο ύ χαρακτηρίζει τόν σύγχρ ονο περιπλανώ μενο L ύρωπαΐο, ό όποιος περιφέρεται μέ ποικίλα μεταφορικά μέσα άπό τόν ένα τό π ο στόν ά λ λ ο κα'ι ά π ό τή μιά πνευματική (γ λ ω σ σ ι κή, ιδεολογική, θρησκευτική) παράδοση σέ μιάν άλλη, χωρ'ις ικανοποίηση κα'ι χωρ'ις κορεσμό. Ό Heidegger φαίνεται νά καταφεύ 20 Τό βλέμμα τοΰ συγγραφέα φαίνεται νά περιορίζεται σέ ένα μόνο καλλιτεχνικό είδος, στή γλυπτική. Αυτό εξυπηρετεί τόν αναγνώστη, ίιιιιδή διευκολύνεται ή κατανόηση τής σχέσης μεταξύ τέχνης κα'ι χώρου. ίύστόσο ό τίτλος αύτού τοΰ κειμένου παραπέμπει στό σύνολο I ής τέχνης κα'ι όχι μόνο στή γλυπτική, ή όποία προφανώς παίζει τό >όλο ένός παραδείγματος κα'ι όχι μιας προνομιούχου περιοχής. Άλλω- II r* ή συγχώνευση τών εικαστικών τεχνών, πού παρατηρεΐται στήν έ- ιι οχή μας, έχει προετοιμάσει τό έδαφος άκόμα καί γιά μιά α ν α ί ρ ε σ η I ils γλυπτικής ώς ιδιαίτερου καλλιτεχνικοΰ είδους.

22 γει στήν τέχνη σαν πανάκεια αυτής τής άνεστιότητας καί νά συνιστά σέ όλους μας την έφησύχαση σέ πολιτιστικές εκδηλώσεις. Είναι όμως έτσι; Μέ τό φαινόμενο τής άνεστιότητας ό Heidegger έχει άσχολη- θεΐ μέσα στό Είναι κα ι Χρόνος, σέ ενα χωρίο (σσ. 188 κΐ.) π ο ύ π α ί ζει ρόλο κλειδιοΰ y ià νά συλληφθεΐ ή μετάβαση ά π ό την έφη- συχασμένη καθημερινότητα στήν άρχέγονη αυθεντικότητα. Ή άνεστιότητα δέν νοείται έκεΐ ώς παροδικό σύνδρομο, π ο ύ καταλαμβάνει ενίοτε έναν παρακμασμένο πολιτισμό, ά λλ ά άντίθετα ώ ς ά ρχέγονη κατάσταση, ά π ό τήν όποία κατά τό π λ εΐσ το ά- ποστρέφουμε τό βλέμμα, y ià νά βολευτούμε μέσα στήν οικειότη τα π ο ύ προσφέρουν οι βιοτικές άνάγκες και απολαύσεις. Ή άνεστιότητα είναι μιά άπειλή τής καθημερινής μας συγχώ νευσης μέ τούς «π ο λλ ο ύς» άνθρώπους, στους όποιους ευχαρίστως συγκα τα λεγόμ α σ τε, και μάς ξανοίγεται μόνο μέσω μιας θεμελιώδους θυμικής διάθεσης, π ο ύ είναι ή άγω νία. Ό ύστερος Heidegger δέν θά μπορούσε νά μάς συστήσει τή φυγή άπό εκείνη τήν άρχέγονη άνεστιότητα, οϋτε επιχειρεί νά καταστήσει άνετη τή διαμονή μας άνάμεσα στά πράγματα. Τό βλέμμα πού ρίχνει δέν περιορίζεται στά πάθη του σύγχρονου Ευρωπαίου, ούτε όμως άγνοεί τις ιστορικές συγκυρίες, μέσα στις όποιες διαδραματίζεται ή πορεία του. Αϋτό πού τώρα επιχειρεί, είναι μιά προειδοποίηση ένάντια στήν παρακμιακή άντίληψη τού χώρου, πού έγκαθιδρύθηκε χάρη στή νεότερη φυσικομαθηματική επιστήμη καί στις τεχνολογικές της προεκτάσεις. Δηλώνει ότι έχουμε βολευτεί στον ομοιόμορφο τρισδιάστατο χώρο καί δέν βλέπουμε ότι μέσα σ' αυτόν ή ανθρώπινη διαμονή είναι άδύνατη. "Αν ιδωθεί κατά βάθος, ό χώρος είναι όχι ά- πλώς κάτι έντελώς άλλότριο, άλλά και μιά άστείρευτη πηγή άνεστιότητας, όπως διαπιστώνουν σύγχρονοι ψυχαναλυτές και φαινομενολόγοι Δές τό αποκαλυπτικό άρθρο τής Busch 2005.

23 ε'. Ή Αφιέρωση στόυ Eduardo Chillida Ό Heidegger άφιερώνει τό παρόν βιβλίο στόν Eduardo Chillida. Ποιός είναι αύτός και τί σημαίνει ή αφιέρωση; Ό Eduardo Chillida ( ) ήταν Ισπανός γ λ ύ π τ η ς και γραφ ίστας. Γεννήθηκε στό San Sebastian κι έζησε τόσο στή Γαλλία δσο καί στήν Ισπανία. Ζεκίνησε σπουδές αρχιτεκτονικής στό Πανεπιστήμιο τής Μαδρίτης, ά λλ ά τις διέκοψε χωρίς νά άποφοι- τήσει, γ ι α υτό Θεωρείται κατά μ εγάλο μέρος αύτοδίδακτος. Τό 1963 έπισκέφτηκε τή ν Ε λ λ ά δ α και σέ τα ξίδια π ο ύ έκανε στή Ρώμη κα'ι στήν Τοσκάνη τονίστηκε τό ένδιαφέρον το υ γ ιά τό φώς και τήν άρχιτεκτονική. Έπισκεπτόμενος τό μουσείο τοΰ Λούβρου ό Chillida έπηρεάστηκε κατά τά έτη άπό τήν άρχαϊκή έλληνική γ λ υ πτική. Έπέδρασαν έπίσης στήν τέχνη του τά γλυπτά τοΰ Henry Moore κα'ι ή ζωγραφική τοΰ Matisse. Στά έργα του χρησιμοποίησε σίδερο, ξύλο, πέτρα, άτσάλι, άλάβαστρο, γρανίτη, μπετόν, χαρτ'ι κ.ά. Οί παραδοσιακές τεχνικές παραχώρησαν βαθμιαία τή θέση τους σέ σύγχρονες, βιομηχανικές μεθόδους έπεξεργασίας τών ύλικών. Αύτές οί τεχνικές τοΰ έπέτρεψαν νά φτιάξει μεγάλα μνημειώδη έργα, πού ζυγίζουν έως καί 81 τόνους. Στό ύφος του έπικρατεΐ ή άπλότητα τής φόρμας. Συνηθίζει νά δημιουργεί διάλογο κα'ι άντίθεση δύο ύλικών, όπως άνάμεσα σέ σίδερο/πέτρα, σίδερο/γρανίτη ή σίδερο/ξύλο. Προβληματίστηκε (μεταξύ άλλων) σχετικά μέ τόν παλμό τής γραμμής μέσα στό χώρο, μέ τήν ένωση φόρμας κα'ι όγκου, μέ τό ταυτόχρονο ξάνοιγμα καί άγκάλιασμα τοΰ χώρου, μέ τόν άποπεριορισμό του χώρου καί μέ τήν έλλειψη βαρύτητας. Ό Chillida δέν παρέλειψε νά άσχοληθεΐ μέ πολιτικά ζητήματα, άλλά στα έργα του άναφαίνονται καί τάσεις μυστικισμοΰ μέσα άπό διδάγματα τοΰ Meister Eckhart, τοΰ Φραγκίσκου τής Ασίζης, τοΰ άγίου Ιωάννη τοΰ Σταυροΰ, της άγιας Τερέζας κα'ι τοΰ Λάο -Τσέ. Ρομαντικοί συγγραφείς όπως ό Hölderlin, ο Νονα-

24 lis κα'ι ό Goethe φαίνεται νά έπέδρασαν επίσης στη σκέψη του. Μεταξύ ά λλω ν διακρίσεων το ΰ άπονεμήθηκε τό 1958 τό Μεγ ά λ ο Διεθνές Βραβείο γλυ π τικ ή ς στή Μπιενάλε τής Βενετίας, τό 1960 τό βραβείο Καντίνσκι στό Παρίσι, τό 1976 τό π ρ ώ το βραβείο τυπω μένης γραφικής τέχνης στή Μπιενάλε το ΰ Τόκιο, τό 1983 τό ευρωπαϊκό βραβείο πλαστικώ ν τεχνών στό Στρασβούργ ο, τό 1987 τό παράσημο γ ια τήν προσφορά το υ στή γερμανική τέχνη στή Βόννη, τό 1996 τό βραβείο jack-goldhill γ ιά γ λ υ πτική στό Λονδίνο κ.ά. Ό Chillida γνωρίστηκε μέ τόν Heidegger τό 1968, όταν ό φιλόσοφος ήταν ήδη 79 έτών, ένώ ό γ λ ύ π τ η ς μόλις 46. Ή Τέχνη κα'ι ό Χώρος πρωτοεμφανίστηκε τό 1969 ώς κείμενο γραμμένο ιδιόγραφ α ά π ό τόν Heidegger π ά νω σέ π έτρ α κα'ι συνοδευόμενο ά π ό 7 λιθοκολάζ του Chillida. Τό κείμενο ήταν μέ κεφαλαία γρ άμ ματα σέ γερμανική και γα λλική γλώ σ σ α και συνοδευόταν ά πό ένα ήχητικό δίσκο, όπου ό Heidegger ά κουγόταν νά διαβάζει τό κείμενό του. Ή γα λλ ικ ή μετάφραση έκπονήθηκε ά π ό τούς jean Beaufret και François Fédier. Επιχειρώντας và άναδείξει τή συγγένεια τοΰ γλυπτικού έργου τοΰ Chillida μέ τους έδώ έναποτεθειμένους στοχασμούς τοΰ Heidegger, ό Dieter (ähnig22 τονίζει τρία στοιχεία: (α') ότι στά γλυπτά του Ίσπανοΰ γλύπτη φανερώνεται ή διάνοιξη τοΰ χώρου και ή συγκρότηση τοΰ χώρου, πού παριστάνεται ώς κ ε ν ό (β') ότι ό Chillida άποδέχεται τήν ιδιομορφία τοΰ έκάστοτε υλικού, «τις διαφορές τοΰ χαλκού άπό τήν πέτρα ή άπό τό ξύλο (στή σφυρηλάτηση τοΰ Chillida άναφαίνεται κάτι άπό τήν άρχέγονη θεώρηση τής γλυπτικής, όπως τήν πραγμάτωνε ένας "Ηφαιστος)» (y') ότι στόν παλμό (vibration) τής γλυπτικής τοΰ Chillida έκδηλώνεται μια μουσικότητα. 22 Jähnig 1977, σσ

25 et. Ε π ιλογή Βιβλιογραφίας 1. B u s c h (Kathrin) 2005, Befremdliche Räume : Sic et Non: Z e itschrift für Philosophie und Kultur. Iw N etz (15 Απριλίου), στην -ηλεκτρονική διεύθυνση: h ttp :// 2. H eid eg g er (Martin) 1950, Holzwege (Frankfurt a.m.: Klostermann) a', Bauen Wohnen Denken : I d e m, Vorträge und A ufsätze. T. 11(Pfullingen: Neske), σσ ß',...dichterisch wohnet der Mensch... : δ.π., σσ , Gelassenheit (Pfullingen: Neske), σσ ( Zur Erörterung der Gelassenheit: Aus einem Feldweggespräch über das Denken ) , Είναι καί Χρόνος, πρόλογος-μετάφραση-σχόλια Γιάννης Τζαβάρας, 2 ττ. (Αθήνα/Γιάννινα: «Δωδώνη»). Συντομογραφικά: ΕκΧ. Παραπέμπω πάντα στή γερμανική σελιδαρίθμηση, πού παρουσιάζεται στό αριστερό περιθώριο τής ελληνικής μετάφρασης , Ή Προέλευση του Εργου Τέχνης, πρόλογος-μετάφραση-σχόλια Γιάννης Τζαβάρας ( Αθήνα/Γιάννινα: «Δωδώνη»). Παραπέμπω πάντα στή γερμανική σελιδαρίθμηση, πού παρουσιάζεται στό αριστερό περιθώριο τής ελληνικής μετάφρασης. Η. H e r r m a n n (Friedrich-Wilhelm von) 1980, Heideggers Philosophie der Kunst: Eine systematische Interpretation der Holzwege- Abhandlung D er Ursprung des Kunstwerkes (Frankfurt a.m.). ä h n ig (Dieter) 1977, Die Kunst und der Raum : Günther N e s k e (έπιμ.), Erinnerungen an Martin Heidegger (Pfullingen: Neske), σσ

26 Μ Η Μ

27 Martin Heidegger Η ΤΕΧΝΗ KAI Ο ΧΟύΡΟΣ

28

29 Για τόν E duardo C h illid a 1 Ό τ α ν κάποιος σ τοχάζεται ό ίδιος π ο λ ύ, βρίσκει δτι έχει εισχωρήσει π ο λ λ ή σοφία μέσα στή γλώ σ σ α. Σίγ ο υ ρ α δέν είναι πιθανό νά τά έχει εισ α γά γει όλα ό ίδιος, ά λ λ ά π ρ ά γ μ α τ ι υ π ά ρ χει π ο λ λ ή σοφία μέσα τη ς δπ ω ς μέσα στις παροιμίες. G. C h r. L ic h t e n b e r g Δο/cet δέ μέγα τι ειναί και χαλεπόν ληφθήναι ό τόπος. «Φαίνεται όμως ότι ό τόπος [δηλαδή ό χώρος] είναι κάτι μεγαλειώδες καί δύσκολο νά συλληφθετ.» Α ρ ι ς τ ο τ ε λ ο υ ς Φυσικά, 4 β ι β λ ί ο 2 1Σχετικά μέ τήν αφιέρωση στόν E. Chillida δές τήν Εισαγωγή τού Μεταφραστή, ε'. 2 Ό Heidegger τοποθετεί έδώ ώς μότο δύο ρητά, π ο ύ προοιωνίζονται αύτό π ο ύ πρόκειται νά επακολουθήσει. Τό π ρώ το μότο, ιού Γερμανού συγγραφέα Georg Christoph Lichtenberg ( ), ύ Γτοδηλώνει ότι και στό παρόν δοκίμιο θά γίνει σεβαστή ή σοφία II ού κρύβεται μέσα στή γλώσσα π ο λλά νοήματα θα αντληθούν "ίτό γλωσσικές «νύξεις», όπως λέει ό Heidegger παρακάτω. Τό δεύτερο μότο, άπό τά Φυσικά (Δ' 4, 212α 7-8) τού Αριστοτέλη, δηλώνει δτι τό αντικείμενο τής παρούσας μελέτης είναι «δύσκολο νά συλληφθετ». ίύστόσο υπάρχει έδώ καί μιά π α ρα τυπία : Ό Αριστοτέλης μιλά γιά τόν «τόπον» καί όχι γιά τό χώρο- αύτά τά Νυό δέν ταυτίζονται. Ό τόπος είναι τό όριο π ού περιβάλλει κάθε

30 ΰλικό öv. Οί αρχαίοι "Ελληνες διείδαν ότι κάθε ύλικό ον διαθέτει "έναν τόπο, είναι «έν τόπορ», άλλά δέν έπέκτειναν αυτή την έννοια έως έκεΐνο τό άφηρημένο, ομογενές δοχείο, πού είναι ό χώρος σύμφωνα μέ τή νεότερη Φυσική. Εκτός άπό όσα συνεισέφερε ό Αριστοτέλης πάνω στόν τόπο, ό Heidegger έχει κατά νοΰ κυρίως τίς συμβολές του Καρτέσιου κα'ι του Kant, όταν ήδη στό Είναι κα'ι Χρόνος ( 12, 22-24) άναμετριέται μέ τήν έννοια του χώρου (Raum) θεμελιώνο- ντάς την πάνω στήν ανθρώπινη «χωρικότητα» (Räumlichkeit).

31 υ τ έ ς οί παρατηρήσεις πάνω στήυ τέχνη, στό χώρο καί στό εντός - άλλήλω ν - παιχυίδισμά τους είναι και παραμένουν ερω τήματα, ακόμα και αν εκφράζονται με τή Α μορφή ισχυρισμών. Περιορίζονται στις πλαστικές τέχνες και α κόμα πιό συγκεκριμένα στη γλυπ τική. Α υτά πού παράγει ή γλυπτική είναι σώματα. Ή μάζα τους, π ο ύ συγκροτείται ά πό διάφορα ΰλικά, διαμορφώνεται μέ πολλούς τρόπους. Ή διαμόρφωση διεξάγεται μέ όριο- θέτηση ώς ένταξη σέ κάποια όρια ή άποκλεισμός άπό κά- ποια όρια. Μέ τούτο μπαίνει στό παιχνίδι ό χώρος. Αυτός καταλαμβάνεται ά π ό τή γ λ υ π τ ή φόρμα και ά ποκτά τή σφραγίδα του ώς κλειστός, διαπερασμένος ή κενός όγκος. Λύτά είναι γνω σ τά δεδομένα, κα'ι όμως γεμάτα αινίγματα.3 3 Εδώ ό Heidegger προσδιορίζει τό θέμα τής παρούσας μελέτης, τονίζει τόν έρωτηματικό-άπορητικό χαρακτήρα της καί αναφέρει κάποιες τρέχουσες αντιλήψεις πάνω στό θέμα. Μέσα άπό αυτές τις «οίκεΐες» (bekannt) αντιλήψεις αναδύονται τά αινίγματα π ού θά Λιτασχολήσουν τή σκέψη του. Με σωκρατική έρωτηματοθεσία ό Heidegger ένδιαφέρεται λοιπόν πρώτιστα νά οδηγήσει τόν αναγνώστη σε απορία, αποκαλύπτοντας τά αινίγματα που βρίθουν μέσα σέ αύτονόητες πεποιθήσεις. Ποιες είναι αύτές οί πεποιθήσεις; (A') Τά έργα τής γλυπτικής tlvai σώματα. Α πό έδώ προκύπτει τό αίνιγμα πού θά μάς απασχολήσει αμέσως παρακάτω: "Αν πράγματι τά γ λ υ π τ ά είναι σώματα, il «ένσαρκώνουν»; (Β-) Τά γ λ υ π τ ά έχουν μάζα (γερμανικά: Masse), αποτελούνται άπό ποικίλα ύλικά (Stoffe) καί προσλαμβάνουν π ο λ λές μορφές (Gestalten). Ό Heidegger δέν έξετάζει έδώ τις δύο πρώ-

32 I ό γ λ υ π τ ό σώμα ενσαρκώνει κάτι. Ενσαρκώνει τό χώρο; Είναι ή γ λ υ π τικ ή μιά κατάληψ η τοΰ χώρου, μιά κυριαρχία έπ'ι τοΰ χώ ρου; Αντιστοιχεί έτσι ή γλ υ π τική στήν τεχνολογική -επιστημονική κατάκτηση το ΰ χώ ρου; ω ς τέχνη ή γλ υ π τικ ή είναι άσφαλώς μιά άναμέτρηση με τόν καλλιτεχνικό χώρο. Ή τέχνη κα'ι ή επιστημονική τεχνολο γ ία εξετάζουν κι επεξεργάζονται τό χώρο μέ διαφορετικές προθέσεις κα'ι διαφορετικούς τρόπους. Α λ λ ά ό χώρος παραμένει ό ίδιος; Δέν είναι εκείνος ό χώρος, π ο ύ έλαβε τόν πρώ το του προσδιορισμό άπό τόν τες, αρκετά χονδροειδείς έννοιες : τή μάζα καί τήν ϋλη. (Δές π.χ. τήν αφοριστική του πρόταση: «Πουθενά μέσα στό έργο τέχνης δέν υ πάρχει ϋλη» Heidegger 1986, σ. 36 τής γερμανικής έκδοσης.) Προχωρεί κατευθείαν στήν τρίτη έννοια, πού είναι ή μορφή. Σχετικά μέ αυτήν καταγράφει μιά τρίτη πεποίθηση: (Γ ) Ή διαμόρφωση (das Gestalten) του ΰλικοΰ είναι μιά όριοθέτηση, άφοΰ χαράζοντας τά όρια του ύλικοϋ έπιτρέπει νά υπάρξει τό γ λ υ π τό έντός των όρίων του και αφήνει τό χώρο έκτός αΰτών τών όρίων. (Δ') Έτσι νοούμενος ό χώρος περιβάλλει τό γ λ υ π τό. Ά λλά ή σχέση τοΰ γ λ υ π το ύ μέ τό χώρο δέν είναι τόσο λιγοστή, ώστε όπου τελειώνει τό ένα νά αρχίζει τό άλλο. Ό χώρος «μπαίνει στό παιχνίδι» ώς ένεργό συστατικό τοΰ γ λ υ π το ύ : δέν βρίσκεται μόνο έξω άπό τά όρια τούτου άλλά κα'ι μέσα στά όριά του. (Ε ) Σέ τί συνίσταται ό χώρος μέσα στό γ λ υ π τό : Συνίσταται στόν όγκο (γερμανικά Volumen, ά γγλικά κα'ι γαλλικά volume). Έτσι νοούμενος ό χώρος είναι ό όγκος, τόν όποιο «καταλαμβάνει» ένα γ λ υ π τ ό. Ή σχέση χώ ρ ο υ -γλ υ π το ΰ έχει ένα σαφές νόημα: πρόκειται γ ιά κατάληψη, γ ιά κατοχή (Besitzen) και κυριαρχία έπ'ι τοΰ χώρου. (Ç ) "Ετσι κατακτημένος ό χώρος «σφραγίζεται» κατά τρεις τρόπους: είναι είτε κλειστός (και άδιαπέραστος) είτε διαπερασμένος είτε κενός. Ό Heidegger άναλαμβάνει νά έγκύψει σέ όλες αύτές τις «αινιγματικές» πεποιθήσεις.

33 Γαλιλαίο και του Νεύτωνα; Ό χώρος δέν είναι εκείνη ή ομοιόμορφη έκταση, τής όποίας καμιά ενδεχόμενη τοποθεσία δέν εξαιρείται, πού είναι πρός κάθε κατεύθυνση ισοδύναμη, άλλά δέν είναι άντιληπτή αισθητηριακά; 0 χώρος δέν είναι εκείνος πού στό μεταξύ προκαλετ μέ συνεχώς αύξανόμενο ρυθμό κα'ι ολοένα πιο έντονα τόν σύγχρονο άνθρωπο yià μιά έσχατη κα'ι απόλυτη κατάκτησή του; Ή σύγχρονη γλυπτική δέν υπακούει έπίσης σ αύτή τήν πρόκληση, κατανοώντας τόν έαυτό της ώς μιά άναμέτρηση μέ τό χώρο; Δέν βρίσκει έτσι τόν έαυτό της νά έπιβεβαιώνεται μέσα στόν έ π ί κ a ι ρ ο χαρακτήρα της ;4 4 Έδώ τίθεται μιά σειρά άπό άλληλένδετα έρωτήματα. Αύτό πού κυρίως τίθεται ύπό έρώτηση είναι αν ό έπονομαζόμενος «καλλιτεχνικός χώρος» ένός γ λ υ π το ύ έργου ταυτίζεται μέ τόν «τεχνολογικό χώρο», έτσι όπω ς τόν αντιλαμβάνεται ή νεότερη Φυσική άπό τόν καιρό τοΰ Γαλιλαίου καί του Νεύτωνα. Ή τεχνολογία έχει ώς στόχο τήν κατάληψη (Besitzergreilung), τήν κυριαρχία (Beherrschung) κα'ι τήν κατάκτηση (Eroberung) τοο χώρου. "Οχι μόνο ή σύγχρονη τεχνολογία, άλλα και κάθε «σ ύ γ χρονος άνθρωπος» έχουν έπιδοθεϊ σε μιά βίαιη και ανελέητη προσπάθεια νά κατακτήσουν τό χώρο. Α ύτό γίνεται φανερό στα συγκοινωνιακά μέσα (άεροπλάνα, τρένα, καράβια κλπ.) καί στα μέσα μαζικής επικοινωνίας (διαδίκτυο, τηλεόραση, ραδιόφωνο κλπ.) πού κατορθώνουν νά εκμηδενίζουν τ'ις αποστάσεις, νά διασχίζουν τό χώρο μέ αστραπιαία τα χύτη τα και νά μεταφέρουν τόν άνθρωπο (σωματικά ή νοερά) στα τέσσερα πέρατα τοΰ πλανήτη. Λλλά κι αύτό π ο ύ παραδοσιακά καλείται «έναέριος χώρος» δέν tlvai πια κάτι κλειστό κα'ι αεροστεγές τό έχουν διαπεράσει καί τό Λιασχίζουν συνεχώς τά σύγχρονα τεχνολογικά έργαλεϊα: οί υπέρηχοι, τά έρτζιανά κύματα, τά τηλεοπτικά κύματα, τά δορυφορικά

34 Κ ι έντούτοις: Μττορεΐ ό φυσικοεττιστημουικά-τεχνολογικά σχεδιασμένος χώρος (όπως και αν -προσδιορίζεται περαιτέρω) νά ισχύει ώς ό μόνος άληθινός χώρος ; Συγκρινόμενοι με αϋτόν όλοι οί ά λλιώ ς συγκροτημένοι χώροι ό καλλιτεχνικός χώρος, ό χώρος τής καθημερινής πράξης και συναναστροφής είναι ά π λ ώ ς υποκειμενικά καλούπια και μεταμορφώσεις τοΰ ενός αντικειμενικού κοσμικού χώ ρου; Τ ί θά λέγατε, άν ή (αντικειμενικότητα του άντικειμενικά υ παρκτού κοσμικού χώ ρου παραμένει άμετακίνητα τό συ- σχετικό τής υποκειμενικότητας μιας συνείδησης, ή όποία ήταν άγνω σ τη κατά τούς αιώνες π ο ύ προηγήθη- καν τής νεότερης ευρωπαϊκής εποχής; μηνύματα κλπ. Ό χώρος είναι πολύπλευρα διαπερασμένος και κατακτημένος, ένα ύπάκουο öpyavo στά χέρια τής τεχνολογίας. Ή γλυπτική τέχνη έχει ασφαλώς σχέση μέ τό χώρο. Ό Heidegger ξεκινά άπό τή σχεδόν αύτονόητη πεποίθηση ότι τό γ λ υ π τό έργο είναι ένα υλικό σώμα. Σύμφωνα μέ παμπάλαιες πεποιθήσεις τό ύλικό σώμα είναι ένα «σήμα» αυλών οντοτήτων : ή χειροπιαστή εμφάνιση μή αισθητών άλλα άναμφισβήτητα υπαρκτών οντων. Τό ζωντανό σώμα ενσαρκώνει τήν ψυχή, τό άβιο σώμα (π.χ. τό βουνό, τό κρεβάτι, τό ποτήρι) ένσαρκώνει τις ιδεατές αιτίες πού τό παρήγαγαν. Ό Heidegger θέτει τό έρώτημα: Ά ραγε έτσι όπως νοείται σήμερα τό γ λ υ π τό έργο, «ενσαρκώνει τό χώρο»; Δηλαδή συμμετέχει ή γλυπτική τέχνη στή γενική προσπάθεια νά κατακτηθεί και νά εξουθενωθεί ό χώρος; Ό Heidegger αναφέρει μιά γενικά άποδεκτή πεποίθηση; ή γλυπτική τέχνη είναι μιά «αναμέτρηση» (Auseinandersetzung- αύτή ή λέξη, αν νοηθεί ετυμολογικά, σημαίνει : θέτειν έκτος- άλλήλων) μέτό χώρο. Α λλά έτσι φαίνεται νά συντάσσεται μέ τήν τεχνολογική-φυσικοεπιστημονική άντίληψη του χώρου ώς μιας ομοιόμορφης έκτασης (Auseinander = τό έκτός-άλλήλων). Παρακάτω αύτή ή γενικά άποδεκτή πεποίθηση θά κριθετ ώς απαράδεκτη.

35 Ακόμα κα'ι αν αναγνωρίζουμε τή διαφορετικότητα τών ε μπειριών χώρου κατά τούς παρελθόντες αιώνες, κερδίζουμε ετσι κιόλας μιά επίγνωση της ιδιαιτερότητας τοΰ χώρου; Τό ερώτημα, τί είναι ό χώρος ώς χώρος, δέν εχει ετσι ακόμα τεθεί, κα'ι ακόμα λιγότερο εχει απαντηθεί.5 Παρα- 5 Σ αυτές τις παραγράφους διατυπώνονται δυό ριζοσπαστικές ένστάσεις ένάντια στην απόλυτη ισχύ τοΰ τεχνολογικού χώρου: (ά ) Οφείλουμε νά παραδεχτούμε ότι πέρα άπό αύτό τό χώρο υπάρχουν και άλλοι, δομημένοι έντελώς διαφορετικά: είναι ό κ α λ λιτεχνικός χώρος καί ό χώρος τής καθημερινής μας συναναστροφής καί δράσης. Σέτί συνίστανται αυτοί οι διαφορετικοί χώροι; Για νά τούς προσεγγίσει, ό Heidegger προσφεύγει σέ μιά καθιερωμένη διάκριση: Πρόκειται για δυό «υποκειμενικά καλούπια», προσδιορισμένα μέσα στό περιορισμένο καί αυθαίρετο βεληνεκές τών καλλιτεχνικών υποκειμένων καί τοΰ καθημερινού πάρε-δώσε, πού Ισχύουν μόνον ώς παραλλαγές καί υποπεριπτώσεις το ΰ ά ν τ ι κ ε ι- μ ε ν ι κ ά υπαρκτού κοσμικού (εννοεί : άστρονομικοΰ) χώρου. Αύτά τά δυό καλούπια ΐσχυσαν κατά τήν άρχαιότητα ώς άρχέγονες μήτρες (ό Heidegger λέει υπαινικτικά: Vorformen = πρωτύτερες φόρμες), έπειδή δέν είχε άκόμα άνακαλυφθεϊ σέ όλη του τήν έκταση ό κοσμικός χώρος. Άφότου αύτός ανακαλύφθηκε, έκεΐνες δέν μπόρεσαν πια νά ϊσχύσουν παρά μόνο ώς μεθύστερες και μερικότερες π α ραλλαγές του. "Εχουμε δίκιο νά βλέπουμε τό υποκειμενικό σάν υποδεέστερο κα'ι μειονεκτικό έναντι του αντικειμενικού; Ό Heidegger δέν παραλείπει νά έπισημάυει ότι αύτά τά δύο είναι άλληλένδετα συσχετικά (γερμανικά: Korrelate- ά γγλ ικ ά : correlatives- γαλλικά: correlates), κανένα άπό τά όποια δέν μπορεΐ νά υπάρξει ή νά ϊσχύσει χωρ'ις τό ιΐιλλο καί τις μεταξύ τους σχέσεις. Είναι λοιπόν άπαραίτητος ένας διαρκής συσχετισμός τους καί μιά ίση ιεράρχησή τους έστω καί άν φαίνεται νά έχασε τήν ισχύ του ό άρχικά θεμελιωτικός χαρακτήρας τοΰ ϋπο-κειμένου. Υπενθυμίζεται έπίσης ότι ή έννοια τής υποκειμενικής «συνείδησης» (γερμανικά: Bewußtsein- ά γγλ ικ ά καί

36 μένει αναποφάσιστο, κατά ποιόν τρόπο ε Τυ α ι ό χώρος κα'ι αν διόλου μπορεΐ νά του αποδοθεί ένα Είναι. 0 χώρος ανήκει άραγε στά άρχέγονα φαινόμενα, με τήν άυτίληψη τών όποιων (σύμφωνα με μιά διατύπωση του Goethe) καταλαμβάνει τόν άνθρωπο ενα δέος πού μπορεΐ νά όδηγηθεΐ έως τήν αγωνία; Διότι πίσω άπό τό χώρο, τουλάχιστον έτσι φαίνεται, δεν ύπάρχει τίποτα στό όποιο θά μπορούσε κάνεις νά άναχθεϊ. Ενώπιον αύτού δεν ύπάρχει καμιά διαφυγή πρός κάτι άλλο. "Ο,τι ιδιάζει στό χώρο πρέπει νά δειχθεΐ άφ' εαυτού του. Επιτρέπει διόλου ό χώρος νά δειχθεΐ ή ιδιαιτερότητα του;6 γαλλικά: conscience) είναι μια σχετικά πρόσφατη επινόηση, πού δέν ύπήρχε στούς αρχαίους καί μεσαιωνικούς χρόνους. (β ') 'Οφείλουμε επίσης νά παραδεχτούμε ότι ό τεχνολογικός χώρος δέν μπορεΐ νά διεκδικεΐ μιά απόλυτη ισχύ, διότι ή πρω τοκαθεδρία του είναι σχετικά πρόσφατη. Ή αρχαϊκή, ή κλασική αρχαιοελληνική, ή ρωμαϊκή καί ή μεσαιωνική εποχή διέθεταν διαφορετικές έμπειρίες χώρου καί δέν υποτιμούσαν τις υποκειμενικές έμπειρίες. Έάν Θέλουμε νά στοχαστούμε μέ σοβαρότητα τό έρώτημα «τί είναι ό χώρος ώς χώρος ;», δέν έπιτρέπεται νά τό περιορίζουμε στήν τεχνολογική έποχή οφείλουμε νά ανοίξουμε τό βλέμμα μας άκόμα καί πρός τό απώτερο παρελθόν χωρίς αϋτό νά σημαίνει ότι έτσι κατορθώνουμε κιόλας νά θέσουμε τό έρώτημα έπαρκώς. 6 Έδώ διατυπώνεται τό πιό άποφασιστικό έρώτημα τής παρούσας μελέτης. Ό Heidegger κρίνει καλό νά τό έκφράσει μέ μιά π λ η θώρα διατυπώσεων, γ ια νά τό κάνει σαφέστερο. Ά ς δούμε αϋτή τήν πληθώρα: (α') «Τί είναι ό χώρος ώς χώρος;» (β ) «Κατά ποιόν τρόπο ε Τ ν α ι ό χώρος ;» ( γ ) «Μπορεΐ διόλου νά τοΰ αποδοθεί ενα Είναι;» (δ') «Πίσω άπό τό χώρο υπάρχει κάτι, στό όποιο θά μπορούσε κανείς νά άναχθεϊ;» (ε-) «Επιτρέπει ό χώρος νά δειχθεΐ ή ιδιαιτερότητα του;»

37 υ δ η /η μ έν ο ι σέ κατάσταση άνάγκης έξαιτίας αυτώ ν τω ν ερωτημάτων, οφείλουμε νά παραδεχτούμε: "Οσο δέν βιώνουμε τήν ιδιαιτερότητα τοΰ χώρου, παραμένει σκοτεινό και τό νά μιλάμε γ ιά εναν καλλιτεχνικό χώ ρο. Ό τρόπος, μέ τόν όποιο ό χώρος διευθύνει κα'ι διαπερνά τό καλλιτέχνημα, παραμένει κατ άρχήν άκαθόριστος.7 "Ολες αϋτές οί διατυπώσεις δηλώνουν ότι ό χώρος πρόκειται νά μελετηθεί όντολογικά, δηλαδή μέσα στό πλαίσιο έκείνης τής επιστήμης, π ού μελετά τά όντα ώς δντα (δές Άριστοτέλους Τώι> Μ ετά τά Φυσικά Γ' 1, 1003α 21 : «Έ στιν έπιστήμη τις η θεωρεί τό ον ή ον»). Έτσι φαίνεται νά αποστασιοποιούμαστε τουλάχιστον προσωρινά ά πό τό θεματικό αντικείμενο τής μελέτης, πού είναι ή σχέση τής γ λ υ πτικής μέ τό χώρο. Χωρίς νά τό λέει ξεκάθαρα, ό Heidegger υποδείχνει ότι δέν είναι δυνατό νά διαλευκανθεΐ ή σχέση αύτώ ν τών δύο, αν δέν διευκρινιστεί πρωτύτερα ό ίδιος ό χώρος. Πρέπει μάλιστα νά ειπωθεί δτι ή παρούσα μελέτη δίνει έμφαση στό όντολογικό ερώτημα περί χώρου κα'ι θέτει σέ δευτερεύουσα μοίρα τά υπόλοιπα ερωτήματα. Αύτό δικαιολογείται ένμέρει άπό τό γεγονός δτι ό Heidegger έχει άσχοληθεΐ κατά τό παρελθόν εκτεταμένα μέ τό όντολογικό έρώτημα περι του καλλιτεχνήματος (δές Heidegger 1986, δπου ό σ υ γ γραφέας παραπέμπει ρητά στό τέλος τής παρούσας μελέτης, δείχνοντας έτσι δτι τό Θεωρεί άναγκαϊο συμπλήρωμα όσων λέγονται έδώ). Ή όντολογική μελέτη τοΰ χώρου δέν είναι ένας περιορισμός τοΰ βλέμματος στήν έννοια του χώρου και σέ τίποτε άλλο. Αντίθετα μάλιστα, είναι ή προσπάθεια νά άναχθεΐ αύτό τό «όν» σέ κάτι ουσιαστικά πρωτύτερο, πού είναι ή άρχέγονη π η γ ή (= «ή προέλευση») τοΰ χώρου. Τό δ' έρώτημα διασαφηνίζει λοιπόν μέ άκρίβεια τήν πορεία π ού θά κάνει ό H eidegger άπό τό χώρο σέ κάτι όντολογικά πρω τύτερο: στόν τόπο. Καί χωρίς νά λέγεται πουθενά παρακάτω, οφείλουμε νά προαναγγείλουμε δτι ό χώρος ώς χώρος, τό Είναι τοΰ χώρου και ή ιδιαιτερότητα τοΰ χώρου άπαντώ νται στήν έννοια τοΰ τόπου. 7 Ή άπορία πού προκύπτει άπό τήν πολλαπλή διατύπωση τοΰ

38 Ό χώρος, έντός τοΰ οποίου τό γ λ υ π τ ό μπορεΐ υά συναπαυτηθει ώς ευα παρευρισκόμενο αντικείμενο, ô χώρος τόν όποιο περικλείουν οϊ όγκοι τής φιγούρας, ό χώρος πού ύ- φίσταται άνάμεσα στους όγκους αυτοί οί τρεις χώροι μέσα στήν ενότητα τής άλληλεπίδρασής τους δέν είναι π ά ντα ά π λώ ς και μόνο παραφυάδες του ένός καί μόνου φυ- σικοεπιστημονικοΰ- τεχνολογικού χώρου, έστω καί αν καμιά άριθμητική καταμέτρηση δέν μπορεΐ νά έπέμβει στό γεγονός τής καλλιτεχνικής διαμόρφωσης; Έάν γίνει παραδεκτό ότι ή τέχνη είναι τό έν-έργω-φέ- ρειν τήν άλήθεια καί ότι άλήθεια σημαίνει τή μή-κρυπτότη τα το υ Είναι, δέν πρέπει τότε μέσα στό καλλιτέχνημα τής γλυπτικ ή ς τέχνης νά άποκαλύ πτετα ι άποφασιστικά ό άληθινός χώρος, αύτός πού άποκαλύπτει ο,τι πιό ίδιά- ζον το υ άνήκει;8 όντολογικοΰ ερωτήματος ττερι χώρου φαίνεται νά όδηγεΐ τόν στοχαστή σέ άμηχανία κα'ι σέ «κατάσταση ανάγκης». ΌΟστόσο παραδέχεται τήν προτεραιότητα αϋτοο τοΰ έρωτήματος σέ σχέση μέ τό κεντρικό έρώτημα τής μελέτης, πού θά μπορούσε νά διατυπωθεί ώς έξής: Σέ τί συνίσταται ό καλλιτεχνικός χώρος καί ειδικότερα ό χώ ρος τής γλυπτικής; Αξίζει νά προσεχθεί έδώ ό έξής υπαινιγμός τοΰ Heidegger: Είναι π ολύ πιθανό νά φανερωθεί ότι ό καλλιτεχνικός χώρος δέν είναι σέ τόσο άθλια κατάσταση όσο ό τεχνολογικός. Ό καλλιτεχνικός χώ ρος ϊσως δέν κατέχεται καί δέν κατακτάται, δέν έξουθενώνεται καί δέν διαπερνιέται άπό τό καλλιτέχνημα, άντίθετα μάλιστα τό δ ι α κατέχει (ό Heidegger λέει: durchw altef μεταφράζω: «διευθύνει καί διαπερνά» δές καί τή γαλλική μετάφραση: «porte et traverse»). 8 Ό Heidegger άντλεΐ συμπεράσματα παλαιότερων μελετών του, γιά νά υποβάλει μιά άκόμα υποψία. Ποιά είναι εκείνα τά συμπεράσματα; (α') «Ή τέχνη είναι τό έν-εργω-φέρειν τήν άλήθεια.» (β') «'Αλήθεια σημαίνει τή μή-κρυπτότητα τοΰ Είναι.»

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804)

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ - ΣΥΝΤΟΜΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΓΝΩΣΙΟΘΕΩΡΙΑΣ ΤΟΥ 1 ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) (Η σύντομη περίληψη που ακολουθεί και η επιλογή των αποσπασμάτων από την πραγματεία του Καντ για την ανθρώπινη γνώση,

Διαβάστε περισσότερα

4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία

4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία 4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία Α1. Ερωτήσεις γνώσης - κατανόησης 1. Πώς συλλαµβάνει ο Χέγκελ τη σχέση ιστορίας και πνεύµατος και ποιο ρόλο επιφυλάσσει στο πνεύµα; 2. Τι

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια

ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια 18 ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια χαρακτηριστικά αποδίδουμε σε ένα πρόσωπο το οποίο λέμε

Διαβάστε περισσότερα

Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου

Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου Αικατερίνη Καλέρη, Αν. Καθηγήτρια το μάθημα Αισθητική διδάσκεται στο 4ο έτος, Ζ εξάμηνο εισάγει στις κλασσικές έννοιες και θεωρίες της φιλοσοφίας της τέχνης

Διαβάστε περισσότερα

Η Απουσία του Χρόνου Σελίδα.1

Η Απουσία του Χρόνου Σελίδα.1 Η Απουσία του Χρόνου Σελίδα.1 (Επιφυλλίδα Οπισθόφυλλο) Ο Εαυτός και η Απουσία του Χρόνου Δεν είναι καθόλου συνηθισμένο να γίνονται συζητήσεις και αναφορές για την Απουσία του Χρόνου ακόμη και όταν υπάρχουν,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 Στο σημείο αυτό του οδοιπορικού γνωριμίας με τις διάφορες μεθόδους αυτογνωσίας θα συναντήσουμε την Αστρολογία και θα μιλήσουμε για αυτή. Θα ερευνήσουμε δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

Περί της Ταξινόμησης των Ειδών

Περί της Ταξινόμησης των Ειδών Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Φυσικής 541 24 Θεσσαλονίκη Καθηγητής Γεώργιος Θεοδώρου Tel.: +30 2310998051, Ιστοσελίδα: http://users.auth.gr/theodoru Περί της Ταξινόμησης

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ

Διαβάστε περισσότερα

Γιάννης Θεοδωράκης & Μαίρη Χασάνδρα ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

Γιάννης Θεοδωράκης & Μαίρη Χασάνδρα ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Γιάννης Θεοδωράκης & Μαίρη Χασάνδρα ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2006 ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Γιάννης Θεοδωράκης & Μαίρη Χασάνδρα : Εκδόσεις Χριστοδουλίδη Α. & Π. Χριστοδουλίδη

Διαβάστε περισσότερα

Επίπεδο Γ1 Χρήση γλώσσας Γ1 Χρήση γλώσσας 1

Επίπεδο Γ1 Χρήση γλώσσας Γ1 Χρήση γλώσσας 1 Γ1 1 Επίπεδο Γ1 (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Ο φίλος σας έγραψε μία μελέτη για τη σημασία της τέχνης στη ζωή μας. Επειδή, όμως, είναι ξένος, κάνει ακόμη λάθη, όταν γράφει, και

Διαβάστε περισσότερα

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α.

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. Θέµατα & Ασκήσεις από: www.arnos.gr 2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22 ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σύµφωνα µε τη θεωρία του εµπειρισµού

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΩΝ ΟΡΓΑΝΩΤΙΚΩΝ ΔΟΜΩΝ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΚΕΦΑΛΛΗΝΙΑΣ

ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΩΝ ΟΡΓΑΝΩΤΙΚΩΝ ΔΟΜΩΝ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΚΕΦΑΛΛΗΝΙΑΣ τ. Ε. I. Ν-λ ε λ λ λ ς : ΣΧΟΛΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΩΝ ΟΡΓΑΝΩΤΙΚΩΝ ΔΟΜΩΝ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΚΕΦΑΛΛΗΝΙΑΣ ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ; MIX. ΠΙΠΙΛΙΑΓΚΟΠΟΥΛΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Το ζήτημα της πλάνης στο Σοφιστή του Πλάτωνα

Το ζήτημα της πλάνης στο Σοφιστή του Πλάτωνα Το ζήτημα της πλάνης στο Σοφιστή του Πλάτωνα του μεταπτυχιακού φοιτητή Μαρκάτου Κωνσταντίνου Α.Μ.: 011/08 Επιβλέπων: Αν. Καθηγητής Άρης Κουτούγκος Διατμηματικό μεταπτυχιακό πρόγραμμα Ιστορίας και Φιλοσοφίας

Διαβάστε περισσότερα

2 ο Σεμινάριο ΕΓΚΥΡΗ ΠΡΑΞΗ & ΣΥΝΟΧΗ ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Δίκτυο σχολείων για τη μη-βία

2 ο Σεμινάριο ΕΓΚΥΡΗ ΠΡΑΞΗ & ΣΥΝΟΧΗ ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Δίκτυο σχολείων για τη μη-βία 2 ο Σεμινάριο ΕΓΚΥΡΗ ΠΡΑΞΗ & ΣΥΝΟΧΗ ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ Δίκτυο σχολείων για τη μη-βία Α Μέρος: ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ Τα επίπεδα συνείδησης Ύπνος Μισοξύπνιο Αφύπνιση Ελάχιστη εργασία των εξωτερικών αισθήσεων Με εικόνες

Διαβάστε περισσότερα

Κατακόρυφη πτώση σωμάτων

Κατακόρυφη πτώση σωμάτων Κατακόρυφη πτώση σωμάτων Τα ερωτήματα Δύο σώματα έχουν το ίδιο σχήμα και τις ίδιες διαστάσεις με το ένα να είναι βαρύτερο του άλλου. Την ίδια στιγμή τα δύο σώματα αφήνονται ελεύθερα να πέσουν μέσα στον

Διαβάστε περισσότερα

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων.

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. 9 LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. «Βλέπουμε με τα μάτια μας, αλλά κατανοούμε με τα μάτια της συλλογικότητας». 6 Ένα από τα κυριότερα

Διαβάστε περισσότερα

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΞΕΚΙΝΩΝΤΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΠΟΡΙΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΠΡΩΤΗ: Η ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΞΕΚΙΝΩΝΤΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΠΟΡΙΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΠΡΩΤΗ: Η ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑ ΠΡΩΤΗ: Η ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ Τα φιλοσοφικά ερωτήματα: Δε μοιάζουν με τα επιστημονικά, γιατί δε γνωρίζουμε: από πού να ξεκινήσουμε την ανάλυσή τους ποια μέθοδο να ακολουθήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Αξίες και τιμές παραγωγής. Η σχέση μεταξύ του 1ου και του 3ου τόμου του «Κεφαλαίου» Γιώργος Σταμάτης

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Αξίες και τιμές παραγωγής. Η σχέση μεταξύ του 1ου και του 3ου τόμου του «Κεφαλαίου» Γιώργος Σταμάτης Άξιες και τιμές παραγωγής: Η σχέση μεταξύ του 1ου και του 3ου τόμου του «Κεφαλαίου» του Γιώργου Σταμάτη 1. Εισαγωγή Σκοπός μας δεν είναι να δείξουμε απλώς, ότι μεταξύ του 1ου και του 3ου τόμου του «Κεφαλαίου»

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα»

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Α] Ασκήσεις κλειστού τύπου (Σωστό Λάθος) Για τον Πλάτωνα οι καθολικές έννοιες, τα «καθόλου», δεν είναι πράγματα ξεχωριστά

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΙΑΣ Γ. ΚΑΡΚΑΝΙΑΣ - ΕΦΗ Ι. ΣΟΥΛΙΩΤΟΥ ΤΕΤΡΑΔΙΟ ΠΡΩΤΗΣ ΓΡΑΦΗΣ. τ... μαθητ... ΤΑΞΗ Α ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ... Β Τεύχος

ΗΛΙΑΣ Γ. ΚΑΡΚΑΝΙΑΣ - ΕΦΗ Ι. ΣΟΥΛΙΩΤΟΥ ΤΕΤΡΑΔΙΟ ΠΡΩΤΗΣ ΓΡΑΦΗΣ. τ... μαθητ... ΤΑΞΗ Α ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ... Β Τεύχος ΗΛΙΑΣ Γ. ΚΑΡΚΑΝΙΑΣ - ΕΦΗ Ι. ΣΟΥΛΙΩΤΟΥ ΤΕΤΡΑΔΙΟ ΠΡΩΤΗΣ ΓΡΑΦΗΣ τ... μαθητ...... ΤΑΞΗ Α ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ... Β Τεύχος Çëßáò Ã. ÊáñêáíéÜò - Έφη Ι. Σουλιώτου Τετράδιο Πρώτης Γραφής Α Δημοτικού Β ΤΕΥΧΟΣ Απαγορεύεται

Διαβάστε περισσότερα

Νοητική Διεργασία και Απεριόριστη Νοημοσύνη

Νοητική Διεργασία και Απεριόριστη Νοημοσύνη (Επιφυλλίδα - Οπισθόφυλλο). ΜΙΑ ΣΥΝΟΨΗ Η κατανόηση της νοητικής διεργασίας και της νοητικής εξέλιξης στην πράξη απαιτεί τη συνεχή και σε βάθος αντίληψη τριών σημείων, τα οποία είναι και τα βασικά σημεία

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ Η Ν Ι

Διαβάστε περισσότερα

"ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΑ ΤΗΣ ΚΟΣΜΟΘΕΩΡΙΑΣ" του Δημητρίου Α. Φιλάρετου

ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΑ ΤΗΣ ΚΟΣΜΟΘΕΩΡΙΑΣ του Δημητρίου Α. Φιλάρετου Παρουσίαση βιβλίου από τον Κ. Γ. Νικολουδάκη, Δεκ. 2015 Ιαν. 2016 "ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΑ ΤΗΣ ΚΟΣΜΟΘΕΩΡΙΑΣ" του Δημητρίου Α. Φιλάρετου Υπότιτλος στο εξώφυλλο: -ΤΟ ΚΥΡΟΣ ΤΟΥ ΟΡΘΟΥ ΛΟΓΟΥ -Ο ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΙΚΟΣ ΚΑΙ Ο ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΑΠΟΨΕΙΣ ΤΩΝ ΑΓΓΛΩΝ ΕΜΠΕΙΡΙΣΤΩΝ ΓΙΑ ΤΗ ΓΝΩΣΗ

ΟΙ ΑΠΟΨΕΙΣ ΤΩΝ ΑΓΓΛΩΝ ΕΜΠΕΙΡΙΣΤΩΝ ΓΙΑ ΤΗ ΓΝΩΣΗ 33 ΟΙ ΑΠΟΨΕΙΣ ΤΩΝ ΑΓΓΛΩΝ ΕΜΠΕΙΡΙΣΤΩΝ ΓΙΑ ΤΗ ΓΝΩΣΗ JOHN LOCKE (1632-1704) Το ιστορικό πλαίσιο. Την εποχή του Locke είχε αναβιώσει ο αρχαίος ελληνικός σκεπτικισμός. Ο σκεπτικισμός για τον Locke οδηγούσε

Διαβάστε περισσότερα

GEORGE BERKELEY ( )

GEORGE BERKELEY ( ) 42 GEORGE BERKELEY (1685-1753) «Ο βασικός σκοπός του Berkeley δεν ήταν να αμφισβητήσει την ύπαρξη των εξωτερικών αντικειμένων, αλλά να υποστηρίξει την άποψη ότι τα πνεύματα ήταν τα μόνα ανεξάρτητα όντα,

Διαβάστε περισσότερα

Λογοτεχνικό Εξωσχολικό Ανάγνωσμα Περιόδου Χριστουγέννων

Λογοτεχνικό Εξωσχολικό Ανάγνωσμα Περιόδου Χριστουγέννων Λογοτεχνικό Εξωσχολικό Ανάγνωσμα Περιόδου Χριστουγέννων Τίτλος βιβλίου: «Μέχρι το άπειρο κι ακόμα παραπέρα» Συγγραφέας: Άννα Κοντολέων Εκδόσεις: Πατάκη ΕΡΓΑΣΙΕΣ: 1. Ένας έφηβος, όπως είσαι εσύ, προσπαθεί

Διαβάστε περισσότερα

Η βελτίωση της διδασκαλίας στηρίζεται στο σύστημα της αξιολόγησης της διδασκαλίας Η αξιολόγηση προσφέρει πληροφορίες για τα δυνατά σημεία και τις

Η βελτίωση της διδασκαλίας στηρίζεται στο σύστημα της αξιολόγησης της διδασκαλίας Η αξιολόγηση προσφέρει πληροφορίες για τα δυνατά σημεία και τις Η βελτίωση της διδασκαλίας στηρίζεται στο σύστημα της αξιολόγησης της διδασκαλίας Η αξιολόγηση προσφέρει πληροφορίες για τα δυνατά σημεία και τις αδυναμίες του εκπ/κού Η βελτίωση των εκπαιδευτικών επηρεάζει

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΔΕΙΞΗ ΕΔΡΑΙΩΜΕΝΗ ΕΠΙ ΤΗΣ ΚΒΑΝΤΙΚΗΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΥΗΤΑΣ ΟΤΙ Η ΦΥΣΗ ΔΕ ΣΥΓΚΡΟΤΕΙΤΑΙ ΜΟΝΟ ΑΠΟ ΥΛΗ

ΑΠΟΔΕΙΞΗ ΕΔΡΑΙΩΜΕΝΗ ΕΠΙ ΤΗΣ ΚΒΑΝΤΙΚΗΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΥΗΤΑΣ ΟΤΙ Η ΦΥΣΗ ΔΕ ΣΥΓΚΡΟΤΕΙΤΑΙ ΜΟΝΟ ΑΠΟ ΥΛΗ ΑΠΟΔΕΙΞΗ ΕΔΡΑΙΩΜΕΝΗ ΕΠΙ ΤΗΣ ΚΒΑΝΤΙΚΗΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΥΗΤΑΣ ΟΤΙ Η ΦΥΣΗ ΔΕ ΣΥΓΚΡΟΤΕΙΤΑΙ ΜΟΝΟ ΑΠΟ ΥΛΗ 1.Η Φυσική ως η επιστήμη που μελετά τις ιδιότητες της ύλης Για τη Φυσική η ύλη είναι μια αδιαμφισβήτητη πραγματικότητα.

Διαβάστε περισσότερα

Β.δ Επιλογή των κατάλληλων εμπειρικών ερευνητικών μεθόδων

Β.δ Επιλογή των κατάλληλων εμπειρικών ερευνητικών μεθόδων Β.δ Επιλογή των κατάλληλων εμπειρικών ερευνητικών μεθόδων Νίκος Ναγόπουλος Για τη διεξαγωγή της κοινωνικής έρευνας χρησιμοποιούνται ποσοτικές ή/και ποιοτικές μέθοδοι που έχουν τις δικές τους τεχνικές και

Διαβάστε περισσότερα

Πρόταση Διδασκαλίας. Ενότητα: Γ Γυμνασίου. Θέμα: Δραστηριότητες Παραγωγής Λόγου Διάρκεια: Μία διδακτική περίοδος. Α: Στόχοι. Οι μαθητές/ τριες:

Πρόταση Διδασκαλίας. Ενότητα: Γ Γυμνασίου. Θέμα: Δραστηριότητες Παραγωγής Λόγου Διάρκεια: Μία διδακτική περίοδος. Α: Στόχοι. Οι μαθητές/ τριες: Πρόταση Διδασκαλίας Ενότητα: Τάξη: 7 η - Τέχνη: Μια γλώσσα για όλους, σε όλες τις εποχές Γ Γυμνασίου Θέμα: Δραστηριότητες Παραγωγής Λόγου Διάρκεια: Μία διδακτική περίοδος Α: Στόχοι Οι μαθητές/ τριες: Να

Διαβάστε περισσότερα

Προσοµοίωση Ανάλυση Απ ο τ ε λε σµ άτ ω ν ιδάσκων: Ν ικό λ α ο ς Α µ π α ζ ή ς Ανάλυση Απ ο τ ε λε σµ άτ ω ν Τα απ ο τ ε λ έ σ µ ατ α απ ό τ η ν π αρ αγ ω γ ή κ αι τ η χ ρ ή σ η τ υ χ αί ω ν δ ε ι γ µ

Διαβάστε περισσότερα

þÿ ±ÁǹĵºÄ ½¹º Ä Â þÿãà Å Â Ä Â ±ÁǹĵºÄ ½¹º  Xenopoulos, Solon Neapolis University

þÿ ±ÁǹĵºÄ ½¹º Ä Â þÿãà Å Â Ä Â ±ÁǹĵºÄ ½¹º  Xenopoulos, Solon Neapolis University Neapolis University HEPHAESTUS Repository School of Architecture, Land and Environmental Sciences http://hephaestus.nup.ac.cy Informative material 2005 þÿ ±ÁǹĵºÄ ½¹º Ä Â þÿ¼µä±»»±ãì¼µ½  µ¹ºì½±â º±¹

Διαβάστε περισσότερα

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η καλλιέργεια της ικανότητας για γραπτή έκφραση πρέπει να αρχίζει από την πρώτη τάξη. Ο γραπτός λόγος χρειάζεται ως μέσο έκφρασης. Βέβαια,

Διαβάστε περισσότερα

Μεταξία Κράλλη! Ένα όνομα που γνωρίζουν όλοι οι αναγνώστες της ελληνικής λογοτεχνίας, ωστόσο, κανείς δεν ξέρει ποια

Μεταξία Κράλλη! Ένα όνομα που γνωρίζουν όλοι οι αναγνώστες της ελληνικής λογοτεχνίας, ωστόσο, κανείς δεν ξέρει ποια Δευτέρα, Ιουνίου 16, 2014 ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΗΣ ΜΕΤΑΞΙΑΣ ΚΡΑΛΛΗ Η Μεταξία Κράλλη είναι ένα από τα δημοφιλέστερα πρόσωπα της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας. Μετά την κυκλοφορία του πρώτου της βιβλίου, "Μια φορά

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΟΝΟΣ ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ & ΔΙΑΚΕΚΡΙΜΕΝΗ ΕΠΙΔΟΣΗ

ΧΡΟΝΟΣ ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ & ΔΙΑΚΕΚΡΙΜΕΝΗ ΕΠΙΔΟΣΗ Σελ.1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Υπάρχει τεράστια διαφορά μεταξύ Νοημοσύνης και Λογικής. Λογική είναι οι γνώσεις και οι εμπειρίες από το παρελθόν. Η Λογική έχει σχέση με το μέρος εκείνο της

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΝΔΥΝΑΜΩΜΕΝΗ ΨΥΧΗ. του Ρατζίντερ Σινγκ Απόσπασμα από το βιβλίο: «Διαλογισμός για την Ενδυνάμωση της Ψυχής σας»

Η ΕΝΔΥΝΑΜΩΜΕΝΗ ΨΥΧΗ. του Ρατζίντερ Σινγκ Απόσπασμα από το βιβλίο: «Διαλογισμός για την Ενδυνάμωση της Ψυχής σας» Η ΕΝΔΥΝΑΜΩΜΕΝΗ ΨΥΧΗ του Ρατζίντερ Σινγκ Απόσπασμα από το βιβλίο: «Διαλογισμός για την Ενδυνάμωση της Ψυχής σας» Μέσα μας υπάρχουν περισσότερα πλούτη απ ό,τι μπορούμε ποτέ να συσσωρεύσουμε σ αυτή τη Γη.

Διαβάστε περισσότερα

ο Θε ος η η µων κα τα φυ γη η και δυ υ υ να α α α µις βο η θο ος ε εν θλι ψε ε ε σι ταις ευ ρου ου ου ου ου σαις η η µα α α ας σφο ο ο ο

ο Θε ος η η µων κα τα φυ γη η και δυ υ υ να α α α µις βο η θο ος ε εν θλι ψε ε ε σι ταις ευ ρου ου ου ου ου σαις η η µα α α ας σφο ο ο ο Ἐκλογή ἀργοσύντοµος εἰς τὴν Ἁγίν Κυρικήν, κὶ εἰς ἑτέρς Γυνίκς Μάρτυρς. Μέλος Ἰωάννου Ἀ. Νέγρη. Ἦχος Νη ε Κ ι δυ υ υ υ ν µι ις Α λ λη λου ου ου ι ι ι ι ο Θε ος η η µων κ τ φυ γη η κι δυ υ υ ν µις βο η θο

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΩΝ ΟΠΤΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ

Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΩΝ ΟΠΤΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΩΝ ΟΠΤΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ Οι μαθηματικές έννοιες και γενικότερα οι μαθηματικές διαδικασίες είναι αφηρημένες και, αρκετές φορές, ιδιαίτερα πολύπλοκες. Η κατανόηση

Διαβάστε περισσότερα

Το Αληθινό, το Όμορφο και η απόλυτη σχέση τους με την Νοημοσύνη και τη Δημιουργία Σελ.1

Το Αληθινό, το Όμορφο και η απόλυτη σχέση τους με την Νοημοσύνη και τη Δημιουργία Σελ.1 Το Αληθινό, το Όμορφο και η απόλυτη σχέση τους με την Νοημοσύνη και τη Δημιουργία Σελ.1 (ΕΠΙΦΥΛΛΙΔΑ - ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ) Μια σύνοψη: Κατανοώντας ορισμένες λέξεις και έννοιες προκύπτει μια ανυπολόγιστη αξία διαμορφώνεται

Διαβάστε περισσότερα

Μέθοδοι Έρευνας. Ενότητα 2.7: Τα συμπεράσματα. Βύρων Κοτζαμάνης ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ

Μέθοδοι Έρευνας. Ενότητα 2.7: Τα συμπεράσματα. Βύρων Κοτζαμάνης ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Μέθοδοι Έρευνας Ενότητα 2.7: Τα συμπεράσματα Βύρων Κοτζαμάνης Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας, Πολεοδομίας & Περιφερειακής Ανάπτυξης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται

Διαβάστε περισσότερα

Η καμπύλωση του χώρου-θεωρία της σχετικότητας

Η καμπύλωση του χώρου-θεωρία της σχετικότητας Η καμπύλωση του χώρου-θεωρία της σχετικότητας Σύμφωνα με τη Γενική Θεωρία της Σχετικότητας που διατύπωσε ο Αϊνστάιν, το βαρυτικό πεδίο κάθε μάζας δημιουργεί μια καμπύλωση στον χώρο (μάλιστα στον χωροχρόνο),

Διαβάστε περισσότερα

Οι κούφιες λέξεις (10973)

Οι κούφιες λέξεις (10973) Κείμενο Οι κούφιες λέξεις (10973) Ο άνθρωπος από παμπάλαιους χρόνους έχει επινοήσει τις «λέξεις» και την πλοκή τους, ως αληθινές απεικονίσεις ή ως συμβολικές παραστάσεις πραγμάτων και γεγονότων, για να

Διαβάστε περισσότερα

Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης. Αριστοτέλης

Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης. Αριστοτέλης 1 ηµ. Τζωρτζόπουλος ρ. Φιλοσοφίας Σχολικός Σύµβουλος ΠΕ02 Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης Αριστοτέλης Ενότητα 15η 1. Μετάφραση Γι αυτόν που ασχολείται µε το σύστηµα διακυβέρνησης, πιο ειδικά µε

Διαβάστε περισσότερα

Δημιουργώντας μια Συστηματική Θεολογία

Δημιουργώντας μια Συστηματική Θεολογία Ερωτήσεις Επανάληψης 1 Οι Θεολογικές Δηλώσεις στην Συστηματική Θεολογία Διάλεξη Τρίτη από την σειρά Δημιουργώντας μια Συστηματική Θεολογία Οδηγός Μελέτης Περιεχόμενα Περίγραμμα Ένα περίγραμμα του μαθήματος,

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Προλογικό Σημείωμα... 17

Περιεχόμενα. Προλογικό Σημείωμα... 17 11 Προλογικό Σημείωμα... 17 Ενότητα Ι: Δημιουργική Αναζήτηση... 19 Δ01 Ο Ιωνικός Διαφωτισμός και η Ανάδυση της Επιστημονικής Σκέψης...21 Δ1.1 Ο Ιωνικός Διαφωτισμός... 21 Δ1.2 Η Επιστημονική Σκέψη... 22

Διαβάστε περισσότερα

Βασικοί κανόνες σύνθεσης στη φωτογραφία

Βασικοί κανόνες σύνθεσης στη φωτογραφία Βασικοί κανόνες σύνθεσης στη φωτογραφία Πάτρα, Δεκέμβρης 2012 Ποια είναι η σχέση ανάμεσα στην τέχνη και την πληροφόρηση; Πώς μπορεί η φωτογραφία να είναι τέχνη, εάν είναι στενά συνδεδεμένη με την αυτόματη

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΧΕΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ Ο ΝΤΕΤΕΡΜΙΝΙΣΜΟΣ

Η ΣΧΕΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ Ο ΝΤΕΤΕΡΜΙΝΙΣΜΟΣ ΜΑΘΗΜΑ 5: Η ΣΧΕΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ Ο ΝΤΕΤΕΡΜΙΝΙΣΜΟΣ Salviati: Εκεί όπου δεν μας βοηθούν οι αισθήσεις πρέπει να παρέμβει η λογική, γιατί μόνο αυτή θα επιτρέψει να εξηγήσουμε τα φαινόμενα ΓΑΛΙΛΑΪΚΟΙ ΔΙΑΛΟΓΟΙ Η

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΟΤΗΤΑ 1η (318E-320C)

ΕΝΟΤΗΤΑ 1η (318E-320C) ΕΝΟΤΗΤΑ 1η (318E-320C) Μπορεί η αρετή να γίνει αντικείμενο διδασκαλίας; Ο Πρωταγόρας εξηγεί στον Σωκράτη τι διδάσκει στους νέους που παρακολουθούν τα μαθήματά του. Οι αντιρρήσεις του Σωκράτη. «Το μάθημα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Αλέξης Καρπούζος ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Η περιπέτεια της ανθρώπινης χειραφέτησης Εγχειρίδιο έρευνας και διδασκαλίας Εργαστήριο Σκέψης - Αθήνα 2011 Τίτλος: Εισαγωγή στην κατανοητική φιλοσοφία

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΓΝΟΥ ΑΓΝΗ ΚΟΚΟΒΟΥ ΜΑΡΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΕΧΝΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΝΑΓΝΟΥ ΑΓΝΗ ΚΟΚΟΒΟΥ ΜΑΡΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΕΧΝΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΝΑΓΝΟΥ ΑΓΝΗ ΚΟΚΟΒΟΥ ΜΑΡΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΕΧΝΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Το σενάριο αυτό επιδιώκει να υπηρετήσει τους παρακάτω γενικούς διδακτικούς σκοπούς. Να αποκτήσει το παιδί γενικές γνώσεις και προσλαμβάνουσες παραστάσεις

Διαβάστε περισσότερα

Ρετσινάς Σωτήριος ΠΕ 1703 Ηλεκτρολόγων ΑΣΕΤΕΜ

Ρετσινάς Σωτήριος ΠΕ 1703 Ηλεκτρολόγων ΑΣΕΤΕΜ Ρετσινάς Σωτήριος ΠΕ 1703 Ηλεκτρολόγων ΑΣΕΤΕΜ Τι είναι η ερευνητική εργασία Η ερευνητική εργασία στο σχολείο είναι μια δυναμική διαδικασία, ανοιχτή στην αναζήτηση για την κατανόηση του πραγματικού κόσμου.

Διαβάστε περισσότερα

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Η πλειοψηφία θεωρεί πως η Νόηση είναι μια διεργασία που συμβαίνει στον ανθρώπινο εγκέφαλο.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΝΑΚΑΣ Ι: ΟΦΕΙΛΕΣ ΕΡΓΩΝ ΕΘΝΙΚΟΥ ΣΚΕΛΟΥΣ. Ληξιπρόθεσµες οφειλές (τιµολόγιο>90 ηµερών) Εγκεκριµένη πίστωση. Χωρις κατανοµή πίστωσης

ΠΙΝΑΚΑΣ Ι: ΟΦΕΙΛΕΣ ΕΡΓΩΝ ΕΘΝΙΚΟΥ ΣΚΕΛΟΥΣ. Ληξιπρόθεσµες οφειλές (τιµολόγιο>90 ηµερών) Εγκεκριµένη πίστωση. Χωρις κατανοµή πίστωσης ΦΟΡΕΑΣ: Υπουργείο / Αποκεντρωµένη ιοίκηση..... ΕΙ ΙΚΟΣ ΦΟΡΕΑΣ: Γενική γραµµατεία... / Περιφέρεια..... Αναφορά για το µήνα: Ετος: 2012 ΣΑ έργου (Π Ε) Υποχρεώσεις πιστοποιηµένων εργασιών χωρίς τιµολόγιο

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ 2014-2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 17448 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: Κατσικογιώργου Ειρήνη Θέματα Α. Στο κείμενο καταγράφονται τα χαρακτηριστικά του δημοσιογραφικού

Διαβάστε περισσότερα

Παιδαγωγοί και παιδαγωγική σκέψη στον ελληνόφωνο χώρο (18ος αιώνας Μεσοπόλεμος)

Παιδαγωγοί και παιδαγωγική σκέψη στον ελληνόφωνο χώρο (18ος αιώνας Μεσοπόλεμος) ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΧΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Παιδαγωγοί και παιδαγωγική σκέψη στον ελληνόφωνο χώρο (18ος αιώνας Μεσοπόλεμος) Ενότητα 2: Ιστορική-ερμηνευτική μέθοδος Βασίλειος Φούκας

Διαβάστε περισσότερα

ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ. Απόσπασμα από το βιβλίο Ενδυναμώνοντας την Ψυχή Μέσω του Διαλογισμού από τον Ρατζίντερ Σινγκ

ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ. Απόσπασμα από το βιβλίο Ενδυναμώνοντας την Ψυχή Μέσω του Διαλογισμού από τον Ρατζίντερ Σινγκ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ Απόσπασμα από το βιβλίο Ενδυναμώνοντας την Ψυχή Μέσω του Διαλογισμού από τον Ρατζίντερ Σινγκ Μέσα μας υπάρχουν περισσότερα πλούτη απ ό,τι μπορούμε ποτέ να συσσωρεύσουμε σ αυτήν τη γη.

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΑΠΟΔΕΛΤΙΩΣΗ

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΑΠΟΔΕΛΤΙΩΣΗ Ημερομηνία 10/3/2016 Μέσο Συντάκτης Link http://www.in.gr Τζωρτζίνα Ντούτση http://www.in.gr/entertainment/book/interviews/article/?aid=1500064083 Νικόλ Μαντζικοπούλου: Το μυστικό για την επιτυχία είναι

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Θέµα Α1 Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Α.1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας τα ονόµατα των φιλοσόφων (στήλη Α) και δίπλα την έννοια (στήλη Β) που συνδέεται µε τον καθένα: Α

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΙΜΕΝΑ Ι 1. 1 Τα κείμενα που ακολουθούν συνοδεύουν και υποβοηθούν τη μελέτη των αντίστοιχων

ΚΕΙΜΕΝΑ Ι 1. 1 Τα κείμενα που ακολουθούν συνοδεύουν και υποβοηθούν τη μελέτη των αντίστοιχων ΚΕΙΜΕΝΑ Ι 1 J. Locke, Δοκίμιο για την ανθρώπινη νόηση, [An Essay Concerning Human Understanding], μτφρ. Γρ. Λιονή, επιμ. Κ. Μετρινού, Αθήνα: Αναγνωστίδης, χ.χ. 2 1. [Η εμπειρική καταγωγή της γνώσης.] «Ας

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν Οργανωσιακή μάθηση Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν 1 Μάθηση είναι: Η δραστηριοποίηση και κατεύθυνση δυνάμεων για την όσο το δυνα-τόν καλύτερη προσαρμογή στο φυσικό και ιστορικό περιβάλλον. Η απόκτηση

Διαβάστε περισσότερα

II29 Θεωρία της Ιστορίας

II29 Θεωρία της Ιστορίας II29 Θεωρία της Ιστορίας Ενότητα 5: Αντώνης Λιάκος Φιλοσοφική Σχολή Τμήμα Ιστορίας - Αρχαιολογίας 1. O μετρήσιμος χρόνος Η έννοια του χρόνου, αποτέλεσμα κοινωνικής ανάπτυξης. Συγκεκριμένος και αφηρημένος

Διαβάστε περισσότερα

14 Δυσκολίες μάθησης για την ανάπτυξη των παιδιών, αλλά και της εκπαιδευτικής πραγματικότητας. Έχουν προταθεί διάφορες θεωρίες και αιτιολογίες για τις

14 Δυσκολίες μάθησης για την ανάπτυξη των παιδιών, αλλά και της εκπαιδευτικής πραγματικότητας. Έχουν προταθεί διάφορες θεωρίες και αιτιολογίες για τις ΠΡΟΛΟΓΟΣ Οι δυσκολίες μάθησης των παιδιών συνεχίζουν να απασχολούν όλους όσοι ασχολούνται με την ανάπτυξη των παιδιών και με την εκπαίδευση. Τους εκπαιδευτικούς, οι οποίοι, μέσα στην τάξη τους, βρίσκονται

Διαβάστε περισσότερα

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γυναίκες καλλιτέχνες και δημόσιος χώρος στη σύγχρονη Ελλάδα: όροι και όρια μιας σχέσης Διάχυτη είναι στις μέρες μας η αντίληψη ότι πλέον οι αντιξοότητες, θεσμικές

Διαβάστε περισσότερα

Το ταξίδι στην 11η διάσταση

Το ταξίδι στην 11η διάσταση Το ταξίδι στην 11η διάσταση Το κείμενο αυτό δεν αντιπροσωπεύει το πώς παρουσιάζονται οι 11 διστάσεις βάση της θεωρίας των υπερχορδών! Είναι περισσότερο «τροφή για σκέψη» παρά επιστημονική άποψη. Οι σκέψεις

Διαβάστε περισσότερα

α κα ρι ι ο ος α α νηρ ος ου ουκ ε πο ρε ε ευ θη εν βου λη η η α α σε ε ε βων και εν ο δω ω α α µαρ τω λω ων ουουκ ε ε ε

α κα ρι ι ο ος α α νηρ ος ου ουκ ε πο ρε ε ευ θη εν βου λη η η α α σε ε ε βων και εν ο δω ω α α µαρ τω λω ων ουουκ ε ε ε Ἦχος Νη α κα ρι ι ο ος α α νηρ ος ου ουκ ε πο ρε ε ευ θη εν βου λη η η α α σε ε ε βων και εν ο δω ω α α µαρ τω λω ων ουουκ ε ε ε στη η και ε πι κα α θε ε ε ε δρα α λοι οι µων ου ουκ ε ε κα θι ι σε ε ε

Διαβάστε περισσότερα

Αυτή ακριβώς η μεταλλαγή είναι το θέμα του παρόντος βιβλίου. Προκειμένου να την προσδιορίσουμε μέσα σε όλο αυτό το ομιχλώδες τοπίο της

Αυτή ακριβώς η μεταλλαγή είναι το θέμα του παρόντος βιβλίου. Προκειμένου να την προσδιορίσουμε μέσα σε όλο αυτό το ομιχλώδες τοπίο της Εισαγωγή Tο βιβλίο αυτό θα μπορούσε να τιτλοφορείται διαφορετικά. Αν θέλαμε να ακολουθήσουμε το ρεύμα των αλλαγών στο χώρο των διεθνών οργανισμών, ο τίτλος του θα ήταν «Εκπαίδευση για την αειφόρο ανάπτυξη».

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΒΟΡΕΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ / ΜΥΤΙΛΗΝΗ / Ετήσιο Πρόγραμμα Παιδαγωγικής Κατάρτισης / Ε.Π.ΠΑΙ.Κ.

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΒΟΡΕΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ / ΜΥΤΙΛΗΝΗ / Ετήσιο Πρόγραμμα Παιδαγωγικής Κατάρτισης / Ε.Π.ΠΑΙ.Κ. ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΒΟΡΕΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ / ΜΥΤΙΛΗΝΗ / Ετήσιο Πρόγραμμα Παιδαγωγικής Κατάρτισης / Ε.Π.ΠΑΙ.Κ. ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ / Θεολόγος Καθηγητής DEA

Διαβάστε περισσότερα

ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΔΙΓΓΕΛΙΔΗΣ ΤΟ ΦΑΣΜΑ ΤΩΝ ΜΕΘΟΔΩΝ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΣΤΗ ΦΥΣΙΚΗ ΑΓΩΓΗ: ΑΠΟ ΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ

ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΔΙΓΓΕΛΙΔΗΣ ΤΟ ΦΑΣΜΑ ΤΩΝ ΜΕΘΟΔΩΝ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΣΤΗ ΦΥΣΙΚΗ ΑΓΩΓΗ: ΑΠΟ ΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΔΙΓΓΕΛΙΔΗΣ ΤΟ ΦΑΣΜΑ ΤΩΝ ΜΕΘΟΔΩΝ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΣΤΗ ΦΥΣΙΚΗ ΑΓΩΓΗ: ΑΠΟ ΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2007 Το φάσμα των μεθόδων διδασκαλίας στη Φυσική Αγωγή: από τη θεωρία στην πράξη Νικόλαος Διγγελίδης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ»

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ» ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ» Σκοπός της εκπόνησης του Προγράμματος Αγωγής Υγείας ήταν Να γνωρίσουν τα παιδιά το σώμα τους και βασικές του λειτουργίες. Nα γνωρίσουν

Διαβάστε περισσότερα

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Εισαγωγή Η χώρα μας απέκτησε Νέα Προγράμματα Σπουδών και Νέα

Διαβάστε περισσότερα

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Η πλειοψηφία θεωρεί ότι η Νόηση είναι μια διεργασία που συμβαίνει στο ανθρώπινο εγκέφαλο.

Διαβάστε περισσότερα

Η έννοια του συνόλου. Εισαγωγικό κεφάλαιο 27

Η έννοια του συνόλου. Εισαγωγικό κεφάλαιο 27 Εισαγωγικό κεφάλαιο 27 Η έννοια του συνόλου Σύνολο είναι κάθε συλλογή αντικειμένων, που προέρχονται από την εμπειρία μας ή τη διανόησή μας, είναι καλά ορισμένα και διακρίνονται το ένα από το άλλο. Αυτός

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Ενότητα 5: Θεωρίες ψυχολογικής ανάπτυξης Gardner και προσχολική αγωγή Διδάσκων: Μανωλίτσης Γεώργιος ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Θέµα Α1 Α.1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας τα ονόµατα των φιλοσόφων (στήλη Α) και δίπλα την έννοια (στήλη Β) που συνδέεται µε τον

Διαβάστε περισσότερα

Κατακόρυφη πτώση σωμάτων. Βαρβιτσιώτης Ιωάννης Πρότυπο Πειραματικό Γενικό Λύκειο Αγίων Αναργύρων Μάιος 2015

Κατακόρυφη πτώση σωμάτων. Βαρβιτσιώτης Ιωάννης Πρότυπο Πειραματικό Γενικό Λύκειο Αγίων Αναργύρων Μάιος 2015 Κατακόρυφη πτώση σωμάτων Βαρβιτσιώτης Ιωάννης Πρότυπο Πειραματικό Γενικό Λύκειο Αγίων Αναργύρων Μάιος 2015 Α. Εισαγωγή Ερώτηση 1. Η τιμή της μάζας ενός σώματος πιστεύετε ότι συνοδεύει το σώμα εκ κατασκευής

Διαβάστε περισσότερα

Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015

Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015 Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015 Δημητριάννα Σκουρτσή Γ2 Σχολικό έτος 2014-15 Τάξη Γ Γυμνασίου Λογοτεχνικό Εξωσχολικό

Διαβάστε περισσότερα

Αντώνης Βάος: Ζητήματα διδακτικής των εικαστικών τεχνών

Αντώνης Βάος: Ζητήματα διδακτικής των εικαστικών τεχνών Εισαγωγή Βασική αντίληψη που διαποτίζει αυτή την εργασία είναι ότι η βαθύτερη παιδαγωγική διάσταση της εικαστικής εκπαίδευσης αναδύεται μέσα από τη συμμετοχή σε μια διεργασία στην οποία συνδέονται άρρηκτα

Διαβάστε περισσότερα

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: ΚΑΤΑΝΟΩΝΤΑΣ ΤΑ ΠΡΑΓΜΑΤΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΔΕΥΤΕΡΗ: ΛΕΞΕΙΣ ΝΟΗΜΑ ΚΑΙ ΚΑΘΟΛΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: ΚΑΤΑΝΟΩΝΤΑΣ ΤΑ ΠΡΑΓΜΑΤΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΔΕΥΤΕΡΗ: ΛΕΞΕΙΣ ΝΟΗΜΑ ΚΑΙ ΚΑΘΟΛΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: ΚΑΤΑΝΟΩΝΤΑΣ ΤΑ ΠΡΑΓΜΑΤΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΔΕΥΤΕΡΗ: ΛΕΞΕΙΣ ΝΟΗΜΑ ΚΑΙ ΚΑΘΟΛΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ 1. Λέξεις και νόημα Η γλώσσα αποτελείται από λέξεις. Η λέξη είναι το μικρότερο τμήμα της γλώσσας

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης

Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης Clements & Sarama, 2009; Sarama & Clements, 2009 Χωρική αντίληψη και σκέψη Προσανατολισμός στο χώρο Οπτικοποίηση (visualization) Νοερή εικονική αναπαράσταση Νοερή

Διαβάστε περισσότερα

A READER LIVES A THOUSAND LIVES BEFORE HE DIES.

A READER LIVES A THOUSAND LIVES BEFORE HE DIES. A READER LIVES A THOUSAND LIVES BEFORE HE DIES. 1. Η συγγραφέας του βιβλίου μοιράζεται μαζί μας πτυχές της ζωής κάποιων παιδιών, άλλοτε ευχάριστες και άλλοτε δυσάρεστες. α) Ποια πιστεύεις ότι είναι τα

Διαβάστε περισσότερα

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ, ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ, ΤΕΧΝΗ

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ, ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ, ΤΕΧΝΗ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ «ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ & ΤΕΧΝΗ» ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΕΙΔΙΚΟΣ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟΣ ΚΟΝΔΥΛΙΩΝ ΕΡΕΥΝΑΣ Η σειρά σεμιναρίων με θέμα ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ, ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ, ΤΕΧΝΗ διοργανώνεται

Διαβάστε περισσότερα

Η προσέγγιση του γραπτού λόγου και η γραφή. Χ.Δαφέρμου

Η προσέγγιση του γραπτού λόγου και η γραφή. Χ.Δαφέρμου Η προσέγγιση του γραπτού λόγου και η γραφή Πώς μαθαίνουν τα παιδιά να μιλούν? Προσπαθώντας να επικοινωνήσουν Πώς μαθαίνουν τα παιδιά να γράφουν? Μαθαίνoυν να γράφουν γράφοντας Η γραφή λύνει προβλήματα

Διαβάστε περισσότερα

Μιχάλης Μακρή EFIAP. Copyright: 2013 Michalis Makri

Μιχάλης Μακρή EFIAP. Copyright: 2013 Michalis Makri Μιχάλης Μακρή EFIAP Copyright: 2013 Michalis Makri Copyright: 2013 Michalis Makri Less is more Less but better Copyright: 2013 Michalis Makri Ο μινιμαλισμός ορίζεται ως η εξάλειψη όλων των στοιχείων που

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΓΑΛΛΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΑΛ 102 Προφορικός λόγος 6 ΓΑΛ 103 Γραπτός λόγος I 6 ΓΑΛ 170 e-french 6 ΓΑΛ 100-299 Μάθημα περιορισμένης επιλογής 6

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΓΑΛΛΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΑΛ 102 Προφορικός λόγος 6 ΓΑΛ 103 Γραπτός λόγος I 6 ΓΑΛ 170 e-french 6 ΓΑΛ 100-299 Μάθημα περιορισμένης επιλογής 6 πρώτο δεύτερο ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΓΑΛΛΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΑΛ 102 Προφορικός λόγος ΓΑΛ 103 Γραπτός λόγος I ΓΑΛ 170 e-french ΓΑΛ 100-299 Μάθημα περιορισμένης επιλογής ΓΑΛ 104 Γραπτός λόγος II ΓΑΛ 111 Φωνητική ΓΑΛ 1 Από

Διαβάστε περισσότερα

β) Αν είχες τη δυνατότητα να «φτιάξεις» εσύ έναν ιδανικό κόσμο, πώς θα ήταν αυτός;

β) Αν είχες τη δυνατότητα να «φτιάξεις» εσύ έναν ιδανικό κόσμο, πώς θα ήταν αυτός; 1α) H πραγματική ζωή κρύβει χαρά, αγάπη, στόχους, όνειρα, έρωτα, αλλά και πόνο, απογοήτευση, πίκρες, αγώνα. Aν λείπουν όλα αυτά τα συναισθήματα και οι ανατροπές, αν χαθεί η καρδιά και η ψυχή, η ελευθερία,

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά A Δημοτικού. Πέτρος Κλιάπης Σεπτέμβρης 2007

Μαθηματικά A Δημοτικού. Πέτρος Κλιάπης Σεπτέμβρης 2007 Μαθηματικά A Δημοτικού Πέτρος Κλιάπης Σεπτέμβρης 2007 Το σύγχρονο μαθησιακό περιβάλλον των Μαθηματικών Ενεργή συμμετοχή των παιδιών Μάθηση μέσα από δραστηριότητες Κατανόηση ΌΧΙ απομνημόνευση Αξιοποίηση

Διαβάστε περισσότερα

ΔΥΝΑΜΗ, ΝΟΜΟΙ ΤΟΥ NEWTON

ΔΥΝΑΜΗ, ΝΟΜΟΙ ΤΟΥ NEWTON 1 ΔΥΝΑΜΗ, ΝΟΜΟΙ ΤΟΥ NEWTON Τι είναι «δύναμη»; Θα πρέπει να ξεκαθαρίσουμε ότι ο όρος «δύναμη» στη Φυσική έχει αρκετά διαφορετική σημασία από ότι στην καθημερινή γλώσσα. Εκφράσεις όπως «τον χτύπησε με δύναμη»,

Διαβάστε περισσότερα

Σκοποί της παιδαγωγικής διαδικασίας

Σκοποί της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί της παιδαγωγικής διαδικασίας Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Η παιδαγωγική διαδικασία

Διαβάστε περισσότερα

Ημερολόγιο αναστοχασμού (Reflective Journal)

Ημερολόγιο αναστοχασμού (Reflective Journal) Ημερολόγιο αναστοχασμού (Reflective Journal) Ορισμός Ημερολόγιο αναστοχασμού (Reflective Journal) είναι ένα σταδιακά αναπτυσσόμενο κείμενο στον οποίο καταγράφονται παρατηρήσεις και αντιδράσεις σε σχέση

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων]

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] 1. Είστε ικανοποιημένος/η από το Πρόγραμμα; Μ. Ο. απαντήσεων: 4,7 Ικανοποιήθηκαν σε απόλυτο

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 18673 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 16/12/2014 ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΕΙΜΕΝΟ Η ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ Α. Ο συγγραφέας του παρόντος κειμένου παρουσιάζει τον προβληματισμό του αναφορικά με

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΚΥ ΤΣΑΛΑΜΑΤΑ ΑΣΤΙΚΑ ΤΟΠΙΑ

ΒΙΚΥ ΤΣΑΛΑΜΑΤΑ ΑΣΤΙΚΑ ΤΟΠΙΑ ΒΙΚΥ ΤΣΑΛΑΜΑΤΑ ΑΣΤΙΚΑ ΤΟΠΙΑ «Πλάθω τις εικόνες μου χαράζοντας κατευθείαν πάνω στο υλικό μου, όπως ο ζωγράφος σχεδιάζει ή πλάθει τις εικόνες του πάνω στον καμβά.» Η Βίκυ Τσαλαματά γεννήθηκε στην Αθήνα και

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΩΣ ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ. Κώστας Ν. Τσιαντής

Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΩΣ ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ. Κώστας Ν. Τσιαντής Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΩΣ ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Κώστας Ν. Τσιαντής Πρόβλημα που τέθηκε από τους διοργανωτές της διημερίδας Οι Έλληνες εκπαιδευτικοί

Διαβάστε περισσότερα

Eισαγωγή. H μεγαλύτερη ανακάλυψη της γενιάς μου είναι το γεγονός ότι ένας άνθρωπος μπορεί να αλλάξει τη ζωή του αλλάζοντας τη συμπεριφορά του.

Eισαγωγή. H μεγαλύτερη ανακάλυψη της γενιάς μου είναι το γεγονός ότι ένας άνθρωπος μπορεί να αλλάξει τη ζωή του αλλάζοντας τη συμπεριφορά του. Eισαγωγή H μεγαλύτερη ανακάλυψη της γενιάς μου είναι το γεγονός ότι ένας άνθρωπος μπορεί να αλλάξει τη ζωή του αλλάζοντας τη συμπεριφορά του. Oυίλιαμ Tζέϊμς Όποτε βρισκόμαστε αντιμέτωποι με άσχημα νέα,

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Το μάθημα της Θεατρικής Αγωγής θα διδάσκεται από φέτος στην Ε και Στ Δημοτικού. Πρόκειται για μάθημα βιωματικού χαρακτήρα, με κύριο

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΑΞΗ: Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ, Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: Μυκηναϊκός Πολιτισμός ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΚΑΛΛΙΑΔΟΥ ΜΑΡΙΑ ΘΕΜΑ: «Η καθημερινή ζωή στον Μυκηναϊκό Κόσμο» Οι μαθητές

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΔΡΟΓΥΝΟ: Η ΘΕΣΗ ΚΑΙ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΑΝΔΡΟΓΥΝΟ: Η ΘΕΣΗ ΚΑΙ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ Το ερωτικό παιχνίδι του άντρα και της γυναίκας είναι μια μικρή εκδήλωση του παιχνιδιού όλης της ζωής. Το ζευγάρι γνωρίζει και ζει τους κραδασμούς που το διαπερνούν, συμμετέχοντας έτσι στις δονήσεις του

Διαβάστε περισσότερα

Η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ

Η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ Η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ Δρ Ειρήνη Ροδοσθένους, Λειτουργός Π.Ι. ΔΙΑΠΙΣΤΩΣΕΙΣ Επικοινωνιακή διδασκαλία της γλώσσας: η ίδια η γλώσσα συνιστά και ορίζεται ως κοινωνική

Διαβάστε περισσότερα