ενηλίκων και τη δια βίου µάθηση»

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ενηλίκων και τη δια βίου µάθηση»"

Transcript

1 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΣΤΙΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ, ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ιπλωµατική εργασία µε θέµα: «Απόψεις παιδιών Γ και τάξης δηµοτικού για την εκπαίδευση ενηλίκων και τη δια βίου µάθηση» Αιµιλία Φανή Κοντρογιάννη (Α.Μ.:355) Επιβλέπων: Θανάσης Καραλής Αναπληρωτής Καθηγητής Πανεπιστηµίου Πατρών

2 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΕΡΙΛΗΨΗ..4 ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΠΙΝΑΚΩΝ..5 ΕΙΣΑΓΩΓΗ...7 ΕΝΟΤΗΤΑ Α : ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ Οι ιδέες των παιδιών Μέθοδοι για την ανίχνευση των ιδεών Η παραγωγή των ιδεών Το ιχνογράφηµα Τι είναι το ιχνογράφηµα Εξελικτικά στάδια ιχνογραφικής δεξιότητας Εργαλείο ανίχνευσης των ιδεών των παιδιών Οι διαστάσεις του ιχνογραφήµατος Ο ρόλος του ερευνητή Εννοιολογικοί προσδιορισµοί ια βίου µάθηση Εκπαίδευση ενηλίκων Ανασκόπηση βιβλιογραφίας 25 ΕΝΟΤΗΤΑ Β : ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ Πιλοτική εφαρµογή Η εκπαίδευση ενηλίκων Η ερευνητική διαδικασία Το δείγµα Ερευνητικά ερωτήµατα Επεξεργασία δεδοµένων Η δια βίου µάθηση Η ερευνητική διαδικασία Το δείγµα Ερευνητικά ερωτήµατα Επεξεργασία δεδοµένων

3 ΕΝΟΤΗΤΑ Γ : ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ Παρουσίαση αποτελεσµάτων για την εκπαίδευση ενηλίκων Οι κατηγορίες που προκύπτουν από τα κείµενα Σύγκριση κατηγοριών των κειµένων ως προς το φύλο Σύγκριση κατηγοριών των κειµένων ως προς την περιοχή που βρίσκεται το σχολείο Τα ρήµατα που χρησιµοποιούνται για την περιγραφή της έννοιας Οι κατηγορίες που προκύπτουν από τα ιχνογραφήµατα Σύγκριση κατηγοριών των ιχνογραφηµάτων ως προς το φύλο Σύγκριση κατηγοριών των ιχνογραφηµάτων ως προς την περιοχή που βρίσκεται το σχολείο Το φύλο που ιχνογραφείται από τους µαθητές Σύγκριση κειµένων και ιχνογραφηµάτων Παρουσίαση αποτελεσµάτων για τη δια βίου µάθηση Οι κατηγορίες που προκύπτουν από τα κείµενα Σύγκριση κατηγοριών των κειµένων ως προς το φύλο Σύγκριση κατηγοριών των κειµένων ως προς την περιοχή που βρίσκεται το σχολείο Το συνεχές που χαρακτηρίζει τη δια βίου µάθηση στα κείµενα των µαθητών Τα ρήµατα που χρησιµοποιούνται για την περιγραφή της έννοιας Οι κατηγορίες που προκύπτουν από τα ιχνογραφήµατα Σύγκριση κατηγοριών των ιχνογραφηµάτων ανάλογα µε το φύλο Σύγκριση κατηγοριών των ιχνογραφηµάτων ανάλογα µε την περιοχή που βρίσκεται το σχολείο Σύγκριση κειµένων και ιχνογραφηµάτων.95 ΕΝΟΤΗΤΑ : ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΣΥΝΕΚΤΙΜΗΣΗ ΕΥΡΗΜΑΤΩΝ Οι ιδέες των παιδιών για την εκπαίδευση ενηλίκων Οι ιδέες των παιδιών για τη δια βίου µάθηση Συµπεράσµατα ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ..105 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

4 ΠΕΡΙΛΗΨΗ Σκοπός της εργασίας ήταν η διερεύνηση των απόψεων παιδιών Γ και τάξης δηµοτικού σχολείου για της έννοιες της εκπαίδευσης ενηλίκων και της δια βίου µάθησης. Στο µέρος που αφορούσε την εκπαίδευση ενηλίκων συµµετείχαν 96 µαθητές από 6 τµήµατα σχολείων της ευρύτερης περιοχής των Πατρών, ενώ στο µέρος που αφορούσε τη δια βίου µάθηση συµµετείχαν 74 µαθητές από 5 τµήµατα σχολείων της ίδιας περιοχής. Η έρευνα βασίστηκε σε ποιοτική προσέγγιση στην οποία χρησιµοποιήθηκαν ως ερευνητικά εργαλεία η τεχνική της συζήτησης, η οποία είχε σαν αποτέλεσµα ένα µικρό κείµενο των µαθητών, και η ανάλυση του ιχνογραφήµατος. Τα αποτελέσµατα για την εκπαίδευση ενηλίκων έδειξαν πως η πλειοψηφία των κειµένων ταυτίζεται µε τα ιχνογραφήµατα, υπάρχουν διαφορές ως προς το φύλο των µαθητών, την περιοχή που βρίσκεται το σχολείο και το φύλο που ιχνογραφούν οι µαθητές. Αναφορικά µε τη δια βίου µάθηση τα αποτελέσµατα δείχνουν πως τα κείµενα δεν ταυτίζονται απόλυτα µε τα ιχνογραφήµατα και δεν υπάρχουν σηµαντικές διαφορές ως προς το φύλο και την περιοχή που βρίσκεται το σχολείο. ABSTRACT The purpose of this paper is the definition of the ideas that children of 3 rd and 4 th grade of primary school have regarding adult education and lifelong learning. In the reasearch on adult education participated 96 students from 6 classes of schools located in the area of Patras. In the reasearch on lifelong learning participated 74 students from 5 classes of schools located in the same area. It is a qualitative approach, in which were used the technique of the discussion - resulting in creating texts- and the analysis of drawings. The results of the research about adult education revealed that the majority of texts are releated to drawings, whereas there are differences as far as the sex, the region of school and the sex that is depicted are concerned. Additionaly, the results about lifelong learning revealed that that the majority of texts are not releated to drawings, there are no differences as far as the sex and the region of school are concerned. 4

5 ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΠΙΝΑΚΩΝ Πίνακας 1: Στατιστικά στοιχεία µαθητών που συµµετείχαν στην έρευνα για την εκπαίδευση ενηλίκων..34 Πίνακας 2: Στατιστικά στοιχεία µαθητών που συµµετείχαν στην έρευνα για τη δια βίου µάθηση Πίνακας 3: Οι κατηγορίες που προκύπτουν από τα κείµενα για την εκπαίδευση ενηλίκων Πίνακας 4: Σύγκριση κατηγοριών των κειµένων ως προς το φύλο...48 Πίνακας 5: Σύγκριση κατηγοριών των κειµένων ως προς την περιοχή που βρίσκεται το σχολείο...49 Πίνακας 6: Τα ρήµατα που χρησιµοποιούνται για την περιγραφή της εκπαίδευσης ενηλίκων.50 Πίνακας 7: Οι κατηγορίες που προκύπτουν από τα ιχνογραφήµατα για την εκπαίδευση ενηλίκων..57 Πίνακας 8: Σύγκριση κατηγοριών των ιχνογραφηµάτων ως προς το φύλο..63 Πίνακας 9: Σύγκριση κατηγοριών των ιχνογραφηµάτων ως προς την περιοχή που βρίσκεται το σχολείο...64 Πίνακας 10: Το φύλο που ιχνογραφείται από τους µαθητές στα ιχνογραφήµατα για την εκπαίδευση ενηλίκων...65 Πίνακας 11: Η συχνότητα εµφάνισης των κατηγοριών στα κείµενα και στα ιχνογραφήµατα για την εκπαίδευση ενηλίκων...66 Πίνακας 12: Σύγκριση των κατηγοριών που υπάρχουν στα κειµένα και στα ιχνογραφηµάτα για την εκπαίδευση ενηλίκων Πίνακας 13: Οι κατηγορίες που προκύπτουν από τα κείµενα για τη δια βίου µάθηση..6 8 Πίνακας 14: Σύγκριση κατηγοριών των κειµένων ως προς το φύλο.75 Πίνακας 15: Σύγκριση κατηγοριών των κειµένων ως προς την περιοχή που βρίσκεται το σχολείο...76 Πίνακας 16: Το συνεχές που χαρακτηρίζει τη δια βίου µάθηση στα κείµενα των µαθητών..77 Πίνακας 17: Τα ρήµατα που χρησιµοποιούνται για την περιγραφή της δια βίου µάθησης

6 Πίνακας 18: Οι κατηγορίες που προκύπτουν από τα ιχνογραφήµατα για τη δια βίου µάθηση 88 Πίνακας 19: Σύγκριση κατηγοριών των ιχνογραφηµάτων ανάλογα µε το φύλο..93 Πίνακας 20: Σύγκριση κατηγοριών των ιχνογραφηµάτων ανάλογα µε την περιοχή που βρίσκεται το σχολείο 94 Πίνακας 21: Η συχνότητα εµφάνισης των κατηγοριών στα κείµενα και στα ιχνογραφήµατα για τη δια βίου µάθηση Πίνακας 22: Σύγκριση των κατηγοριών που υπάρχουν στα κειµένα και στα ιχνογραφηµάτα για τη δια βίου µάθηση

7 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Το θέµα που πραγµατεύεται η παρούσα εργασία είναι οι απόψεις των παιδιών της Γ και τάξης του Ελληνικού ηµοτικού Σχολείου για της έννοιες της εκπαίδευσης ενηλίκων και της δια βίου µάθησης. Το θεωρητικό µέρος της εργασίας ξεκινά µε πληροφορίες για τις ιδέες των παιδιών και συνεχίζει µε πληροφορίες για το ιχνογράφηµα. Ύστερα παρέχονται οι εννοιολογικοί προσδιορισµοί και στη συνέχεια γίνεται αναφορά σε άλλες έρευνες που έχουν χρησιµοποιήσει κατά κύριο λόγο το ιχνογράφηµα ως µέσο ανίχνευσης των ιδεών και των εµπειριών των παιδιών. Στο δεύτερο µέρος της εργασίας, το ερευνητικό, αρχικά περιγράφεται η πιλοτική εφαρµογή της έρευνας. Στη συνέχεια παρουσιάζονται η ερευνητική διαδικασία, το δείγµα των µαθητών, τα ερευνητικά ερωτήµατα και η επεξεργασία δεδοµένων αρχικά για την εκπαίδευση ενηλίκων και στη συνέχεια για τη δια βίου µάθηση. Συνεχίζοντας, στο τρίτο µέρος παρουσιάζονται και αναλύονται τα αποτελέσµατα και για τις δύο έννοιες. Τέλος, στο τέταρτο µέρος συνοψίζονται οι ιδέες των µαθητών για τις δύο έννοιες και παρουσιάζονται τα συµπεράσµατα. 7

8 ΕΝΟΤΗΤΑ Α : ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ 8

9 1.1. Οι ιδέες των παιδιών Τα παιδιά µπορούν να αντιµετωπιστούν µε διαφορετικούς τρόπους από τους ενηλίκους, ανάλογα µε το πώς βλέπουν αυτοί τα παιδιά και την παιδική ηλικία. ύο τρόποι έχουν αναδυθεί πρόσφατα για την αντιµετώπιση των παιδιών, ο ένας σχετίζεται µε τη συζήτηση γύρω από τα ανθρώπινα δικαιώµατα και ο άλλος µε την κοινωνιολογία της παιδικής ηλικίας. Ο πρώτος τρόπος προώθησε τις ιδέες των παιδιών θεωρώντας τα παιδιά ως κατόχους δικαιωµάτων, ενώ η εµφάνιση του ακαδηµαϊκού πεδίου της κοινωνιολογίας της παιδικής ηλικίας δίνει έµφαση στα παιδιά ως όντα και όχι ως εν δυνάµει ενήλικες. Η έρευνα και η πρακτική η οποία λαµβάνει σοβαρά υπόψη της τις ιδέες των παιδιών για την καθηµερινή τους ζωή έχει εξελιχθεί σε βασικό στοιχείο για την έρευνα τις παιδικής ηλικίας (Clark, 2005, ). Σύµφωνα µε τους Akerson, Flick & Lederman (2000, 364) οι ιδέες των παιδιών ορίζονται ως εξηγήσεις που βασίζονται στην εµπειρία, οι οποίες κατασκευάζονται από το µαθητή για να κατανοήσει µια ποικιλία φαινοµένων και αντικειµένων. Οι ιδέες των παιδιών αναπτύσσονται πολύ νωρίς και στην ηλικία των 5-6 ετών τα παιδιά έχουν εξελίξει ένα πλούσιο και πρακτικό σύστηµα θεωριών για τον κόσµο. Όµως αυτές οι ιδέες είναι σταθερές και ανθεκτικές στην αλλαγή. Όπως αναφέρουν και οι Driver, Guesne & Tiberghien (1985, 2-3) οι µαθητές έχουν τις δικές τους ιδέες, οι οποίες κάποιες φορές µπορεί να φαίνονται ασυνάρτητες στους δασκάλους τους. Οι ιδέες των µαθητών εµφανίζουν τα παρακάτω χαρακτηριστικά: είναι προσωπικές Οι µαθητές αποκτούν τις εµπειρίες τους µε ένα δικό τους τρόπο, δηλαδή κατασκευάζουν τα δικά τους νοήµατα. Αυτές οι προσωπικές ιδέες επηρεάζουν τον τρόπο µε τον οποίο ανακαλούνται οι πληροφορίες. Ακόµα, οι παρατηρήσεις που κάνουν τα παιδιά και οι ερµηνείες τους επηρεάζονται από τις ιδέες τους. Όµως το γεγονός ότι αυτές οι ιδέες είναι προσωπικές δεν σηµαίνει ότι δεν µπορούν να υποστηρίζονται από πολλούς µαθητές. µπορεί να φαίνονται ασυνάρτητες Όταν τα παιδιά έρχονται αντιµέτωπα µε κάτι που µοιάζει αντιφατικό στους ενηλίκους το πιθανότερο είναι να µην το αναγνωρίσουν. Το ίδιο παιδί µπορεί να 9

10 συλλάβει µε διαφορετικούς τρόπους ένα γεγονός δίνοντας διαφορετικές εξηγήσεις για αυτό. Η ανάγκη και τα κριτήρια της συνοχής είναι διαφορετικά για τους µαθητές και για τους ενηλίκους. είναι σταθερές Παρατηρείται ότι ακόµα και µετά τη διδασκαλία ενός θέµατος οι µαθητές δεν έχουν τροποποιήσει τις ιδέες τους. Ο δάσκαλος µπορεί να προκαλέσει το µαθητή προσφέροντάς του τα αντίθετα επιχειρήµατα. Όµως οι µαθητές µπορεί να αγνοήσουν τα αντίθετα επιχειρήµατα ή να τα παρερµηνεύσουν προς όφελος των προηγούµενων ιδεών Μέθοδοι για την ανίχνευση των ιδεών Σύµφωνα µε την Clark (2005, ) ερευνητές, επαγγελµατίες και σύµβουλοι έχουν χρησιµοποιήσει µια ποικιλία µεθόδων για να κατανοήσουν τις ιδέες των παιδιών, οι οποίες χωρίζονται στις παρακάτω κατηγορίες: Παρατήρηση Υπάρχει µία παράδοση στην παρατήρηση στα πρώτα χρόνια την εκπαίδευσης ως ένα εργαλείο για την κατανόηση των δυνατοτήτων, των αναγκών και των ενδιαφερόντων των παιδιών. Η παρατήρηση γίνεται ολοένα και πιο σηµαντική όσο πιο νεαρή είναι η ηλικία του παιδιού που εµπλέκεται. Η συµµετοχική παρατήρηση είναι ένας από τους τύπους της παρατήρησης ο οποίος είναι πολύ σχετικός µε τη µελέτη της καθηµερινής ζωής των µικρών παιδιών. Περιλαµβάνει ένα οικείο πρόσωπο το οποίο περνά µεγάλες χρονικές περιόδους παρατηρώντας και καταγράφοντας την αλληλεπίδραση µεταξύ παιδιών και ενηλίκων. Η παρατήρηση µπορεί να εµπλουτίσει και άλλες µεθόδους, όπως είναι οι συµµετοχικές, οι οποίες κάποια στιγµή θα ενεργοποιήσουν τα παιδιά να παίζουν πιο ευθύ ρόλο στην ερµηνεία των πράξεών τους. Συνεντεύξεις Οι συνεντεύξεις είναι από τα πιο δηµοφιλή εργαλεία που χρησιµοποιούνται για τη συγκέντρωση των ιδεών των µεγαλύτερων παιδιών και των ενηλίκων. Έχουν εκφραστεί κάποιες ανησυχίες σχετικά µε την καταλληλότητα του ως εργαλείο να 10

11 «ακούει» τα µικρότερα παιδιά. Τα παιδιά µπορεί να προσπαθήσουν να µαντέψουν αυτό που οι ενήλικοι ελπίζουν ότι θα ακούσουν. Μία άλλη δυσκολία είναι ότι τα νεότερα παιδιά που ερωτώνται µπορεί να δώσουν µονοσύλλαβες απαντήσεις. Είναι λοιπόν σηµαντική η προσεκτική προετοιµασία των συνεντεύξεων που αφορούν παιδιά. ιαφορετικοί τύποι συνέντευξης έχουν διεξαχθεί µε µικρά παιδιά για να γίνουν γνωστές οι ιδέες τους για την παιδική ηλικία. Σε αυτές συµπεριλαµβάνονται οι ατοµικές συνεντεύξεις, η σύσκεψη - συνέντευξη παιδιών, συνεντεύξεις οµάδων και συνέντευξη παιδιού σε παιδί. Ερωτηµατολόγια Αυτή η µέθοδος χρησιµοποιείται για να συγκεντρώσει τις απόψεις των παιδιών µεγαλύτερης ηλικίας και των ενηλίκων σε ακαδηµαϊκές έρευνες και έρευνες της αγοράς. Ακόµα έχει προσαρµοστεί και χρησιµοποιείται σε παιδιά µικρότερης ηλικίας. οµηµένες δραστηριότητες Αρκετά ερευνητικά πρότζεκτ έχουν αναπτύξει συγκεκριµένες δραστηριότητες για να µπορούν να ανιχνεύονται οι ιδέες των µικρών παιδιών σχετικά µε τις προσχολικές τους εµπειρίες. Οι Evans και Fuller εφάρµοσαν τη δηµοφιλή δραστηριότητα του παιχνιδιού ρόλων, ακούγοντας τα τηλεφωνήµατα, ως ερευνητικό εργαλείο. Ακόµα, οι µαριονέτες έχουν χρησιµοποιηθεί ως επίσηµο εργαλείο για την ανίχνευση των ιδεών στα µικρά παιδιά. Οι κούκλες µε προσωπικότητα είναι άλλο ένα εξειδικευµένο «σκηνικό στοιχείο» το οποίο έχει χρησιµοποιηθεί για να ανιχνευθούν οι ιδέες των µικρών παιδιών. Αυτές οι κούκλες είναι σχεδιασµένες έτσι ώστε να βοηθούν τα παιδιά να ανακαλύπτουν διαφορετικά συναισθήµατα, πιο συγκεκριµένα για την εθνικότητα και την αναπηρία. Πολυαισθητηριακές προσεγγίσεις Υπάρχει µία ποικιλία τεχνικών για να ανιχνεύσει κανείς τις ιδέες των µικρών παιδιών, οι οποίες αποστασιοποιούνται από τον προφορικό και το γραπτό λόγο και σχετίζονται µε οπτικές και πολυαισθητηριακές µεθόδους. Αυτές περιλαµβάνουν την χρήση οπτικοακουστικού υλικού, εκδροµές, δηµιουργία χαρτών και δραστηριότητες βασισµένες στην τέχνη. Η ζωγραφική και άλλες δραστηριότητες τέχνης έχουν χρησιµοποιηθεί ως ένας εναλλακτικός τρόπος για να εκφράσουν τα µικρά παιδιά τις 11

12 ιδέες και τις εµπειρίες τους. Το να ακούει κανείς τα παιδιά να µιλούν για τις ίδιες τους τις ζωγραφιές µπορεί να αποκαλύψει σηµαντικές πληροφορίες για τις αντιλήψεις τους. Το παιχνίδι ρόλων µπορεί να είναι ένα άλλο σηµαντικό εργαλείο για να εκφράσουν τα παιδιά τα συναισθήµατά τους. Είναι ένας διαφορετικός τρόπος να ανιχνευτούν οι ιδέες των παιδιών και µπορούν να εµπλακούν σε αυτόν µε το σώµα τους και τις αισθήσεις τους Η παραγωγή των ιδεών Σύµφωνα µε τον Ματσαγγούρα (2004, 200), το κειµενοκεντρικό - διαδικαστικό µοντέλο αποτελείται από το προσυγγραφικό, συγγραφικό και µετασυγγραφικό στάδιο. Στην παρούσα εργασία θα δοθεί βαρύτητα στο προσυγγραφικό στάδιο. Στο στάδιο αυτό λοιπόν, εντάσσεται και η φάση της παραγωγής των ιδεών. Οι µαθητές στο στάδιο αυτό «διαθέτουν αρκετό χρόνο για προετοιµασία, που ως κύριο σκοπό έχει τη συλλογή και παραγωγή ιδεών, οι οποίες είναι σε θέση να εκφράσουν και να στηρίξουν την κεντρική ιδέα που έχουν θέσει ως σκοπό της γραφής τους. Πρόκειται για µία ιδιαίτερη επίµονη εσωτερική διεργασία ανάπτυξης, συµπλήρωσης και σε αρκετές περιπτώσεις τροποποίησης της αρχικής έµπνευσης» (Ματσαγγούρας, 2004, 213). Στο σηµείο αυτό αξίζει να αναφερθεί πως το παραπάνω µοντέλο στοχεύει στην παραγωγή γραπτού κειµένου. Όµως, στη συγκεκριµένη έρευνα δεν στοχεύουµε στην µελέτη των κειµένων των µαθητών, αλλά µόνο στην διερεύνηση των ιδεών τους. Για αυτό το λόγο δίνεται βαρύτητα µόνο στο προσυγγραφικό στάδιο. Στη συνέχεια παρουσιάζονται οι κυριότερες τεχνικές χαλαρής ή ανύπαρκτης καθοδήγησης για την παραγωγή ιδεών (Ματσαγγούρας, 2004, ). Η τεχνική χορήγησης βασικών λέξεων Η τεχνική αυτή αποκτά ιδιαίτερη σηµασία στα πλαίσια των σύγχρονων απόψεων της γενετικής γραµµατικής, που θεωρεί ότι το είδος των λέξεων τις οποίες κατέχει ο µαθητής καθοδηγεί τα γλωσσικά σχήµατα που παράγει. Ο εκπαιδευτικός παραθέτει µε αλφαβητική σειρά λέξεις που θα µπορούσαν να χρησιµοποιηθούν σε σχέση µε το προς ανάπτυξη θέµα. 12

13 Η τεχνική των φανταστικών διωνύµων Πρόκειται για τεχνική που απελευθερώνει απόλυτα τη φαντασία, αφού παρέχει στο µαθητή ζεύγη άσχετων µεταξύ τους λέξεων και ζητά µέσα από αυτούς τους σηµασιολογικά άσχετους συνδυασµούς να προβούν στην παραγωγή αφηγηµατικού κειµένου. Η τεχνική των γάντζων Όταν το θέµα δεν είναι απλή περιγραφή ή αφήγηση, αλλά πραγµατεία, πρέπει να αναζητούµε τις σχέσεις των βασικών λέξεων µε άλλες λέξεις. Η συσχέτιση αυτή γίνεται µε βάση τα όµοια, τα αντίθετα, τα αίτια και τα αποτελέσµατα. Γύρω από τη λέξη - πυρήνα σε πρώτο κύκλο χωρίζουµε τις πρώτες συσχετίσεις που θεωρούµε σηµαντικές. Σε δεύτερο κύκλο τοποθετούµε το δεύτερο επίπεδο συσχετίσεων, που προκύπτει από τις λέξεις του πρώτου οµόκεντρου κύκλου. Με τον τρόπο αυτό αυξάνουµε τις συσχετίσεις και καταλήγουµε σε γραφική αναπαράσταση. Η τεχνική του γονιµοποιητή Η τεχνική αυτή έχει σχέση µε τις λέξεις. Μοιάζει πολύ µε την τεχνική των γάντζων, γιατί αρχίζει και αυτή µε µία βασική λέξη - κλειδί, την οποία αναπτύσσει στη συνέχεια µε βάση τις νοηµατικές της εκδοχές, όπως αυτές βρίσκονται στα λεξικά. Η τεχνική της ιδεοθύελλας (brainstorming) Σύµφωνα µε αυτήν την τεχνική τα µέλη επιµέρους οµάδων ή το σύνολο της τάξης καταθέτουν ιδέες, λέξεις, πτυχές και άλλα που συνειρµικά ή λογικά συνδέονται µε το κύριο θέµα και θεωρούν ότι πρέπει να συµπεριληφθούν στην ανάπτυξή του. Το γενικότερο κλίµα ενθαρρύνει την υποβολή ιδεών «σχετικών» και «άσχετων», χωρίς καµία διάθεση κριτικής και απόρριψης, αλλά και χωρίς καµία έγνοια οργάνωσής τους σε αυτή τη φάση. Κάποιο µέλος της οµάδας καταγράφει στη φάση αυτή τις ιδέες µε τη σειρά που προτείνονται. Αργότερα, στην τρίτη φάση, θα γίνει λογική ταξινόµηση των προτάσεων και οι µαθητές θα επιλέξουν ελεύθερα και θα αξιοποιήσουν κατά το δικό τους τρόπο το υλικό που προτάθηκε συλλογικά, κατά την τέταρτη φάση. 13

14 Η τεχνική της συζήτησης Η φάση της παραγωγής προσφέρεται ιδιαίτερα για την αξιοποίηση του προφορικού λόγου ως σταδίου προετοιµασίας του γραπτού. Η τεχνική της συζήτησης αποβλέπει σε αυτήν ακριβώς τη λειτουργία. Η συζήτηση µπορεί να προηγηθεί και να οδηγήσει στη διατύπωση του θέµατος ή να ακολουθήσει µετά τη διατύπωση του θέµατος µε σκοπό να αναδείξει πλευρές του θέµατος καθώς και λεπτοµέρειές του. Η συζήτηση µπορεί να είναι ελεύθερη ή συστηµατική µε βάση το σχέδιο που έχει καθορίσει ο εκπαιδευτικός ή η τάξη. Η τεχνική της µελέτης πηγών Συστηµατικότερη προετοιµασία από κάθε άλλη τεχνική εξασφαλίζει η µελέτη πηγών. Προσφέρεται για θέµατα η πραγµάτευση των οποίων προϋποθέτει γνώσεις. Η οργάνωση των πληροφοριών που προσφέρουν οι πηγές µπορεί να γίνει µε τη βοήθεια σχηµάτων. Στις περιπτώσεις αυτές οι άξονες του σχήµατος πρέπει να αναφέρονται στις σηµαντικές πλευρές του θέµατος και στο σύνολό τους να συνθέτουν τη δοµή του θέµατος. Η αναζήτηση των αξόνων και η ανάδειξη των σχέσεων µε τις οποίες συνδέονται οι άξονες µεταξύ τους ενεργοποιεί και αναπτύσσει τη σκέψη και συνδέει άµεσα τη σκέψη µε το γραπτό λόγο. Η τεχνική της οµαδικής δηµιουργικής σύνθεσης Κατά την τεχνική της οµαδικής σύνθεσης οµάδα µαθητών, χωρίς προηγούµενη προετοιµασία, αναλαµβάνουν την σύνθεση µιας ιστορίας µε την εκ περιτροπής προσθήκη λέξεων ή φράσεων. Έτσι, η σύνθεση παίρνει απρόβλεπτες εξελίξεις και αποκαλύπτει τις δυνατότητες της δηµιουργικής χρήσης του λόγου. Ένας από τους µαθητές της οµάδας καταγράφει την ιστορία όπως διατυπώνεται, για να την παρουσιάσει στην συνέχεια η οµάδα στις υπόλοιπες οµάδες Το ιχνογράφηµα Τι είναι το ιχνογράφηµα Σύµφωνα µε τον Μπέλλα (2000, 17) «το ιχνογράφηµα είναι µια βασική µορφή έκφρασης του παιδιού, που µας καταπλήσσει και ως σύλληψη και ως εκτέλεση µε τον πλούτο, τη λαµπρότητα και την πρωτοτυπία του. Η έκπληξή µας δεν είναι αδικαιολόγητη, όταν σκεφτούµε πόσο περιορισµένα και φτωχά είναι τα λοιπά 14

15 εκφραστικά µέσα που διαθέτει συνήθως το παιδί για να εκφραστεί. Αυτός άλλωστε µπορεί να είναι και ο κύριος λόγος που έκανε τους ερευνητές να το εξετάσουν µε ιδιαίτερη προσοχή, αφήνοντας σε δεύτερη µοίρα την εξέταση των άλλων εκφραστικών µέσων του παιδιού». Ακόµα το ιχνογράφηµα «διηγείται κάτι, έχει µια λειτουργία αφηγηµατική, µεταφέρει ορισµένο µήνυµα, που είναι, ανάλογα µε τις περιπτώσεις, λίγο ως πολύ φανερό και άµεσο ή λίγο ως πολύ έµµεσο και συγκαλυµµένο» (Μπέλλας, 2000, 18). Το ιχνογράφηµα «είναι ένα εκφραστικό µέσο που µπορεί έµµεσα να µας δείξει πώς το παιδί κατανοεί τον κόσµο, πώς ερµηνεύει τις σχέσεις του και τις επαφές του µε τον κόσµο και ποια είναι η στάση του απέναντι στον κόσµο σε όλη τη διάρκεια της ανάπτυξης του» (Μπέλλας, 2000, 19-20). Σύµφωνα τώρα µε την Malchiodi (1998, 26), το ιχνογράφηµα είναι η αναπαράσταση µορφών, σχηµάτων και εικόνων µε γραµµές. Συχνά περιλαµβάνει τη χρήση εργαλείων ζωγραφικής τα οποία αφήνουν σηµεία στο χαρτί, αν και κάποιος θα µπορούσε να ιχνογραφήσει γραµµές στην άµµο. Το ιχνογράφηµα για τα παιδιά περιλαµβάνει τη διαδικασία (να δηµιουργεί κάποιος τέχνη) και το παραγόµενο αντικείµενο (η ολοκληρωµένη έκφραση µέσω της τέχνης). Το ιχνογράφηµα µπορεί ακόµα να θεωρηθεί ως ένας τρόπος αναπαράστασης της εσωτερικής εικόνας, ως µέρος µιας αλληλεπίδρασης του εσωτερικού µας κόσµου όπως είναι στο µυαλό µας και της εξωτερικής πραγµατικότητας του περιβάλλοντος στο οποίο ζούµε (Hope, 2008, 5) Εξελικτικά στάδια ιχνογραφικής δεξιότητας Σύµφωνα µε τον Μπέλλα (2000, 34), πολλοί ερευνητές προσπάθησαν να οριοθετήσουν συγκεκριµένα στάδια της ιχνογραφικής έκφρασης του παιδιού. Τα στάδια όµως που πρότειναν δεν συµπίπτουν µεταξύ τους και οι χρονολογικές οριοθετήσεις δεν µπορούν να συµπεριλάβουν τη δηµιουργικότητα των παιδιών. Στο σηµείο αυτό θα γίνει αναφορά στα στάδια που γνώρισαν µεγαλύτερη αποδοχή, συζητήθηκαν και αναφέρθηκαν σε βιβλία και άρθρα σχετικά µε το παιδικό ιχνογράφηµα. Ο Luquet το 1913, όπως αναφέρει η Μερεντιέ (1981, 39-40), προσδιορίζει τα εξής τέσσερα στάδια εξέλιξης της παιδικής γραφικής: 15

16 1. Τυχαίος ρεαλισµός (2-3 ετών): Σηµειώνει το τέλος της λεγόµενης περιόδου του µουτζουρώµατος. Το παιδί, που άρχισε να χαράζει σηµεία χωρίς καµία απεικονιστική διάθεση, ανακαλύπτει τυχαία µια µορφική αναλογία ανάµεσα σε ένα αντικείµενο και στο σηµείο του. Αναδροµικά λοιπόν ονοµατίζει το σχέδιό του. 2. Αποτυχηµένος ρεαλισµός (3-4 ετών): Το παιδί, έχοντας ανακαλύψει την ταυτότητα µορφής - αντικειµένου, προσπαθεί να αναπαραγάγει την µορφή. Αρχίζει τότε µια φάση εκµάθησης που χαρακτηρίζεται από αποτυχίες και επιµέρους επιτυχίες. 3. ιανοητικός ρεαλισµός (4-10 ετών περίπου): Η περίοδος αυτή χαρακτηρίζεται από το γεγονός ότι το παιδί σχεδιάζει το αντικείµενο όχι όπως το βλέπει αλλά όπως το ξέρει. Καταφεύγει γι αυτό σε δύο µεθόδους: την επιπέδωση ή περιστροφική προβολή (τα αντικείµενα δεν απεικονίζονται προοπτικά αλλά προβάλλονται στο ίδιο επίπεδο γύρω από έναν άξονα ή ένα σηµείο) και την διαφάνεια (ταυτόχρονη απεικόνιση του αντικειµένου και του περιεχοµένου του), που οφείλεται στο γεγονός ότι το παιδί αναµιγνύει διαφορετικές οπτικές γωνίες. 4. Οπτικός ρεαλισµός (10-12 έτη): Έχουµε το τέλος του παιδικού σχεδίου, που σφραγίζεται από την ανακάλυψη της προοπτικής και της υποταγής στους νόµους της. Έχουµε έτσι µία «εκπτώχευση», ένα προοδευτικό αποστέγνωµα του σχεδίου που χάνει το χιούµορ του και τείνει να συναντήσει τις παραγωγές των ενηλίκων. Τα στάδια του Luquet δέχθηκαν έντονη κριτική, γι αυτό ο Osterieth (1976, 24) επιχειρεί ένα διαχωρισµό σταδίων πιο ευέλικτων, ο οποίος έχει ως εξής (Μπέλλας, 2000, 36): 1. Επίπεδο 1: Το ορνιθοσκάλισµα (2-3 ετών περίπου) α) Παραγωγή ιχνών µε κινητική δραστηριότητα, χωρίς ιχνογραφική πρόθεση. β) Εµφάνιση αναπαραστατικών στοιχείων. 16

17 2. Επίπεδο 2: Η σχηµατοποίηση (3-9 ετών περίπου) Εδώ η ιχνογραφική πρόθεση του παιδιού είναι εµφανής. α) Επεξεργασία ενός «ιχνογραφικού λεξιλογίου». β) Συνδυασµός των µονάδων σε ιχνογραφικές σκηνές (4 ο έτος). γ) Συνδυασµός των σχηµάτων σε σύνθετες σκηνές και σε τοπία. Πρώτες απόπειρες του παιδιού για αναπαράσταση της κίνησης και του χώρου (5-6 ετών). δ) Έξαρση του σχεδίου προς µία πιο εύκαµπτη, πιο ανεκδοτική, πιο ρεαλιστική αναπαράσταση (7-9 ετών). 3. Επίπεδο 3: Ο συµβολικός ρεαλισµός (9-13 ετών περίπου) Η απεικόνιση γίνεται όλο και πιο προσεκτική σ αυτό που συλλαµβάνει το µάτι. Εγκατάλειψη της σχηµατοποίησης. Μεγαλύτερη προσοχή στη µορφή και σωστότερη ένδειξη των αντικειµένων στο σύνολό τους. 4. Επίπεδο 4: Η διαφοροποίηση των ατοµικών εξελίξεων και η µείωση της ιχνογραφικής δραστηριότητας (ήβη και εφηβεία) Σύµφωνα µε τον Osterieth, τα στάδια αυτά σε καµία περίπτωση δεν πρέπει να εκληφθούν ως περίκλειστες και καλά περιγεγραµµένες οντότητες, µέσα από τις οποίες το πέρασµα µπορεί να γίνει βαθµιαία και γραµµικά. Ακόµα και σήµερα κάποιοι επιµένουν στη διάκριση σταδίων, όµως οι περισσότεροι δεν υιοθετούν την άποψη αυτή. Κοιτάζοντας προσεκτικά ένα παιδικό ιχνογράφηµα µπορεί να βρούµε χαρακτηριστικά που θα µπορούσαν να ενταχθούν σε διαφορετικά µεταξύ τους στάδια. Τέλος γίνεται φανερό πως «η ιχνογραφική δραστηριότητα είναι µια υπόθεση καθαρά ατοµική για κάθε παιδί» (Μπέλλας, 2000, 37) Εργαλείο ανίχνευσης των ιδεών των παιδιών Όπως είδαµε και παραπάνω τα εκφραστικά µέσα που διαθέτει το παιδί για να εκφράσει τις ιδέες του είναι περιορισµένα. Εξαίρεση αποτελεί το ιχνογράφηµα που 17

18 είναι µια βασική µορφή έκφρασης του παιδιού. Έτσι λοιπόν γίνεται κατανοητό γιατί το ιχνογράφηµα προκαλεί το ερευνητικό ενδιαφέρον. Τα ιχνογραφήµατα των παιδιών έχουν χρησιµοποιηθεί από ψυχολόγους, θεραπευτές και συµβούλους για να δώσουν την ευκαιρία στα παιδιά να µεταβιβάσουν ζητήµατα, συναισθήµατα και άλλες εµπειρίες. Αλλά και για να εξερευνήσουν, να ανακαλύψουν και να λύσουν προβλήµατα µέσω της αυτό - έκφρασης (Malchiodi, 1998, 10). Για τα παιδιά το ιχνογράφηµα είναι µια διαδικασία η οποία χρησιµοποιεί πολλές διαφορετικές εµπειρίες για να δηµιουργηθεί κάτι καινούριο, προσωπικό και µοναδικό. Η διαδικασία της δηµιουργίας ενός ιχνογραφήµατος απαιτεί από το παιδί να επιλέξει, να µετασχηµατίσει και να παρατάξει γραµµές, σχήµατα και χρώµατα για να εκφράσει µια σκέψη, ένα συναίσθηµα, ένα γεγονός ή παρατήρηση και να συνδυάσει αρκετά στοιχεία όπως το περιεχόµενο, το στυλ, η φόρµα και η σύνθεση (Malchiodi, 1998, 19). Σύµφωνα µε την Wright (2010, 11) µέσα από το ιχνογράφηµα η σκέψη, το σώµα και τα συναισθήµατα των παιδιών ενώνονται. Στην πραγµατικότητα το ιχνογράφηµα συµπεριλαµβάνει κάτι παραπάνω από το σχηµατισµό απλών εικόνων, εξισώνεται µε την ικανότητα της σκέψης και της αίσθησης. Τα ιχνογραφήµατα των µικρών παιδιών ανοίγουν µία δίοδο επικοινωνίας µε την πραγµατικότητα και µε τον τρόπο που την διαµορφώνουν. Έτσι γίνεται δυνατή η κατανόηση της σκέψης και των συναισθηµάτων των παιδιών µέσα από την προσεκτική παρατήρηση των ίδιων των ιχνογραφηµάτων και της συζήτησης που συνοδεύει τη διαδικασία Οι διαστάσεις του ιχνογραφήµατος Αξίζει να αναφερθεί ότι οι πολλαπλοί ρόλοι του ιχνογραφήµατος µπορούν να παρουσιαστούν ως διαστάσεις. Οι διαστάσεις λοιπόν που µπορεί να πάρει το ιχνογράφηµα ξεκινούν µε τη φράση «Ιχνογραφώ για να», η οποία όχι µόνο εκφράζει µια δραστηριότητα µε σκοπό, αλλά και µε κατεύθυνση, η οποία πιθανότατα οδηγεί στον ενθουσιασµό, στην εξερεύνηση και εκεί όπου η φαντασία και το συναίσθηµα δεν έχουν ξαναβρεθεί (Hope, 2008, 9-13): 18

19 Ιχνογραφώ για να παίξω Αυτή η διάσταση ξεκινά µε τις ιστορίες για µικρά παιδιά τα οποία ανακαλύπτουν για πρώτη φορά τα σηµεία που αφήνουν στο χαρτί. Υπάρχει εµφανής σύνδεση µεταξύ του παιχνιδιού και της δηµιουργικότητας. Είναι λοιπόν σηµαντικό να µπορούν να πειραµατιστούν µε κάθε µέσο πριν τους ζητηθεί να φτιάξουν κάτι ενδιαφέρον ή δηµιουργικό. Το παιχνίδι των ιδεών και η ανακάλυψη τους, που οδηγεί σε θεαµατικά αποτελέσµατα, γίνονται εφικτά µόνο µέσα από την ανάπτυξη της γνώσης των υλικών και των τεχνικών τις οποίες εµπεριέχει και εκφράζει. Ιχνογραφώ για να δώσω νόηµα Τα ιχνογραφήµατα εµπεριέχουν ένα νόηµα σε σύντοµο διάστηµα από τη στιγµή που πρωτοεµφανίζονται στις δραστηριότητες των µικρών παιδιών. Αυτή η διάσταση εξερευνά το νόηµα το οποίο δίνεται στα ιχνογραφήµατα και µπορεί να εκφράσει ένα τρόπο µε τον οποίο παρουσιάζεται οπτικά η ιδέα σύµφωνα µε τις αντιλήψεις του κόσµου που περιβάλει τα παιδιά. Ακόµα είναι ο τρόπος µε τον οποίο τα παιδιά προσχολικής ηλικίας συνδυάζουν το ιχνογράφηµα και το γράψιµο για να αναπτύξουν το δικό τους συµβολικό σύστηµα καταγραφής. Το ιχνογράφηµα δρα ως γέφυρα µεταξύ του εσωτερικού κόσµου της φαντασίας και της λογικής µε τον εξωτερικό κόσµο της επικοινωνίας και της ανταλλαγής των απόψεων. Ιχνογραφώ για να αισθανθώ Η διάσταση αυτή σχετίζεται µε την µελέτη του ενδιαφέροντος που προκαλούν τα ΜΜΕ, η αίσθηση των παστέλ χρωµάτων και η µυρωδιά της µπογιάς. Η γκάµα των συναισθηµάτων που προκαλούνται και γίνονται αντιληπτά µέσω της διαδικασίας της δηµιουργίας του ιχνογραφήµατος έχουν ερευνηθεί, συµπεριλαµβάνεται και η συζήτηση για τη σχέση δηµιουργίας και πνευµατικότητας. Η µορφή του παιδικού ιχνογραφήµατος µπορεί να θεωρηθεί από τον ενήλικο φτωχή ως προς τα συναισθήµατα, όµως για το παιδί η προσπάθεια να σκεφτεί µια συγκεκριµένη κατάσταση και να ταυτιστεί µε τους άλλους ίσως έγινε η αφορµή για να εξερευνήσει τα συναισθήµατα του. Ιχνογραφώ για να δω εν είναι η απάντηση στο πώς να κάνουµε τα παιδιά να παράγουν ρεαλιστικά πορτρέτα και τοπία. Αυτή η διάσταση σχετίζεται µε το πώς βλέπουν - κατανοούν και 19

20 πως εκφράζονται και εξερευνούν µέσω του ιχνογραφήµατος. Οι τεχνοτροπίες που υπάρχουν στα παρατηρούµενα ιχνογραφήµατα φαίνεται να απεικονίζουν τη δυσκολία που κρύβει η κατανόηση των ιχνογραφηµάτων των παιδιών. Ιχνογραφώ για να γνωρίσω Αυτή η διάσταση καλύπτει τη χρήση του ιχνογραφήµατος ως γραφική απεικόνιση, όπως στα µαθηµατικά για να κατανοήσουµε ορισµένα πράγµατα στη γεωµετρία. Αυτός ο τρόπος της απεικόνισης είναι πιο εγκεφαλικός αλλά και πολύ σηµαντικός. Απλά διαγράµµατα µε γραµµές χρησιµοποιούνται για να αναπτύξουν ιδέες και να µας βοηθήσουν να επικοινωνήσουµε µε άλλους. Ένας µικρός συνδυασµός γραφικών απεικονίσεων µπορεί να βοηθήσει τα παιδιά να σκεφτούν και να αναπτύξουν τις ικανότητές τους στο να αντιλαµβάνονται κρυµµένες όψεις των προβληµάτων, τα οποία µε την πρώτη µατιά φαίνονταν κάπως διαφορετικά. Ιχνογραφώ για να σχεδιάσω Η τελευταία διάσταση είναι το ιχνογράφηµα - σχέδιο, όχι επειδή αποτελεί το αποκορύφωµα της παιδικής ικανότητας, αλλά γιατί απαιτείται µεγάλη κατανόηση για τον τρόπο που λειτουργεί και τον τρόπο που χρησιµοποιείται για να παρουσιάσει, να παράγει και να αναπτύξει καινοτόµες ιδέες. Η παραπάνω επιλογή της οργάνωσης εµπεριέχει µία ποικιλία σκοπών για τους οποίους µπορεί να χρησιµοποιηθεί το ιχνογράφηµα. Αυτοί οι σκοποί συµπίπτουν µε τη διαδικασία της παραγωγής του ιχνογραφήµατος, αφού η διαδικασία σχετίζεται µε τους συγκεκριµένους σκοπούς (Hope, 2008, 10) Ο ρόλος του ερευνητή Σύµφωνα µε τον Μπέλλα (2000, 117) ο ερευνητής πρέπει να αποκτά το υλικό του «από άµεση επαφή και επικοινωνία µε το παιδί. Γιατί µόνο έτσι µπορεί να πληροφορείται γιατί το παιδί θέλει να φτιάξει αυτό που ιχνογραφεί, τι είναι αυτό που ιχνογραφεί και πως τελικά το φτιάχνει. Η εξέταση των δεδοµένων του ιχνογραφήµατος πρέπει να συµπληρώνεται µάλιστα και από µια άµεση προσεκτική και διακριτική παρατήρηση του παιδιού, τόσο πριν όσο και κατά τη διάρκεια ή µετά το χρόνο της ιχνογραφικής του δραστηριότητας και να αναφέρεται στο σύνολο των εκδηλώσεών του. 20

21 Γιατί µόνο έτσι ο ερευνητής µπορεί να γνωρίσει και το ίδιο το παιδί, εκτός από το ιχνογράφηµά του». Η Malchiodi (1998, 11) αναφέρει σχετικά ότι η επιµονή να λαµβάνουµε πληροφορίες από τα παιδιά που δηµιούργησαν το ιχνογράφηµα υπονοεί ότι οι απόψεις των παιδιών είναι σηµαντικές για την κατανόηση και ότι οι εκφράσεις των παιδιών µέσα από την τέχνη έχουν προσωπικό νόηµα. Είναι λοιπόν πολύ σηµαντικό το ιχνογράφηµα να διαφωτίζεται από τα σχόλια του παιδιού για τους λόγους που ακολουθούν (Μπέλλας, 2000, 118): 1. «Γιατί τα σχόλια αυτά καθεαυτά έχουν µια καθαρά δική τους εκφραστική αξία, ιδιαίτερα σηµαντική, που ο ερευνητής δεν θα πρέπει να αφήσει να του διαφύγει. Ο ερευνητής µέσα στα σχόλια του παιδιού θα µπορέσει να βρει πολλά στοιχεία από εκείνα που του χρειάζονται για να συµπληρώσει τις παρατηρήσεις που θα πάρει και από το ιχνογράφηµα». 2. «Γιατί τα ιχνογραφήµατα του παιδιού πολλές φορές είναι ακατανόητα από τον ενήλικο, τουλάχιστον ως προς τον προσδιορισµό του θέµατος και την ταύτιση των αντικειµένων και των σκηνών που αναπαρασταίνονται µέσα σε αυτά». 3. «Γιατί αποτελεί αναγκαία συνθήκη στις περιπτώσεις που ερευνητής και παιδί ανήκουν σε διαφορετικές πολιτισµικές κοινότητες» Εννοιολογικοί προσδιορισµοί ια βίου µάθηση Πριν γίνει αναφορά στο περιεχόµενο του όρου δια βίου µάθηση (και στη συνέχεια εκπαίδευση ενηλίκων) είναι αναγκαία η παράθεση της τυπολογίας των Coombs & Amhed (1974, 8), όπως αναφέρεται στο Καραλής (2003), σε σχέση µε τις εκπαιδευτικές δραστηριότητες: Τυπική εκπαίδευση: το θεσµοθετηµένο, ιεραρχικά δοµηµένο και χρονικά διαβαθµισµένο εκπαιδευτικό σύστηµα από την πρωτοβάθµια εκπαίδευση έως το πανεπιστήµιο. 21

22 Μη τυπική εκπαίδευση: στην κατηγορία αυτή περιλαµβάνεται κάθε οργανωµένη εκπαιδευτική δραστηριότητα εκτός του τυπικού εκπαιδευτικού συστήµατος, είτε µεµονωµένη είτε ως µέρος µιας ευρύτερης δραστηριότητας, που στοχεύει σε συγκεκριµένο κοινό και έχει συγκεκριµένους εκπαιδευτικούς στόχους. Άτυπη εκπαίδευση: η δια βίου διαδικασία, όπου το κάθε άτοµο συγκεντρώνει και διαµορφώνει γνώσεις, ικανότητες, στάσεις και αξίες, από την καθηµερινή εµπειρία του και την επίδραση του κοινωνικού περιβάλλοντος (επίδραση από την οικογένεια, τη γειτονιά, την εργασία, την ψυχαγωγία, τις κοινωνικές συναναστροφές, την αγορά εργασίας, τα µέσα µαζικής επικοινωνίας κ.ο.κ.). Σύµφωνα µε τον Βεργίδη (2000), όπως αναφέρει ο Κόκκος (2005, 34), η επίσηµη θέση της Ευρωπαϊκής Ένωσης για το έτος 1996 που αφιερώθηκε στη δια βίου µάθηση, είναι η εξής: «Η δια βίου µάθηση είναι περισσότερο µια προσέγγιση που εστιάζει στις ευκαιρίες και διαδικασίες µάθησης του ατόµου, αναγνωρίζοντας ότι αυτές οι ευκαιρίες και οι διαδικασίες τροφοδοτούνται από πολλούς κοινωνικούς θεσµούς, συµπεριλαµβανοµένων, όχι µόνο της τυπικής εκπαίδευσης και των συστηµάτων κατάρτισης, αλλά και της οικογένειας, της επιχείρησης και των µέσων επικοινωνίας». Στον ορισµό αυτό τονίζονται οι ευκαιρίες που παρέχονται από τους κοινωνικούς θεσµούς. Η UNESCO στον ορισµό της για τη δια βίου (εκπαίδευση και) µάθηση το έτος 1976 αναφέρει πως: «δηλώνει ένα χωρίς όρια σχήµα που αποβλέπει στην αναµόρφωση του υπάρχοντος εκπαιδευτικού συστήµατος. Η εκπαίδευση και η µάθηση δεν περιορίζονται στη σχολική φοίτηση, πρέπει να επεκτείνονται σε ολόκληρη τη ζωή του ανθρώπου, να περιλαµβάνουν όλες τις δεξιότητες και όλους τους κλάδους της γνώσης, να χρησιµοποιούν όλα τα δυνατά µέσα και να δίνουν την ευκαιρία σε όλους τους ανθρώπους για πλήρη ανάπτυξη της προσωπικότητάς τους. Οι εκπαιδευτικές και οι σχετικές µε τη µάθηση διαδικασίες στις οποίες τα παιδιά, οι νέοι άνθρωποι και οι ενήλικοι όλων των ηλικιών εµπλέκονται στη διάρκεια της ζωής τους σε οποιαδήποτε µορφή πρέπει να θεωρηθούν ως σύνολο» (Καραλής, 2003, 3). Σε αυτό τον ορισµό οι εκπαιδευτικές διαδικασίες που πραγµατοποιούνται στην διάρκεια της ζωής των 22

23 ατόµων αποτελούν ένα σύνολο. Η εκπαίδευση (τυπική, µη-τυπική και άτυπη) και η µάθηση οφείλουν να δίνουν ευκαιρίες σε όλους για να αναπτύξουν πλήρως την προσωπικότητά τους. Σύµφωνα µε τον Κόκκο (2005, 34), που αναφέρεται στους Sutton και Kogan, ο όρος δια βίου µάθηση «υποδηλώνει τον απεριόριστο χαρακτήρα της µάθησης, που καλύπτει όλο το φάσµα της ζωής και περιλαµβάνει όλες ανεξαιρέτως τις µορφές µάθησης, τόσο εκείνες που παρέχονται από κάθε είδους εκπαιδευτικούς φορείς όσο και τις µορφές άτυπης µάθησης» Εκπαίδευση ενηλίκων Σύµφωνα µε τον Καραλή (2003) η εκπαίδευση ενηλίκων αποτελεί περισσότερο οριοθετηµένο όρο σε σχέση µε τη δια βίου εκπαίδευση, από την στιγµή που προσδιορίζεται µε βάση την ηλικία των εκπαιδευοµένων καλύπτοντας ένα τµήµα του συνεχούς, το οποίο αναφέρεται παραπάνω. Όπως αναφέρει ο Knowles (1998), όπως αναφέρεται στο Καραλής (2003, 4), ο όρος «εκπαίδευση ενηλίκων» συναντάται συχνά µε διαφορετικό περιεχόµενο και αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι ο όρος χρησιµοποιείται µε τρεις διαφορετικές έννοιες: 1. Στην ευρύτερη έννοια του ο όρος παραπέµπει σε µια διαδικασία που περιλαµβάνει όλες τις εµπειρίες απόκτησης γνώσεων, δεξιοτήτων, ενδιαφερόντων, στάσεων και αξιών από ενήλικους. 2. Σε µία περισσότερη τεχνική ερµηνεία, ο όρος χρησιµοποιείται για την περιγραφή οργανωµένων δραστηριοτήτων που υλοποιούνται από µια πολυµορφία οργανισµών, µε στόχο την επίτευξη συγκεκριµένων εκπαιδευτικών στόχων. 3. Σε ένα άλλο επίπεδο ο όρος χρησιµοποιείται για να περιγράψει τον συνδυασµό των παραπάνω διεργασιών στην κατεύθυνση ενός κινήµατος µε άξονα το αίτηµα για διαρκή πρόσβαση του ενήλικου πολίτη σε εκπαιδευτικές διαδικασίες. 23

24 Η UNESCO το 1976 ορίζει την εκπαίδευση ενηλίκων ως «κάθε εκπαιδευτική διεργασία, κάθε περιεχοµένου, επιπέδου ή µεθόδου, είτε πρόκειται για τυπική εκπαίδευση είτε όχι, είτε για διεργασία που επεκτείνεται χρονικά ή αντικαθιστά την αρχική εκπαίδευση στα σχολεία, κολέγια και πανεπιστήµια, καθώς και για µαθητεία, µέσω των οποίων τα άτοµα που θεωρούνται ενήλικα από την κοινωνία στην οποία ανήκουν αναπτύσσουν τις ικανότητές τους, εµπλουτίζουν τις γνώσεις τους, βελτιώνουν τα τεχνικά και επαγγελµατικά τους προσόντα ή τα προσανατολίζουν προς άλλη κατεύθυνση και επιφέρουν αλλαγές στις στάσεις ή τη συµπεριφορά τους µε τη διπλή προοπτική της πλήρους προσωπικής ανάπτυξης και της συµµετοχής σε µία εναρµονισµένη και αυτοδύναµη κοινωνική, οικονοµική και πολιτιστική ανάπτυξη» (Κόκκος, 2005, 38). Έτσι λοιπόν οι οποιεσδήποτε εκπαιδευτικές διεργασίες συµβάλλουν στην προσωπική ανάπτυξη του ατόµου και στην ένταξη και συµµετοχή του στο κοινωνικό, οικονοµικό και πολιτιστικό γίγνεσθαι. Ο ΟΟΣΑ σε ορισµό του το 1977 αναφέρει ότι: «Η εκπαίδευση ενηλίκων αφορά οποιαδήποτε µαθησιακή δραστηριότητα ή πρόγραµµα σκόπιµα σχεδιασµένο από κάποιο εκπαιδευτικό φορέα, για να ικανοποιήσει οποιαδήποτε ανάγκη κατάρτισης ή ενδιαφέρον, που ενδέχεται να πραγµατοποιηθεί σε οποιοδήποτε στάδιο της ζωής ενός ανθρώπου που έχει υπερβεί την ηλικία της υποχρεωτικής εκπαίδευσης και η κύρια δραστηριότητά του δεν είναι πλέον η εκπαίδευση. Η «σφαίρα» της, εποµένως, καλύπτει µη επαγγελµατικές, επαγγελµατικές, γενικές, τυπικές και µη τυπικές σπουδές, καθώς επίσης και την εκπαίδευση που έχει συλλογικό κοινωνικό σκοπό» (Κόκκος, 2005, 38). Σύµφωνα µε την Πολυµεράκη (2008, 7) η πληθώρα των δραστηριοτήτων που αναπτύσσονται στο πεδίο της εκπαίδευσης ενηλίκων, οδήγησε οργανισµούς και ερευνητές σε προσπάθειες ανάπτυξης τυπολογιών για τις δραστηριότητες αυτές. Με κριτήριο τις ατοµικές ανάγκες των συµµετεχόντων ο Lowe (1976, 61), υπό την ιδιότητα του εµπειρογνώµονα της UNESCO, κατέταξε τις δραστηριότητες εκπαίδευσης ενηλίκων στις ακόλουθες κατηγορίες: Συµπληρωµατική εκπαίδευση, όπου κυρίως εντάσσονται τα προγράµµατα αλφαβητισµού και βασικής παιδείας. Επαγγελµατική εκπαίδευση, όπου εντάσσονται τα προγράµµατα βασικής και συµπληρωµατικής κατάρτισης, αλλά και τα προγράµµατα επανακατάρτισης των εργαζοµένων. 24

25 Εκπαίδευση σε κοινωνικά θέµατα, που περιλαµβάνει τις εκπαιδευτικές δραστηριότητες σε θέµατα οικογενειακών σχέσεων, αγωγής υγείας, καταναλωτικής αγωγής, ανατροφής παιδιών κ.τ.ό. Εκπαίδευση για την πολιτική και κοινωνική ζωή, όπου εντάσσονται τα προγράµµατα που αφορούν θέµατα αγωγής του πολίτη, τοπικά προβλήµατα, συνδικαλιστική επιµόρφωση κ.ά. Εκπαίδευση για την προσωπική ανάπτυξη, η οποία περιλαµβάνει τις δραστηριότητες που αναφέρονται στα προσωπικά ενδιαφέροντα, τον ελεύθερο χρόνο και τις τέχνες Ανασκόπηση βιβλιογραφίας Λόγω της πρωτοτυπίας του θέµατος στάθηκε εξαιρετικά δύσκολο να βρεθεί σχετική βιβλιογραφία. Όµως στην ενότητα αυτή θα γίνει αναφορά σε έρευνες που στοχεύουν στην ανίχνευση των ιδεών των παιδιών και χρησιµοποιούν το ιχνογράφηµα και κάποιες φορές και το κείµενο ως µέσα για την ανίχνευση των ιδεών αυτών. Η ανασκόπηση της διεθνούς βιβλιογραφίας υποδεικνύει πως το παιδικό ιχνογράφηµα έχει προκαλέσει το ερευνητικό ενδιαφέρον (Rennie L. & Jarvis T., 1995 Clark A. & Moss P., 2001 Clark A. & McQuail S. & Moss P., 2003 Anninig A. & Ring K., 2004 Einarsdottir J. & Dockett S. & Perry B ). Στη συνέχεια θα παρουσιαστούν µε συντοµία αυτές οι έρευνες. Οι Rennie L. & Jarvis T. (1995), σε έρευνά τους που πραγµατοποιείται στην Αγγλία και στη υτική Αυστραλία, έχουν στόχο να ερευνήσουν αν τα ιχνογραφήµατα των παιδιών προσχολικής ηλικίας εκφράζουν µε ακρίβεια τις αντιλήψεις που έχουν τα παιδιά για την τεχνολογία και κατά πόσο µπορούν να ερµηνευτούν από άλλους. Ζητείται λοιπόν από τους µαθητές να ιχνογραφήσουν και / ή να γράψουν τις αντιλήψεις τους για την τεχνολογία. Έτσι λοιπόν το χαρτί τους παρουσιάζει τα είδη των ιδεών τα οποία επιλέγουν οι µαθητές για να αναπαραστήσουν µέσω των 25

26 ιχνογραφηµάτων και των κειµένων τους. Αξίζει να αναφερθεί πως πραγµατοποιήθηκαν και κάποιες συνεντεύξεις παιδιών για να διαπιστωθεί αν ταιριάζουν οι ερµηνείες που δίνουν οι ερευνήτριες στις απαντήσεις των παιδιών στις σχετικές δραστηριότητες µε τις προφορικές εξηγήσεις των µαθητών για την τεχνολογία. Η έρευνα έδειξε πως τα παιδιά µπορούν να απεικονίσουν µε επιτυχία τις ιδέες τους για την τεχνολογία χρησιµοποιώντας λέξεις και ιχνογραφήµατα. Ακόµα τα ιχνογραφήµατα φάνηκαν ιδιαίτερα χρήσιµα στους νεότερους ή λιγότερο ώριµους µαθητές. Οι Clark A. & Moss P. (2001) κατασκεύασαν ένα πλαίσιο (The Mosaic Approach) για να ανιχνεύσουν τις ιδέες των µικρών παιδιών ηλικίας 3-4 ετών. Το πλαίσιο αυτό περιλαµβάνει: Πολλές µεθόδους, αναγνωρίζοντας τους διαφορετικούς τρόπους που µπορούν να εκφρασθούν τα παιδιά. Συµµετοχή, αντιµετωπίζοντας τα παιδιά ως ειδικούς για να εκφραστούν για τη ζωή τους. Προσαρµοστικότητα, η οποία εφαρµόζεται σε ποικιλία καταστάσεων που σχετίζονται µε την παιδική ηλικία. Εστίαση στις εµπειρίες των παιδιών, δίνοντας έµφαση στις ζωές τους παρά στη γνώση που απέκτησαν και την φροντίδα που δέχτηκαν. Ενσωµάτωση στην καθηµερινότητα, ένα πλαίσιο για την ανίχνευση των ιδεών που δίνει τη δυνατότητα να χρησιµοποιηθεί σαν εργαλείο αξιολόγησης και να ενσωµατωθεί στα πρώτα χρόνια της ζωής του παιδιού. Η προσέγγιση αυτή προσπαθεί να συνδυάσει το «οπτικό» µε το «λεκτικό». Προτείνονται εργαλεία όπως το ιχνογράφηµα, τα οποία δίνουν τη δυνατότητα στα µικρά παιδιά να µεταφέρουν τις ιδέες και τα συναισθήµατά τους στους ενηλίκους µε συµβολικό τρόπο. Οι Clark A. & McQuail S. & Moss P. (2003), σε έρευνά τους που πραγµατοποιήθηκε στην Αγγλία και τη ανία, στοχεύουν στο να ακουστούν οι ιδέες των παιδιών και να συµπεριλάβουν τα παιδιά στην ερευνητική διαδικασία, µε 26

27 έµφαση στις ηλικίες κάτω των 5 ετών. Ακούστηκαν λοιπόν οι απόψεις των παιδιών και οι εµπειρίες τους για την εκπαίδευση και τη φροντίδα που δέχονται. Στη συγκεκριµένη έρευνα πραγµατοποιήθηκαν 6 µελέτες περίπτωσης και χρησιµοποιούνται πολλές µέθοδοι. Μία από αυτές είναι και οι «δραστηριότητες τέχνης». Όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται (σ. 34): «Το ιχνογράφηµα και οι άλλες δραστηριότητες τέχνης έχουν χρησιµοποιηθεί σαν ένας άλλος τρόπος για να εκφράσουν τα µικρά παιδιά τις απόψεις τους και τις εµπειρίες τους. Στο Redbridge τα παιδιά διακόσµησαν πιάτα µε χαρούµενα και λυπηµένα πρόσωπα και µετά τα χρησιµοποίησαν στη βόλτα που πραγµατοποιήθηκε στις εγκαταστάσεις για να δηλώσουν πως αισθάνονται για το περιβάλλον και τις δραστηριότητες. Το να ακούει κανείς τα παιδιά να µιλούν για τα ιχνογραφήµατά τους µπορεί να αποκαλύψει σηµαντικές πληροφορίες για την αντίληψή τους». Τέλος, αξίζει να αναφερθεί ότι στη συγκεκριµένη έρευνα οι δραστηριότητες που σχετίζονται µε την τέχνη χαρακτηρίζονται από τα παιδιά ως οι πιο δηµοφιλείς. Οι Anninig A. & Ring K. (2004) µε την έρευνά τους έχουν ως στόχο να γίνει µία επανεκτίµηση του ρόλου που διδραµατίζει το ιχνογράφηµα στη µάθηση των µικρών παιδιών και στις προσπάθειες που κάνουν τα παιδιά για να δώσουν νόηµα και να απεικονίσουν τον κόσµο στον οποίο ανατράφηκαν και εκπαιδεύτηκαν. Η έρευνα περιλαµβάνει επτά µελέτες περίπτωσης παιδιών που µαθαίνουν να ιχνογραφούν και ιχνογραφούν για να µάθουν ηλικίας 3 έως 7 ετών στο πλαίσιο του σπιτιού, του παιδικού σταθµού και του δηµοτικού σχολείου. Οι ερευνήτριες ενδιαφέρονται να µάθουν πώς καθώς αλλάζουν τα πλαίσια (σπίτι - σχολείο) τα ιχνογραφήµατα των παιδιών αντανακλούν αυτές τις αλλαγές. Ακόµα ενδιαφέρονται να µάθουν πώς οι απόψεις των σηµαντικών άλλων για τα ιχνογραφήµατα των παιδιών επηρεάζουν το πώς και το τι ιχνογραφούν. Μία από τις µεθόδους που χρησιµοποιήθηκαν στη συγκεκριµένη έρευνα ήταν η συγκέντρωση των ιχνογραφηµάτων που έγιναν στο σπίτι και στο σχολείο. Επειδή η έρευνα πραγµατοποιήθηκε σε διάστηµα τριών ετών, οι ερευνήτριες ζητούσαν κάθε χρόνο από τους γονείς να συγκεντρώσουν και να γράψουν σηµειώσεις για τον χρόνο και το πλαίσιο που έγινε το κάθε ιχνογράφηµα και τους σκοπούς των δραστηριοτήτων που έγιναν στη διάρκεια του τελευταίου µήνα. Για τις ερευνήτριες τα παιδιά που συµµετείχαν στην έρευνα αντιπροσωπεύουν το πώς γίνεται κατανοητή η παιδική ηλικία και πως διαµορφώνεται από τα µίκρο 27

28 επίπεδα της κοινωνίας, της οικογένειας και της σχολικής αίθουσας στη συγκεκριµένη κοινωνική - πολιτισµική - ιστορική περίοδο. Ακόµα κατανοήθηκε η σπουδαιότητα των µηνυµάτων που λαµβάνουν τα παιδιά από τους σηµαντικούς άλλους - παρουσιαστές των ΜΜΕ, δασκάλους, γονείς, αδέρφια και φίλοι. Τα µηνύµατα αυτά διαµορφώνουν την ταυτότητά τους σαν αγόρια και κορίτσια, γιους και κόρες, φίλους και µαθητές. Οι Einarsdottir J. & Dockett S. & Perry B. (2009) ερεύνησαν τη χρήση του ιχνογραφήµατος σαν µια στρατηγική για να εµπλακούν οι ερευνητές µε τα παιδιά σε θέµατα σχετικά µε το ξεκίνηµα του σχολείου. Πιο συγκεκριµένα ερεύνησαν τα εξής θέµατα: Στοχασµοί της πρώτης χρονιάς στο σχολείο Τι σου άρεσε / δεν σου άρεσε στο νηπιαγωγείο Αναµνήσεις από το νηπιαγωγείο Προσδοκίες για το σχολείο Σύµφωνα µε τους ερευνητές (σ. 220) το ιχνογράφηµα χρησιµοποιήθηκε για να: 1. Παρέχει ένα πλαίσιο όπου τα παιδιά ασκούν κάποιον έλεγχο στην παραγωγή δεδοµένων µέσα από δραστηριότητες. 2. ηµιουργήσει µια µη συγκρουσιακή βάση για επικοινωνία, όπου τα παιδιά µπορούν να ιχνογραφούν και δεν είναι υποχρεωµένα να διατηρούν οπτική επαφή µε τον ερευνητή. Αυτό είναι ιδιαίτερα σηµαντικό στο πλαίσιο του σχολείου, όπου υπάρχουν ισχυρές δοµές που ενθαρρύνουν τα παιδιά να απαντούν σύµφωνα µε τις προσδοκίες των δασκάλων. 3. Παρέχει γνώριµα εργαλεία και υλικά για να ενθαρρύνει τα παιδιά να εµπλακούν σε συζητήσεις για το σχολείο ή το νηπιαγωγείο µε έναν τρόπο γεµάτο νόηµα για τα ίδια. 4. Ενθαρρύνει τα παιδιά να εκµεταλλευτούν τον χρόνο για να απαντήσουν σε ερωτήσεις ή να εµπλακούν σε συζήτηση καθώς ιχνογραφούν, αναγνωρίζοντας ότι η ανακατασκευή του νοήµατος χρειάζεται χρόνο και είναι µία διαδικασία που διαρκώς εξελίσσεται. 5. Αναγνωρίζει ότι κάποια παιδιά προτιµούν να εκφράζουν τις απόψεις και τις εµπειρίες τους µέσα από συνδυασµό λεκτικών και µη λεκτικών µέσων. 28

29 Σύµφωνα µε τους ερευνητές η ιχνογραφική δραστηριότητα των παιδιών διευκόλυνε τη συζήτηση για τις απόψεις και τις αντιλήψεις τους. Ο συνδυασµός του ιχνογραφήµατος και της αφήγησης που το συνόδευε αποδείχθηκε ιδιαίτερα ισχυρός. Συνοψίζοντας και στις πέντε έρευνες που παρουσιάστηκαν παραπάνω το δείγµα που συµµετείχε ήταν παιδιά ηλικίας από 3 έως 7 ετών. Στις τρεις πρώτες έρευνες τα παιδιά που συµµετείχαν ήταν προσχολικής ηλικίας. Στην έρευνα των Anninig A. & Ring K. συµµετείχαν τα ίδια παιδιά από την ηλικία των 3 µέχρι την ηλικία των 7 ετών. Τέλος, στην έρευνα των Einarsdottir J. & Dockett S. & Perry B. συµµετείχαν παιδιά ηλικίας περίπου 6 ετών, όταν ξεκινούσε η φοίτησή τους στο δηµοτικό σχολείο. Σχετικά µε το ιχνογράφηµα, και στις πέντε έρευνες χρησιµοποιήθηκε από τους ερευνητές ως µέσο για να εκφράσουν τα παιδιά ιδέες, αντιλήψεις και συναισθήµατα. Σε κάποιες από τις έρευνες δεν ήταν το µοναδικό µέσο. Στη συνέχεια παρουσιάζονται µε συντοµία οι έρευνες εστιάζοντας στη χρήση του ιχνογραφήµατος. Στην έρευνα των Rennie L. & Jarvis T. ζητήθηκε από τα παιδιά να ιχνογραφήσουν και / ή να γράψουν τις αντιλήψεις τους για την τεχνολογία. Η έρευνα των Clark A. & Moss P. χαρακτηρίζεται από ποικιλία µεθόδων, µία από τις οποίες είναι και το ιχνογράφηµα, για να εκφραστούν τα παιδιά για τη ζωή τους. Στην έρευνα των Clark A. & McQuail S. & Moss P. χρησιµοποιήθηκε ποικιλία µεθόδων. Μία από τις µεθόδους που χρησιµοποιήθηκαν ήταν και οι δραστηριότητες τέχνης για να εκφραστούν οι απόψεις και οι εµπειρίες των παιδιών για την εκπαίδευση και την φροντίδα που δέχονται. Στην έρευνα των Anninig A. & Ring K. µελετήθηκαν τα ιχνογραφήµατα που έγιναν στο σπίτι και στο σχολείο για να βρεθεί πως τα ιχνογραφήµατα αντανακλούν τις αλλαγές καθώς αλλάζουν τα πλαίσια (σπίτι - σχολείο). Τέλος, στην έρευνα των Einarsdottir J. & Dockett S. & Perry B. το ιχνογράφηµα χρησιµοποιήθηκε για να διευκολύνει τα παιδιά να εκφράσουν τις απόψεις και αντιλήψεις τους σχετικά µε το ξεκίνηµα του σχολείου. 29

30 ΕΝΟΤΗΤΑ Β : ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ 30

31 2.1. Πιλοτική εφαρµογή Όταν επιλέχθηκε το θέµα της έρευνας, υπήρχε προβληµατισµός σχετικά µε την ηλικία που παρουσιάζει το µεγαλύτερο ερευνητικό ενδιαφέρον και αν η ερευνητική διαδικασία θα πραγµατοποιηθεί ατοµικά ή κατά οµάδες. Η ερευνήτρια για τους παραπάνω προβληµατισµούς πραγµατοποίησε την πιλοτική εφαρµογή της έρευνας τον Απρίλιο του 2013 κατόπιν συνεννοήσεως µε τον διευθυντή ενός δηµοτικού σχολείου της ευρύτερης περιοχής των Πατρών. Οι µαθητές που υλοποίησαν την πιλοτική εφαρµογή ήταν 12 (δύο από κάθε τάξη, ένας για την «Εκπαίδευση ενηλίκων» και ένας για τη «ια βίου µάθηση») και βρίσκονταν είτε στο ανώτερο επίπεδο είτε στο µέσο όρο της τάξης, σύµφωνα µε την άποψη των δασκάλων τους. Η ερευνήτρια πραγµατοποιούσε την έρευνά της σε µία κενή αίθουσα του σχολείου παρουσία της ίδιας και του εκάστοτε µαθητή. Αρχικά η ερευνήτρια έγραφε την έννοια «Εκπαίδευση ενηλίκων» ή «ια βίου µάθηση», την διάβαζε ο/η µαθητής-τρια και ερευνήτρια και µαθητής-τρια συζητούσαν τις λέξεις που δεν ήταν γνωστές. Στη συνέχεια ρωτούνταν ο µαθητής 1 τι σκέφτεται για αυτό και η ερευνήτρια του έλεγε πως ό,τι λέει θα το γράφει για να µην το ξεχάσει. Κάποιοι µαθητές ήθελαν να γράφουν οι ίδιοι, αλλά οι περισσότεροι ήθελαν να γράφει η ερευνήτρια. Στη συνέχεια οι µαθητές έπαιρναν µία λευκή κόλλα Α4 και µπογιές (µαρκαδόρους και ξυλοµπογιές) και η ερευνήτρια τους ζητούσε να ζωγραφίσουν ό,τι ήθελαν σχετικά µε αυτά που συζητήθηκαν για την έννοια. Σε όλη τη διάρκεια της δραστηριότητας η ερευνήτρια ενθάρρυνε τους µαθητές για όσα έλεγαν αρχικά και όσα ιχνογραφούσαν στη συνέχεια. Στην πρώτη και στη δευτέρα δηµοτικού οι µισοί µαθητές ιχνογράφησαν κάτι το οποίο µετά δεν κατάφεραν να εντάξουν σε αυτά που είχαν συζητηθεί νωρίτερα. Οι µαθητές της τρίτης και της τετάρτης δηµοτικού ανταποκρίθηκαν πολύ καλά σε αυτό που τους ζητήθηκε. Οι µαθητές της πέµπτης και της έκτης δηµοτικού έδωσαν αρκετές πληροφορίες στην ερώτηση «τι σκέφτεσαι γι αυτό» αλλά τα ιχνογραφήµατά τους ήταν αρκετά απλοϊκά. Αξίζει να αναφερθεί πως οι µαθητές που έλαβαν µέρος στην πιλοτική εφαρµογή δεν µιλούσαν - συζητούσαν καθώς ιχνογραφούσαν. Όπως αναφέρεται και στην προηγούµενη ενότητα, υπήρχαν ερευνητές, όπως η Wright S. (2010) και οι Einarsdottir J. & Dockett S. & Perry B. (2009), οι οποίοι βοηθήθηκαν εξαιρετικά 1 Εφεξής µε τον όρο «µαθητής», εννοούµε µαθητές και µαθήτριες που συµµετείχαν στην έρευνα. 31

Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr

Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr Το έργο υλοποιείται με δωρεά από το Σύντομη περιγραφή Το Ελληνικό Παιδικό Μουσείο

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων]

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] 1. Είστε ικανοποιημένος/η από το Πρόγραμμα; Μ. Ο. απαντήσεων: 4,7 Ικανοποιήθηκαν σε απόλυτο

Διαβάστε περισσότερα

Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr

Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr Το έργο υλοποιείται με δωρεά από το ΕΠΜ_2014 Εκπαιδευτικό Έργο «Το Κινητό Μουσείο»

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 2: Μάθηση & διδασκαλία στην προσχολική εκπαίδευση: βασικές αρχές

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 2: Μάθηση & διδασκαλία στην προσχολική εκπαίδευση: βασικές αρχές Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 2: Μάθηση & διδασκαλία στην προσχολική εκπαίδευση: βασικές αρχές Διδάσκουσα: Μαρία Καμπεζά Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης και της Αγωγής στην

Διαβάστε περισσότερα

Προσχολική Παιδαγωγική Ενότητα 8: Σχεδιασμός Ημερησίων Προγραμμάτων

Προσχολική Παιδαγωγική Ενότητα 8: Σχεδιασμός Ημερησίων Προγραμμάτων Προσχολική Παιδαγωγική Ενότητα 8: Σχεδιασμός Ημερησίων Προγραμμάτων Διδάσκουσα: Μαρία Καμπεζά Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης και της Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία Σκοποί ενότητας Να συζητήσουν και να

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΠΡΩΤΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ: «ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ» Συντάκτης: Βάρδα Αλεξάνδρα

ΘΕΜΑΤΑ ΠΡΩΤΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ: «ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ» Συντάκτης: Βάρδα Αλεξάνδρα ΘΕΜΑΤΑ ΠΡΩΤΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ: «ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ» Συντάκτης: Βάρδα Αλεξάνδρα ΕΡΩΤΗΜΑ 1 ο : Σύμφωνα με το Δ.Ε.Π.Π.Σ., ο παιδαγωγικός ρόλος ανανεώνεται, αναθεωρείται, αναβαθμίζεται, προκειμένου να ανταποκριθεί

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

Eκπαίδευση Εκπαιδευτών Ενηλίκων & Δία Βίου Μάθηση

Eκπαίδευση Εκπαιδευτών Ενηλίκων & Δία Βίου Μάθηση Πρόγραμμα Eξ Aποστάσεως Eκπαίδευσης (E learning) Eκπαίδευση Εκπαιδευτών Ενηλίκων & Δία Βίου Μάθηση Οδηγός Σπουδών Το πρόγραμμα εξ αποστάσεως εκπαίδευσης ( e-learning ) του Πανεπιστημίου Πειραιά του Τμήματος

Διαβάστε περισσότερα

Δημήτρης Ρώσσης, Φάνη Στυλιανίδου Ελληνογερμανική Αγωγή. http://www.creative-little-scientists.eu

Δημήτρης Ρώσσης, Φάνη Στυλιανίδου Ελληνογερμανική Αγωγή. http://www.creative-little-scientists.eu Τι έχουμε μάθει για την προώθηση της Δημιουργικότητας μέσα από τις Φυσικές Επιστήμες και τα Μαθηματικά στην Ελληνική Προσχολική και Πρώτη Σχολική Ηλικία; Ευρήματα για την εκπαίδευση στην Ελλάδα από το

Διαβάστε περισσότερα

Διά βίου μάθηση και εκπαίδευση Ενότητα 4 η : Εννοιολογικοί Προσδιορισμοί IV Εκπαίδευση ενηλίκων & επαγγελματική κατάρτιση

Διά βίου μάθηση και εκπαίδευση Ενότητα 4 η : Εννοιολογικοί Προσδιορισμοί IV Εκπαίδευση ενηλίκων & επαγγελματική κατάρτιση Διά βίου μάθηση και εκπαίδευση Ενότητα 4 η : Εννοιολογικοί Προσδιορισμοί IV Εκπαίδευση ενηλίκων & επαγγελματική κατάρτιση Θανάσης Καραλής Σχολή Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών Τμήμα Επιστημών της

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΗΣ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ ΑΠΑΙΤΟΥΜΕΝΗ ΥΛΙΚΟΤΕΧΝΙΚΗ ΥΠΟ ΟΜΗ

ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΗΣ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ ΑΠΑΙΤΟΥΜΕΝΗ ΥΛΙΚΟΤΕΧΝΙΚΗ ΥΠΟ ΟΜΗ ΤΙΤΛΟΣ «Ο κύκλος του νερού» ΕΜΠΛΕΚΟΜΕΝΕΣ ΓΝΩΣΤΙΚΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ Το σενάριο µάθησης περιλαµβάνει δραστηριότητες που καλύπτουν όλα τα γνωστικά αντικείµενα που προβλέπονται από το ΕΠΠΣ νηπιαγωγείου. Συγκεκριµένα

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης

Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης Clements & Sarama, 2009; Sarama & Clements, 2009 Χωρική αντίληψη και σκέψη Προσανατολισμός στο χώρο Οπτικοποίηση (visualization) Νοερή εικονική αναπαράσταση Νοερή

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ»

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ» ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ» Σκοπός της εκπόνησης του Προγράμματος Αγωγής Υγείας ήταν Να γνωρίσουν τα παιδιά το σώμα τους και βασικές του λειτουργίες. Nα γνωρίσουν

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά. Ε. Κολέζα

Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά. Ε. Κολέζα Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά Ε. Κολέζα Α. Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας µαθηµατικής ενότητας: Βήµατα για τη συγγραφή του σχεδίου Β. Θεωρητικό υπόβαθρο της διδακτικής πρότασης

Διαβάστε περισσότερα

Παράρτημα Ι. Κλίμακα Διερεύνησης Προσδοκιών. Ερωτηματολόγιο Οι Προσδοκίες μου από το σεμινάριο

Παράρτημα Ι. Κλίμακα Διερεύνησης Προσδοκιών. Ερωτηματολόγιο Οι Προσδοκίες μου από το σεμινάριο Παράρτημα Ι Κλίμακα Διερεύνησης Προσδοκιών Ερωτηματολόγιο Οι Προσδοκίες μου από το σεμινάριο Σημειώστε τον βαθμό συμφωνίας ή διαφωνίας σας με τις παρακάτω προτάσεις, με βάση την επεξήγηση που ακολουθεί:

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηµατική. Μοντελοποίηση

Μαθηµατική. Μοντελοποίηση Μαθηµατική Μοντελοποίηση Μοντελοποίηση Απαιτητική οικονοµία και αγορά εργασίας Σύνθετες και περίπλοκες προβληµατικές καταστάσεις Μαθηµατικές και τεχνολογικές δεξιότητες Επίλυση σύνθετων προβληµάτων Μαθηµατικοποίηση

Διαβάστε περισσότερα

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Γιατί η Ρομποτική στην Εκπαίδευση; A) Τα παιδιά όταν σχεδιάζουν, κατασκευάζουν και προγραμματίζουν ρομπότ έχουν την ευκαιρία να μάθουν παίζοντας και να αναπτύξουν δεξιότητες Η

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΣΜΟΣ ΣΤΟΝ ΑΛΦΑΒΗΤΙΣΜΟ ΚΑΙ ΒΑΣΙΚΗ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ - ΒΑΣΙΚΑ ΜΟDULES ΓΙΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΩΝ TRAIN

ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΣΜΟΣ ΣΤΟΝ ΑΛΦΑΒΗΤΙΣΜΟ ΚΑΙ ΒΑΣΙΚΗ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ - ΒΑΣΙΚΑ ΜΟDULES ΓΙΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΩΝ TRAIN ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΣΜΟΣ ΣΤΟΝ ΑΛΦΑΒΗΤΙΣΜΟ ΚΑΙ ΒΑΣΙΚΗ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ - ΒΑΣΙΚΑ ΜΟDULES ΓΙΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΩΝ TRAIN Module 5: Μαθησιακή Συµβουλευτική Monika Tröster / Adelgard Steindl German Institute for Adult Education

Διαβάστε περισσότερα

Παναής Κασσιανός, δάσκαλος Διευθυντής του 10ου Ειδικού Δ.Σ. Αθηνών (Μαρασλείου)

Παναής Κασσιανός, δάσκαλος Διευθυντής του 10ου Ειδικού Δ.Σ. Αθηνών (Μαρασλείου) Παναής Κασσιανός, δάσκαλος Διευθυντής του 10ου Ειδικού Δ.Σ. Αθηνών (Μαρασλείου) Ομιλία-συζήτηση με βασικό άξονα προσέγγισης το Φάσμα του Αυτισμού και με αφορμή το βιβλίο της Εύας Βακιρτζή «Το Αυγό» στο

Διαβάστε περισσότερα

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η καλλιέργεια της ικανότητας για γραπτή έκφραση πρέπει να αρχίζει από την πρώτη τάξη. Ο γραπτός λόγος χρειάζεται ως μέσο έκφρασης. Βέβαια,

Διαβάστε περισσότερα

Συνεργατικές Τεχνικές

Συνεργατικές Τεχνικές Καταιγισμός ιδεών, Παιχνίδι ρόλων, Ομάδες Εργασίας, Συζήτηση με διάταξη δύο κύκλων, Δομημένη Συζήτηση - Debate Μέθοδος σχεδίων εργασίας ΚΕΣΥΠ ΚΙΛΚΙΣ Καταιγισμός ιδεών Είναι η εξέταση ενός ζητήματος μέσα

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Ειδική Αγωγή και Εκπαίδευση. Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Ειδική Αγωγή και Εκπαίδευση. Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Ειδική Αγωγή και Εκπαίδευση Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα Σχέδια

Διαβάστε περισσότερα

ιερεύνηση των Όρων και των Προϋποθέσεων που ενισχύουν την Ανάδειξη της Πολιτισµικής υναµικής της Εκπαίδευσης

ιερεύνηση των Όρων και των Προϋποθέσεων που ενισχύουν την Ανάδειξη της Πολιτισµικής υναµικής της Εκπαίδευσης ιερεύνηση των Όρων και των Προϋποθέσεων που ενισχύουν την Ανάδειξη της Πολιτισµικής υναµικής της Εκπαίδευσης Η σύγχρονη εκπαίδευση στοχεύει στην ολόπλευρη ανάπτυξη του µαθητή τόσο σε ατοµικό όσο και σε

Διαβάστε περισσότερα

Ενίσχυση των σχέσεων και της συνεργασίας ανάμεσα στα σχολεία και στους εκπαιδευτικούς. Στηρίζεται στην ενεργητική παρουσία των συμμετεχόντων, στην

Ενίσχυση των σχέσεων και της συνεργασίας ανάμεσα στα σχολεία και στους εκπαιδευτικούς. Στηρίζεται στην ενεργητική παρουσία των συμμετεχόντων, στην Ενίσχυση των σχέσεων και της συνεργασίας ανάμεσα στα σχολεία και στους εκπαιδευτικούς. Στηρίζεται στην ενεργητική παρουσία των συμμετεχόντων, στην ανταλλαγή απόψεων και εμπειριών και στην αξιοποίηση της

Διαβάστε περισσότερα

Χαρακτηριστικά και προϋποθέσεις αποτελεσματικής μάθησης ενηλίκων εκπαιδευομένων. Θανάσης Καραλής

Χαρακτηριστικά και προϋποθέσεις αποτελεσματικής μάθησης ενηλίκων εκπαιδευομένων. Θανάσης Καραλής Χαρακτηριστικά και προϋποθέσεις αποτελεσματικής μάθησης ενηλίκων εκπαιδευομένων Θανάσης Καραλής Ι. Θεωρητικές προσεγγίσεις Η Εκπαίδευση Ενηλίκων ως διακριτό θεσμικό και επιστημονικό πεδίο Ενήλικος και

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την 1 ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την παλαιότερη γνώση τους, σημειώνουν λεπτομέρειες, παρακολουθούν

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγίες για τη διδασκαλία µαθηµάτων Πληροφορικής του Ενιαίου Λυκείου

Οδηγίες για τη διδασκαλία µαθηµάτων Πληροφορικής του Ενιαίου Λυκείου Οδηγίες για τη διδασκαλία µαθηµάτων Πληροφορικής του Ενιαίου Λυκείου Εγγραφο Γ2/4769/4-9-1998 ΣΧΕΤ. 2794/23-6-98 έγγραφο του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου Σας αποστέλλουµε οδηγίες για τη διδασκαλία των µαθηµάτων

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστήρια Επιµόρφωσης του Προσωπικού του Σχολείου

Εργαστήρια Επιµόρφωσης του Προσωπικού του Σχολείου Εργαστήρια Επιµόρφωσης του Προσωπικού του Σχολείου 2 3 Εισαγωγή για τον εκπαιδευτή του προσωπικού Εάν διαβάζετε το παρόν έγγραφο, υποθέτουµε ότι θα θέλατε να επιµορφώσετε τα µέλη του προσωπικού ενός σχολείου

Διαβάστε περισσότερα

Γνώσεις για την εγκεφαλική παράλυση

Γνώσεις για την εγκεφαλική παράλυση Οδηγός Εκπαιδευτή Ενότητα κατάρτισης Γνώσεις για την εγκεφαλική παράλυση Επιμέλεια Miguel Santos Συγγραφείς Karina Riiskjaer Raun Mette Kliim-Due Betina Rasmussen Peder Esben Bilde Kirsten Caesar Petersen

Διαβάστε περισσότερα

Τύπος Εκφώνηση Απαντήσεις

Τύπος Εκφώνηση Απαντήσεις Α/ Α Τύπος Εκφώνηση Απαντήσεις Απλή Αν κάνετε αναζήτηση µιας λέξης σε ένα αρχαιοελληνικό σώµα κειµένων, αυτό που θα λάβετε ως αποτέλεσµα θα είναι: Μια καταγραφή όλων των εµφανίσεων της λέξης στο συγκεκριµένο

Διαβάστε περισσότερα

3. Πώς θα ήθελα να είναι / συμπεριφέρονται τα παιδιά για να είμαι ευχαριστημένος/η; Παράρτημα ΙΙ

3. Πώς θα ήθελα να είναι / συμπεριφέρονται τα παιδιά για να είμαι ευχαριστημένος/η; Παράρτημα ΙΙ Παράρτημα Ι Εργαλείο 1: Γνωριμία - Διερεύνηση προσωπικών θεωριών 1. Τα πιο σημαντικά πράγματα που θέλω να πετύχω στην τάξη μου είναι: Α. Β. Γ. Δ. 2. Είμαι ευχαριστημένος/η από τη δουλειά μου όταν: Α. Β.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΥΘΕΝΤΙΚΗ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ. Κατερίνα Κασιμάτη Επίκ. Καθηγήτρια, Γενικό Τμήμα Παιδαγωγικών Μαθημάτων Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε.

ΑΥΘΕΝΤΙΚΗ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ. Κατερίνα Κασιμάτη Επίκ. Καθηγήτρια, Γενικό Τμήμα Παιδαγωγικών Μαθημάτων Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε. ΑΥΘΕΝΤΙΚΗ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ Κατερίνα Κασιμάτη Επίκ. Καθηγήτρια, Γενικό Τμήμα Παιδαγωγικών Μαθημάτων Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε. Ερωτήσεις.. Πώς το παραδοσιακό διδακτικό πλαίσιο διαμορφώνει το αξιολογικό

Διαβάστε περισσότερα

Mαθησιακό Περιβάλλον: Χώρος και μη λεκτική επικοινωνία ως στοιχεία του μαθησιακού περιβάλλοντος

Mαθησιακό Περιβάλλον: Χώρος και μη λεκτική επικοινωνία ως στοιχεία του μαθησιακού περιβάλλοντος Mαθησιακό Περιβάλλον: Χώρος και μη λεκτική επικοινωνία ως στοιχεία του μαθησιακού περιβάλλοντος Τι είναι/ περιλαμβάνει ένα περιβάλλον μάθησης;? Χώρος? Εκπαιδευτικά Υλικά? Σχέσεις- Αλληλεπιδράσεις? Κλίμα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση Γλωσσάρι Η ομάδα MATURE διαθέτει σημαντική εμπειρία στη διαχείριση και υλοποίηση Ευρωπαϊκών προγραμμάτων και γνωρίζει ότι τα ζητήματα επικοινωνίας ενδέχεται να προκαλέσουν σύγχυση. Προκειμένου να ελαχιστοποιηθεί

Διαβάστε περισσότερα

Οι διδακτικές πρακτικές στην πρώτη τάξη του δημοτικού σχολείου. Προκλήσεις για την προώθηση του κριτικού γραμματισμού.

Οι διδακτικές πρακτικές στην πρώτη τάξη του δημοτικού σχολείου. Προκλήσεις για την προώθηση του κριτικού γραμματισμού. Οι διδακτικές πρακτικές στην πρώτη τάξη του δημοτικού σχολείου. Προκλήσεις για την προώθηση του κριτικού γραμματισμού. ημήτρης Γουλής Ο παραδοσιακός όρος αλφαβητισμός αντικαταστάθηκε από τον πολυδύναμο

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνικές συλλογής δεδομένων στην ποιοτική έρευνα

Τεχνικές συλλογής δεδομένων στην ποιοτική έρευνα Το κείμενο αυτό είναι ένα απόσπασμα από το Κεφάλαιο 16: Ποιοτικές ερμηνευτικές μέθοδοι έρευνας στη φυσική αγωγή (σελ.341-364) του βιβλίου «Για μία καλύτερη φυσική αγωγή» (Παπαιωάννου, Α., Θεοδωράκης Ι.,

Διαβάστε περισσότερα

888 ΧΡΟΝΙΑ. Πρόγραμμα Κοινωνικής Υπηρεσίας 2013-2014. χεν θεσσαλονίκης ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

888 ΧΡΟΝΙΑ. Πρόγραμμα Κοινωνικής Υπηρεσίας 2013-2014. χεν θεσσαλονίκης ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Πρόγραμμα Κοινωνικής Υπηρεσίας 2013-2014 888 ΧΡΟΝΙΑ ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ χεν θεσσαλονίκης Μητροπόλεως 18 546 24 Θεσσαλονίκη Τηλ.: 2310-276 144 Fax: 2310 276 144 E-mail: xenthesalonikis1@windowslive.com

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητικό ερώτημα: Η εξέλιξη της τεχνολογίας της φωτογραφίας μέσω διαδοχικών απεικονίσεων της Ακρόπολης.

Ερευνητικό ερώτημα: Η εξέλιξη της τεχνολογίας της φωτογραφίας μέσω διαδοχικών απεικονίσεων της Ακρόπολης. Περιγραφή της ερευνητικής εργασίας Βασικοί σκοποί της έρευνας: Η οικοδόμηση γνώσεων όσον αφορά στη λειτουργία των φωτογραφικών τεχνικών (αναλογικών ψηφιακών) διερευνώντας το θέμα κάτω από το πρίσμα των

Διαβάστε περισσότερα

Κωνσταντίνος Π. Χρήστου

Κωνσταντίνος Π. Χρήστου 1 Κριτήρια: Διδακτική διαδικασία Μαθητοκεντρικά Δασκαλοκεντρικά Αλληλεπίδρασης διδάσκοντα διδασκόµενου Είδος δεξιοτήτων που θέλουν να αναπτύξουν Επεξεργασίας Πληροφοριών Οργάνωση-ανάλυση πληροφοριών, λύση

Διαβάστε περισσότερα

«ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ» ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ Β ΦΑΣΗΣ

«ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ» ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ Β ΦΑΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ «ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ» ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ Β ΦΑΣΗΣ ΣΥΝΟΠΤΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ Διδάσκουσες:

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 4: Μαθησιακά πλαίσια στο νηπιαγωγείο. Νέο πρόγραμμα σπουδών νηπιαγωγείου

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 4: Μαθησιακά πλαίσια στο νηπιαγωγείο. Νέο πρόγραμμα σπουδών νηπιαγωγείου Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 4: Μαθησιακά πλαίσια στο νηπιαγωγείο. Νέο πρόγραμμα σπουδών νηπιαγωγείου Διδάσκουσα: Μαρία Καμπεζά Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης και της Αγωγής

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Προγράμματος Εισαγωγικής Επιμόρφωσης Μεντόρων - Νεοεισερχομένων

Αξιολόγηση του Προγράμματος Εισαγωγικής Επιμόρφωσης Μεντόρων - Νεοεισερχομένων Αξιολόγηση του Προγράμματος Εισαγωγικής Επιμόρφωσης Μεντόρων - Νεοεισερχομένων. Ταυτότητα της Έρευνας Το Πρόγραμμα της Εισαγωγικής Επιμόρφωσης Μεντόρων και Νεοεισερχομένων Εκπαιδευτικών προσφέρεται κάθε

Διαβάστε περισσότερα

1 ο Διεθνές Συνέδριο... για να ξαναφανταστούμε το σχολείο...

1 ο Διεθνές Συνέδριο... για να ξαναφανταστούμε το σχολείο... 1 ο Διεθνές Συνέδριο... για να ξαναφανταστούμε το σχολείο... Οι Επιμορφωτικές Ανάγκες των Διοικητικών Υπαλλήλων των Ελληνικών Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών: Μια Εμπειρική Διερεύνηση στη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Εισαγωγή Ενεργός συμμετοχή Κοινωνική αλληλεπίδραση Δραστηριότητες που έχουν νόημα Σύνδεση των νέων πληροφοριών με τις προϋπάρχουσες γνώσεις Χρήση στρατηγικών Ανάπτυξη της αυτορρύθμισης και εσωτερική σκέψη

Διαβάστε περισσότερα

Στόχος της ψυχολογικής έρευνας:

Στόχος της ψυχολογικής έρευνας: Στόχος της ψυχολογικής έρευνας: Συστηματική περιγραφή και κατανόηση των ψυχολογικών φαινομένων. Η ψυχολογική έρευνα χρησιμοποιεί μεθόδους συστηματικής διερεύνησης για τη συλλογή, την ανάλυση και την ερμηνεία

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΔΙΚΤΥΩΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΔΙΚΤΥΩΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΔΙΚΤΥΩΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Κιουτσιούκη Δήμητρα, 485 Τελική δραστηριότητα Φάση 1 :Ατομική μελέτη 1. Πώς θα περιγράφατε το ρόλο της τεχνολογίας στην εκπαιδευτική καινοτομία; Οι Web

Διαβάστε περισσότερα

Γεωµετρία Γ' Γυµνασίου: Παραλληλία πλευρών, αναλογίες γεωµετρικών µεγεθών, οµοιότητα

Γεωµετρία Γ' Γυµνασίου: Παραλληλία πλευρών, αναλογίες γεωµετρικών µεγεθών, οµοιότητα Σενάριο 3. Τα µέσα των πλευρών τριγώνου Γνωστική περιοχή: Γεωµετρία Γ' Γυµνασίου: Παραλληλία πλευρών, αναλογίες γεωµετρικών µεγεθών, οµοιότητα τριγώνων, τριγωνοµετρικοί αριθµοί περίµετρος και εµβαδόν.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ Is είναι βιώσιμη η επιχείρηση

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ Is είναι βιώσιμη η επιχείρηση ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ Is είναι βιώσιμη η επιχείρηση Ent-teach κεφαλαιο 3 - Ανάλυση Αγοράς Περιγραφή της εκπαιδευτικής δραστηριότητας Αυτή η εκπαιδευτική δραστηριότητα απευθύνεται σε μαθητές από όλους

Διαβάστε περισσότερα

Διάρκεια: 2Χ80 Προτεινόμενη τάξη: Δ -Στ Εισηγήτρια: Χάρις Πολυκάρπου

Διάρκεια: 2Χ80 Προτεινόμενη τάξη: Δ -Στ Εισηγήτρια: Χάρις Πολυκάρπου ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΑΓΩΓΗ Θεατρικό Εργαστήρι: Δημιουργία δραματικών πλαισίων με αφορμή μαθηματικές έννοιες. Ανάπτυξη ικανοτήτων για επικοινωνία μέσω του θεάτρου και του δράματος. Ειδικότερα αναφορικά με τις παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους του Σταύρου Κοκκαλίδη Μαθηματικού Διευθυντή του Γυμνασίου Αρχαγγέλου Ρόδου-Εκπαιδευτή Στα προγράμματα Β Επιπέδου στις ΤΠΕ Ορισμός της έννοιας του σεναρίου.

Διαβάστε περισσότερα

Πιλοτική Εφαρμογή της Πολιτικής για Επαγγελματική Ανάπτυξη και Μάθηση

Πιλοτική Εφαρμογή της Πολιτικής για Επαγγελματική Ανάπτυξη και Μάθηση Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Κύπρου Πιλοτική Εφαρμογή της Πολιτικής για Επαγγελματική Ανάπτυξη και Μάθηση 390 παιδιά Το πλαίσιο εφαρμογής 18 τμήματα Μονάδα Ειδικής Εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

ο εκπαιδευτικός µπορεί να χρησιµοποιήσει ιστορία σε κόµικς που περιέχει διάλογο να διδάξει κατάλληλες λεκτικές δοµές για το ξεκίνηµα συζήτησης

ο εκπαιδευτικός µπορεί να χρησιµοποιήσει ιστορία σε κόµικς που περιέχει διάλογο να διδάξει κατάλληλες λεκτικές δοµές για το ξεκίνηµα συζήτησης Μαθησιακή υσκολία Στρατηγικές ο εκπαιδευτικός µπορεί να χρησιµοποιήσει ιστορία σε κόµικς που περιέχει διάλογο να διδάξει κατάλληλες λεκτικές δοµές για το ξεκίνηµα συζήτησης να διδάξει στους µαθητές τρόπους

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΦΟΡΑ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑΣ (STATE OF THE ART) ΤΟΥ ENTELIS ΕΚΔΟΣΗ EΥΚΟΛΗΣ ΑΝΑΓΝΩΣΗΣ

ΑΝΑΦΟΡΑ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑΣ (STATE OF THE ART) ΤΟΥ ENTELIS ΕΚΔΟΣΗ EΥΚΟΛΗΣ ΑΝΑΓΝΩΣΗΣ ΑΝΑΦΟΡΑ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑΣ (STATE OF THE ART) ΤΟΥ ENTELIS ΕΚΔΟΣΗ EΥΚΟΛΗΣ ΑΝΑΓΝΩΣΗΣ Εισαγωγή Η έρευνα στην Ευρώπη δείχνει ότι οι άνθρωποι με αναπηρίες όλων των ηλικιών έχουν προσωπική εμπειρία με την τεχνολογία.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙ ΙΚΑ ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑΣ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑ ΧΑΡΤΗΣ ΧΡΗΣΗ ΗΜΙΟΥΡΓΙΑ. β. φιλιππακοπουλου 1

ΕΙ ΙΚΑ ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑΣ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑ ΧΑΡΤΗΣ ΧΡΗΣΗ ΗΜΙΟΥΡΓΙΑ. β. φιλιππακοπουλου 1 ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΧΑΡΤΗΣ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ ΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΧΡΗΣΗ β. φιλιππακοπουλου 1 Αναλυτικό Πρόγραµµα 1. Εισαγωγή: Μια επιστηµονική προσέγγιση στη χαρτογραφική απεικόνιση και το χαρτογραφικό σχέδιο

Διαβάστε περισσότερα

«Οι σελίδες αφηγούνται»

«Οι σελίδες αφηγούνται» Πειραματικό Δ.Σ. Φλώρινας Υπεύθυνη εκπαιδευτικός : Πουγαρίδου Παρασκευή Τάξη : Δ «Οι σελίδες αφηγούνται» 1. Θέμα project κριτήρια επιλογής θέματος Η επιλογή του συγκεκριμένου project σχετίζεται άμεσα με

Διαβάστε περισσότερα

Η Καινοτοµία στη Διδασκαλία των Μαθηµατικών. Ε. Κολέζα

Η Καινοτοµία στη Διδασκαλία των Μαθηµατικών. Ε. Κολέζα Η Καινοτοµία στη Διδασκαλία των Μαθηµατικών Ε. Κολέζα Κάτω υπό ποιες προϋποθέσεις το σχολείο θα αποτελέσει κέντρο δράσης και δηµιουργικότητας; 1. Εκπαίδευση των µαθητών µέσα από τη δηµιουργία «µαθησιακών

Διαβάστε περισσότερα

Το μάθημα της λογοτεχνίας στη Δευτεροβάθμια εκπαίδευση

Το μάθημα της λογοτεχνίας στη Δευτεροβάθμια εκπαίδευση ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΧΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Το μάθημα της λογοτεχνίας στη Δευτεροβάθμια εκπαίδευση Ενότητα 6: Μέθοδος project - Πολιτισμός και σχολείο - Διδασκαλία σε ομάδες Ελένη

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων σε παιδιά με νοητική ανεπάρκεια μέσα από το παιχνίδι με τους συνομηλίκους τους: ένα πιλοτικό πρόγραμμα παρέμβασης

Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων σε παιδιά με νοητική ανεπάρκεια μέσα από το παιχνίδι με τους συνομηλίκους τους: ένα πιλοτικό πρόγραμμα παρέμβασης Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων σε παιδιά με νοητική ανεπάρκεια μέσα από το παιχνίδι με τους συνομηλίκους τους: ένα πιλοτικό πρόγραμμα παρέμβασης Γ. Μπάρμπας Ε. Γκιργκινούδη θεωρητικό πλαίσιο βασικός πυρήνας

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική των Φυσικών Επιστημών στην Προσχολική Εκπαίδευση

Διδακτική των Φυσικών Επιστημών στην Προσχολική Εκπαίδευση ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ Διδακτική των Φυσικών Επιστημών στην Προσχολική Εκπαίδευση Ενότητα # 1.2: Η προοπτική των βασικών αρχών της φύσης των Φυσικών Επιστημών στην επιμόρφωση των εκπαιδευτικών

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΡΙΑ Α. ΔΡΑΚΑΚΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ 6 ΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Ν.ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ

ΜΑΡΙΑ Α. ΔΡΑΚΑΚΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ 6 ΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Ν.ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ «Διαχρονικές αξίες στην εκπαίδευση σε ένα περιβάλλον που αλλάζει μέσα από τον ανατρεπτικό οραματιστή καλλιτέχνη Γιάννη Γαΐτη» (Βιωματικό εργαστήριο με την αξιοποίηση του μοντέλου PERKINS) ΜΑΡΙΑ Α. ΔΡΑΚΑΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Σχεδιαςμόσ & Εκπόνηςη Εκπαιδευτικήσ Έρευνασ

Σχεδιαςμόσ & Εκπόνηςη Εκπαιδευτικήσ Έρευνασ Σχεδιαςμόσ & Εκπόνηςη Εκπαιδευτικήσ Έρευνασ Μάθημα 7 ο : Ποιοτική & Ποςοτική Έρευνα Νίκη Σιςςαμπέρη-Δημήτρησ Κολιόπουλοσ Σχολή Ανθρωπιςτικών & Κοινωνικών Επιςτημών Τμήμα Επιςτημών τησ Εκπαίδευςησ & τησ

Διαβάστε περισσότερα

Εφαρµοσµένη ιδακτική των Φυσικών Επιστηµών (Πρακτικές Ασκήσεις Β Φάσης)

Εφαρµοσµένη ιδακτική των Φυσικών Επιστηµών (Πρακτικές Ασκήσεις Β Φάσης) Πανεπιστήµιο Αιγαίου Παιδαγωγικό Τµήµα ηµοτικής Εκπαίδευσης Μιχάλης Σκουµιός Εφαρµοσµένη ιδακτική των Φυσικών Επιστηµών (Πρακτικές Ασκήσεις Β Φάσης) Παρατήρηση ιδασκαλίας και Μοντέλο Συγγραφής Έκθεσης

Διαβάστε περισσότερα

Προτάσεις για τις προαγωγικές και απολυτήριες ενδοσχολικές εξετάσεις μαθητών/τριών με ΕΕΑ ή και αναπηρία:

Προτάσεις για τις προαγωγικές και απολυτήριες ενδοσχολικές εξετάσεις μαθητών/τριών με ΕΕΑ ή και αναπηρία: Προτάσεις για τις προαγωγικές και απολυτήριες ενδοσχολικές εξετάσεις μαθητών/τριών με ΕΕΑ ή και αναπηρία: 1. Η διαφοροποιημένη αντιμετώπιση κατά τη διαδικασία εξέτασης των μαθητών/τριών με ΕΕΑ ή και αναπηρία

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα Σχέδια Εκθέσεων

Διαβάστε περισσότερα

Δημοτικό Σχολείο Σωτήρας Β Η δική μας πρόταση- εμπειρία

Δημοτικό Σχολείο Σωτήρας Β Η δική μας πρόταση- εμπειρία Δημοτικό Σχολείο Σωτήρας Β Η δική μας πρόταση- εμπειρία Συμμετοχή στο Πρόγραμμα του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΜΑΘΗΣΗΣ ΜΕΣΩ ΕΡΕΥΝΑΣ-ΔΡΑΣΗΣ Σχολική χρονιά: 2015-2016 ΤΟ ΠΡΟΦΙΛ ΤΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΣΤΟ Γ1 ΤΟΥ 10 ΟΥ Δ.Σ. ΤΣΕΣΜΕ ( ) ΠΟΡΕΙΑ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ. ΜΑΘΗΜΑ: Μελέτη Περιβάλλοντος. ( Ενότητα 3: Μέσα συγκοινωνίας και μεταφοράς

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΣΤΟ Γ1 ΤΟΥ 10 ΟΥ Δ.Σ. ΤΣΕΣΜΕ ( ) ΠΟΡΕΙΑ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ. ΜΑΘΗΜΑ: Μελέτη Περιβάλλοντος. ( Ενότητα 3: Μέσα συγκοινωνίας και μεταφοράς ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΣΤΟ Γ1 ΤΟΥ 10 ΟΥ Δ.Σ. ΤΣΕΣΜΕ (10.11.2010) ΠΟΡΕΙΑ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ: Μελέτη Περιβάλλοντος ( Ενότητα 3: Μέσα συγκοινωνίας και μεταφοράς Κεφάλαιο 3: Κυκλοφορούμε με ασφάλεια) ΔΙΔΑΚΤΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΕΤΗ ΚΑΜΠΟΥΡΟΛΙΑ. Δασκάλα Τμήματος Ένταξης Μαράσλειο Διδασκαλείο ΕΑΕ

ΑΡΕΤΗ ΚΑΜΠΟΥΡΟΛΙΑ. Δασκάλα Τμήματος Ένταξης Μαράσλειο Διδασκαλείο ΕΑΕ ΑΡΕΤΗ ΚΑΜΠΟΥΡΟΛΙΑ Δασκάλα Τμήματος Ένταξης Μαράσλειο Διδασκαλείο ΕΑΕ Οι αποτελεσματικοί εκπαιδευτικοί γνωρίζουν: - Τους μαθητές - Το γνωστικό αντικείμενο - Τις θεωρίες μάθησης - Αποτελεσματικές πρακτικές

Διαβάστε περισσότερα

Πέντε Προτάσεις Αντιμετώπισης των υσκολιών στην Ανάγνωση

Πέντε Προτάσεις Αντιμετώπισης των υσκολιών στην Ανάγνωση Πέντε Προτάσεις Αντιμετώπισης των υσκολιών στην Ανάγνωση Tο φαινόμενο της ανάγνωσης προσεγγίζεται ως ολική διαδικασία, δηλαδή ως λεξιλόγιο, ως προφορική έκφραση και ως κατανόηση. ημήτρης Γουλής Πρώτη Πρόταση

Διαβάστε περισσότερα

14 Δυσκολίες μάθησης για την ανάπτυξη των παιδιών, αλλά και της εκπαιδευτικής πραγματικότητας. Έχουν προταθεί διάφορες θεωρίες και αιτιολογίες για τις

14 Δυσκολίες μάθησης για την ανάπτυξη των παιδιών, αλλά και της εκπαιδευτικής πραγματικότητας. Έχουν προταθεί διάφορες θεωρίες και αιτιολογίες για τις ΠΡΟΛΟΓΟΣ Οι δυσκολίες μάθησης των παιδιών συνεχίζουν να απασχολούν όλους όσοι ασχολούνται με την ανάπτυξη των παιδιών και με την εκπαίδευση. Τους εκπαιδευτικούς, οι οποίοι, μέσα στην τάξη τους, βρίσκονται

Διαβάστε περισσότερα

Τμήμα: Προσχολικής & Πρωτοβάθμιας Φωκίδας. Φορέας ιεξαγωγής: ΠΕΚ Λαμίας Συντονιστής: ημητρακάκης Κωνσταντίνος Τηλέφωνο:

Τμήμα: Προσχολικής & Πρωτοβάθμιας Φωκίδας. Φορέας ιεξαγωγής: ΠΕΚ Λαμίας Συντονιστής: ημητρακάκης Κωνσταντίνος Τηλέφωνο: Τμήμα: Προσχολικής & Πρωτοβάθμιας Φωκίδας Φορέας ιεξαγωγής: ΠΕΚ Λαμίας Συντονιστής: ημητρακάκης Κωνσταντίνος Τηλέφωνο: 2231081842 Χώρος υλοποίησης: ΕΚΦΕ Φωκίδας Υπεύθυνος: Μπεμπή Ευαγγελία Τηλέφωνο επικοινωνίας:

Διαβάστε περισσότερα

Ελένη Μοσχοβάκη Σχολική Σύμβουλος 47ης Περιφέρειας Π.Α.

Ελένη Μοσχοβάκη Σχολική Σύμβουλος 47ης Περιφέρειας Π.Α. Ελένη Μοσχοβάκη Σχολική Σύμβουλος 47ης Περιφέρειας Π.Α. Τι θα Δούμε. Γιατί αλλάζει το Αναλυτικό Πρόγραμμα Σπουδών. Παιδαγωγικό πλαίσιο του νέου Α.Π.Σ. Αρχές του νέου Α.Π.Σ. Μαθησιακές περιοχές του νέου

Διαβάστε περισσότερα

συναντήσεις εργασίας εκτέλεση ρόλου διευθυντή σεμινάρια σύνταξη γραπτής εργασίας τελικό σεμινάριο έκθεση αξιολόγηση

συναντήσεις εργασίας εκτέλεση ρόλου διευθυντή σεμινάρια σύνταξη γραπτής εργασίας τελικό σεμινάριο έκθεση αξιολόγηση 1.ΟΜΑ ΙΚΗ ΜΕΘΟ ΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Στη οµαδική µέθοδο οι µαθητές θα γνωρίσουν την οργάνωση και τον τεχνολογικό εξοπλισµό των βιοµηχανικών µονάδων, τις πρώτες ύλες που χρησιµοποιούν, τις διαδικασίες παραγωγής των

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ Ανακαλύψτε νέες επιχειρήσεις

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ Ανακαλύψτε νέες επιχειρήσεις ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ Ανακαλύψτε νέες επιχειρήσεις Ent-teach Κεφάλαιο 2 Αναγνώριση ευκαιριών Περιγραφή της εκπαιδευτικής δραστηριότητας Αυτή η εκπαιδευτική δραστηριότητα στοχεύει να βοηθήσει τους

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά A Δημοτικού. Πέτρος Κλιάπης Σεπτέμβρης 2007

Μαθηματικά A Δημοτικού. Πέτρος Κλιάπης Σεπτέμβρης 2007 Μαθηματικά A Δημοτικού Πέτρος Κλιάπης Σεπτέμβρης 2007 Το σύγχρονο μαθησιακό περιβάλλον των Μαθηματικών Ενεργή συμμετοχή των παιδιών Μάθηση μέσα από δραστηριότητες Κατανόηση ΌΧΙ απομνημόνευση Αξιοποίηση

Διαβάστε περισσότερα

Η προσέγγιση του γραπτού λόγου και η γραφή. Χ.Δαφέρμου

Η προσέγγιση του γραπτού λόγου και η γραφή. Χ.Δαφέρμου Η προσέγγιση του γραπτού λόγου και η γραφή Πώς μαθαίνουν τα παιδιά να μιλούν? Προσπαθώντας να επικοινωνήσουν Πώς μαθαίνουν τα παιδιά να γράφουν? Μαθαίνoυν να γράφουν γράφοντας Η γραφή λύνει προβλήματα

Διαβάστε περισσότερα

Το παιχνίδι της χαράς

Το παιχνίδι της χαράς Ανοιχτό πρόγραμμα εκπαίδευσης Κατερίνα Πουλέα Παιδαγωγός Το παιχνίδι της χαράς Το παιχνίδι της χαράς Αετιδέων 15 & Βουτσινά Χολαργός 6944 773597 Ανοιχτό πρόγραμμα εκπαίδευσης Το Παιδαγωγικό Κέντρο Προσχολικής

Διαβάστε περισσότερα

Αυθεντικό πλαίσιο μάθησης και διδασκαλίας για ένα σχολείο που μαθαίνει. Κατερίνα Κασιμάτη Επικ. Καθηγήτρια Παιδαγωγικού Τμήματος ΑΣΠΑΙΤΕ

Αυθεντικό πλαίσιο μάθησης και διδασκαλίας για ένα σχολείο που μαθαίνει. Κατερίνα Κασιμάτη Επικ. Καθηγήτρια Παιδαγωγικού Τμήματος ΑΣΠΑΙΤΕ Αυθεντικό πλαίσιο μάθησης και διδασκαλίας για ένα σχολείο που μαθαίνει Κατερίνα Κασιμάτη Επικ. Καθηγήτρια Παιδαγωγικού Τμήματος ΑΣΠΑΙΤΕ Ορισμός αυθεντικής μάθησης Αυθεντική μάθηση είναι η μάθηση που έχει

Διαβάστε περισσότερα

Απόκτηση κοινωνικής στέγασης

Απόκτηση κοινωνικής στέγασης Module 3 είγµατα για Μαθησιακό Πρόγραµµα Αλφαβητισµού Απόκτηση κοινωνικής στέγασης Αίτηση για κοινωνική στέγαση Το Ταµείο Στέγασης των ηµαρχείων Λουπλιάνας Μη κυβερνητικός οργανισµός στέγασης Λτδ Ιούνιος,

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτηματολόγιο. Τρόποι χορήγησης: α) Με αλληλογραφία β) Με απευθείας χορήγηση γ) Τηλεφωνικά

Ερωτηματολόγιο. Τρόποι χορήγησης: α) Με αλληλογραφία β) Με απευθείας χορήγηση γ) Τηλεφωνικά Ερωτηματολόγιο Το ερωτηματολόγιο αποτελείται από μια σειρά ερωτήσεων, οι οποίες έχουν ως στόχο την καταγραφή των απόψεων, γνώσεων ή στάσεων μιας ομάδας ατόμων. Τρόποι συμπλήρωσης: α) άμεσος (ο ίδιος ο

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΤΙ ΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΘΑ ΕΠΡΕΠΕ ΝΑ ΠΡΟΑΓΟΥΝ ΤΗ ΦΥΣΙΚΗ ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ; Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας

ΓΙΑΤΙ ΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΘΑ ΕΠΡΕΠΕ ΝΑ ΠΡΟΑΓΟΥΝ ΤΗ ΦΥΣΙΚΗ ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ; Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας ΓΙΑΤΙ ΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΘΑ ΕΠΡΕΠΕ ΝΑ ΠΡΟΑΓΟΥΝ ΤΗ ΦΥΣΙΚΗ ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ; Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας Θέµατα που θα συζητηθούν: Ποια είναι τα ερευνητικά δεδοµένα που δείχνουν ότι η προαγωγή της φυσικής

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΤΗΝ ΕΙΔΙΚΗ ΚΑΙ ΕΝΙΑΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΣΚΟΠΟΣ Το διδακτορικό πρόγραμμα στην Ειδική και Ενιαία Εκπαίδευση αποσκοπεί στην εμβάθυνση και κριτική

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΕΡΕΥΝΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΕΝΗΛΙΚΩΝ: 2012

ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΕΡΕΥΝΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΕΝΗΛΙΚΩΝ: 2012 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΡΧΗ ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ Πειραιάς, 13 Μαρτίου 2014 ΕΡΕΥΝΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΕΝΗΛΙΚΩΝ: 2012 Η Ελληνική Στατιστική Αρχή ανακοινώνει τα αποτελέσµατα της Έρευνας Εκπαίδευσης Ενηλίκων,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΜΑΘΗΣΗΣ-ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΜΑΘΗΣΗΣ-ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΜΑΘΗΣΗΣ-ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΚΑΙ ΑΓΩΓΗΣ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΔΙΔΑΣΚΩΝ/ ΟΥΣΑ: ΕΞΑΜΗΝΟ ΣΠΟΥΔΩΝ:. Σας παρακαλούμε, απαντώντας στα δύο ερωτηματολόγια που ακολουθούν,

Διαβάστε περισσότερα

3 βήματα για την ένταξη των ΤΠΕ: 1. Εμπλουτισμός 2. Δραστηριότητα 3. Σενάριο Πέτρος Κλιάπης-Όλγα Κασσώτη Επιμόρφωση εκπαιδευτικών

3 βήματα για την ένταξη των ΤΠΕ: 1. Εμπλουτισμός 2. Δραστηριότητα 3. Σενάριο Πέτρος Κλιάπης-Όλγα Κασσώτη Επιμόρφωση εκπαιδευτικών 3 βήματα για την ένταξη των ΤΠΕ: 1. Εμπλουτισμός 2. Δραστηριότητα 3. Σενάριο Πέτρος Κλιάπης-Όλγα Κασσώτη Επιμόρφωση εκπαιδευτικών Παρουσίαση βασισμένη στο κείμενο: «Προδιαγραφές ψηφιακής διαμόρφωσης των

Διαβάστε περισσότερα

Προσχολική Παιδαγωγική Ενότητα 9: Η σημασία του στοχασμού για τον εκπαιδευτικό

Προσχολική Παιδαγωγική Ενότητα 9: Η σημασία του στοχασμού για τον εκπαιδευτικό Προσχολική Παιδαγωγική Ενότητα 9: Η σημασία του στοχασμού για τον εκπαιδευτικό Διδάσκουσα: Μαρία Καμπεζά Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης και της Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία Σκοποί ενότητας Να συζητήσουν

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΑΠΟ ΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ ΣΤΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ: ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΙ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΙ ΚΑΙ ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ

ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΑΠΟ ΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ ΣΤΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ: ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΙ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΙ ΚΑΙ ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΑΠΟ ΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ ΣΤΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ: ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΙ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΙ ΚΑΙ ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ Ενότητα #5: ΕΤΟΙΜΑ ΣΧΟΛΕΙΑ Διδάσκων: Γουργιώτου Ευθυμία ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

Μαρούλης Δημήτρης EXCELLENT Ετήσια Αξιολόγηση του ΚΞΓ Μαρούλης Δημήτρης

Μαρούλης Δημήτρης EXCELLENT Ετήσια Αξιολόγηση του ΚΞΓ Μαρούλης Δημήτρης EXCELLENT 3 Εκδόσεις Λευκή Σελίδα ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Αγγλική Γλώσσα Μαρούλης Δημήτρης EXCELLENT Ετήσια Αξιολόγηση του ΚΞΓ Μαρούλης Δημήτρης Διορθώσεις: Ελένη Ζαφειρούλη Σελιδοποίηση: Γιάννης Χατζηχαραλάμπους Μακέτα

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες

Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες Τίτλος: Ιστορίες δωματίων Βαθμίδα: 2 Τάξη: Ε Διάρκεια: 6 Χ 80 Περιγραφή Ενότητας Οι μαθητές και οι μαθήτριες μέσα από διάφορες δραστηριότητες που αφορούν στο δωμάτιό τους

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014

ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014 ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014 Η ΚΘ Εφορεία Προϊστορικών & Κλασικών Αρχαιοτήτων και η Επιστημονική Ομάδα των Ανασκαφών Αυγής οργανώνουν για πέμπτη χρονιά εκπαιδευτικές δράσεις με αφορμή

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ

ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ Σε ένα πλαίσιο φθίνουσας καθοδήγησης, ο εκπαιδευτικός πρέπει να καταστήσει τα παιδιά αυτόνομα στην παραγωγή κειμένων κάθε είδους, τα οποία θα εμπεριέχουν τα βασικά χαρακτηριστικά

Διαβάστε περισσότερα

Β.δ Επιλογή των κατάλληλων εμπειρικών ερευνητικών μεθόδων

Β.δ Επιλογή των κατάλληλων εμπειρικών ερευνητικών μεθόδων Β.δ Επιλογή των κατάλληλων εμπειρικών ερευνητικών μεθόδων Νίκος Ναγόπουλος Για τη διεξαγωγή της κοινωνικής έρευνας χρησιμοποιούνται ποσοτικές ή/και ποιοτικές μέθοδοι που έχουν τις δικές τους τεχνικές και

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΑΙΣΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ (ΠΣ) Χρίστος Δούκας Αντιπρόεδρος του ΠΙ

ΠΛΑΙΣΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ (ΠΣ) Χρίστος Δούκας Αντιπρόεδρος του ΠΙ ΠΛΑΙΣΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ (ΠΣ) Χρίστος Δούκας Αντιπρόεδρος του ΠΙ Οι Δ/τές ως προωθητές αλλαγών με κέντρο τη μάθηση Χαράσσουν τις κατευθύνσεις Σχεδιάσουν την εφαρμογή στη σχολική πραγματικότητα Αναπτύσσουν

Διαβάστε περισσότερα

Το μουσείο ζωντανεύει με ταξίδι σχολικό! Σχέδια εργασίας σχολείων-μουσείων σχολικού έτους 2011-2012. ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ ΜΑΘΗΤΩΝ ποδράσηη

Το μουσείο ζωντανεύει με ταξίδι σχολικό! Σχέδια εργασίας σχολείων-μουσείων σχολικού έτους 2011-2012. ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ ΜΑΘΗΤΩΝ ποδράσηη ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ ΜΑΘΗΤΩΝ 9 5 ποδράσηη Σχέδια εργασίας σχολείων-μουσείων σχολικού έτους 2011-2012 Μουσείο Επιστημών και Τεχνολογίας Πανεπιστημίου Πατρών 2ο Δημοτικό Σχολείο Ακράτας Δημοτικό Μουσείο

Διαβάστε περισσότερα

Module 3 Σλοβενία: Λεπτοµερές Σχέδιο Εργασίας

Module 3 Σλοβενία: Λεπτοµερές Σχέδιο Εργασίας PROFESSIONALIZATION OF LITERACY AND BASIC EDUCATION BASIC MODULES FOR TEACHER TRAINING TRAIN Module 3 Σλοβενία: Λεπτοµερές Σχέδιο Εργασίας Natalija Žalec Slovenian Institute for Adult Education (SIAE)

Διαβάστε περισσότερα

Συµφωνία Επιχορήγησης No: 2008 4466 / 001 001 Έργο No. 143512-BG-2008-KA2-KA2MP

Συµφωνία Επιχορήγησης No: 2008 4466 / 001 001 Έργο No. 143512-BG-2008-KA2-KA2MP Συµφωνία Επιχορήγησης No: 2008 4466 / 001 001 Έργο No. 143512-BG-2008-KA2-KA2MP Αυτό το έργο έχει χρηµατοδοτηθεί µε την υποστήριξη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ευρωπαϊκό Χαρτοφυλάκιο Γλωσσών για Κωφούς και

Διαβάστε περισσότερα

Γεωµετρία Β' Λυκείου. Συµµεταβολή µεγεθών. Εµβαδόν ισοσκελούς τριγώνου. Σύστηµα. συντεταγµένων. Γραφική παράσταση συνάρτησης. Μέγιστη - ελάχιστη τιµή.

Γεωµετρία Β' Λυκείου. Συµµεταβολή µεγεθών. Εµβαδόν ισοσκελούς τριγώνου. Σύστηµα. συντεταγµένων. Γραφική παράσταση συνάρτησης. Μέγιστη - ελάχιστη τιµή. Σενάριο 6. Συµµεταβολές στο ισοσκελές τρίγωνο Γνωστική περιοχή: Γεωµετρία Β' Λυκείου. Συµµεταβολή µεγεθών. Εµβαδόν ισοσκελούς τριγώνου. Σύστηµα συντεταγµένων. Γραφική παράσταση συνάρτησης. Μέγιστη - ελάχιστη

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΥΠΟΒΟΛΗΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Σχ. Έτος:

ΣΧΕΔΙΟ ΥΠΟΒΟΛΗΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Σχ. Έτος: ΣΧΕΔΙΟ ΥΠΟΒΟΛΗΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Σχ. Έτος: 2013-2014 ΣΧΟΛΙΚΗ ΜΟΝΑΔΑ A ΑΡΣΑΚΕΙΟ ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΨΥΧΙΚΟΥ Ο ΤΙΤΛΟΣ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: ΑΡΩΜΑ ΧΟΡΩΝ ΑΠΟ ΤΗΝ ΜΙΚΡΑ ΑΣΙΑ-ΜΝΗΜΕΣ ΑΠΟ ΤΙΣ ΛΗΣΜΟΝΗΜΕΝΕΣ ΠΑΤΡΙΔΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

Τα χαρισματικά παιδιά είναι προβληματικά για τους γονείς τους. Σε αντίθεση με τους συνομηλίκους τους ενδιαφέρονται περισσότερο για γεγονότα, ευφυή

Τα χαρισματικά παιδιά είναι προβληματικά για τους γονείς τους. Σε αντίθεση με τους συνομηλίκους τους ενδιαφέρονται περισσότερο για γεγονότα, ευφυή Τα χαρισματικά παιδιά είναι προβληματικά για τους γονείς τους. Σε αντίθεση με τους συνομηλίκους τους ενδιαφέρονται περισσότερο για γεγονότα, ευφυή και ταχύτατα, ενώ κάποιες φορές είναι δραστήρια ή αδρανή.

Διαβάστε περισσότερα