Εισαγωγή: Επιστήμη, κοινωνία και ιστορία

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Εισαγωγή: Επιστήμη, κοινωνία και ιστορία"

Transcript

1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Εισαγωγή: Επιστήμη, κοινωνία και ιστορία Πείτε σε κάποιον ότι διαβάζετε ιστορία της επιστήμης και η πρώτη αντίδρασή του θα είναι μάλλον να ρωτήσει τι είναι αυτό το πράγμα. Διότι εκείνο που κάνουμε ενστικτωδώς είναι να συνδέουμε την επιστήμη με τον σύγχρονο κόσμο και όχι με το παρελθόν. Ωστόσο, δεν χρειάζεται να σκεφτούμε και πολύ για να λυθεί το παράδοξο: όπως κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα, έτσι και η επιστήμη έχει ιστορία, και οι περισσότεροι άνθρωποι είναι σε θέση να θυμηθούν τουλάχιστον μερικά «σπουδαία ονόματα» τα οποία συνδέονται με μεγάλες ανακαλύψεις που έχουν διαμορφώσει το σύγχρονο τρόπο σκέψης μας. Οι ίδιοι οι επιστήμονες έχουν μια παρόμοια εικόνα για το παρελθόν, αν και μπορεί ο κατάλογος των ονομάτων που έχουν στη διάθεσή τους να είναι πιο εξειδικευμένος και να σχετίζεται με τις μείζονες ανακαλύψεις του δικού τους κλάδου. Για τον επιστήμονα, ο εντοπισμός μιας ακολουθίας σημαντικών βημάτων στην πορεία της γνώσης μας για τον κόσμο σχηματίζει μια εικόνα που παρουσιάζει τη σύγχρονη επιστήμη σαν ένα συνεχή προοδευτικό αγώνα για την καταπολέμηση των περιορισμών που θέτουν η αμάθεια και η δεισιδαιμονία. Ωστόσο, ορισμένα από τα σπουδαία ονόματα επιστημόνων που είναι γνωστά στο ευρύ κοινό φέρνουν στο νου εικόνες που υποδηλώνουν ότι η πρόοδος της επιστήμης δεν είναι μια ομαλή διαδικασία συγκέντρωσης τεκμηρίων. Σχεδόν όλοι έχουν ακούσει για τη δίκη στην οποία οδήγησε τον Γαλιλαίο η Ιερά Εξέταση, επειδή δίδασκε ότι η Γη κινείται γύρω από τον Ήλιο, η δε διαμάχη που πυροδοτήθηκε από την εξελικτική θεωρία του Δαρβίνου παραμένει ενεργή μέχρι και σήμερα. Καθώς η επιστήμη έχει φτάσει να διαδραματίζει όλο και σημαντικότερο ρόλο στη ζωή μας, το πεδίο της αντιπαράθεσης διευρύνεται, και σήμερα πλέον περιλαμβάνει ακόμη και τη δυνατότητά μας να παρεμβαίνουμε στις πιο θεμελιώδεις πλευρές της βιολογικής και ψυχολογικής συγκρότησής μας - ακόμη και στη βιό σφαιρα της ίδιας της Γης. Και θα ήταν πράγματι παράδοξο εάν η ιστορία αυτών των επιστημονικών περιοχών δεν εμπεριείχε επίμαχα σημεία. Οι ίδιοι οι επιστήμονες δεν έχουν ιδιαίτερο πρόβλημα με το γεγονός ότι ορισμένες από τις μεγάλες ανακαλύψεις είχαν επιπτώσεις που ανάγκασαν τους ανθρώπους να επανεξετάσουν τις θρησκευτικές, τις ηθικές ή τις φιλοσοφικές τους αξίες. Τα επιστημονικά εγχειρίδια αναφέρονται συχνά στις ιστορίες των μεγάλων ανακαλύψεων και τις παρουσιάζουν σαν βήματα μιας συσσωρευτικής διαδικασίας η οποία διεύρυνε τη γνώση μας για τον φυσικό κόσμο. Η νέα γνώση αμφισβήτησε προϋπάρχουσες πεποιθήσεις, και εκείνο που έπρεπε να κάνουν οι άνθρωποι ήταν απλώς να μάθουν να ζουν με αυτό. Βεβαίως, η

2 2 Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΝΕΟΤΕΡΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ιστορία της επιστήμης είναι βέβαιο ότι οφείλει σε μεγάλο βαθμό την ευρύτερη απήχησή της στο γεγονός ότι διερευνά τον αντίκτυπο της επιστήμης στον κόσμο εν γένει. Αλλά αρέσκεται και στην αποτίμηση των ιστοριών που παραδοσιακά αφηγούνται οι επιστήμονες για το παρελθόν και, σε ορισμένες περιπτώσεις, τα αποτελέσματα δεν είναι ιδιαίτερα ευπρόσδεκτα από τους επιστήμονες. Πολύ συχνά, αποδεικνύεται ότι οι συμβατικές αφηγήσεις είναι εξαιρετικά απλουστευμένες - πρόκειται για μύθους, οι οποίοι «τακτοποιούν» τη σύνθετη διαδικασία των αντιπαραθέσεων που περιβάλλουν στην αρχή κάθε καινοτομία (Waller 2002). Οι μύθοι αυτοί παρουσιάζουν μια ξεκάθαρη εικόνα θετικών ηρώων (που ανακαλύπτουν ή προάγουν τη νέα θεωρία) και κακών (που αντιτίθενται σε αυτή, συνήθως επειδή οι προϋπάρχουσες πεποιθήσεις τους υπονομεύουν την αντικειμενικότητά τους). Οι ιστορικοί συχνά αναφέρονται στις ιστορίες των μεγάλων ανακαλύψεων σαν ένα είδος «Whig history» - πρόκειται για δάνειο όρο, εμπνευσμένο από εκείνους τους Βρετανούς ιστορικούς του κόμματος των Whigs ή φιλελευθέρων, οι οποίοι ξανάγραψαν την ιστορία του έθνους από τη σκοπιά του αναπόφευκτου θριάμβου των δικών τους πολιτικών αξιών. Σήμερα, κάθε ιστορία που αντιμετωπίζει το παρελθόν σαν μια σειρά από σκαλοπάτια που οδηγούν στο παρόν -και υποθέτει ότι το παρόν είναι ανώτερο του παρελθόντος- ονομάζεται Whig history. Οι συμβατικές ιστορίες του παρελθόντος που εμφανίζονται στα εισαγωγικά κεφάλαια των διδακτικών εγχειριδίων της επιστήμης ανήκουν, βεβαίως, σε αυτό το είδος αφήγησης. Στους ιστορικούς αρέσει ιδιαίτερα να αποκαλύπτουν την τεχνητή φύση των ιστοριών αυτών και ορισμένοι επιστήμονες δεν νιώθουν άνετα με τα αποτελέσματα των αποκαλύψεών τους. Όμως, δεν υπάρχει κατ αρχήν λόγος για τον οποίο οι επιστήμονες ειδικότερα πρέπει να διστάζουν να υποβάλλουν τις ιδέες τους σε ενδελεχή εξέταση, ακόμη κι αν τα τεκμήρια που χρησιμοποιούνται βασίζονται σε παλαιά βιβλία και άρθρα και όχι σε εργαστηριακές δοκιμές. Εάν τα αποτελέσματα συνθέτουν μια πιο σύνθετη και ρεαλιστική εικόνα για τη λειτουργία της επιστήμης, τότε όλοι όσοι ασχολούνται με τη σύγχρονη επιστημονική έρευνα οφείλουν να αναγνωρίσουν την αξία της παρουσίασης των εξελίξεων που έλαβαν χώρα στο παρελθόν με τους ίδιους όρους που παρουσιάζουμε και τις εξελίξεις του παρόντος. Αντί για χάρτινες φιγούρες μπορούν να έχουν πραγματικούς ήρωες, με όλα τα ψεγάδια τους. Είναι κατανοητό ότι οι επιστήμονες δεν είναι και τόσο ευτυχείς όταν λεπτομερείς μελέτες που αφορούν αντιπαραθέσεις του παρελθόντος ή του παρόντος οδηγούν τους ανθρώπους σε αμφισβήτηση της πραγματικής διαδικασίας με την οποία η επιστήμη ισχυρίζεται ότι προάγει τη γνώση μας για τον κόσμο. Οι σύγχρονοι «πόλεμοι της επιστήμης» -κατά τους οποίους οι επιστήμονες αντέδρασαν έντονα όταν η αντικειμενικότητα της ίδιας της επιστήμης αμφισβητήθηκε από κοινωνιολογικές κριτικές- δείχνουν ότι εδώ διακυβεύονται περισσότερα ζητήματα και ότι δεν πρόκειται για απλή αντιπαράθεση μεταξύ επιστημονικού γεγονότος και υποκειμενικών αξιών. Αυτοί που δεν βλέπουν με καλό μάτι τις συνέπειες του επιστημονικού εγχειρήματος υποστηρίζουν όλο και περισσότερο ότι μια διαδικασία που δυνητικά οδηγεί σε επικίνδυνες τεχνικές δεν μπορεί να θεωρηθεί απλή απόκτηση πραγματολογικής γνώσης. Η ιστορία της επιστήμης έχει αναπόφευκτα εμπλακεί σε αυτούς τους πολέμους της, αφού όσοι επικρίνουν την επιστήμη αντλούν κάποια επιχειρήματά τους από την επανεκτίμηση βασικών επιστημονικών περιοχών, στις οποίες η επιστήμη είχε δημιουργήσει αντιπαραθέσεις στο παρελθόν.

3 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 3 Όσοι ασκούν κριτική υποστηρίζουν ότι τα ίδια τα θεμέλια της επιστημονικής «γνώσης» δεν είναι αξιολογικά ουδέτερα. Η επιστήμη κατασκευάζει μια εικόνα βλέποντας τον κόσμο μέσα από φίλτρα, κι έτσι δεν θα έπρεπε να μας εκπλήσσει το γεγονός ότι αυτό που μας προσφέρεται ως γνώση αποδεικνύεται ότι τείνει να ενισχύει το αξιακό σύστημα του στρατιωτικο-βιομηχανικού συμπλέγματος, που χρηματοδοτεί αυτή τη γνώση. Όταν οι επιστήμονες έρχονται αντιμέτωποι με τέτοιου είδους επιχειρήματα, αντιδρούν οργισμένα. Εάν η επιστήμη είναι ένα ακόμη αξιακό σύστημα ισότιμο με άλλα, τότε γιατί έχει τόσο καλά αποτελέσματα όταν την εφαρμόζουμε για να ελέγξουμε τον κόσμο μέσω της τεχνολογίας και της ιατρικής; Αυτοί που πληρώνουν, πληρώνουν τουλάχιστον για να έχουν αποτελέσματα και όχι για να ακούνε παραμυθάκια. Εδώ έχουμε μια πραγματική ένταση, και η ιστορία της επιστήμης εμπλέκεται στη διαμάχη ως μία από τις βασικές πηγές πληροφόρησης για το πώς πραγματικά λειτουργεί η επιστήμη. Επομένως, μια έκπληξη περιμένει όποιον στραφεί στην παρούσα επισκόπηση της ιστορίας της νεότερης επιστήμης περιμένοντας να βρει μια σειρά μεγάλων και αδιαμφισβήτητων ανακαλύψεων. Όλα σχεδόν τα θέματα και τα ζητήματα που πραγματευόμαστε έχουν αποτελέσει αντικείμενο έντονων αντιπαραθέσεων, οι οποίες συχνά στηρίζονται στις διαφορετικές θεωρήσεις που πηγάζουν από τις στάσεις των ιστορικών απέναντι στη νεότερη επιστήμη συνολικά ή σε συγκεκριμένες θεωρίες και τις εφαρμογές τους. Όταν διδάσκεις στη Βόρεια Ιρλανδία, όπως εμείς, συνηθίζεις στην ιδέα ότι η ιστορία μπορεί να γίνει πεδίο μάχης, όπου άνθρωποι με αντίπαλες απόψεις επιχειρούν να τεκμηριώσουν τις πεποιθήσεις τους. Η ιστορία της Ιρλανδίας μπορεί να γραφτεί από δύο πολύ δια φορετικές οπτικές, ανάλογα με το εάν την προσεγγίζεις από την εθνικιστική ή από την ενωτική σκοπιά. Ποιος ήταν ο Όλιβερ Κρόμγουελ; Ο ήρωας που διασφάλισε την κυριαρχία του βρετανικού πολιτισμού στην Ιρλανδία ή ο κακούργος που έσφαξε τους κατοίκους της Ντρόχεντα; Εξαρτάται από τη δική σου οπτική - κάθε πλευρά έχει κατασκευάσει τους μύθους της για το παρελθόν και νιώθει άβολα όταν ο ιστορικός χρησιμοποιεί αδιά σειστα στοιχεία για τον εξονυχιστικό έλεγχο αυτών των μύθων. Η ιστορία της επιστήμης σίγουρα αμφισβητεί πολλούς από τους μύθους που δημιούργησαν όσοι παρουσιά ζουν την επιστήμη ως μια αμιγώς πνευματική έρευνα για την αλήθεια. Όμως σημαίνει άραγε αυτό ότι η ιστορία της επιστήμης υποστηρίζει αναγκαστικά εκείνους που ισχυρίζονται πως η επιστήμη δεν είναι τίποτα περισσότερο από την έκφραση ενός συγκεκριμένου αξιακού συστήματος; Ίσως να είναι δυνατή μια μέση οδός, που να παρουσιάζει μια εικόνα της επιστήμης ως ανθρώπινης δραστηριότητας η οποία ωστόσο έχει στο ενεργητικό της πιο συγκεκριμένα επιτεύγματα από τις περισσότερες άλλες. Κατά μία έννοια, οι ίδιοι οι κίνδυνοι για τους οποίους προειδοποιούν όσοι ασκούν κριτική στην επιστήμη προκύπτουν από το γεγονός ότι η επιστήμη επιτελεί έργο, με την έννοια ότι η εφαρμογή της μπορεί να αλλάξει τον κόσμο μέσα στον οποίο ζούμε. Εκείνο που ελπίζουμε ότι θα αποκομίσετε από το βιβλίο αυτό είναι η διάθεση να δείτε την ιστορία ως κάτι περισσότερο από έναν κατάλογο ονομάτων και ημερομηνιών η ιστορία είναι ένα αντικείμενο γύρω από το οποίο υπάρχουν διαφωνίες, επειδή τα τεκμήρια μπορούν να ερμηνευτούν με διαφορετικούς τρόπους και οι άνθρωποι ενδιαφέρονται με πάθος για την ερμηνεία που υποστηρίζουν. Θα δείτε πώς οι ιστορικοί χρησιμοποιούν τα τεκμήρια για να αμφισβητήσουν τους μύθους, αλλά θα πρέπει επίσης να είστε επιφυλακτικοί και κριτικοί όταν αξιολογείτε κάθε εναλλακτική ιστο-

4 4 Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΝΕΟΤΕΡΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ρία που σας προσφέρουν (συμπεριλαμβανομένης και της δικής μας). Μπορεί να μην είναι εύκολη δουλειά, αλλά θα σας αναγκάσει να έρθετε αντιμέτωποι με σημαντικά ζητήματα - και θα είναι πολύ πιο διασκεδαστικό από την απομνημόνευση ονομάτων και ημερομηνιών. Το υπόλοιπο μέρος αυτής της εισαγωγής επιχειρεί να δώσει σάρκα στα γυμνά οστά των αντιπαραθέσεων στις οποίες αναφερθήκαμε, ξεκινώντας με μια σύντομη επισκόπηση του πώς η ιστορία της επιστήμης έγινε το επαγγελματικό πεδίο σπουδών που είναι σήμερα. Αυτό είναι σημαντικό, επειδή πολλά από τα παλαιότερα βιβλία που παρατίθενται στα προτεινόμενα προς μελέτη -τα οποία είναι ακόμη σε χρήση γιατί θεωρούνται κλασικά στο αντικείμενό τους- γράφτηκαν όταν ο κλάδος λειτουργούσε πολύ διαφορετικά. Στη συνέχεια, δίνουμε μια σύντομη περιγραφή των πιο πρόσφατων εξελίξεων που δημιούργησαν τη σύγχρονη προσέγγιση του αντικειμένου, όπου περιλαμβάνονται και οι πιο κοινωνιολογικές τεχνικές, που γέννησαν τις διαμάχες στις οποίες αναφερθήκαμε παραπάνω. Γνωρίζοντας κάποια πράγματα για την ιστορία της ιστορίας της επιστήμης θα μπορέσετε πιο εύκολα να καταλάβετε γιατί τα ζητήματα που αναλύονται στο υπόλοιπο μέρος αυτού του βιβλίου είναι συχνά τόσο αμφιλεγόμενα. ΟΙ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ Τον 18ο αιώνα, άρχισε να εμφανίζεται στη νεωτερική παράδοση κάτι που έμοιαζε με ιστορία της επιστήμης. Ήταν η εποχή του Διαφωτισμού, όταν ριζοσπάστες στοχαστές διακήρυσσαν τη δύναμη του ανθρώπινου λόγου να αποτινάξει τις προκαταλήψεις του παρελθόντος και να θεμελιώσει την κοινωνία σε καλύτερες βάσεις. Πολλοί από αυτούς τους στοχαστές του Διαφωτισμού ήταν εχθρικοί απέναντι στην Εκκλησία, την οποία θεωρούσαν φορέα της παλαιότερης κοινωνικής ιεραρχίας, που προερχόταν από την εποχή της φεουδαρχίας. Ο Μεσαίωνας παρουσιαζόταν ως μια περίοδος στασιμότητας, την οποία επέβαλε η άκαμπτη υποστήριξη της παραδοσιακής κοσμοθεώρησης από την Εκκλησία. Οι ριζοσπάστες στοχαστές είδαν τη Νέα Επιστήμη του προηγούμενου αιώνα ως την πρώτη εκδήλωση μιας ανανεωμένης άνθησης της ορθολογικής σκέψης και αναγόρευσαν σε ήρωές της τους βασικούς συντελεστές της νεωτερικής κοσμοθεώρησης - μεταξύ άλλων τον Γαλιλαίο και τον Νεύτωνα. Το γεγονός ότι ο Γαλιλαίος είχε προβλήματα με την Εκκλησία, επειδή διέδιδε την κοπερνίκεια αστρονομία, μεγάλωσε την καχυποψία τους απέναντι σε αυτό το θεσμό. Αποσιώπησαν προσεκτικά κάθε νύξη που θα μπορούσε να φανερώσει ότι ο Νεύτων είχε ανακατευτεί με τη μαγεία και την αλχημεία. Από την εικόνα που είχε ο Διαφωτισμός για το ίδιο το άμεσο παρελθόν του έχουμε κληρονομήσει την παραδοχή ότι η Επιστημονική Επανάσταση του 17ου αιώνα ήταν μια καμπή στην πορεία της δυτικής σκέψης, και ένα πάνθεον ηρώων ταυτίστηκε με τα βασικά βήματα που θεμελίωσαν τη νεωτερική κοσμολογία και τη φυσική επιστήμη. Το 1837, ο Βρετανός επιστήμονας και φιλόσοφος Ουίλιαμ Χιούελ [William Whewell] δημοσίευσε ένα ογκώδες βιβλίο με τίτλο History of the Inductive Sciences [Ιστορία των επαγωγικών επιστημών]. Ο Χιούελ ήταν εκείνος που επινόησε τον όρο «επιστήμονας» και είχε κατά νου ένα πολύ συγκεκριμένο σχέδιο που, από ορισμένες απόψεις, τροποποίησε το πρόγραμμα του Διαφωτισμού. Βεβαίως συμφωνούσε ότι η επιστήμη συνιστά δύναμη προόδου, αλλά είχε ένα νέο όραμα για το πώς θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί η

5 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 5 επιστήμη για την κατανόηση της φύσης, που είχε τις ρίζες του στις θεωρίες του Γερμανού φιλοσόφου Ιμμάνουελ Καντ [Immanuel Kant]. Για τον Καντ και τον Χιούελ, η γνώση δεν προκύπτει παθητικά από την παρατήρηση της φύσης, αλλά επιβάλλεται από τον ανθρώπινο νου μέσω των θεωριών που χρησιμοποιούμε για να περιγράψουμε τον κόσμο. Η επιστημονική προσέγγιση στηρίζεται στον αυστηρό έλεγχο των νέων υποθέσεων μέσω της παρατήρησης και του πειράματος. Στη συνέχεια, ο Χιούελ εξέδωσε το Philosophy of the Inductive Sciences [Φιλοσοφία των επαγωγικών επιστημών], όπου κατέστη σαφές ότι σκοπός του ήταν να χρησιμοποιήσει την ιστορία για να δείξει με ποιο τρόπο το όραμά του για τη μεθοδολογία της επιστήμης εφαρμοζόταν στην πράξη. Από αυτή την άποψη, συνέβαλε σε εκείνο που θα γινόταν βασικό κίνητρο για τη δημιουργία του νεότερου κλάδου της ιστορίας της επιστήμης. Ο Χιούελ ήταν πιο συντηρητικός από τους στοχαστές του Διαφωτισμού, καθώς υπερασπιζόταν το ενδεχόμενο οι επιστήμονες να ανακαλύψουν φαινόμενα που θα μπορούσαν να εξηγηθούν μόνο ως αποτέλεσμα θεϊκής παρέμβασης. Αργότερα δεν θα επέτρεπε να κατατεθεί αντίγραφο του βιβλίου του Δαρβίνου The Origin of Species [Η καταγωγή των ειδών, Πάτρα: Εκδόσεις Πανεπιστημίου Πατρών, 1998] στη βιβλιοθήκη του Κολεγίου Τρίνιτυ, στο Κέιμπριτζ, επειδή αντικαθιστούσε το θείο θαύμα με τη φυσική εξέλιξη. Αλλά για μια νέα γενιά ριζοσπαστών στοχαστών στα τέλη του 19ου αιώνα, ο δαρβινισμός ήταν η επιβεβαίωση πως η επιστήμη συνέχιζε τις επιθέσεις της στις παλιές προκαταλήψεις, ανανεώνοντας την εκστρατεία που είχε ξεκινήσει ο Γαλιλαίος. Εμφανίστηκε μια νέα γενιά ιστοριών, που τόνιζαν ότι είναι αναπόφευκτος ο «πόλεμος» μεταξύ επιστήμης και θρησκείας - ένας πόλεμος τον οποίο αναπόφευκτα θα κέρδιζε η επιστήμη. Το 1875, το έργο του Τζων Ουίλιαμ Ντρέιπερ [John William Draper], History of the Conflict between Religion and Science [Ιστορία της σύγκρουσης μεταξύ θρησκείας και επιστήμης] ήταν μια πρωτοπόρα προσπάθεια στο πλαίσιο αυτής της αναβίωσης του προγράμματος του Διαφωτισμού. Η μεταφορική εικόνα της σύγκρουσης εξακολουθεί να κυριαρχεί στις εκλαϊκευτικές αναλύσεις αυτής της σχέσης, αν και έχει αμφισβητηθεί συστηματικά από τους μεταγενέστερους ιστορικούς. Για εκείνους (όπως ο Χιούελ) που διατηρούσαν την ελπίδα ότι επιστήμη και θρησκεία θα μπορούσαν να συνεργαστούν αρμονικά, το υλιστικό πρόγραμμα του Διαφωτισμού συνιστούσε βέβαιο κίνδυνο για την επιστήμη. Το πρόγραμμα αυτό ενθάρρυνε τους επιστήμονες να εγκαταλείψουν την αντικειμενικότητά τους και να υιοθετήσουν την αλαζονική πεποίθηση ότι οι νόμοι της φύσης θα μπορούσαν να εξηγήσουν τα πάντα. Το βιβλίο του Άλφρεντ Νορθ Ουάιτχεντ [Alfred North Whitehead] Science and the Modern World [Η επιστήμη και ο νεότερος κόσμος] (1926) παρότρυνε την επιστημονική κοινότητα να στρέψει την πλάτη της σε αυτό το υλιστικό πρόγραμμα και να επιστρέψει σε μια παλαιότερη θεώρηση, όπου η μελέτη της φύσης στόχευε στην αποκάλυψη τεκμηρίων του θεϊκού σκοπού. Αυτό το πρότυπο ιστορίας της επιστήμης αντιπαρέρχεται γεγονότα όπως η δίκη του Γαλιλαίου, θεωρώντας τα παρεκκλίσεις, και παρουσιάζει την Επιστημονική Επανάσταση θεμελιωμένη στην ελπίδα ότι η φύση θα μπορούσε να θεωρηθεί έργο ενός ορθολογικού και φιλάγαθου Δημιουργού. Για τον Ουάιτχεντ και για άλλους της γενιάς του, η ίδια η εξέλιξη θα μπορούσε να θεωρηθεί ως το ξεδίπλωμα ενός θεϊκού σκοπού. Αυτή η δια μάχη ανάμεσα στις δύο αντίπαλες θεωρήσεις της επιστήμς -επομένως και της ιστορίας της- εξακολουθεί να είναι και σήμερα ενεργή.

6 6 Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΝΕΟΤΕΡΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ Στις αρχές του 20ού αιώνα, η κληρονομιά του προγράμματος του ορθολογισμού μετασχηματίστηκε στο έργο μαρξιστών όπως ο Τζων Ντέσμοντ Μπερνάλ [John Desmond Bernal]. Ο επιφανής κρυσταλλογράφος Μπερνάλ κατηγόρησε την επιστημονική κοινότητα ότι ξεπουλήθηκε στους βιομηχάνους. Το 1939, στο βιβλίο του The Social Function of Science [Η κοινωνική λειτουργία της επιστήμης] κάλεσε τους επιστήμονες να ανανεώσουν τη δέσμευσή τους ότι η επιστήμη θα χρησιμοποιείται για το καλό όλων. Το έργο του Science in History [Η επιστήμη στην ιστορία] (Bernal 1954) ήταν μια μνημειώδης προσπάθεια να παρουσιαστεί η επιστήμη ως δύναμη που θα μπορούσε δυνητικά να λειτουργεί για το καλό (όπως στο διαφωτιστικό πρόγραμμα), και η οποία είχε διαστρεβλωθεί, επειδή απορροφήθηκε από το στρατιωτικο-βιομηχανικό κατεστημένο. Επομένως, από μια άποψη καθόλου ευκαταφρόνητη, οι μαρξιστές αμφισβήτησαν την υπόθεση ότι η άνθηση της επιστήμης αντιπροσώπευε την πρόοδο της ανθρώπινης ορθολογικότητας. Γι αυτούς, η επιστήμη είχε αναδυθεί ως υποπροϊόν της έρευνας που στόχευε στην τεχνική κυριαρχία επί της φύσης, και όχι ως ανιδιοτελής έρευνα για τη γνώση. Οι δε πληροφορίες που συσσώρευε η επιστήμη έτειναν να αντανακλούν τα συμφέροντα της κοινωνίας εντός της οποίας λειτουργούσε ο επιστήμονας. Στόχος των μαρξιστών δεν ήταν η δημιουργία μιας καθαρά αντικειμενικής επιστήμης, αλλά ο μετασχηματισμός της κοινωνίας, έτσι ώστε η επιστήμη να είναι επωφελής για όλους και όχι μόνο για τους κεφαλαιοκράτες. Οι μαρξιστές απέρριπταν το πρόγραμμα που υποστήριζε ο Ουάιτχεντ, θεωρώντας ότι πρόκειται για προπέτασμα καπνού, που συγκάλυπτε το ρόλο της επιστήμης στην άνοδο του καπιταλισμού. Πολλοί ιστορικοί των ιδεών αντέδρασαν οργισμένα μπροστά στη σπίλωση της επιστήμης που θεώρησαν ότι υποκρύπτεται σε μελέτες όπως εκείνη που δημοσίευσε το 1931 ο Σοβιετικός ιστορικός Μπόρις Χέσεν [Boris Hessen] με τίτλο «The Social and Economic Roots of Newton s Principia» [«Οι κοινωνικές και οικονομικές ρίζες των Αρχών της φυσικής φιλοσοφίας του Νεύτωνα», στο Boris Hesen, Κώστας Γαβρόγλου, Αριστείδης Μπαλτάς, Μαρξισμός και επιστήμες, μτφ. Δ. Διαλέτης, Αθήνα: Νεφέλη, 2010]. Το ξέσπασμα του Βʹ Παγκοσμίου Πολέμου ανέδειξε δύο αντικρουόμενες οπτικές για την ιστορία της επιστήμης, που και οι δύο τη συνέδεαν με τους κινδύνους που αναδύθηκαν από τη ναζιστική Γερμανία. Μπροστά στις συμφορές που βίωνε τώρα ο δυτικός κόσμος, είχε εξαφανιστεί η αισιόδοξη θεώρηση του Διαφωτισμού μαζί με την ιδέα της αναπόφευκτης προόδου. Η επιστήμη θα έπρεπε είτε να στρέψει τα νώτα της στον υλισμό και να ανανεώσει τους δεσμούς της με τη θρησκεία είτε να στρέψει τα νώτα της στον καπιταλισμό και να ξεκινήσει να μάχεται για το κοινό καλό. Εκείνη την εποχή, η ιστορία της επιστήμης άρχισε να αναγνωρίζεται ως διακριτό ακαδημαϊκό πεδίο. Είχαν υπάρξει προσπάθειες και νωρίτερα, που όμως δεν είχαν στεφθεί με ιδιαίτερη επιτυχία. Ο Βέλγος μελετητής Ζωρτζ Σαρτόν [George Sarton] ίδρυσε το 1912 το περιοδικό Isis -που συνεχίζει να εκδίδεται και σήμερα ως όργανο της Εταιρείας Ιστορίας της Επιστήμης- αλλά όταν εγκαταστάθηκε στην Αμερική, στάθηκε αδύνατο την εποχή εκείνη να πείσει το Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ να δημιουργήσει τμήμα ιστορίας της επιστήμης. Τα πρώτα εξειδικευμένα τμήματα άρχισαν να ευδοκιμούν μόνο μετά τον Βʹ Παγκόσμιο Πόλεμο, αντανακλώντας μια μέριμνα για το γεγονός ότι οι τεχνολογικές επιπτώσεις της επιστήμης ήταν τώρα τόσο ισχυρές, ώστε ήταν απαραίτητη μια ευρύτερη ανάλυση της ιστορίας της, για να κατανοήσουμε πώς έφτασε να διαδραματίζει αυτό τον κυρίαρχο ρόλο στην κοινωνία. Όμως, με το ξέσπασμα του Ψυχρού Πολέμου με τη Σοβιε-

7 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 7 τική Ένωση, ήταν αναπόφευκτο ότι η μαρξιστική θεώρηση του Μπερνάλ θα περνούσε στο περιθώριο. Παρά τους προφανείς δεσμούς της με την τεχνολογία, η εικόνα της επιστήμης ως υποπροϊόντος κοινωνικών και οικονομικών δυνάμεων δεν ήταν δυνατό να γίνει αποδεκτή. Η εναλλακτική πρόταση ήταν η επιστροφή στην ιδέα ότι η επιστήμη αντιπροσωπεύει μια σημαντική πνευματική δύναμη του δυτικού πολιτισμού, η οποία ανοίγει το δρόμο στην πρόο δο όχι με την υποταγή της στη βιομηχανία αλλά με την ανεξαρτησία και την καινοτομία της, χάρη στις οποίες έχουμε τη δυνατότητα να κατανοήσουμε καλύτερα τη φύση σε θεωρητικό επίπεδο. Το υποπροϊόν ήταν οι πρακτικές εφαρμογές αυτής της νέας γνώσης - με δυο λόγια, οι μαρξιστές έβλεπαν το πράγμα αντίστροφα. Οι εφαρμογές αυτές θα μπορούσαν να μελετηθούν ανεξάρτητα από την ανάπτυξη της καθαρής επιστήμης, που τώρα έγινε τμήμα του δυτικού πολιτισμού και έπρεπε να μελετηθεί με τις τεχνικές της διανοητικής ιστορίας ή της ιστορίας των ιδεών. Εκείνο που είχε σημασία ήταν η θεωρητική καινοτομία στο εννοιολογικό επίπεδο και η διαδικασία αντιπαραβολής των θεωριών με τα τεκμήρια. Αυτή η προσέγγιση στην ιστοριογραφία ήταν σύμφωνη με το διαφωτιστικό πρόγραμμα, στο βαθμό που θεωρούσε μείζονες συμβολές στην ανθρώπινη πρόοδο την εμφάνιση της επιστημονικής μεθόδου και τα βασικά βήματα που οδήγησαν στη δημιουργία της σύγχρονης κοσμοθεώρησης. Επομένως, το μεγάλο ενδιαφέρον εστιάστηκε στην Επιστημονική Επανάσταση του 17ου αιώνα και τις σχετικές εξελίξεις στην αστρονομία και τη φυσική. Τονίστηκαν, επίσης, και μεταγενέστερα βήματα, που χρησίμευσαν στον προσδιορισμό της βασικής γραμμής προόδου της επιστημονικής σκέψης. Η έλευση του δαρβινισμού θεωρήθηκε βασικό βήμα προς τα εμπρός και οι εξελίξεις σε συναφείς επιστήμες, όπως η γεωλογία, κρίθηκαν καλές ή κακές ανάλογα με το κατά πόσο έδειχναν να προωθούν την έρευνα γύρω από τις φυσικές διαδικασίες αλλαγής. Με αυτό τον τρόπο, ο κλάδος συνέχισε και διεύρυνε, σε κάποιο βαθμό, την τελεολογική (Whig) προσέγγιση, την οποία ευνοούσαν και οι ίδιοι οι επιστήμονες, επειδή η πρόοδος καθοριζόταν βάσει των βημάτων που οδήγησαν σε ό,τι εκλαμβάνεται ως βασικό συστατικό στοιχείο της νεωτερικής κοσμοθεώρησής μας. Ωστόσο, από άλλη άποψη, η νέα ιστοριογραφία της επιστήμης προχώρησε όντως πέρα από την τελεολογική προσέγγιση: ήταν πρόθυμη να παραδεχτεί ότι οι επιστήμονες ενδιαφέρονταν σε βάθος για φιλοσοφικά και θρησκευτικά θέματα και ότι συχνά διαμόρφωναν τις θεωρίες τους ανάλογα με τις απόψεις τους σε αυτά τα ευρύτερα ζητήματα. Βασική επιρροή εδώ άσκησε ο Ρώσος εμιγκρές Αλεξάντρ Κοϋρέ [Alexandre Koyré], ο οποίος εργάστηκε σε Γαλλία και Αμερική και προχώρησε σε ενδελεχή κειμενική ανάλυση κλασικών έργων της επιστήμης, για να δείξει αυτή την ευρύτερη διάσταση. Ο Κοϋρέ (Koyré 1978) υποστήριξε ότι ο Γαλιλαίος είχε επηρεαστεί βαθιά από τον Πλάτωνα, ο οποίος δίδασκε ότι ο κόσμος των φαινομένων κρύβει μια υποκείμενη πραγματικότητα που δομείται σε μαθηματική βάση. Αλλά και ο Νεύτων αποδείχτηκε ότι ήταν μια πολύ πιο σύνθετη προσωπικότητα από τον παλαιό ήρωα του Διαφωτισμού, αφού έδειχνε έντονο ενδιαφέρον για θρησκευτικά και για φιλοσοφικά ζητήματα (Koyré 1965). Ο μοναδικός παράγοντας που θεωρήθηκε ότι δεν επηρεάζει την επιστήμη ήταν το κοινωνικο-οικονομικό πεδίο. Η υπόδειξη του Μαρξ ότι η δαρβινική θεωρία της φυσικής επιλογής αντανακλούσε τις ανταγωνιστικές αξίες του καπιταλιστικού συστήματος ήταν πλέον εκτός ημερήσιας διάταξης, το ίδιο και η σύνδεση της επιστήμης με την τεχνολογία και τη βιομηχανία. Κανείς δεν αμφισβητούσε ότι η επιστήμη έχει πράγματι σημαντικές

8 8 Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΝΕΟΤΕΡΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ επιπτώσεις στην κοινωνία εν γένει - είτε με την επιρροή που ασκεί σε θρησκευτικές ή πολιτικές διαμάχες είτε επειδή παρέχει πρακτικές πληροφορίες, που θα μπορούσαν να εφαρμοστούν μέσω της τεχνολογίας ή της ιατρικής. Όμως, αυτές οι πρακτικές εφαρμογές έρχονται πάντοτε αφού ολοκληρωθεί το επιστημονικό έργο - δεν επηρεάζουν τον τρόπο διεξαγωγής της πραγματικής έρευνας. Υποτίθεται ότι υπάρχει σαφής διάκριση ανάμεσα στην «εσωτερική» ιστορία της επιστήμης, που μελετά τους διανοητικούς παράγοντες που υπεισέρχονται στην ανάπτυξη των θεωριών, και την «εξωτερική» ιστορία, που είναι στραμμένη στις ευρύτερες συνέπειες των ανακαλύψεων. Η μεταπολεμική γενιά των ιστορικών δείχνει σαφή προτίμηση στην εσωτερική ιστορία - θέλει μια ιστορία της επιστήμης εδραιωμένη στο πλαίσιο της ιστορίας των ιδεών, αφήνοντας τις εξωτερικές εφαρμογές της για την ιστορία της τεχνολογίας και την ιστορία της ιατρικής, που συνιστούν ξεχωριστούς κλάδους. Ένα καλό παράδειγμα του έργου αυτής της γενιάς είναι το βιβλίο που εξέδωσε το 1960 ο Τσαρλς Γκιλίσπι [Charles C. Gillispie] με τίτλο The Edge of Objectivity [Στην κόψη της αλήθειας] (Gillispie 1960). Το πιο διαρκές κληροδότημα που άφησε αυτή η γενιά στις επόμενες είναι το μνημειώδες Dictionary of Scientific Biography [Λεξικό επιστημονικών βιογραφιών] (Gillispie ). Καθώς η προσέγγιση αυτή στην ιστορία της επιστήμης εστίασε την προσοχή της στο πώς αναπτύχθηκαν οι νέες θεωρίες, ουσιαστικά αναβίωσε το πρόγραμμα του Χιούελ. Η ιστορία πρέπει, σύμφωνα με την προσέγγιση αυτή, να χρησιμοποιείται ως πηγή από την οποία θα αντλούνται παραδείγματα, προκειμένου να καταδειχθεί η ορθή εφαρμογή της επιστημονικής μεθόδου. Η ιστορία της επιστήμης και η ανάλυση της επιστημονικής μεθόδου υποτίθεται ότι βαδίζουν χέρι χέρι και αρκετά πανεπιστήμια άρχισαν τότε να συστήνουν τμήματα ιστορίας και φιλοσοφίας της επιστήμης. Σε κάθε περίπτωση, κατά την περίοδο αυτή, η φιλοσοφία της επιστήμης παρήγαγε εξαιρετικά πλούσιο έργο. Η παλαιότερη ιδέα της επιστήμης ως διαδικασίας συλλογής τεκμηρίων είχε αντικατασταθεί από την «υποθετικο-παραγωγική μέθοδο», κατά την οποία ο επιστήμονας πρότεινε υποθέσεις, συνήγαγε ελέγξιμα συμπεράσματα και κατόπιν άφηνε τις πειραματικές δοκιμές να καθορίσουν κατά πόσο η υπόθεση έπρεπε να απορριφθεί ή όχι (Hempel 1966). Αυτή την έμφαση στην προθυμία των επιστημόνων να ελέγξουν και, εάν χρειαστεί, να απορρίψουν υποθέσεις διεύρυνε ακόμη περισσότερο ο Καρλ Πόπερ [Karl Popper], στο έργο του The Logic of Scientific Discovery [Η λογική της επιστημονικής ανακάλυψης] (1959). Αφετηρία του Πόπερ ήταν η ανάγκη χάραξης μιας διαχωριστικής γραμμής ανάμεσα στην επιστήμη, από τη μία, και όλες τις άλλες διανοητικές δραστηριότητες, όπως είναι η θεολογία και η φιλοσοφία, από την άλλη. Καθοριστικό χαρακτηριστικό της επιστήμης είναι ότι στηρίζεται στη «διαψευσιμότητα»: μια επιστημονική υπόθεση είναι πάντοτε διατυπωμένη κατά τέτοιο τρόπο ώστε να μεγιστοποιείται η έκθεσή της σε πειραματική δοκιμή και ενδεχόμενη διάψευση. Σύμφωνα με τον Πόπερ, οι πιστοί μιας θρησκείας, οι φιλόσοφοι και οι κοινωνικοί αναλυτές δεν πληρούν αυτή την προϋπόθεση, αφού οι προτάσεις τους είναι τόσο αόριστες που μπορούν να ερμηνεύσουν σχεδόν τα πάντα και, επομένως, δεν τίθεται ποτέ θέμα διάψευσής τους. Συνεπώς η επιστήμη αποτελεί μια μοναδική μορφή γνώσης για τον κόσμο, επειδή όλες οι θεωρίες της έχουν επιβεβαιωθεί μετά από αυστηρό έλεγχο. Ωστόσο, η υποθετικο-παραγωγική μέθοδος έχει μια δυσάρεστη συνέπεια για τους επιστήμονες. Όπως τόνισε ο Πόπερ, καμία υπόθεση δεν μπορεί ποτέ να αποδειχθεί αληθής, επειδή όσες δοκιμές και εάν περάσει με επιτυχία, εξακολουθεί να υπάρχει η πιθα-

9 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 9 νότητα κατάρριψής της στην επόμενη δοκιμή. Η ιστορία της επιστήμης είναι γεμάτη παραδείγματα που δείχνουν ότι μια θεωρία μπορεί να είναι επιτυχής για δεκαετίες ή ακόμη και για αιώνες ολόκληρους και στη συνέχεια να αποδειχθεί ψευδής - σκεφτείτε μόνο πώς υπονομεύτηκε η εννοιολογική θεμελίωση της νευτώνειας φυσικής από τον Αϊν στάιν. Αυτό σημαίνει ότι και οι τρέχουσες θεωρίες μας τελικά θα καταρριφθούν είναι αποδεκτές μόνο προσωρινά, επειδή είναι ό,τι καλύτερο έχουμε μέχρι στιγμής στη διάθεσή μας για να μας καθοδηγήσει. Οι επιστήμονες δέχτηκαν απρόθυμα αυτή τη συνέπεια της νέας φιλοσοφίας της επιστήμης και παραιτήθηκαν από την αξίωσή τους να παράσχουν την απόλυτα αληθή γνώση του πραγματικού κόσμου. Δέχτηκαν να το κάνουν αυτό, επειδή ο Πόπερ τους πρόσφερε ένα διαφορετικό τρόπο να υπερασπιστούν την αντικειμενικότητά τους, μέσω του κριτηρίου της διάκρισης της επιστήμης από όλες τις άλλες μορφές γνώσης. Η επιστήμη είναι αντικειμενική με την έννοια ότι φέρνει στο φως τις αδυναμίες των ισχυρισμών της όσο το δυνατόν ταχύτερα και προχωρεί στην επινόηση καλύτερων υποθέσεων. Ωστόσο, στην καρδιά της μεθοδολογίας του Πόπερ υπήρχε και ένα άλλο πρόβλημα, που ενστικτωδώς έκανε τους ιστορικούς της επιστήμης καχύποπτους. Για τον Πόπερ, ο καλός επιστήμονας επιζητεί ενεργά να καταρρίψει την τρέχουσα υπόθεση - τη θέτει σε δοκιμή με την ελπίδα ότι οι αδυναμίες της θα έρθουν στο φως όσο το δυνατόν ταχύτερα. Αυτή η σκιαγράφηση του τι συνιστά καλή επιστήμη δεν ταιριάζει και πολύ με τη στάση των επιστημόνων, τόσο του παρελθόντος όσο και του παρόντος. Αντιθέτως, οι επιστήμονες μένουν προσκολλημένοι σε μια επιτυχημένη θεωρία, ιδιαίτερα εάν έχουν χτίσει τη σταδιοδρομία τους πάνω σ αυτή, και συχνά είναι απρόθυμοι, αν όχι έκδηλα εχθρικοί, απέναντι στο ενδεχόμενο να εξετάσουν οποιαδήποτε πρόταση αντικατάστασής της. Αυτό ήταν το σημείο στο οποίο η ιστορία και η φιλοσοφία της επιστήμης άρχισαν να παίρνουν αποστάσεις μεταξύ τους. Πολλοί ιστορικοί άρχισαν να έχουν την εντύπωση ότι όσο περισσότερο μελετούσαν την πραγματική συμπεριφορά των επιστημόνων τόσο λιγότερο αυτή ταίριαζε στην εξιδανικευμένη εικόνα της επιστημονικής μεθόδου που είχαν επινοήσει οι φιλόσοφοι. Η φιλοσοφία της επιστήμης γινόταν ένας υπέρμετρα θεωρητικός κλάδος, δημιουργώντας ακόμη πιο σύνθετες ιδέες γύρω από το τι θα όφειλαν να κάνουν οι επιστήμονες, ιδέες που σταδιακά άρχισαν να μην έχουν καμία σχέση με τον τρόπο που λειτουργούσε η επιστήμη στην πραγματικότητα. Ο δρόμος ήταν ανοιχτός για μια πρόκληση, η οποία θα έστρεφε την ιστορία της επιστήμης προς μια νέα κατεύθυνση, με τη δημιουργία ενός κοινωνιολογικού μοντέλου που θα μελετούσε τον τρόπο που λειτουργεί πραγματικά η επιστημονική κοινότητα. ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ Η πρόκληση αυτή ήρθε με τη μορφή του βιβλίου του Τόμας Κουν [Thomas Kuhn], The Structure of Scientific Revolutions [Η δομή των επιστημονικών επαναστάσεων] (Kuhn 1962), ενός έργου που πυροδότησε τεράστιες αντιπαραθέσεις και έχει γίνει έκτοτε κλασικό. Ο Κουν υποστήριξε ότι η αντικατάσταση των θεωριών είναι ένα ζήτημα πολύ πιο σύνθετο απ ό,τι αφήνει να εννοηθεί η ορθόδοξη ή ποπεριανή φιλοσοφία της επιστήμης (για τη σχετική διαμάχη, βλ. Lakatos και Musgrave 1970). Ο Κουν χρησιμοποίησε την ιστορία για να δείξει ότι οι επιτυχείς θεωρίες εδραιώνονται ως το «παράδειγμα» της επιστημονι-

10 10 Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΝΕΟΤΕΡΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ κής δραστηριότητας σε ένα πεδίο: καθορίζουν όχι μόνο τις αποδεκτές τεχνικές για την αντιμετώπιση των προβλημάτων αλλά και το ποια προβλήματα θεωρούνται κατάλληλα προς διερεύνηση. Δεν είναι, λοιπόν, παράδοξο ότι η τύχη είναι με το μέρος της επιτυχημένης θεωρίας και οι πιθανότητες διάψευσής της ελαχιστοποιούνται, αφού το έργο επιτελείται σε «ασφαλείς» περιοχές. Η επιστήμη που πραγματοποιείται υπό την επίδραση ενός κυρίαρχου παραδείγματος είναι αυτό που ο Κουν ονομάζει «κανονική επιστήμη»: είναι πραγματική έρευνα, αλλά ενδιαφέρεται περισσότερο για τη συμπλήρωση ελάσσονος σημασίας λεπτομερειών παρά για τον έλεγχο των θεμελίων. Η επιστημονική εκπαίδευση περιλαμβάνει την πλύση εγκεφάλου των φοιτητών, έτσι ώστε να αποδέχονται άκριτα το κυρίαρχο παράδειγμα. Ακόμη και όταν αρχίζουν να εκδηλώνονται ανωμαλίες (πειράματα ή παρατηρήσεις που δίνουν μη αναμενόμενα αποτελέσματα), η επιστημονική κοινότητα έχει γίνει τόσο πιστή στο παράδειγμα, που οι παλαιότεροι στο χώρο επιστήμονες αρνούνται να δεχτούν τη διάψευσή του και συνεχίζουν σαν να εξακολουθούσε να λειτουργεί ομαλά. Μόνο όταν το πλήθος των ανωμαλιών γίνει ανυπόφορο επέρχεται μια «περίοδος κρίσης», οπότε νεότεροι και πιο ριζοσπάστες επιστήμονες αρχίζουν να αναζητούν μια νέα θεωρία. Όταν βρεθεί μια νέα θεωρία που θα αντιμετωπίσει τα πιο εξώφθαλμα προβλήματα, σύντομα εδραιώνεται ως το νέο παράδειγμα και ξεκινά μια ακόμη περίοδος κανονικής επιστήμης χωρίς εκπλήξεις. Η προσέγγιση του Κουν τονίζει ότι κάθε παράδειγμα αντιπροσωπεύει ένα νέο εννοιο λογικό σχήμα, ασύμμετρο προς οποιοδήποτε άλλο. Αλλά επίσης αντιμετωπίζει την επιστήμη ως κοινωνική δραστηριότητα: οι επιστήμονες αναπτύσσουν μια επαγγελματική αφοσίωση στο παράδειγμα υπό το οποίο εκπαιδεύτηκαν, που περιορίζει την ικανότητά τους να αμφισβητούν την καθεστηκυΐα τάξη. Εάν ισχύει αυτή η ερμηνεία, τότε υπάρχουν περιπτώσεις στις οποίες η επιστήμη κάθε άλλο παρά αντικειμενική είναι. Αντιθέτως, οι επιστήμονες θα χρησιμοποιήσουν κάθε δυνατό τέχνασμα για να υπερασπιστούν τη θεω ρία πάνω στην οποία στηρίχτηκαν τόσες πολλές σταδιοδρομίες. Κατά την περίοδο της επανάστασης φαίνεται να αποκαθίσταται η αντικειμενικότητα, αλλά αυτό δεν κρατάει για πολύ. Και παρότι το νέο παράδειγμα μοιάζει να διευρύνει το φάσμα των γνώ σεών μας, αφού ασχολείται με γεγονότα που δεν θα μπορούσαν να ενσωματωθούν στην παλιά θεω ρία, ο Κουν σημειώνει ότι υπάρχουν περιπτώσεις στις οποίες επιτυχείς ερευνητικές κατευθύνσεις υπό το παλαιό παράδειγμα εγκαταλείφθηκαν υπό το νεότερο. Δεν είναι περίεργο, λοιπόν, που οι επιστήμονες δυσαρεστήθηκαν πολύ με την ανάλυση του Κουν, αλλά οι ιστορικοί -παρότι άσκησαν κριτική στο μοντέλο των επαναστάσεων- θεώρησαν ότι ήταν μια ανανεωτική εναλλακτική προσέγγιση, που έμοιαζε να προσφέρει ένα πιο ρεα λιστικό μοντέλο περιγραφής του τρόπου με τον οποίο ασκείται η επιστήμη στην πραγματικότητα. Διάφοροι κοινωνιολόγοι της επιστήμης, όπως ο Ρόμπερτ Μέρτον [Robert K. Merton] και οι οπαδοί του, είχαν αρχίσει επίσης να στρέφουν το βλέμμα τους στις κοινωνιολογικές συνθήκες που καθιστούν δυνατή την άσκηση της επιστήμης. Αν και ο Μέρτον θεωρούσε ότι η επιστημονική γνώση είναι το άμεσο αποτέλεσμα της εφαρμογής μιας επιστημονικής μεθοδολογίας, υποστήριζε ωστόσο ότι χρειάζεται να εδραιωθούν συγκεκριμένες κοινωνικές συνθήκες ή «κανονιστικές αρχές», προκειμένου η επιστημονική κοινότητα να μπορέσει να ανθίσει και να εφαρμόσει σωστά την επιστημονική μέθοδο (Merton 1973). Χωρίς αυτές τις κανονιστικές αρχές -ή κανόνες συμπεριφοράς κατανοητούς από όλους-

11 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 11 θα έχουμε στρέβλωση της επιστήμης με ποικίλους τρόπους, λόγω ιδεο λογικών προσμίξεων. Ο Μέρτον επεσήμανε τέσσερις κανονιστικές αρχές: καθολικότητα (η αποτίμηση των επιστημονικών ισχυρισμών θα πρέπει να γίνεται αμερόληπτα, χωρίς αναφορά στα πρόσωπα που τους διατύπωσαν), κοινοκτημοσύνη (η επιστημονική γνώση ανήκει στην επιστημονική κοινότητα και όχι σε συγκεκριμένους επιστήμονες), αμεροληψία (οι επιστήμονες δεν πρέπει να αναπτύσσουν συναισθηματική ή άλλη προσκόλληση στο έργο τους) και οργανωμένος σκεπτικισμός (οι επιστήμονες πρέπει να υποβάλλουν συστηματικά τους επιστημονικούς ισχυρισμούς τους σε αυστηρό έλεγχο). Οι κανονιστικές αρχές του Μέρτον είχαν σκοπό να δώσουν έναν τρόπο διαχωρισμού της επιστήμης από άλλες δραστηριότητες, καθώς και να ορίσουν τις κοινωνικές συνθήκες κάτω από τις οποίες θα μπορούσε να ευδοκιμήσει η επιστήμη. Σε αντίθεση με τον Κουν, ο Μέρτον δεν πίστευε ότι οι κοινωνικές συνθήκες θα μπορούσαν να επηρεάσουν την ανάπτυξη της επιστημονικής γνώσης, εφόσον λειτουργούν οι κανονιστικές αρχές. Μόνο σε κοινωνίες όπου δεν μπορούσαν να λειτουργήσουν οι κανονιστικές αρχές -όπως στη ναζιστική Γερμανίαπαρεισέφρυσαν ιδεολογικοί παράγοντες στην επιστήμη. Με αφετηρία σκέψεις που ρητά ή υπόρρητα εμπεριέχονται στο έργο του Κουν, ο προβληματισμός γύρω από αυτά τα θέματα διευρύνθηκε και μάλιστα ενίοτε προς κατευθύνσεις που ο ίδιος δεν θα είχε εγκρίνει. Σήμερα, το βιβλίο του θεωρείται από ορισμένους πρωτοπόρα συμβολή στον τρόπο ανάλυσης που ονομάζεται μεταμοντερνισμός, αν και το εν λόγω ρεύμα προέρχεται κυρίως από Γάλλους φιλοσόφους, όπως ο Μισέλ Φουκώ [Michel Foucault] (1970 βλ. Gutting 1989) ή ο Ζακ Ντεριντά [Jacques Derrida]. Για ορισμένους, τουλάχιστον, μεταμοντέρνους που βρίσκονται στους κόλπους της ακαδημαϊκής κοινότητας, η επιστήμη δεν κατέχει προνομιακή θέση ως πηγή γνώσης, επειδή η επιστημονική γραμματεία συνιστά απλώς ένα σώμα κειμένων μεταξύ πολλών, που ανταγωνίζονται μεταξύ τους προκειμένου να αποκτήσουν τον έλεγχο των σκέψεων και των δραστηριοτήτων μας. Η επιτυχία της επιστήμης δεν βασίζεται στην τιμή αληθείας των προτά σεών της, αλλά στη δύναμη των υποστηρικτών της να επιβάλλουν στους άλλους τις δικές τους ερμηνείες και «αναγνώσεις» αυτών των κειμένων. Σύμφωνα με το μοντέλο για την ιστορία της σκέψης που προτείνει ο Φουκώ, ο Κουν πολύ σωστά υποστήριζε ότι τα διαδοχικά παραδείγματα αντιπροσωπεύουν διαφορετικά πρότυπα ανάλυσης, τα οποία δεν μπορούμε να συγκρίνουμε αντικειμενικά. Είναι όπως η ξαφνική αλλαγή οπτικής αντίληψης στη μορφολογική ψυχολογία: αυτό που μοιάζει προφανές από μία οπτική γωνία απλούστατα δεν μπορεί να γίνει αντιληπτό ή κατανοητό από μία άλλη. Έτσι λοιπόν, βγαίνει εντελώς από το παιχνίδι η ιδέα ότι η επιστήμη προσφέρει σωρευτική πραγματολογική γνώση για τον κόσμο - κάτι που εξοργίζει τους επιστήμονες, οι οποίοι θεωρούν μείζονα απειλή για τη θέση τους την «ακαδημαϊκή αριστερά», που επιδοκιμάζει αυτή τη σχετικιστική άποψη για τη γνώση (Gross και Levitt 1994 Brown 2001). Στις αντιπαραθέσεις που προέκυψαν και οι οποίες έγιναν γνωστές ως «πόλεμοι της επιστήμης», οι επιστήμονες υπερασπίζονται το ρόλο τους, ως ειδικών που προσφέρουν πραγματολογικές πληροφορίες για τον κόσμο, έναντι των κοινωνιολόγων, που επιμένουν ότι αυτό το προνομιακό καθεστώς δεν πρέπει να εκχωρείται σε καμία εκδοχή της γνώσης. Λίγοι ιστορικοί θα έφταναν τόσο μακριά όσο κάποιοι μεταμοντέρνοι, που απεικονίζουν την επιστήμη ως συλλογή ατάκτως ερριμμένων κειμένων, χωρίς αναφορά στον υλικό κόσμο. Παρ όλα αυτά, οι ιδέες του Κουν και του Φουκώ μας ανάγκασαν να δούμε πολύ πιο

12 12 Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΝΕΟΤΕΡΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ προσεκτικά την πνευματική παραγωγή προηγούμενων περιόδων, και κατέστησαν σαφές ότι πρέπει να αποφεύγουμε να προβάλλουμε σύγχρονες ιδέες σε παλαιότερα κείμενα ακόμη, μας ευαισθητοποίησαν απέναντι στην πιθανότητα έννοιες και διακρίσεις που σήμερα θεωρούμε δεδομένες να ήταν κυριολεκτικά αδιανόητες για προηγούμενες γενιές επιστημόνων. Οι διαμαρτυρίες κατά της ακαδημαϊκής αριστεράς εξαπολύθηκαν εναντίον και μιας άλλης πολύ σημαντικής εξέλιξης, που έχει επηρεάσει την ιστορία της επιστήμης. Πρόκειται για το αυξανόμενο ενδιαφέρον για τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η επιστημονική κοινότητα. Ο Κουν έστρεψε την προσοχή μας στη δύναμη που έχουν οι εξέχοντες επιστήμονες να διαμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο αντιδρούν οι φοιτητές και οι συνάδελφοί τους απέναντι σε νέες υποθέσεις. Μόνο οι πιο καινοτόμοι θα ήταν διατεθειμένοι να ταράξουν τα νερά προτείνοντας μια εντελώς νέα προσέγγιση, και η τακτική αυτή θα έχει επιτυχία μόνο όταν σχεδόν όλοι αρχίσουν απρόθυμα να παραδέχονται ότι το τρέχον παράδειγμα εμφανίζει προβλήματα. Έτσι, οι ιστορικοί και οι κοινωνιολόγοι της επιστήμης κατάλαβαν ότι συχνά δεν ήταν αρκετό να έχει κάποιος καλές ιδέες ή πειστικά τεκμήρια για να τις στηρίξει ο επιτυχημένος επιστήμονας θα πρέπει να πείσει τους συναδέλφους του να πάρουν στα σοβαρά τις νέες ιδέες, οι οποίες συχνά ανταγωνίζονται πολλές άλλες αντίπαλες προτάσεις. Αν και ίσως θα μας άρεσε να φανταζόμαστε ότι νικητής θα είναι πάντοτε εκείνος με τα πιο πειστικά τεκμήρια, σπανίως τα πράγματα είναι τόσο ξεκάθαρα. Και είναι πράγματι σπάνιο να είναι τα νέα τεκμήρια τόσο αδιαμφισβήτητα, ώστε να επιτάσσουν την άμεση συναίνεση. Η επιτυχία ή η αποτυχία συχνά εξαρτάται και από «μη επιστημονικούς» παράγοντες, όπως είναι η πρόσβαση σε μια καλή χρηματοδότηση για έρευνα, οι νέες θέσεις εργασίας ή οι συντακτικές επιτροπές σημαντικών επιστημονικών περιοδικών. Επομένως, η εμφάνιση της νεωτερικής μορφής της επιστημονικής κοινότητας, με τις επιστημονικές εταιρείες, τα συνέδρια και τα επιστημονικά περιοδικά, συνιστά πλέον κρίσιμο παράγοντα στη δημιουργία επιστήμης, έτσι όπως την αντιλαμβανόμαστε σήμερα. Για τη μελέτη μιας «επανάστασης» απαιτείται τόσο να καταδείξουμε πώς η νέα θεωρία κατάφερε να καθιερωθεί μέσω πολιτικών ελιγμών που καθόρισαν την άσκηση επιρροής στην κοινότητα, όσο και να μελετήσουμε τις εννοιολογικές μετατοπίσεις και καινοτομίες στην πράξη (Golinski 1998). Ωστόσο, η διερεύνηση τέτοιων παραγόντων σήμερα έχει προχωρήσει πολύ πέρα από το κουνιανό μοντέλο, επειδή είναι σαφές ότι η επιστημονική κοινότητα, καθώς μεγαλώνει σε μέγεθος, γίνεται όλο και πιο εξειδικευμένη και κατακερματισμένη. Οι θεωρίες μπορεί συχνά να γίνουν κυρίαρχες μόνο μέσα σε μια στενή κοινότητα ειδικών, και το πιο καινοτόμο έργο να απαιτεί την ίδρυση μιας «φράξιας», που θα κατοχυρώσει τον εαυτό της ως ξεχωριστή ερευνητική παράδοση. Η διαδικασία της επαγγελματοποίησης και της εξειδίκευσης μέσα σε κάθε κλάδο σήμερα θεωρείται κρίσιμης σημασίας για τον τρόπο με τον οποίο προχωρεί η επιστήμη, σε βαθμό που κάποιοι ιστορικοί έχουν πάψει πλέον να επικεντρώνονται σε γενικές θεωρήσεις, όπως είναι η θεωρία της εξέλιξης στη βιολογία. Σε αυτή τη νέα ιστοριογραφία, όποια θεωρία δεν χρησιμοποιείται για την εδραίωση μιας διακριτής ερευνητικής παράδοσης περιθωριοποιείται, αφήνοντας ορισμένους ιστορικούς να αναρωτιώνται μήπως μια τέτοια κοινωνιολογική προσέγγιση μαζί με τα ξερά καίει και τα χλωρά. Κι αυτό γιατί σε ορισμένες περιπτώσεις, οι θεωρίες κέρδισαν αναγνώριση ακριβώς επειδή χρησίμευσαν ως γέφυρες ανάμεσα σε διαφορετικές ειδικότητες.

13 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 13 Μια συνέπεια αυτής της νέας προσέγγισης είναι η αναγνώριση ότι η επιστήμη είναι μια πρακτική δραστηριότητα, στην οποία η επινόηση νέων τεχνικών είναι το ίδιο κρίσιμη με τις εννοιολογικές καινοτομίες. Οι νέες εξειδικεύσεις συχνά περιλαμβάνουν όχι μόνο νέες θεωρίες αλλά και νέες μορφές εξοπλισμού, η λειτουργία του οποίου απαιτεί ανάλογη κατάρτιση, προκειμένου να έχουν νόημα τα αποτελέσματα που παράγει. Μια κλασική πλέον μελέτη των Στήβεν Σέιπιν [Steven Shapin] και Σάιμον Σάφερ [Simon Schaffer] (1985) δείχνει πώς οι διαμάχες του 17ου αιώνα για τη φύση του αέρα εξαρτώνταν ουσιαστικά από το ποιος είχε πρόσβαση την εποχή εκείνη στις ελάχιστες διαθέσιμες αεραντλίες, καθώς και από την πρακτική δεξιότητα που απαιτούσε η σωστή λειτουργία αυτών των πρωτόγονων μηχανών. Αλλά αυτή η ανάγκη να δούμε την επιστήμη ως σώμα πρακτικής και θεωρίας πάει πολύ πιο πέρα από τον εργαστηριακό εξοπλισμό. Οι εξελίξεις στη φυσική ιστορία ήταν συνάρτηση της ίδρυσης μουσείων, όπου τα δείγματα θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για συγκριτικούς σκοπούς. Οι γεωλόγοι έπρεπε να αναπτύξουν τεχνικές για τη χαρτογράφηση των γεωλογικών στρωμάτων και την αναπαράσταση της δια δοχής τους και, όπως έδειξε ο Μάρτιν Ράντγουικ (Rudwick 1985), υπήρξε μια έντονη περίοδος διαπραγμάτευσης μεταξύ των ειδικών προκειμένου να συμφωνήσουν ως προς τις τεχνικές που θα χρησιμοποιούσαν. Η δημιουργία του κλάδου της σύγχρονης γενετικής βασίστηκε, σε μεγάλο βαθμό, στο ότι οι ερευνητές κατάφεραν να εντοπίσουν και έμαθαν να ελέγχουν έναν οργανισμό κατάλληλο για έρευνα - ο πιο γνωστός τέτοιος οργανισμός είναι η μύγα του ξυδιού, Drosophila melanogaster (Kohler 1994). Εκείνο που αποτελεί τη μεγαλύτερη απειλή για την παλιά διάκριση μεταξύ εσωτερικής και εξωτερικής ιστορίας της επιστήμης είναι η πληθώρα των στοιχείων που δείχνουν ότι η επιλογή των ερευνητικών περιοχών και των τεχνικών που απαιτούνταν για τη διερεύνησή τους συχνά είχε σχέση με τις διασυνδέσεις των επιστημόνων με τη βιομηχανία, που ήλπιζε να εκμεταλλευτεί τη νέα γνώση. Φυσικοί του 19ου αιώνα, όπως ο Ουίλιαμ Τόμσον (Λόρδος Κέλβιν) [William Thomson (Lord Kelvin)], μπορεί να υπήρξαν εξαίρετοι θεωρητικοί, αλλά δούλεψαν χέρι με χέρι με τους κατασκευαστές των ατμομηχανών και τις εταιρείες τοποθέτησης τηλεγραφικών καλωδίων, και στο έργο τους φαίνεται καθαρά η ανάμιξή τους στα πρακτικά προβλήματα που προέκυπταν. Οι σύγχρονοι επιστήμονες έχουν πλέον συνηθίσει στην ιδέα ότι είναι αναγκαία η οικονομική στήριξη, και μάλιστα με τεράστια ποσά, και δεν θα ήταν πολλοί εκείνοι που θα αρνούνταν ότι τα πρακτικά ζητήματα διαμορφώνουν συχνά τις προτεραιότητες των ερευνητών, καθορίζοντας ποια προβλήματα τίθενται υπό διερεύνηση και ποια όχι. Όμως, η πρόταση ότι η επιστήμη μπορεί να καθοδηγείται από πρακτικά ζητήματα μας οδηγεί σε έναν ισχυρισμό ακόμη πιο προκλητικό, σύμφωνα με τον οποίο αυτό που παρουσιάζεται ως επιστημονική «γνώση» μπορεί να αντανακλά τα συμφέροντα εκείνων που διεξάγουν την έρευνα. Εδώ εισερχόμαστε στην επικράτεια της «κοινωνιολογίας της γνώσης», η οποία επιμένει ότι θα πρέπει να μελετάμε την επιστήμη όπως και κάθε άλλη μορφή γνώσης, δηλαδή εξετάζοντας τους τρόπους με τους οποίους εκφράζει και συντηρεί τα συμφέροντα και τις αξίες εκείνων που τη συγκροτούν. Η υποτιθέμενη «αντικειμενική αλήθεια» των επιστημονικών θεωριών δεν παίζει κανένα ρόλο όταν επιχειρήσουμε να εξηγήσουμε την προέλευσή τους ή τους λόγους για τους οποίους τις υποστήριξαν οι υπερασπιστές τους. Είναι προφανές ότι αυτή η άποψη έχει ομοιότητες με τη μεταμοντέρνα αντίληψη που περιγράψαμε προηγουμένως: εάν αντιμετωπίσουμε κάθε επιστημονική θεωρία ως εν-

14 14 Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΝΕΟΤΕΡΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ νοιολογικό σύστημα που δεν μπορεί να κριθεί σύμφωνα με τα πρότυπα κανενός άλλου, τότε καμία θεωρία δεν μπορεί να ισχυρίζεται ότι βρίσκεται πλησιέστερα στην αλήθεια. Η κοινωνιολογία της επιστήμης είναι ένα ρεύμα που συνδέει την ύπαρξη εναλλακτικών θεωρήσεων της πραγματικότητας με τα συμφέροντα των ομάδων που τις προωθούν. Οι πρώτοι υπέρμαχοι αυτής της κοινωνιολογικής θεώρησης συχνά ονομάζονται Σχολή του Εδιμβούργου, αφού πολλοί από αυτούς δίδαξαν αρχικά στο Τμήμα Κοινωνικών Επιστημών του Πανεπιστημίου του Εδιμβούργου (Barnes και Shapin 1979 Barnes, Bloor και Henry 1996). Σύμφωνα με αυτούς, η επιστήμη είναι μια κοινωνική δραστηριότητα, όπως οποιαδήποτε άλλη, και πρέπει να αναλύεται με κοινωνιολογικές μεθόδους. Αυτά που υποστηρίζουν οι επιστήμονες για τη γνώση πρέπει να αντιμετωπίζονται με τον ίδιο ακριβώς τρόπο όπως και αυτά που υποστηρίζουν οι θρησκευτικοί στοχαστές ή οι πολιτικοί ηγέτες. Όπως οι θρησκείες και τα πολιτικά συστήματα είναι εκφράσεις των συμφερόντων συγκεκριμένων ομάδων στην κοινωνία (συνήθως των κρατούντων), έτσι και η επιστημονική γνώση εκφράζει τις αξίες εκείνων που τη δημιουργούν. Οι επιστημονικές θεωρίες δεν είναι συλλογές τεκμηρίων είναι μοντέλα του κόσμου, που σε κάποιο βαθμό είναι σε θέση να ελέγχονται από τα τεκμήρια. Όμως, αυτά τα τεκμήρια δεν καθορίζουν με απόλυτο τρόπο τη δομή των θεωριών και, επομένως, οι θεωρίες μπορεί να διαμορφώνονται από εικόνες του κόσμου που υπαγορεύονται από κοινωνικές αξίες. Όπως έδειξε η μελέτη των Σέιπιν και Σάφερ (Shapin και Schaffer 1985), τα συμφέροντα αυτά μπορεί να είναι φιλοσοφικά ή πολιτικά, καθώς και οικονομικά, ή μπορεί να κατοπτρίζουν επαγγελματικούς ανταγωνισμούς. Το θέμα είναι ότι, για να κατανοήσουμε τι πράγματι συμβαίνει σε κάθε επιμέρους τμήμα της επιστημονικής έρευνας, δεν μπορούμε απλώς να υποθέτουμε ότι το όλο πράγμα καθορίζεται με βάση τη δομή ενός «πραγματικού κόσμου», την οποία θα αντιπροσωπεύσει με ακρίβεια κάποιο επιτυχημένο μοντέλο. Όσοι ασκούν κριτική στη Σχολή του Εδιμβούργου υποστηρίζουν ότι η εικόνα που προτείνει για την επιστήμη είναι μη ρεαλιστική. Η επιστήμη πρέπει να προσφέρει τη γνώση του πραγματικού κόσμου, διαφορετικά δεν θα μας βοηθήσει να ελέγξουμε αυτό τον κόσμο μέσω της τεχνολογίας. Εάν οι κοινωνικές αξίες και μόνο καθόριζαν αυτό που θεωρείται επιστημονική γνώση, τότε οι επιστήμονες θα ήταν ελεύθεροι να συνθέσουν οποιαδήποτε θεωρία της επιλογής τους και μετά απλώς να διαμορφώσουν τα πειράματα έτσι ώστε να φανεί ότι η θεωρία δουλεύει. Η θεωρία θα γινόταν αποδεκτή εντελώς άκριτα από τον καθένα που θα συμμεριζόταν τις ίδιες κοινωνικές αξίες. Όσοι έχουν διαφορετικές αξίες θα την απέρριπταν, και η επιστήμη δεν θα μπορούσε ποτέ να φτάσει σε ένα επίπεδο συναίνεσης ως προς το ποια θεωρία είναι η καλύτερη. Όμως, το γεγονός ότι η επιστημονική κοινότητα φτάνει συχνά πολύ κοντά στη συναίνεση, είναι σαφές ότι δεν μπορεί να αποκλείσει την πιθανότητα οι απαρχές μιας επιτυχημένης θεωρίας να έχουν διαμορφωθεί από κοινωνικούς παράγοντες (η θεωρία του Δαρβίνου για τη φυσική επιλογή είναι μια τέτοια περίπτωση). Οι κοινωνιολόγοι απαντούν επιμένοντας πως δεν ισχυρίζονται ότι οι επιστήμονες «προχωρούν αυτοσχεδιάζοντας». Αντιθέτως, ενδιαφέρονται ιδιαίτερα για τους τρόπους με τους οποίους οι επιστήμονες χρησιμοποιούν τα αποτελέσματα των πειραμάτων τους, τα όργανα και τις μετρήσεις τους, για να πείσουν τους άλλους για την υπεροχή των δικών τους ερευνητικών προγραμμάτων (Collins 1985 Latour 1987). Επισημαίνουν, όμως, ότι σε κάθε κατάσταση θα υπάρχουν πάνω από ένας τρόποι να προχωρήσει η εκάστοτε έρευνα και πάνω από ένας τρόποι επινόησης ενός λειτουργικού μοντέ-

15 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 15 λου. Το ποια ερευνητική περιοχή και ποιο μοντέλο θα επιλεγούν τελικά θα εξαρτηθεί από τα συμφέροντα της εκάστοτε ομάδας επιστημόνων. Οι υποστηρικτές ενός μοντέλου μπορεί εντέλει να είναι σε θέση να πείσουν ολόκληρη την κοινότητα ότι αυτό αποτελεί την καλύτερη λύση, όμως το γεγονός ότι ακόμη και στη φυσική έχουν εκδηλωθεί εννοιολογικές επαναστάσεις δηλώνει ότι οι επιτυχημένες θεωρίες δεν προσφέρουν «ορθές» αναπαραστάσεις του πραγματικού κόσμου με απόλυτο τρόπο. Σε έναν τομέα σύνθετο και αξιακά φορτισμένο, όπως είναι η βιολογία του ανθρώπου, είναι δυνατή η δημιουργία ανταγωνιστικών μεταξύ τους μοντέλων, που το καθένα, ωστόσο, φαίνεται ότι λειτουργεί και ότι μπορεί να αποτελέσει τη βάση επιστημονικής έρευνας. Έτσι λοιπόν, είναι πιο περιορισμένες οι πιθανότητες να πειστούν όλοι ότι μια συγκεκριμένη θεωρία είναι ορθή. Αυτό συμβαίνει, εν μέρει, επειδή υπάρχουν περισσότερες από μία επιστημονικές περιοχές που διεκδικούν το δικαίωμα να διατυπώσουν τις δικές τους θεωρίες για τα βασικά ερωτήματα που απασχολούν τον κλάδο. Φυσικά, οι βιολόγοι θα προτιμήσουν μοντέλα για την ανθρώπινη φύση που τονίζουν τον καθοριστικό ρόλο των βιολογικών παραγόντων, αφού αυτό θα τους επιτρέψει να επιμείνουν να ληφθεί υπόψη η δική τους ειδική γνώση πάνω σε αυτά τα θέματα. Οι κοινωνικοί επιστήμονες, πάλι, θέλουν να αποκλείσουν τη βιολογία, έτσι ώστε να φανούν οι ίδιοι ως οι μόνοι ειδικοί επί αυτών των θεμάτων. Και το ακόμη σοβαρότερο είναι ότι οι πολιτικές αξίες θα καθορίσουν ποιες είναι οι αποδεκτές προς διερεύνηση θεωρίες - κι ωστόσο, ο καθένας θεωρεί εκ προοιμίου ότι οι ιδέες που είναι σύμφωνες με τις δικές του αξίες είναι εκείνες που έχουν τη μεγαλύτερη δυνατότητα να παραγάγουν καλή και άσπιλη επιστήμη (βλ. κεφ. 18, «Βιολογία και ιδεολογία»). Οι πολιτικά συντηρητικοί μπορεί να υποστηρίξουν ότι οι βιολογικές καταβολές μας καθορίζουν συγκεκριμένα είδη ανθρώπινης συμπεριφοράς ή θέτουν συγκεκριμένους περιορισμούς στις ανθρώπινες ικανότητες - είναι «φυσικές» και άρα αναπόφευκτες, και θέτουν περιορισμούς στις κοινωνικές δομές, τους οποίους είναι επικίνδυνο να μην λαμβάνουμε υπόψη. Οι φιλελεύθεροι, από την άλλη, ίσως αρνηθούν το ρόλο αυτών των παραγόντων, για να μπορέσουν να ισχυριστούν ότι η βελτίωση των κοινωνικών συνθηκών θα είναι πράγματι σε θέση να στηρίξει μια καλύτερη κοινωνία. Κάθε πλευρά θα προσπαθήσει να εκμεταλλευτεί την υποτιθέμενη αντικειμενικότητα της επιστήμης προς όφελός της. Θα προσπαθήσει να αμφισβητήσει τις θέσεις του αντιπάλου, καταλογίζοντάς του ότι κάνει «κακή» ή στρεβλή επιστήμη. Οι καλοί κάνουν πάντοτε σκληρή, αντικειμενική επιστήμη, ενώ οι κακοί αφήνονται να παρασυρθούν από τις πολιτικές, θρησκευτικές ή φιλοσοφικές προτιμήσεις τους. Ωστόσο, το γεγονός ότι ορισμένες επιστημονικές διαμάχες είναι δύσκολο να επιλυθούν δείχνει ότι ο ισχυρισμός περί πλήρους αντικειμενικότητας δεν μπορεί να είναι έγκυρος, από όποια πλευρά κι αν προέρχεται. Η κάθε πλευρά επιτρέπει στις προκαταλήψεις της να καθορίσουν τα κριτήριά της ως προς το τι συνιστά «καλή» επιστήμη. Οι κοινωνιολόγοι της επιστήμης υποστηρίζουν ότι και οι δύο πλευρές είναι εξίσου λάθος - η πολιτική είναι αυτή που ωθεί τους ανθρώπους στην πόλωση, όπου η μια πλευρά απορρίπτει την άλλη, επειδή θεωρεί ότι οι θέσεις της είναι τετριμμένες ή ότι στην πράξη δεν έχουν καμία αξία. Δεδομένου ότι οι αντίπαλες θέσεις κατοπτρίζουν βαθιά εδραιωμένες κοινωνικές και πολιτικές αξίες, δεν είναι παράδοξο που καμία πλευρά δεν φαίνεται ικανή να νικήσει οριστικά σε αυτή τη διαμάχη, παρότι κάθε πλευρά ισχυρίζεται ότι κάνει καλή επιστήμη.

16 16 Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΝΕΟΤΕΡΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ Οι αντιπαραθέσεις που ξέσπασαν (και εξακολουθούν να μαίνονται) σε ορισμένες περιοχές της βιολογίας δείχνουν ότι δεν μπορούμε να αγνοούμε τους κοινωνιολόγους που έχουν αμφισβητήσει την αντικειμενικότητα της επιστήμης. Οι επιστήμονες των φυσικών επιστημών μπορεί να ισχυρίζονται ότι η δική τους γνώση είναι «πιο σκληρή», επειδή είναι ευκολότερο να υποστηριχτεί από πειραματικές δοκιμές, αλλά οι κοινωνιολόγοι δεν δέχονται τη διάκριση μεταξύ σκληρών και μαλακών επιστημών. Και σίγουρα στην ιστορία υπάρχουν παραδείγματα όπου η έρευνα για γνώση στη φυσική αντανακλά τις ευρύτερες πεποιθήσεις και αξίες των επιστημόνων. Ωστόσο, δεν θέλουμε εντέλει να παρουσιά σουμε την ιστορία της επιστήμης κατά τρόπο που θα μας αναγκάσει να συνταχθούμε με κάποια συγκεκριμένη πλευρά στο πεδίο των πολέμων της επιστήμης. Τόσο η ιστορία όσο και η κοινωνιολογία της επιστήμης μας προσφέρουν επαρκή στοιχεία που δείχνουν ότι η επιστήμη είναι ανθρώπινη δραστηριότητα και όχι αυτοματοποιημένη διαδικασία, η οποία θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί εξίσου καλά από ένα γιγάντιο υπολογιστή. Οι φιλοσοφικές δεσμεύσεις, οι θρησκευτικές πεποιθήσεις, οι πολιτικές αξίες και τα επαγγελματικά συμφέροντα έχουν συνδιαμορφώσει τον τρόπο με τον οποίο οι επιστήμονες έχουν κατασκευάσει και προωθήσει τα μοντέλα τους για τον κόσμο. Στην καλύτερη περίπτωση, μόνο μερικοί ακραιφνείς μεταμοντέρνοι έχουν ισχυριστεί ότι η επιστήμη είναι απλώς μια επινοημένη κατασκευή. Οι κοινωνιολόγοι της επιστημονικής γνώσης, όπως η Σχολή του Εδιμβούργου, και οι ιστορικοί της επιστήμης που έχουν υιοθετήσει τις απόψεις τους γνωρίζουν ότι για να έχει αποτέλεσμα ένα ερευνητικό πρόγραμμα, οι εισηγητές του θα πρέπει να παρουσιάσουν μετρήσιμα αποτελέσματα και, στην περίπτωση αυτή, η «γνώση» -με την έννοια της ικανότητάς μας να περιγράφουμε και να ελέγχουμε τη φύση- διευρύνεται. Από αυτή την άποψη, ορισμένοι που μιλούν εξ ονόματος της επιστήμης φαίνεται ότι στους πολέμους της επιστήμης έχουν στραφεί σε λάθος στόχο. Το θέμα στην πραγματικότητα δεν είναι το κατά πόσο αυτή η σύνδεση με την πράξη ικανοποιεί το κριτήριο των φιλοσόφων για την αντικειμενικότητα: εάν οι επιστήμονες ήταν ικανοποιημένοι με την προειδοποίηση του Πόπερ ότι οι πληροφορίες που μπορούν να παραγάγουν έχουν μόνο προσωρινή ισχύ, τότε θα όφειλαν να είναι σε θέση να δεχτούν το πιο ρεαλιστικό μοντέλο της επιστήμης, το οποίο προτείνουν οι ιστορικοί που ακολουθούν κοινωνιολογικές μεθόδους. Σε τελευταία ανάλυση, και οι ίδιοι οι επιστήμονες θα έχουν να κερδίσουν κάτι από ένα μοντέλο για την εξέλιξη της επιστήμης που δέχεται ότι η επιστήμη όντως προσφέρει μια πολύ πιο επεξεργασμένη γνώση για το πώς λειτουργεί ο κόσμος, αλλά αρνείται να δεχτεί ότι η επιστήμη κατασκευάζει ένα απολύτως αμερόληπτο και αμετάβλητα αληθές μοντέλο της φύσης. Ζούμε σε μια εποχή στην οποία ο κόσμος βλέπει συχνά ότι οι επιστήμονες πρέπει να πάρουν θέση πάνω σε επίμαχα ζητήματα, που σχετίζονται με τη δημόσια υγεία ή το περιβάλλον. Ο κόσμος χρειάζεται να γνωρίζει ότι η επιστημονική έρευνα είναι μια σύνθετη διαδικασία, κατά την οποία είναι δυνατό δύο καθ όλα δόκιμα ερευνητικά έργα να προτείνουν αντιτιθέμενες θέσεις πάνω σε κάποιο επίμαχο θέμα. Οτιδήποτε βοηθά τους ανθρώπους να καταλάβουν για ποιο λόγο η νέα έρευνα δεν μπορεί να δώσει άμεσες απαντήσεις σε κάθε σύνθετο πρόβλημα θα είναι κέρδος και όχι απειλή για εκείνους που προσπαθούν να υπερασπιστούν την ακεραιότητα και το κύρος της επιστήμης.

17 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 17 ΓΙΑΤΙ ΝΕΟΤΕΡΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ; Το βιβλίο αυτό είναι μια ιστορία της νεότερης επιστήμης και θα κλείσουμε με λίγα λόγια που εξηγούν γιατί εστιάζουμε τόσο πολύ στους τελευταίους αιώνες. Η προηγούμενη γενιά μελετητών θα θεωρούσε δεδομένο ότι η έρευνα στην ιστορία της επιστήμης πρέπει να ξεκινήσει με τη φυσική φιλοσοφία των αρχαίων Ελλήνων, να αναγνωρίσει τη σημαντική συμβολή του Ισλάμ και κατόπιν να ασχοληθεί με την αναβίωση της μάθησης στη μεσαιωνική Δύση, προτού καταπιαστεί με την Επιστημονική Επανάσταση του 16ου και του 17ου αιώνα. Όταν θέτουμε ως αφετηρία μας την Επιστημονική Επανάσταση, πρόθεσή μας δεν είναι να υποδηλώσουμε ότι οι προηγούμενες εξελίξεις ήταν ασήμαντες μάλιστα, προτρέπουμε όσους επιθυμούν να μάθουν περισσότερα για τα θεμέλια πάνω στα οποία οικοδομήθηκε η νεότερη επιστήμη να συμβουλευτούν την επισκόπηση του Ντέιβιντ Λίντ μπεργκ [David Lindberg], The Beginnings of Western Science [Οι απαρχές της δυτικής επιστήμης] (Lindberg 1992). Είναι ιδιαίτερα σημαντικό να αναγνωρίσουμε το χρέος που οφείλει η νεότερη επιστήμη όχι μόνο στην κλασική αρχαιότητα αλλά και στον πολιτισμό του Ισλάμ, που διαφύλαξε και διεύρυνε τις παραδόσεις της αρχαίας φυσικής φιλοσοφίας και παρείχε ζωτικής σημασίας θεμελίωση για τις μεταγενέστερες ευρωπαϊκές εξελίξεις. Θα πρέπει, επίσης, να σημειώσουμε ότι ο κινέζικος πολιτισμός έκανε πολλές σημαντικές εφευρέσεις, μεταξύ αυτών την πυρίτιδα και τη μαγνητική πυξίδα, και παρήγαγε μια φιλοσοφία για τη φύση πολύ διαφορετική από εκείνη που εντέλει αναδύθηκε στη Δύση. Η μνημειώδης μελέτη Science and Civilisation in China [Επιστήμη και πολιτισμός στην Κίνα] του Τζόζεφ Νίνταμ [Joseph Needham] τιμά αυτή την εναλλακτική παράδοση. Ο Νίνταμ προσπάθησε, επίσης, να απαντήσει στο επίμαχο ερώτημα γιατί η Κίνα δεν στηρίχτηκε σε αυτά τα θεμέλια για να δημιουργήσει μια επιστημονική επανάσταση αντίστοιχη με εκείνη που συνέβη στην Ευρώπη (Needham 1969). Αναγνωρίζουμε τις συμβολές άλλων πολιτισμών και με τον τρόπο αυτό αποφεύγουμε να καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι η Επιστημονική Επανάσταση με την οποία ξεκινάμε την ιστορία μας ήταν μια γνήσια επανάσταση, κατά την οποία μια εντελώς νέα προσέγγιση της φύσης εμφανίστηκε από το πουθενά, για να βάλει την Ευρώπη στην πορεία της παγκόσμιας κυριαρχίας όσον αφορά τη μελέτη της φύσης. Ένα από τα προϊόντα της νέας κοινωνιολογικής προσέγγισης στην ιστορία είναι η ερμηνεία που δίνει ο Στήβεν Σέι - πιν στη λέξη «επανάσταση» (Shapin 1996): δηλώνει ανοιχτά ότι κάτι τέτοιο δεν υφίσταται, επειδή η νεότερη επιστήμη αναδύθηκε μέσα από ένα σύμπλεγμα μεταβαλλόμενων αντιλήψεων και δραστηριοτήτων, που επηρέασαν όλους τους τομείς της ζωής και των πεποιθήσεων την εποχή εκείνη. Όμως, στο τέλος εμφανίστηκε ένα νέο είδος δραστηριότητας που ονομάζουμε επιστήμη, με αποτέλεσμα να έχουμε μια έκρηξη νέων μεθόδων, θεω ριών, φορέων και πρακτικών εφαρμογών. Οι νέες εξελίξεις στην ιστορία της επιστήμης, που περιγράψαμε παραπάνω, τείνουν να επικεντρώνονται στη νεότερη περίοδο, ακριβώς επειδή τους τελευταίους αιώνες εμφανίστηκε αυτό το είδος δραστηριότητας που αναγνωρίζουμε ως επιστήμη. Και οι αλλαγές γίνονται ακόμη πιο εντυπωσιακές όταν προχωρούμε στη νεότερη εποχή της «επιστήμης μεγάλης κλίμακας», όπου πλέον εμπλέκονται βιομηχανικά και στρατιωτικά συμφέροντα. Εάν συγκρίνετε την ετήσια Κριτική Βιβλιογραφία που εξέδωσε το περιοδικό Isis το 1975, για παράδειγμα, με κάποια πρόσφατη, θα δείτε μια εντυπωσιακή μετατόπιση του κέντρου βάρους της θεματολογίας. Το πλήθος

18 18 Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΝΕΟΤΕΡΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ των δημοσιεύσεων για την αρχαία επιστήμη, την ισλαμική επιστήμη, τη μεσαιωνική επιστήμη και την επιστήμη της Αναγέννησης έχει παραμείνει λίγο έως πολύ το ίδιο (και έχει μειωθεί ως ποσοστό επί του συνόλου). Οι δημοσιεύσεις για την περίοδο μεταξύ 17ου και 19ου αιώνα έχουν ελαφρώς αυξηθεί. Αλλά οι μελέτες για την επιστήμη του 20ού αιώνα έχουν αυξηθεί δραματικά και σήμερα αποτελούν μακράν τη πολυπληθέστερη κατηγορία δημοσιεύσεων. Και μεγάλο ποσοστό αυτών των μελετών για τον 20ό αιώνα επικεντρώνεται στην αμερικανική επιστήμη - επειδή εκεί παράγεται το μεγαλύτερο μέρος της ιστοριο γραφίας καθώς και το μεγαλύτερο μέρος της επιστήμης. Αυτή η μετατόπιση στην έμφαση σχεδόν σίγουρα αντανακλά τη σύγχρονη τάση να αντιμετωπίζουμε την ιστορία της επιστήμης λιγότερο από την άποψη των εννοιολογικών (θεωρητικών) καινοτομιών και περισσότερο με βάση τις ερευνητικές κατευθύνσεις, τις πρακτικές εξελίξεις και την ολοένα αυξανόμενη επιρροή του κράτους και της βιομηχανίας. Όταν η προσοχή ήταν στραμμένη στην ιστορία των επιστημονικών ιδεών (που περιελάμβαναν την ιδέα και της ίδιας της επιστημονικής μεθόδου) έμοιαζε προφανές ότι το σημείο αφετηρίας θα έπρεπε να είναι η φυσική φιλοσοφία των αρχαίων Ελλήνων εάν ξεκινούσαμε από την Επιστημονική Επανάσταση, θα αφήναμε το έργο αυτό αθεμελίωτο. Όταν όμως η επιστήμη ορίζεται κυρίως με βάση τον τρόπο λειτουργίας της σύγχρονης επιστημονικής κοινότητας, τότε οι ποικίλες μορφές γνώσης για τη φύση που αποκτήθηκαν σε διαφορετικά κοινωνικά περιβάλλοντα φαίνεται να μην είναι και τόσο εμφανώς θεμελιώδεις (παρότι η μελέτη της λειτουργίας της επιστήμης σε εκείνες τις άλλες κοινωνίες θα έπρεπε να μας ενδιαφέρει για συγκριτικούς σκοπούς). Οι ιστορικοί ενδιαφέρονται τώρα περισσότερο για τη δημιουργία των επαγγελματικών δικτύων που ορίζουν οι επιστημονικές εταιρείες, τα περιοδικά, τα πανεπιστημιακά τμήματα και οι κρατικοί φορείς, καθώς και για την αλληλεπίδραση των επιστημόνων με τη βιομηχανία, το κράτος και το ευρύ κοινό. Όλα αυτά είναι θεσμοί και σχέσεις που εδραιώθηκαν μεταξύ 17ου και 20ού αιώνα. Έχει επίσης παρατηρηθεί μαζική αύξηση του όγκου της επιστήμης που παράγεται κατά τη νεότερη περίοδο κι αυτός ο όγκος διαρκώς πολλαπλασιάζεται (ό,τι συνιστούσε νέα επιστήμη το 1975, σήμερα ανήκει στην ιστορία της επιστήμης). Ταυτοχρόνως, η ιστορία της επιστήμης έχει αποκτήσει ένα νέο ρόλο στα τμήματα επιστημονικών σπουδών, κι εδώ η προσοχή εστιάζεται σχεδόν αναγκαστικά στις εξελίξεις που οδήγησαν απευθείας στα διλήμματα του σύγχρονου κόσμου. Αναγνωρίζοντας αυτή τη μετατόπιση της έμφασης, επιλέξαμε να εστιάσουμε την προσοχή μας στην επιστήμη από τον 17ο αιώνα και εντεύθεν, και να συμπεριλάβουμε όσο περισσότερα θέματα είναι πρακτικά δυνατόν να παρουσιαστούν σε έναν τόμο. Το πρώτο μέρος του βιβλίου πραγματεύεται με έναν πιο συμβατικό τρόπο την ανάπτυξη της ίδιας της επιστήμης, ξεκινώντας από την Επιστημονική Επανάσταση και εστιάζοντας στη συνέχεια σε μείζονα θέματα των επιμέρους επιστημών. Εδώ προσπαθήσαμε να συνδυάσουμε το παραδοσιακό ενδιαφέρον για την ανάδυση των νέων θεωριών με τη σύγχρονη προσέγγιση, που βασίζεται στην εμφάνιση επιστημονικών κλάδων και ερευνητικών προγραμμάτων, παρέχοντας και κάποια δείγματα των αναθεωρήσεων που έγιναν δυνατές χάρη στις νέες μεθόδους μελέτης. Το δεύτερο μέρος παρουσιάζει ένα πιο θεματικό σύνολο εγκάρσιων τομών στην ιστορία της επιστήμης, που περιλαμβάνει παραδοσιακά ζητήματα, όπως είναι οι δεσμοί της επιστήμης με την τεχνολογία, την ιατρική και τη θρησκεία, καθώς και νεότερες περιοχές μελέτης, όπως η εκλαΐκευση της επιστήμης. Ανεξάρτητα από το κεφάλαιο

19 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 19 με το οποίο θα ξεκινήσετε, θυμηθείτε ότι θα έχετε μια ευρύτερη οπτική αν παρακολουθήσετε τις αντιπαραπομπές, που δείχνουν τον τρόπο με τον οποίο είναι συνυφασμένα όλα αυτά τα θέματα και ζητήματα. Δεν πιστεύουμε ότι θα είναι εύκολο να αποκτήσετε τη συνολική εικόνα ελπίζουμε, όμως, ότι μέσα από αυτή τη διαδικασία, θα αποκτήσετε ένα νέο σεβασμό για την επιστήμη και θα κατανοήσετε καλύτερα τη σπουδαιότητά της στη ζωή μας. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Barnes, Barry και Steven Shapin (επιμ.) Natural Order: Historical Studies of Scientific Culture. Μπέβερλυ Χιλς και Λονδίνο: Sage Publications. Barnes, Barry, David Bloor και John Henry Scientific Knowledge: A Sociological Analysis. Λονδίνο: Athlone. Bernal, J. D Science in History. 3 τόμ. 3η έκδ., Κέιμπριτζ Μασσ.: MIT Press, 1969 [Η επιστήμη στην ιστορία, μτφ. Ευτύχης Μπιτσάκης, Αθήνα: Ζαχαρόπουλος, 3 τόμ ]. Brown, James Robert Who Rules in Science? An Opinionated Guide to the Wars. Κέιμπριτζ Μασσ.: Harvard University Press. Collins, Harry Changing Order: Replication and Induction in Scientific Practice. Λονδίνο: Sage. Foucault, Michel The Order of Things: The Archaeology of the Human Sciences. Νέα Υόρκη: Pantheon [Οι λέξεις και τα πράγματα: Μια αρχαιολογία των επιστημών του ανθρώπου, μτφ. Κωστής Παπαγιώργης, Αθήνα: Γνώση, 2008]. Gillispie, Charles C The Edge of Objectivity: An Essay in the History of Scientific Ideas. Πρίνστον: Princeton University Press [Στην κόψη της αλήθειας, μτφ. Δημοσθένης Κούρτοβικ, Αθήνα: ΜΙΕΤ, 1986]. (επιμ.) Dictionary of Scientific Biography. 16 τόμ. Νέα Υόρκη: Scribners. Golinski, Jan Making Natural Knowledge: Constructivism in the History of Science. Κέιμπριτζ: Cambridge University Press. Gross, Paul R. και Norman Levitt Higher Superstition: The Academic Left and Its Quarrels with Science. Βαλτιμόρη: Johns Hopkins University Press. Gutting, Gary Michel Foucault s Archaeology of Scientific Reason. Κέιμπριτζ: Cambridge University Press. Hempel, Karl Philosophy of Natural Science. Ίνγκλγουντ Κλιφς: Prentice Hall. Kohler. Robert E Lords of the Fly: Drosophila Genetics and the Experimental Life. Σικάγο: University of Chicago Press. Koyré, Alexandre, Newtonian Studies. Σικάγο: University of Chicago Press Galileo Studies. Ατλάντικ Χάιλαντς: Humanities Press Χάσοκς: Harvester. Kuhn, Thomas S The Structure of Scientific Revolutions. Σικάγο: University of Chicago Press [Η δομή των επιστημονικών επαναστάσεων, μτφ. Γ. Γεωργακόπουλος, Β. Κάλφας, επιμ. Β. Κάλφας, Αθήνα: Σύγχρονα Θέματα, 1997]. Lakatos, Imre και Alan Musgrave (επιμ.) Criticism and the Growth of Knowledge. Κέιμπριτζ: Cambridge University Press. Latour, Bruno Science in Action: How to Follow Scientists and Engineers through Society. Μίλτον Κέινς: Open University Press. Lindberg, David C The Beginnings of Western Science: The European Scientific Tradition in its Philosophical, Religious and Institutional Contexts, 600 b.c. to a.d Σικάγο: University of

20 20 Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΝΕΟΤΕΡΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ Chicago Press [Οι απαρχές της δυτικής επιστήμης, μτφ. Η. Μαρκολέφας, επιμ. Κ. Ιεροδιακόνου, Αθήνα: Πανεπιστημιακές εκδόσεις Ε.Μ.Π., 1999]. Merton, Robert K The Sociology of Science: Theoretical and Empirical Investigations. Σικάγο: University of Chicago Press. Needham, Joseph The Grand Titration: Science and Society in East and West. Λονδίνο: Allen & Unwin. Popper, Karl The Logic of Scientific Discovery. Λονδίνο: Hutchinson. Rudwick, Martin J. S The Great Devonian Controversy: The Shaping of Scientific Knowledge among Gentlemanly Specialists. Σικάγο: University of Chicago Press. Shapin, Steven The Scientific Revolution. Σικάγο: University of Chicago Press [Η επιστημονική επανάσταση, μτφ. Ηλίας Καρκάνης, επιμ. Μιχάλης Ασημακόπουλος, Αθήνα: Κάτοπτρο, 2003]. Shapin, Steven και Simon Schaffer Leviathan and the Air Pump: Hobbes, Boyle, and the Experimental Life. Πρίνστον: Princeton University Press. Waller, John Fabulous Science: Fact and Fiction in the History of Scientific Discovery. Οξφόρδη: Oxford University Press. Whitehead, A. N Science and the Modern World. Κέιμπριτζ: Cambridge University Press.

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis)

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 23 ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΕΙΣΑΓΩΓΗ Έχοντας παρουσιάσει τις βασικές έννοιες των ελέγχων υποθέσεων, θα ήταν, ίσως, χρήσιμο να αναφερθούμε σε μια άλλη περιοχή στατιστικής συμπερασματολογίας

Διαβάστε περισσότερα

THOMAS SAMUEL KUHN (1922-1996) (Τόμας Σάμιουελ Κουν) Το Παράδειγμα και οι επιστημονικές επαναστάσεις.

THOMAS SAMUEL KUHN (1922-1996) (Τόμας Σάμιουελ Κουν) Το Παράδειγμα και οι επιστημονικές επαναστάσεις. 25 THOMAS SAMUEL KUHN (1922-1996) (Τόμας Σάμιουελ Κουν) Το Παράδειγμα και οι επιστημονικές επαναστάσεις. «Με μια έννοια που δεν μπορώ να εξηγήσω περισσότερο, οι οπαδοί αντίθετων Παραδειγμάτων ασκούν το

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ»

Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Επιχειρηματίας είναι ο άνθρωπος που κινητοποιεί τους απαραίτητους πόρους και τους εκμεταλλεύεται παραγωγικά για την υλοποίηση μιας επιχειρηματικής ευκαιρίας με σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

Τακτικές και Κόλπα κατά την Διαπραγμάτευση

Τακτικές και Κόλπα κατά την Διαπραγμάτευση Τακτικές και Κόλπα κατά την Διαπραγμάτευση Τακτική της Τμηματοποίησης Αν σκοπεύεις να διαπραγματευτείς ένα π.χ. συμβόλαιο τριών ετών, διαπραγματεύσου σκληρά για ένα συμβόλαιο ενός έτους μόνο. Όταν η διαπραγμάτευση

Διαβάστε περισσότερα

Στο Δημήτρη και στο Χάρη που με στηρίζουν

Στο Δημήτρη και στο Χάρη που με στηρίζουν 2 Στο Δημήτρη και στο Χάρη που με στηρίζουν Στους φοιτητές μου που αποτελούν την πηγή και το κίνητρο για: «συνεχή βελτίωση» «συνεχή μάθηση» «συνεχή ανανέωση» και προβληματισμό 3 ανάπτυξη, αξιολόγηση

Διαβάστε περισσότερα

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη ΕΙΣΑΓΩΓΗ Είναι γνωστό ότι, παραδοσιακά, όπως άλλα εκπαιδευτικά συστήματα έτσι και το ελληνικό στόχευαν στην καλλιέργεια και ενδυνάμωση της εθνοπολιτιστικής ταυτότητας. Αυτό κρίνεται θετικό, στο βαθμό που

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΣΗΜΟΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ. 1. Σι είναι επιστήμη 2. Η γέννηση της επιστημονικής γνώσης 3. Οριοθέτηση θεωριών αστικότητας

ΕΠΙΣΗΜΟΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ. 1. Σι είναι επιστήμη 2. Η γέννηση της επιστημονικής γνώσης 3. Οριοθέτηση θεωριών αστικότητας ΕΠΙΣΗΜΟΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ 1. Σι είναι επιστήμη 2. Η γέννηση της επιστημονικής γνώσης 3. Οριοθέτηση θεωριών αστικότητας 1. Μια διαδεδομένη αντίληψη περί επιστήμης Γνώση / Κατανόηση των φαινομένων του φυσικού κόσμου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Εισαγωγή Ενεργός συμμετοχή Κοινωνική αλληλεπίδραση Δραστηριότητες που έχουν νόημα Σύνδεση των νέων πληροφοριών με τις προϋπάρχουσες γνώσεις Χρήση στρατηγικών Ανάπτυξη της αυτορρύθμισης και εσωτερική σκέψη

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Αυτό το μάθημα

Διαβάστε περισσότερα

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α.

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. Θέµατα & Ασκήσεις από: www.arnos.gr 2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22 ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σύµφωνα µε τη θεωρία του εµπειρισµού

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση Γλωσσάρι Η ομάδα MATURE διαθέτει σημαντική εμπειρία στη διαχείριση και υλοποίηση Ευρωπαϊκών προγραμμάτων και γνωρίζει ότι τα ζητήματα επικοινωνίας ενδέχεται να προκαλέσουν σύγχυση. Προκειμένου να ελαχιστοποιηθεί

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ»

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ» Εργαστήριο δικτύωσης σε εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με θέμα: «Η συναισθηματική νοημοσύνη και η επίδρασή της στην εκπαιδευτική διαδικασία» 6 7 Μαΐου 2014 Κέντρο Πρόληψης των

Διαβάστε περισσότερα

Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο

Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο Χωρίς αµφιβολία οι αρχαίοι Έλληνες στοχαστές, ποιητές και φιλόσοφοι πρώτοι έχουν αναπτύξει τις αξίες πάνω στις οποίες θεµελιώνεται η Ευρωπαϊκή

Διαβάστε περισσότερα

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γυναίκες καλλιτέχνες και δημόσιος χώρος στη σύγχρονη Ελλάδα: όροι και όρια μιας σχέσης Διάχυτη είναι στις μέρες μας η αντίληψη ότι πλέον οι αντιξοότητες, θεσμικές

Διαβάστε περισσότερα

Σωφρόνης Χατζησαββίδης. Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης

Σωφρόνης Χατζησαββίδης. Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης Σωφρόνης Χατζησαββίδης Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης 1 ΣΚΟΠΟΣ Oι σύγχρονες κριτικές προσεγγίσεις που έχουν αναπτυχθεί τα τελευταία

Διαβάστε περισσότερα

Παιδεία στα νέα μέσα: ευκαιρίες και προκλήσεις

Παιδεία στα νέα μέσα: ευκαιρίες και προκλήσεις 1 Παιδεία στα νέα μέσα: ευκαιρίες και προκλήσεις Βάια Δουδάκη Εχουν διατυπωθεί πολλοί ορισμοί οι οποίοι επιχειρούν να περιγράψουν ή να προσδιορίσουν τι συνιστά την παιδεία στα μέσα. Ενας γενικός ορισμός

Διαβάστε περισσότερα

Ηγεσία. Ενότητα 5: Τα συστατικά στοιχεία του ηγέτη. Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής

Ηγεσία. Ενότητα 5: Τα συστατικά στοιχεία του ηγέτη. Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Ηγεσία Ενότητα 5: Τα συστατικά στοιχεία του ηγέτη Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons.

Διαβάστε περισσότερα

πίστη είναι κάτι ανεξήγητο. Αυτός είναι ο Θεός στην Ευρύτερη Κοινότητα. Και από εδώ πρέπει να ξεκινήσετε.

πίστη είναι κάτι ανεξήγητο. Αυτός είναι ο Θεός στην Ευρύτερη Κοινότητα. Και από εδώ πρέπει να ξεκινήσετε. ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΘΕΟΣ; ΣΤΗΝ ΕΥΡΥΤΕΡΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ, Ο ΘΕΟΣ ΕΙΝΑΙ ΓΝΩΣΗ. Στην Ευρύτερη Κοινότητα, ο Θεός είναι εμπειρία. Στην Ευρύτερη Κοινότητα, ο Θεός είναι επικοινωνία βαθιών ενοράσεων και αναγνώρισης του ενός

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΫΠΗΡΕΣΙΑΚΗΣ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ (Απογευματινή φοίτηση )

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΫΠΗΡΕΣΙΑΚΗΣ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ (Απογευματινή φοίτηση ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΫΠΗΡΕΣΙΑΚΗΣ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ (Απογευματινή φοίτηση ) Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ,ΕΙΚΟΝΕΣ ΚΑΙ ΕΠΙΛΥΣΗ ΜΗ ΡΕΑΛΙΣΤΙΚΩΝ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΩΝ Η ΕΠΙ ΡΑΣΗ ΤΩΝ ΕΙΚΟΝΩΝ ΣΤΗΝ ΕΠΙΛΥΣΗ ΜΗ ΡΕΑΛΙΣΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ Αγγελική Γουδέλη, 2011 Κοινωνικό Άγχος Αμηχανία Φόβος Το κοινωνικό άγχος, ή αλλιώς κοινωνική φοβία, θεωρείται

Διαβάστε περισσότερα

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Ακολούθως αναπτύσσονται ορισμένα διευκρινιστικά σχόλια για το Σχέδιο Μαθήματος. Αφετηρία για τον ακόλουθο σχολιασμό υπήρξαν οι σχετικές υποδείξεις που μας

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.)

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΔΡΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ (Π.Ι.Ε.)

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Εξυπηρετώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Η εξυπηρέτηση ως το πλέον δυναμικό

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Συνεργάζομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι Συνεργασία 2. Γιατί χρειάζεται

Διαβάστε περισσότερα

ΨΗΦΙΑΚΑ ΣΕΝΑΡΙΑ ΦΥΣΙΚΗ. Γνωστικό αντικείμενο. Ταυτότητα. Α Λυκείου. Επίπεδο. Στόχος. Σχεδιασμός. Διδασκαλία. Πηγές και πόροι

ΨΗΦΙΑΚΑ ΣΕΝΑΡΙΑ ΦΥΣΙΚΗ. Γνωστικό αντικείμενο. Ταυτότητα. Α Λυκείου. Επίπεδο. Στόχος. Σχεδιασμός. Διδασκαλία. Πηγές και πόροι ΨΗΦΙΑΚΑ ΣΕΝΑΡΙΑ Γνωστικό αντικείμενο Επίπεδο ΦΥΣΙΚΗ Α Λυκείου Ταυτότητα Στόχος Περιγραφή Προτεινόμενο ή υλοποιημένο Λογισμικό Λέξεις κλειδιά Δημιουργοί α) Γνώσεις για τον κόσμο: Οι δυνάμεις εμφανίζονται

Διαβάστε περισσότερα

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΝΤΑΞΗ ΣΥΣΤΑΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΟΛΗΣ

ΓΕΝΙΚΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΝΤΑΞΗ ΣΥΣΤΑΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΟΛΗΣ ΓΕΝΙΚΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΝΤΑΞΗ ΣΥΣΤΑΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΟΛΗΣ Είτε κάνετε αίτηση για θέση εργασίας, είτε για τη συμμετοχή σας σε πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών (ή ακόμα και σε πρόγραμμα προπτυχιακών σε περίπτωση

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Διοικώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι «διοίκηση» 2. Η «διοίκηση»

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ Ο ρόλος της Δια βίου Μάθησης στην καταπολέμηση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Τοζήτηματωνκοινωνικώνανισοτήτωνστηνεκπαίδευσηαποτελείένα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΟΡΙΟΥ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΟΡΙΟΥ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΩΝ ΤΠΕ ΣΤΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΡΑΞΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΟΡΙΟΥ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ ΟΡΙΟ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ ΕΞ ΑΡΙΣΤΕΡΩΝ ΚΑΙ ΕΚ ΔΕΞΙΩΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ: ΚΟΥΤΙΔΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικό υλικό στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Chain Reaction: Α sustainable approach to inquiry based Science Education

Εκπαιδευτικό υλικό στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Chain Reaction: Α sustainable approach to inquiry based Science Education Εκπαιδευτικό υλικό στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Chain Reaction: Α sustainable approach to inquiry based Science Education «Πράσινη» Θέρμανση Μετάφραση-επιμέλεια: Κάλλια Κατσαμποξάκη-Hodgetts

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 Στο σημείο αυτό του οδοιπορικού γνωριμίας με τις διάφορες μεθόδους αυτογνωσίας θα συναντήσουμε την Αστρολογία και θα μιλήσουμε για αυτή. Θα ερευνήσουμε δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος Ειδικού Θεματικού Προγράμματος: «Διοίκηση, Οργάνωση και Πληροφορική για Μικρομεσαίες

Τίτλος Ειδικού Θεματικού Προγράμματος: «Διοίκηση, Οργάνωση και Πληροφορική για Μικρομεσαίες ΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ, ΒΑΣΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΠΕΛΑΓΙΤΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ Τίτλος Ειδικού Θεματικού Προγράμματος: «Διοίκηση, Οργάνωση και Πληροφορική για Μικρομεσαίες

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Η ψυχολογία των αθλητών και η άμεση σχέση της με την προπόνηση και τη φυσικοθεραπεία

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Η ψυχολογία των αθλητών και η άμεση σχέση της με την προπόνηση και τη φυσικοθεραπεία ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 1. Κριτήρια Επιλογής Θέματος キ キ キ キ ενδιαφέρον απόκτηση γνώσεων και πληροφοριών διαμόρφωση απόψεων για το θέμα φιλομάθεια για τη ψυχολογία των αθλητών 2. Τίτλος της έρευνας Η ψυχολογία

Διαβάστε περισσότερα

Η Εφαρµογή της Αξιολόγησης στη Συνεκπαίδευση 1

Η Εφαρµογή της Αξιολόγησης στη Συνεκπαίδευση 1 Η Εφαρµογή της Αξιολόγησης στη Συνεκπαίδευση Το τελικό στάδιο της πρώτης φάσης του Προγράµµατος του Φορέα για την Αξιολόγηση στο Πλαίσιο της Συνεκπαίδευσης περιλάµβανε µια συζήτηση και κατόπιν επεξήγηση

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ]

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Φαινομενολογική θεωρητική κατεύθυνση η οποία υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος διαθέτει από μόνος του την ικανότητα για προσωπική ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Γνώση του εαυτού μας

Γνώση του εαυτού μας Γνώση του εαυτού μας Self awareness Η αυτογνωσία αναφέρεται σε: Συναισθήματα Σκέψεις Ενδιαφέροντα Ισχυρά & αδύνατα σημεία Αξίες Ικανότητες Στόχους Δεξιότητες Προτιμητέο στιλ επικοινωνίας 1 Γνώση του εαυτού

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ

Διαβάστε περισσότερα

Στατικά Παίγνια Ελλιπούς Πληροφόρησης

Στατικά Παίγνια Ελλιπούς Πληροφόρησης ΣΤΑΤΙΚΑ ΠΑΙΓΝΙΑ ΕΛΛΙΠΟΥΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ 67 Στατικά Παίγνια Ελλιπούς Πληροφόρησης ΣΤΟ ΠΑΡOΝ ΚΕΦAΛΑΙΟ ξεκινά η ανάλυση των παιγνίων ελλιπούς πληροφόρησης, τα οποία ονομάζονται και μπεϋζιανά παίγνια (bayesa

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 3 ο Διεύθυνση-Παρακίνηση 3.1. Ηγεσία-Βασικές έννοιες Η επιτυχία των επιχειρήσεων ή των οργανισμών

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΑΓΩΓΗΣ ΑΥΤΟΒΟΗΘΕΙΑΣ Με τη χρηματοδότηση του Υπουργείου Υγείας. Πρόγραμμα εξειδίκευσης στο πεδίο των εξαρτήσεων

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΑΓΩΓΗΣ ΑΥΤΟΒΟΗΘΕΙΑΣ Με τη χρηματοδότηση του Υπουργείου Υγείας. Πρόγραμμα εξειδίκευσης στο πεδίο των εξαρτήσεων Πρόγραμμα εξειδίκευσης στο πεδίο των εξαρτήσεων Εισαγωγικά Το Πρόγραμμα Προαγωγής Αυτοβοήθειας οργανώνει για το ακαδημαϊκό έτος 2013 2014 ένα πρόγραμμα εκπαίδευσης στο πεδίο των εξαρτήσεων. Το εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΙΣ ΧΑΜΕΝΕΣ ΜΑΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΕΣ!!

ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΙΣ ΧΑΜΕΝΕΣ ΜΑΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΕΣ!! ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΙΣ ΧΑΜΕΝΕΣ ΜΑΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΕΣ!! Μάτα Χαροκόπου Ανδρέας Καλλιβωκάς ΤΟ ΟΛΟΝ ΕΙΝΑΙ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΟ ΑΠΟ ΤΟ ΑΘΡΟΙΣΜΑ ΤΩΝ ΜΕΡΩΝ ΤΟΥ Οι συνεργασίες αποτελούν την πεμπτουσία της ανάπτυξης, του διαχρονικού

Διαβάστε περισσότερα

Αρχικά σπούδασε Ιατρική, όμως ο καθηγητής του Οστίλιο Ρίτσι (μαθηματικός) τον έστρεψε στις Θετικές Επιστήμες.

Αρχικά σπούδασε Ιατρική, όμως ο καθηγητής του Οστίλιο Ρίτσι (μαθηματικός) τον έστρεψε στις Θετικές Επιστήμες. Γαλιλαίος (1581-1643) Γεννήθηκε στην Πίζα το 1581 Αρχικά σπούδασε Ιατρική, όμως ο καθηγητής του Οστίλιο Ρίτσι (μαθηματικός) τον έστρεψε στις Θετικές Επιστήμες. Ως δευτεροετής φοιτητής ανακάλυψε: 1. Τον

Διαβάστε περισσότερα

AMC Career Office. Ξεκίνα δυναµικά! Απογείωσε την Καριέρα σου! www.amc.edu.gr

AMC Career Office. Ξεκίνα δυναµικά! Απογείωσε την Καριέρα σου! www.amc.edu.gr AMC Career Office Ξεκίνα δυναµικά! Απογείωσε την Καριέρα σου! www.amc.edu.gr AMC Career Office: τι είναι; Οι πανεπιστημιακές σπουδές δεν είναι απλά θέμα απόκτησης ενός καλού πτυχίου, από ένα αξιόλογο

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Γιώργος Οικονομάκης geconom@central.ntua.gr Μάνια Μαρκάκη maniam@central.ntua.gr Συνεργασία: Φίλιππος Μπούρας Κομβικό-συστατικό στοιχείο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ

ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ Η έκθεση ακαδημαϊκών ενδιαφερόντων συνοδεύει σχεδόν πάντα την αίτηση για την είσοδο σε οποιοδήποτε πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών. Την έκθεση ακαδημαϊκών ενδιαφερόντων

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ. Ηγεσία

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ. Ηγεσία ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ Ηγεσία Διδάσκουσα: Αφροδίτη Δαλακούρα ΔΙΟΙΚΗΣΗ: ΟΙ ΡΟΛΟΙ ΤΟΥ ΠΡΟΪΣΤΑΜΕΝΟΥ ΗΓΕΤΗΣ MANAGER COACH 1 Κλασική-μηχανιστική αντίληψη Το παλιό μοντέλο διοίκησης: οικονομικές-υλικές

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 2. Σχέδιο Μάρκετινγκ. Κεφάλαιο 4. Τιμολόγηση. Δρ. Andrea Grimm Δρ. Astin Malschinger

Ενότητα 2. Σχέδιο Μάρκετινγκ. Κεφάλαιο 4. Τιμολόγηση. Δρ. Andrea Grimm Δρ. Astin Malschinger Ενότητα 2 Σχέδιο Μάρκετινγκ Κεφάλαιο 4 Τιμολόγηση Δρ. Andrea Grimm Δρ. Astin Malschinger ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 2 ΕΝΟΤΗΤΑ 2 ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ Κεφάλαιο 4: Τιμολόγηση Συγγραφείς: Δρ.Andrea Grimm, Δρ.Astin Malschinger

Διαβάστε περισσότερα

Υποθετικές προτάσεις και λογική αλήθεια

Υποθετικές προτάσεις και λογική αλήθεια Υποθετικές προτάσεις και λογική αλήθεια Δρ. Παναγιώτης Λ. Θεοδωρόπουλος Σχολικός Σύμβουλος κλάδου ΠΕ03 www.p-theodoropoulos.gr Περίληψη Στην εργασία αυτή επιχειρείται μια ερμηνεία της λογικής αλήθειας

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ ΑΘΗΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ

ΤΕΙ ΑΘΗΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ ΤΕΙ ΑΘΗΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ Εισαγωγή στην Αρχειονομία 1 ο Μάθημα Μια πρώτη ματιά... Κοινωνία της Πληροφορίας Η Η σημερινή εποχή χαρακτηρίζεται ως η εποχή της πληροφορίας.

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα»

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Α] Ασκήσεις κλειστού τύπου (Σωστό Λάθος) Για τον Πλάτωνα οι καθολικές έννοιες, τα «καθόλου», δεν είναι πράγματα ξεχωριστά

Διαβάστε περισσότερα

Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1. Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες.

Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1. Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες. Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1 Σενάριο Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες. Σε αντίθεση με τα αφηγηματικά ή λογοτεχνικά είδη, το σενάριο περιγράφει αυτό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΕΡΓΟ. Κωδικός Έργου σε Επιτροπή Ερευνών/ΕΛΚΕ του ΑΠΘ : 90714 ΤΕΛΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΠΡΟΟΔΟΥ

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΕΡΓΟ. Κωδικός Έργου σε Επιτροπή Ερευνών/ΕΛΚΕ του ΑΠΘ : 90714 ΤΕΛΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΠΡΟΟΔΟΥ 1 ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΕΡΓΟ Άνθρωποι του Κάτω Κόσµου: ιδεολογίες και πολιτικές διακρίσεων, αποκλεισµού και διώξεων στη σύγχρονη εποχή. Ιστορικό ανθολόγιο και εκπαιδευτικός οδηγός. People of the Underworld: ideologies

Διαβάστε περισσότερα

Μια καινοτομική διδακτική πρόταση για την τριβή, δομημένη σε στοιχεία από την Ιστορία της τριβής

Μια καινοτομική διδακτική πρόταση για την τριβή, δομημένη σε στοιχεία από την Ιστορία της τριβής Μια καινοτομική διδακτική πρόταση για την τριβή, δομημένη σε στοιχεία από την Ιστορία της τριβής Κ. Φραγκάκης, Εκπαιδευτικός ΔΕ Δ. Κολιόπουλος, Καθηγητής ΤΕΕΑΠΗ, Πανεπιστήμιο Πατρών Συνοπτική περιγραφή

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. «Η Επιχειρηματικότητα στην Ελλάδα 2012-13: Ενδείξεις ανάκαμψης της μικρής επιχειρηματικότητας;»

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. «Η Επιχειρηματικότητα στην Ελλάδα 2012-13: Ενδείξεις ανάκαμψης της μικρής επιχειρηματικότητας;» ΙΔΡΥΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ FOUNDATION FOR ECONOMIC & INDUSTRIAL RESEARCH Τσάμη Καρατάσου 11, 117 42 Αθήνα, Tηλ.: 210 92 11 200-10, Fax: 210 92 33 977, www.iobe.gr 11 Tsami Karatassou, 117

Διαβάστε περισσότερα

Σχέδιο παρουσίασης των διδασκαλιών ή των project

Σχέδιο παρουσίασης των διδασκαλιών ή των project Σχέδιο παρουσίασης των διδασκαλιών ή των project Σην παρουσίαση των διδασκαλιών ή των project μπορούμε να ακολουθήσουμε την φόρμα που παρουσιάζεται παρακάτω. Μια παρουσίαση σύντομη και μια λεπτομερής.

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη Επιχειρηµατολογίας µε τη Χρήση του Ηλεκτρονικού Υπολογιστή

Ανάπτυξη Επιχειρηµατολογίας µε τη Χρήση του Ηλεκτρονικού Υπολογιστή ΠΙΛΟΤΙΚΕΣ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗΣ ΤΩΝ ΤΠΕ ΣΤΗ ΜΑΘΗΣΙΑΚΗ ΙΑ ΙΚΑΣΙΑ Ανάπτυξη Επιχειρηµατολογίας µε τη Χρήση του Ηλεκτρονικού Υπολογιστή Γιαννάκης Βασιλειάδης Εκπαιδευτικός Υποψήφιος ιδάκτορας Ανάπτυξη Προγραµµάτων

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ. Έκδοση και ημερομηνία: Στοιχεία Οργανισμού. Όνομα Οργανισμού / Επιχείρησης: (Διεύθυνση): (Ημερομηνία έναρξης Επιχείρησης):

ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ. Έκδοση και ημερομηνία: Στοιχεία Οργανισμού. Όνομα Οργανισμού / Επιχείρησης: (Διεύθυνση): (Ημερομηνία έναρξης Επιχείρησης): ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ Έκδοση και ημερομηνία: Στοιχεία Οργανισμού Όνομα Οργανισμού / Επιχείρησης: (Διεύθυνση): (Τ.Κ.): Τηλέφωνο: (Ημερομηνία έναρξης Επιχείρησης): (Νομική Υπόσταση): (Κύριες Δραστηριότητες):

Διαβάστε περισσότερα

Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή*

Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή* Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή* Το ζήτημα της αποτελεσματικής Διοίκησης - Ηγεσίας, απασχόλησε, απασχολεί και θα απασχολεί όλους εκείνους που επιδιώκουν την αποτελεσματικότητα, την προσωπική βελτίωση, την κοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3ο ΤΥΧΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΥΧΑΙΟΤΗΤΑΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3ο ΤΥΧΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΥΧΑΙΟΤΗΤΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3ο ΤΥΧΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΥΧΑΙΟΤΗΤΑΣ 3.1 Τυχαίοι αριθμοί Στην προσομοίωση διακριτών γεγονότων γίνεται χρήση ακολουθίας τυχαίων αριθμών στις περιπτώσεις που απαιτείται η δημιουργία στοχαστικών

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Το να είσαι γονιός δεν είναι εύκολο πράγμα. Δεν υπάρχει ευκαιρία για πρόβα, δεν υπάρχουν σχολεία. Το μόνο που κουβαλάμε

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ

ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Στασίνου 36, Γραφ. 102, Στρόβολος 2003 Λευκωσία, Κύπρος Τηλ: 22378101- Φαξ:22379122 cms@cms.org.cy, www.cms.org.cy ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Η Κυπριακή Μαθηματική Εταιρεία

Διαβάστε περισσότερα

Γενική οργάνωση σεναρίου. 1. Προαπαιτούμενες γνώσεις και πρότερες γνώσεις των μαθητών

Γενική οργάνωση σεναρίου. 1. Προαπαιτούμενες γνώσεις και πρότερες γνώσεις των μαθητών Παράρτημα 1: Τεχνική έκθεση τεκμηρίωσης σεναρίου Το εκπαιδευτικό σενάριο που θα σχεδιαστεί πρέπει να συνοδεύεται από μια τεχνική έκθεση τεκμηρίωσής του. Η τεχνική αυτή έκθεση (με τη μορφή του παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

Η Επιστήμη των Υπολογιστών, ηπληροφορική

Η Επιστήμη των Υπολογιστών, ηπληροφορική Η Επιστήμη των Υπολογιστών, ηπληροφορική και οι απαντήσεις στα ερωτήματα σας Παρασκευή Ραυτοπούλου, ΕΕ ΙΠ Τμ. Ε&ΤΥ, Παν. Πελοποννήσου Ποια είναι τώρα αυτή; Τι έχω σπουδάσει; Τι δουλειά κάνω; Γιατί είμαι

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣ. ΜΑΓΓΙΝΑΣ: Αναποτελεσματικές ενέργειες έγιναν αλλά η 19μηνη πορεία είναι ικανοποιητική

ΒΑΣ. ΜΑΓΓΙΝΑΣ: Αναποτελεσματικές ενέργειες έγιναν αλλά η 19μηνη πορεία είναι ικανοποιητική ΒΑΣ. ΜΑΓΓΙΝΑΣ: Αναποτελεσματικές ενέργειες έγιναν αλλά η 19μηνη πορεία είναι ικανοποιητική Υπάρχουν τριβές αλλά από ζήλο... Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΙΟΥΣΗ «Είμαι ικανοποιημένος από τη δεκαεννιάμηνη πορεία της κυβέρνησης.

Διαβάστε περισσότερα

Ο Απόλυτος Τρόπος Για Να Εκμεταλλευτείς Το Internet

Ο Απόλυτος Τρόπος Για Να Εκμεταλλευτείς Το Internet ΕΙΔΙΚΗ ΑΝΑΦΟΡΑ Ο Απόλυτος Τρόπος Για Να Εκμεταλλευτείς Το Internet Κυριαρχία Μέσω Internet Ταμπακάς Γεώργιος ΚΥΡΙΑΡΧΙΑ ΜΕΣΩ INTERNET Μία «Επαναστατική» Μέθοδος και ένας Super Επικερδής και Αυτοματοποιημένος

Διαβάστε περισσότερα

Αλλάζει τις προτεραιότητες, τόσο σε συλλογικό, όσο και σε ατομικό επίπεδο. Φέρνει αλλαγές στο καταναλωτικό προφίλ και στις συνήθειες των πολιτών.

Αλλάζει τις προτεραιότητες, τόσο σε συλλογικό, όσο και σε ατομικό επίπεδο. Φέρνει αλλαγές στο καταναλωτικό προφίλ και στις συνήθειες των πολιτών. ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΓΕΝΙΚΟΣ ΓΡΑΜΜΑΤΕΑΣ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΗ ΟΜΙΛΙΑ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΓΡΑΜΜΑΤΕΑ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΗ, κ. ΓΙΑΝΝΗ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ, ΜΕ ΤΙΤΛΟ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΗΣ ΚΑΙ ΛΙΑΝΕΜΠΟΡΙΟ ΣΕ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΡΙΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ. Όλα όσα θέλετε να ξέρετε αν κάποιο αγαπημένο σας πρόσωπο είναι ασθενής

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ. Όλα όσα θέλετε να ξέρετε αν κάποιο αγαπημένο σας πρόσωπο είναι ασθενής www.agaliazo.gr ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ Λεωσθένους 21-23, 18536 Πειραιάς - Τ: 210 4181641 - F: 210 4535343 e: oekk@otenet.gr - www.oekk.gr ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ν. ΑΧΑΙΑΣ Πατρέως 8-10, 26221 Πάτρα - Τ/F: 2610 226122 e:

Διαβάστε περισσότερα

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Τι είναι η φιλοσοφία; Φιλοσοφία είναι η επιστήμη που ασχολείται με: ερωτήματα προβλήματα ή απορίες που μπορούμε να αποκαλέσουμε οριακά,

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητική Εργασία Β2

Ερευνητική Εργασία Β2 ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΓΕΛ ΠΑΤΡΑΣ Ερευνητική Εργασία Β2 Σχολικό έτος 2014-15 Β τετράμηνο Θέμα: «Τριτοβάθμια Εκπαίδευση και επαγγελματική αποκατάσταση» Ερευνητικό υποερώτημα: «Ποια τα Κριτήρια για την επιλογή

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ Μάθηµα: Κοινωνική Ταυτότητα και ιοµαδικές Σχέσεις ιδάσκουσα: Αλεξάνδρα Χαντζή

ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ Μάθηµα: Κοινωνική Ταυτότητα και ιοµαδικές Σχέσεις ιδάσκουσα: Αλεξάνδρα Χαντζή 1 ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ Μάθηµα: Κοινωνική Ταυτότητα και ιοµαδικές Σχέσεις ιδάσκουσα: Αλεξάνδρα Χαντζή Εισαγωγή Πηγές: Dovidio, J. F., & Gaertner, S. L. (2010). Intergroup bias. In S. T. Fiske, D. T. Gilbert,

Διαβάστε περισσότερα

Περιγραφή ατοµικής περίπτωσης µεσήλικης γυναίκας µε Aποφευκτική ιαταραχή Προσωπικότητας και Αγοραφοβία 12ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας 14 17 Μαϊου 2009, Βόλος, Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας Χ. Βαρβέρη-Γ.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΚΕΡΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ- ΠΡΑΞΕΙΣ ΑΥΤΩΝ 1.2 ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΩΝ ΑΡΝΗΤΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ

ΑΚΕΡΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ- ΠΡΑΞΕΙΣ ΑΥΤΩΝ 1.2 ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΩΝ ΑΡΝΗΤΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ ΑΚΕΡΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ- ΠΡΑΞΕΙΣ ΑΥΤΩΝ 1.1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ασχολήθηκα 30 χρόνια με τη διδασκαλία των Μαθηματικών του Γυμνασίου, τόσο στην Μέση Εκπαίδευση όσο και σε Φροντιστήρια. Η μέθοδος που χρησιμοποιούσα για τη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης 2 η εργασία 2012 13 ΘΕΜΑ: «Στις παραμονές της λεγόμενης βιομηχανικής επανάστασης,

Διαβάστε περισσότερα

Σχέδιο Δράσης Φτώχεια και Εργασία: Μια ολοκληρωμένη προσέγγιση διερεύνησης και άμβλυνσης του φαινομένου

Σχέδιο Δράσης Φτώχεια και Εργασία: Μια ολοκληρωμένη προσέγγιση διερεύνησης και άμβλυνσης του φαινομένου Σχέδιο Δράσης Φτώχεια και Εργασία: Μια ολοκληρωμένη προσέγγιση διερεύνησης και άμβλυνσης του φαινομένου Ένα πρόβλημα που μας αφορά όλους Το φαινόμενο της φτώχειας παραμένει κυρίαρχο στις σύγχρονες κοινωνίες

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕ ΤΙ ΧΡΕΙΑΖΟΝΤΑΙ ΟΙ ΜΙΚΡΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ;

ΣΕ ΤΙ ΧΡΕΙΑΖΟΝΤΑΙ ΟΙ ΜΙΚΡΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ; ΜΙΚΡΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ & ΑΓΟΡΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΕ ΤΙ ΧΡΕΙΑΖΟΝΤΑΙ ΟΙ ΜΙΚΡΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ; Βοηθούν στη διαφοροποίηση της οικονομικής βάσης της χώρας Βοηθούν στη δημιουργία θέσεων απασχόλησης και στον περιορισμό της

Διαβάστε περισσότερα

Η στρατηγική πολύ µικρής κρατικής δύναµης: Η περίπτωση της Κύπρου

Η στρατηγική πολύ µικρής κρατικής δύναµης: Η περίπτωση της Κύπρου 1 Η στρατηγική πολύ µικρής κρατικής δύναµης: Η περίπτωση της Κύπρου Στο διεθνές σύστηµα δεν υπάρχουν µόνο οι µεγάλες δυνάµεις αλλά επίσης υπάρχουν µεσαίες, µικρές ή και πολύ µικρές δυνάµεις. Βέβαια η διαµόρφωση

Διαβάστε περισσότερα

Τα παιδιά βιώνουν παιχνίδια από το παρελθόν με τους παππούδες ΦΑΝΗ ΧΡΗΣΤΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ-ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΙΝΕ/ΓΣΕΕ

Τα παιδιά βιώνουν παιχνίδια από το παρελθόν με τους παππούδες ΦΑΝΗ ΧΡΗΣΤΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ-ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΙΝΕ/ΓΣΕΕ Τα παιδιά βιώνουν παιχνίδια από το παρελθόν με τους παππούδες ΦΑΝΗ ΧΡΗΣΤΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ-ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΙΝΕ/ΓΣΕΕ Τα παιχνίδια είναι δημιουργήματα του Ελληνικού πολιτισμού με ρίζες που φτάνουν στην

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία ΠΕΣΥ 4 Δεκεμβρίου 14, συνεδρίαση για απορρίμματα

Ομιλία ΠΕΣΥ 4 Δεκεμβρίου 14, συνεδρίαση για απορρίμματα Ομιλία ΠΕΣΥ 4 Δεκεμβρίου 14, συνεδρίαση για απορρίμματα Βρισκόμαστε σήμερα εδώ, σε μια συνεδρίαση του Περιφερειακού Συμβουλίου για το ζήτημα της διαχείρισης των απορριμμάτων στην Αττική. Για ένα ζήτημα

Διαβάστε περισσότερα

1. Εισαγωγή 2. Διαπιστεύσεις: Πιστοποίηση Ε.ΚΕ.ΠΙΣ. Πιστοποίηση ΕΛΟΤ EN ISO 9001:2000 3. Σκοπός του Προγράμματος 4. Κατηγορίες υποψηφίων που γίνονται

1. Εισαγωγή 2. Διαπιστεύσεις: Πιστοποίηση Ε.ΚΕ.ΠΙΣ. Πιστοποίηση ΕΛΟΤ EN ISO 9001:2000 3. Σκοπός του Προγράμματος 4. Κατηγορίες υποψηφίων που γίνονται 1. Εισαγωγή 2. Διαπιστεύσεις: Πιστοποίηση Ε.ΚΕ.ΠΙΣ. Πιστοποίηση ΕΛΟΤ EN ISO 9001:2000 3. Σκοπός του Προγράμματος 4. Κατηγορίες υποψηφίων που γίνονται δεκτοί στο πρόγραμμα - Προαπαιτούμενα 5. Η Βεβαιωση

Διαβάστε περισσότερα

Ο Φιλοκοσμικός Διαφωτισμός

Ο Φιλοκοσμικός Διαφωτισμός ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΓΙΑ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ RICHARD DAWKINS «ΤΗΕ GOD DELUSION» («Η ΠΕΡΙ ΘΕΟΥ ΑΥΤΑΠΑΤΗ») Ο Φιλοκοσμικός Διαφωτισμός ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ: 08/07/2007 00:00 Του Π. Ν. ΠΑΡΑΣΚΕΥΟΠΟΥΛΟΥ Η ανθρωπότητα και

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΡΟΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΜΑΘΗΜΑ: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ Διδάσκων: Γ. Χαραλαμπίδης,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΣΤΟ ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΤΟ ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ

ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΣΤΟ ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΤΟ ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΣΤΟ ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΤΟ ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ 2011 ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ Τα σύγχρονα

Διαβάστε περισσότερα

Κοινή Γνώμη. Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015

Κοινή Γνώμη. Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015 Κοινή Γνώμη Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015 Έννοια, ορισμός και ανάλυση Κοινής Γνώμης Κοινή γνώμη είναι η γνώμη της πλειοψηφίας των πολιτών, πάνω σε ένα ζήτημα που αφορά την

Διαβάστε περισσότερα

Η Προκήρυξη. Υπάρχει ένα Νέο Μήνυμα του Θεού στον Κόσμο. Προέρχεται από τον Δημιουργό όλης της ζωής.

Η Προκήρυξη. Υπάρχει ένα Νέο Μήνυμα του Θεού στον Κόσμο. Προέρχεται από τον Δημιουργό όλης της ζωής. Η Προκήρυξη Όπως αποκαλύφτηκε στον Μάρσαλ Βιάν Σάμμερς στης 15 Φεβρουαρίου 2007 στο Μπόλντερ, Κολοράντο, ΗΠΑ Υπάρχει ένα Νέο Μήνυμα του Θεού στον Κόσμο. Προέρχεται από τον Δημιουργό όλης της ζωής. Έχει

Διαβάστε περισσότερα

ΔΟΥΛΕΨΕ ΣΥΜΜΕΤΕΙΧΕ ΤΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΓΙΝΕ ΕΘΕΛΟΝΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕ

ΔΟΥΛΕΨΕ ΣΥΜΜΕΤΕΙΧΕ ΤΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΓΙΝΕ ΕΘΕΛΟΝΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕ ΣΠΟΥΔΑΣ Ε Νεολαία σε κίνηση: ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΟΥ Η Ευρώπη στηρίζει τους νέους ΔΟΥΛΕΨΕ ΣΥΜΜΕΤΕΙΧΕ ΤΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΜΑΘΕ ΚΙΝΗΣΟΥ ΓΙΝΕ ΕΘΕΛΟΝΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕ στην ΕΕ Δεν είναι υπεύθυνη ούτε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ούτε

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1. ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ HMEΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΤΡΙΤΗ 21 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΗΜΕΡΗΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη αγκαλιά. Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου

Χάρτινη αγκαλιά. Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου Χάρτινη αγκαλιά Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου Εργασίες 1 α ) Κατά τη γνώμη μου, το βιβλίο που διαβάσαμε κρύβει στις σελίδες του βαθιά και πολύ σημαντικά μηνύματα, που η συγγραφέας θέλει να μεταδώσει

Διαβάστε περισσότερα

Παράδειγμα σχεδιασμού και παρουσίασης μικροδιδασκαλίας

Παράδειγμα σχεδιασμού και παρουσίασης μικροδιδασκαλίας Παράδειγμα σχεδιασμού και παρουσίασης μικροδιδασκαλίας Στο τρίτο άρθρο αυτής της σειράς, η οποία αποτελεί μια πρώτη, μικρή απάντηση στις ανάγκες των εκπαιδευτών του σεμιναρίου της 12 ης & 13 ης Ιουνίου

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική πρόταση 1: 1 Πώς οργανώνονταν οι άνθρωποι της. Γεωμετρικής Εποχής»

Διδακτική πρόταση 1: 1 Πώς οργανώνονταν οι άνθρωποι της. Γεωμετρικής Εποχής» Διδακτική πρόταση 1: 1 Πώς οργανώνονταν οι άνθρωποι της Γεωμετρική ς Εποχής; Ερωτήματα - κλειδιά: 2 Πόσο μεγάλες ήταν οι ομάδες των ανθρώπων της Γεωμετρικής Εποχής; Υπήρχαν αρχηγοί στις ομάδες των ανθρώπων

Διαβάστε περισσότερα

Οργανώνοντας την έρευνα ΒΑΣΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΟΝΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

Οργανώνοντας την έρευνα ΒΑΣΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΟΝΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Οργανώνοντας την έρευνα ΒΑΣΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΟΝΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Προκαταρκτική έρευνα Διερευνήστε πριν απ όλα την περιοχή μέσα στην οποία μπορεί να βρεθεί ένα ερευνητικό ερώτημα. Τυπικές

Διαβάστε περισσότερα

ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά για αξίες και συναισθήματα»

ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά για αξίες και συναισθήματα» Ημερομηνία 8/4/2015 Μέσο Συντάκτης Link http://artpress.sundaybloody.com/ Βασίλης Κάργας http://goo.gl/di6ugf Μαρίνα Γιώτη, συγγραφέαςεικονογράφος : «Τα παραμύθια είναι ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΙΛΟΣ ΓΙΟΥΛΑ ΟΡΑΜΑ ΚΑΙ ΑΞΙΕΣ ΟΜΙΛΟΥ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΟΜΙΛΟΥ (ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ)

ΟΜΙΛΟΣ ΓΙΟΥΛΑ ΟΡΑΜΑ ΚΑΙ ΑΞΙΕΣ ΟΜΙΛΟΥ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΟΜΙΛΟΥ (ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ) ΟΜΙΛΟΣ ΓΙΟΥΛΑ ΟΡΑΜΑ ΚΑΙ ΑΞΙΕΣ ΟΜΙΛΟΥ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΟΜΙΛΟΥ (ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ) 1 ΟΜΙΛΟΣ ΓΙΟΥΛΑ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ 2. ΟΡΑΜΑ ΚΑΙ ΑΞΙΕΣ ΟΜΙΛΟΥ 3. ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΟΜΙΛΟΥ (ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ) 2 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Διαβάστε περισσότερα

[ΠΩΣ ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΙ ΕΠΗΡΕΑΖΟΝΤΑΙ ΟΙ ΕΦΗΒΟΙ ΣΗΜΕΡΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΛΟΓΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΟΣ]

[ΠΩΣ ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΙ ΕΠΗΡΕΑΖΟΝΤΑΙ ΟΙ ΕΦΗΒΟΙ ΣΗΜΕΡΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΛΟΓΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΟΣ] 2014 14ο Λύκειο Θεσσαλονίκης Ερευνητική εργασία των μαθητών : Αλεξίου Δημήτρη, Γεωργιάδου Αλεξάνδρας, Ζαχάρωφ Μανώλη, Κατσούλη Απόστολου, Τρέμμα Λουκίας [ΠΩΣ ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΙ ΕΠΗΡΕΑΖΟΝΤΑΙ ΟΙ ΕΦΗΒΟΙ ΣΗΜΕΡΑ ΣΤΗΝ

Διαβάστε περισσότερα