Νευρολόγος, Αναπληρώτρια ιευθύντρια ΕΣΥ Νευρολογικό Τµήµα Ιπποκρατείου Νοσοκοµείου Θεσ/νίκης

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Νευρολόγος, Αναπληρώτρια ιευθύντρια ΕΣΥ Νευρολογικό Τµήµα Ιπποκρατείου Νοσοκοµείου Θεσ/νίκης"

Transcript

1

2 Επιστηµονική Επιµέλεια ρ Ζωή Κατσαρού Νευρολόγος, Αναπληρώτρια ιευθύντρια ΕΣΥ Νευρολογικό Τµήµα Ιπποκρατείου Νοσοκοµείου Θεσ/νίκης ρ Σεβαστή Μποσταντζοπούλου Νευρολόγος, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Νευρολογίας Α.Π.Θ. Γ Νευρολογική Κλινική Α.Π.Θ., Νοσοκοµείο "Γ.Παπανικολάου", Θεσ/νίκης Ευχαριστίες Ευχαριστούµε το National Parkinson Foundation, που µας έδωσε την άδεια για την ελληνική µετάφραση αυτού του βιβλίου. Copyright 2007, for the Greek translation: National Parkinson Foundation,Inc. National Parkinson Foundation 1501 NE 9th Avenue/Bob Hope Road,Miami, Fl ,USA Tel (800) www.parkinson.org Οι πληροφορίες που περιέχει το παρόν έντυπο προορίζονται για ενηµέρωση και εκπαιδευτικούς σκοπούς και δεν θα πρέπει να χρησιµοποιηθούν ως διαγνωστικό και θεραπευτικό µέσο ή ιατρική οδηγία. Ο αναγνώστης θα πρέπει να αναζητήσει επίσηµη ιατρική συµβουλή σε ατοµική βάση, την οποία το έντυπο αυτό δεν µπορεί να υποκαταστήσει. Το NPF απαλλάσσεται από κάθε ευθύνη για οτιδήποτε προκύψει από τη χρήση των πληροφοριών του εντύπου από τον αναγνώστη. Με την ευγενική προσφορά της Βoehringer Ingelheim Ελλάς Α.Ε.

3 Η νόσος του Πάρκινσον: Η οµιλία και η κατάποση 2 η Έκδοση Marjorie L.Johnson MA/CCC-SLP Minneapolis,MN

4

5 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Εισαγωγή: Αλλαγές στην οµιλία και την κατάποση στη νόσο του Πάρκινσον... Σελίδα 1 Κεφάλαιο 1: υσκολίες στην οµιλία και την κατάποση Σελίδα 2 Πώς θα ξέρω αν έχω προβλήµατα µε την οµιλία και την επικοινωνία; Ασκήσεις για την οµιλία και τη φωνή Κεφάλαιο 2: υσκολίες στην κατάποση Σελίδα 8 Πώς θα ξέρω αν έχω προβλήµατα µε την κατάποση; Συµβουλές για καλύτερη κατάποση Κεφάλαιο 3: Βρείτε τη βοήθεια που χρειάζεστε Σελίδα 12 Πως θα βρω ένα λογοθεραπευτή / λογοπαθολόγο; Τι είναι η θεραπεία φωνής Lee Silverman Τι συµβαίνει στη θεραπεία; Υπάρχουν φάρµακα ή θεραπείες που βοηθούν; Κεφάλαιο 4: ιαταραχές µνήµης και σκέψης στη νόσο του Πάρκινσον Σελίδα 16 Παράρτηµα Α Πηγές Σελίδα 20 Παράρτηµα Β Η ανατοµία της παραγωγής της οµιλία Σελίδα 21 Παράρτηµα Γ Η ανατοµία της κατάποσης Σελίδα 24

6

7 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Αλλαγές στην οµιλία και την κατάποση στη νόσο του Πάρκινσον Οι περισσότεροι ασθενείς µε νόσο του Πάρκινσον θα παρουσιάσουν αλλαγές στην οµιλία, τη φωνή και την κατάποση σε κάποια στιγµή της πορείας της νόσου. Τα ίδια συµπτώµατα που εµφανίζονται στους µυς του σώµατος τρέ- µουλο, δυσκαµψία, βραδύτητα στην κίνηση µπορεί να παρουσιαστούν και στους µυς που χρησιµεύουν για την οµιλία και την κατάποση. Αυτό µπορεί να προκαλέσει: χαµηλή ένταση φωνής µπερδεµένη ή γρήγορη οµιλία χάσιµο της έκφρασης του προσώπου προβλήµατα στην επικοινωνία δυσκολία στην κατάποση Ενώ τα φάρµακα για τη νόσο του Πάρκινσον µπορούν να βελτιώσουν τα περισσότερα συµπτώµατα, δεν βοηθούν το ίδιο ικανοποιητικά και τα προβλήµατα της οµιλίας και της κατάποσης. Πολλοί παρκινσονικοί αναφέρουν µικρή βελτίωση της οµιλίας και της κατάποσης µε τη φαρµακευτικοί αγωγή. Ορισµένοι παρατήρησαν ότι η φωνή τους γίνεται πιο δυνατή, όταν τα αντιπαρκινσoνικά φάρµακα εκδηλώνουν τη µέγιστη δράση τους. Οι πιο πολλοί ασθενείς παρουσιάζουν την καλύτερη δυνατή βελτίωση της οµιλίας και της κατάποσης, όταν η φαρµακευτική τους αγωγή συνδυάζεται µε ένα πρόγραµµα λογοθεραπείας. Οι γιατροί και οι άλλοι επαγγελµατίες της υγείας µπορούν να συστήσουν στους παρκινσoνικούς, έναν πτυχιούχο λογοθεραπευτή / λογοπαθολόγο, ο οποίος µπορεί να σχεδιάσει ένα εξατοµικευµένο πρόγραµµα λογοθεραπείας. Επιπλέον οι λογοθεραπευτές / λογοπαθολόγοι είναι κατάλληλα εκπαιδευµένοι, ώστε να αξιολογούν και να θεραπεύουν τα προβλήµατα της γλώσσας, της µνήµης και της κατάποσης. Όπως και τα άλλα προβλήµατα της νόσου του Πάρκινσον, οι δυσκολίες στην οµιλία και την κατάποση διαφέρουν από άτοµο σε άτοµο. Το βιβλίο αυτό θα σας προσφέρει πληροφορίες και ασκήσεις, για να σας βοηθήσει να καταλάβετε και να αντιµετωπίσετε τα προβλήµατα της οµιλίας και της κατάποσης. Το κεφάλαιο 1 θα σας δώσει πληροφορίες για δοκιµασίες (τεστ) αυτοεξέτασης και ασκήσεις οµιλίας. Στο κεφάλαιο 2 θα µπορέσετε να εφαρµόσετε της δοκιµασίες αυτοεξέτασης, για να διαπιστώσετε, αν έχετε προβλήµατα στην κατάποση. Στο κεφάλαιο 3 θα µάθετε, πώς να βρείτε έναν λογοθεραπευτή και να γνωρίσετε περισσότερα πράγµατα για τη λογοθεραπεία και τις θεραπευτικές της δυνατότητες. Οι λογοθεραπευτές µπορούν να σας βοηθήσουν επίσης και µε τα προβλήµατα της µνήµης. Στο κεφάλαιο 4 σας παρέχονται συµβουλές για να βελτιώσετε τη µνήµη σας. Αν επιθυµείτε να βρείτε περισσότερες πληροφορίες για τις υπηρεσίες η τους οργανισµούς, που σχετίζονται µε το θέµα, για την ανατοµία της οµιλίας και της κατάποσης, σας συστήνουµε να δείτε τα παραρτήµατα στο τέλος του βιβλίου. Κάθε άνθρωπος που έχει αλλαγές στην οµιλία και την κατάποση και πάσχει τη νόσο του Πάρκισον, θα πρέπει να ενθαρρύνεται, ώστε να συµβουλεύεται έναν πτυχιούχο λογοθεραπευτή / λογοπαθολόγο. 1

8 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 υσκολίες στην οµιλία και την κατάποση Η επικοινωνία είναι ζωτικό στοιχείο της καθηµερινής ζωής. Τα προβλήµατα στην επικοινωνία µπορεί να δηµιουργήσουν αισθήµατα απογοήτευσης, κατάθλιψης και απόσυρση.η γνώση για το πως η νόσος του Πάρκισον επηρεάζει την επικοινωνία και τι µπορείτε να κάνετε γι αυτό, θα σας βοηθήσει να αντιµετωπίσετε καλύτερα τα προβλήµατα που ενδέχεται να βιώσετε. Περίπου το 75% των Παρκινσωνικών παρουσιάζει µεταβολές στην οµιλία και τη φωνή σε κάποια φάση της νόσου. Αυτές οι µεταβολές συνήθως έρχονται βαθµιαία και ποικίλλουν από µέτριας βαρύτητας µέχρι πολύ σοβαρές. Πώς θα ξέρω αν έχω προβλήµατα µε την οµιλία και την επικοινωνία; Αυτή η δοκιµασία (τεστ) αυτοεξέτασης θα σας βοηθήσει να διαπιστώσετε, αν έχετε προβλήµατα επικοινωνίας. ιαβάστε τις παρακάτω δηλώσεις και σηµειώστε όσες σας αφορούν. Συχνά µου ζητούν να επαναλάβω µια φράση Οι άνθρωποι φαίνονται κάπως µπερδεµένοι η σαν να καταβάλουν µεγάλη προσπάθεια για να καταλάβουν την οµιλία µου. Ο/η σύντροφος µου λέει ότι κάποιες φορές µπερδεύω τα λόγια µου. Ο/η σύντροφος µου ζητάει να µιλάω πιο δυνατά. Αισθάνοµαι ότι ο/η σύντροφος µου µε αγνοεί ή ότι µπορεί να χρειάζεται ακουστικά. εν πηγαίνω σε κοινωνικές εκδηλώσεις τόσο συχνά όσο παλιά. Παρατηρώ ότι συχνά σταµατάω την προσπάθεια επικοινωνίας σε µια παρέα, όταν οι άλλοι φαίνεται ότι µε παραγκωνίζουν στην κουβέντα. Αισθάνοµαι ότι οι άλλοι άνθρωποι δεν µε ακούν πια Αισθάνοµαι ότι οι άλλοι άνθρωποι νοµίζουν ότι δεν έχω να πω πια τίποτε το ενδιαφέρον. Προσπαθώ να αποφύγω τα τηλεφωνήµατα. Πρέπει να καθαρίζω συχνά το λαιµό (λάρυγγα µου) εν µπορώ να τελειώσω µια συνοµιλία χωρίς να αισθανθώ απογοήτευση για την αδυναµία µου να εκφράσω όλα όσα έχω να πω. 2

9 Αν σηµειώσατε έστω και µια από τις παραπάνω δηλώσεις τότε είναι πολύ πιθανό ότι έχετε προβλήµατα στην επικοινωνία, που σχετίζονται µε τη νόσο του Πάρκισον. Έρευνα για τις διαταραχές οµιλίας και επικοινωνίας διαµέσου του φροντιστή. Αν είστε σύντροφος, µέλος της οικογένειας η ένας φίλος, που έχετε συχνή επαφή µε έναν παρκινσονικό ασθενή, συµπληρώστε το παρακάτω ερωτηµατολόγιο. Σηµειώστε µόνο τις δηλώσεις που αφορούν το φίλο ή το συγγενή σας. υσκολεύοµαι να τον/την ακούσω υσκολεύοµαι να καταλάβω την οµιλία του/της εν µιλάει πλέον τόσο πολύ όσο παλιά εν συµµετέχει σε κοινωνικές εκδηλώσεις το ίδιο συχνά όπως παλιά Συχνά µου ζητάει να τηλεφωνήσω εγώ ή να παραγγείλω φαγητό για αυτόν /αυτήν. Καθαρίζει (ξεροβήχει) συχνά το λαιµό του /της. Φαίνεται συχνά σα να του/της κόβεται η αναπνοή καθώς µιλάει. Νοµίζει ότι µου χρειάζεται ακουστικό. Νοµίζει ότι τον/την αγνοώ όταν µιλάει. Αν σηµειώσατε έστω και ένα τετραγωνάκι ο/η φίλος/η, ο/η συγγενής σας έχει δυσκολία στην οµιλία και την επικοινωνία. Πολλά από τα προβλήµατα που αναδεικνύει από το ερωτηµατολόγιο µπορούν να βελτιωθούν µε τη λογοθεραπεία. Συζητείστε µε το γιατρό σας για τη δυνατότητα αξιολόγησης του ασθενούς από έναν πτυχιούχο λογοθεραπευτή/ λογοπαθολόγο. Τι µπορώ να κάνω για να βελτιώσω την οµιλία και την επικοινωνία ; Αν και σας συµβουλεύω να απευθυνθείτε σε έναν ειδικό θεραπευτή, θα σας δώσω παρακάτω µερικές κατευθυντήριες οδηγίες, για το πώς θα µπορέσετε εσείς, οι φίλοι σας και η οικογένεια σας να βελτιώσουν την επικοινωνία µαζί σας. 3

10 Φροντίστε τη φωνή σας. Είναι πολύ σηµαντικό να φροντίσετε την οµιλία σας Να µερικές συµβουλές για µια καλή «υγιεινή της φωνής». 1. Να πίνετε άφθονο νερό και πολλά υγρά κάθε µέρα (ποτά χωρίς καφεΐνη και αλκοόλ). 2. Μη προσπαθείτε να υψώσετε τη φωνή σας πάνω από το θόρυβο όταν µιλάτε. 3. Να ξεκουράζετε τη φωνή σας, όταν είναι κουρασµένη. 4. Μειώστε το καθάρισµα του λαιµού ή το ξεροβήξιµο. Αντί γι αυτό προσπαθήστε να καταπιείτε έντονα ή βγάλτε έναν ήπιο ήχο. 5. Μειώστε ή εξαλείψτε το κάψιµο στο στοµάχι. 6. Αν ο αέρας στο σπίτι σας είναι ξηρός χρησιµοποιείστε έναν υγραντήρα. Συµβουλές για τους φίλους και την οικογένεια Η οικογένεια και οι φίλοι είναι το καλύτερο σύστηµα υποστήριξης για τους παρκινσονικούς. Υπάρχουν πολλά πράγµατα, που µπορείτε να κάνετε, για να βοηθήσετε το φίλο η τον αγαπηµένο σας, να επικοινωνήσει πιο αποτελεσµατικά. Το πρώτο και πιο σηµαντικό πράγµα είναι η ενθάρρυνση του φίλου ή του αγαπηµένου σας να ζητήσει βοήθεια από λογοθεραπευτή, όταν γίνουν εµφανείς οι δυσκολίες στη φωνή και την οµιλία. Ο λογοθεραπευτής θα του συστήσει ένα ατοµικό πρόγραµµα ασκήσεων στο σπίτι ανάλογα µε τις ανάγκες του/της. Οι παρακάτω συµβουλές µπορεί επίσης να βοηθήσουν. Να κοιτάζετε ο ένας τον άλλον, όταν µιλάτε. Η ανάγνωση των χειλιών µπορεί να σας βοηθήσετε να καταλάβετε το µεγαλύτερο µέρος ης συζήτησης. Μειώστε το θόρυβο του περιβάλλοντος. Κλείστε το ραδιόφωνο ή την τηλεόραση. Κλείστε επίσης το παράθυρο του αυτοκινήτου ή τις πόρτες του σπιτιού αν είστε σε θορυβώδεις περιοχές. Κατανοείστε ότι οι παρκινσονικοί έχουν ανέκφραστο πρόσωπο, επειδή οι µυς τους είναι δύσκαµπτοι. Μην υποθέσετε ότι, ο φίλος ή ο συγγενής σας δεν κατάλαβε το µήνυµα σας. Μην βασίζεστε στην έκφραση του προσώπου του, για να καταλάβετε ότι το µήνυµα σας «ελήφθη». Χρησιµοποιήστε µικρές προτάσεις και ζητήστε από τον φίλο ή το συγγενή σας να κάνει το ίδιο. Κάντε ερωτήσεις που µπορούν να απαντηθούν µε ένα «ναι» η µε ένα «όχι». Έχετε υποµονή. ώστε στον παρκινσονικό αρκετό χρόνο επικοινωνίας. Μη τον πιέζετε και µην τον εξαναγκάζεται να δώσει απαντήσεις. Βεβαιωθείτε ότι δεν υπάρχουν προβλήµατα ακοής. Η νόσος του Πάρκισον δεν προκαλεί διαταραχή ακοής, αλλά αυτή είναι συχνή σε ηλικιωµένα άτοµα. Αν εσείς ή ο φροντιστής του αρρώστου υποπτευθεί µείωση ακοής, τότε ένα ακουστικό µπορεί να βοηθήσει. Ζητήστε από το γιατρό σας να κάνει έναν έλεγχο. 4

11 Προκλήσεις συνοµιλίας Ο καλύτερος τρόπος εξάσκησης της οµιλίας είναι να συνεχίσετε να µιλάτε. Μη περιορίζετε την οµιλία επειδή συστέλλεστε η έχετε δυσκολία. Η έκφραση «χρησιµοποίησε το ή αλλιώς θα το χάσεις» ισχύει απόλυτα σε αυτή την περίπτωση. Να µια λίστα από πιθανά θέµατα συνοµιλίας. Αν δεν έχετε έναν σύντροφο µε τον οποίο να µιλάτε, τότε κάντε κουβέντα µε τον εαυτό σας. Μιλήστε για την οικογένειά σας, ποιος είναι ποιος, από πού κατάγονται. Περιγράψτε ένα αγαπηµένο χόµπι ή µια ευχάριστη ασχολία σας µε λεπτοµέρειες. ώστε µια περιγραφή ενός ευχάριστου ταξιδιού η διακοπών. Περιγράψτε µια περίοδο της ζωή σας η ένα ιδιαίτερο γεγονός, που θυµάστε από την παιδική σας ηλικία. Μιλήστε για το αγαπηµένο σας φαγητό η το εστιατόριο της προτίµησης σας. Εκφράστε τη γνώµη σας η τις σκέψεις σας για ένα αγαπηµένο θέµα Μιλήστε για πράγµατα, που σκοπεύετε να κάνετε τον επόµενο χρόνο Ευχαριστήστε τους άλλους ανθρώπους, αναλύοντας ποια είναι αυτά που εκτιµάτε περισσότερο σε αυτούς. 5

12 Ασκήσεις του προσώπου. Πολλοί παρκινσoνικοί ζητούν ασκήσεις του προσώπου και του στόµατος µε σκοπό να µειώσουν την επίπτωση, που έχει η δυσκαµψία των µυών στην έκφραση του προσώπου. Από την παρακάτω λίστα ασκήσεων διαπιστώστε ποιες είναι οι πιο δύσκολες για σας. Αυτό θα καθορίσει ποιοι µυς χρειάζονται περισσότερη άσκηση. Αρχίστε µε 10 επαναλήψεις της κάθε µιας από τις κινήσεις του προσώπου, που περιγράφονται παρακάτω. Κάθε άσκηση πρέπει να ολοκληρώνεται µε σκόπιµη κίνηση και παρατεταµένη προσπάθεια. Για παράδειγµα, αν η άσκηση είναι το χαµόγελο, προσπαθείτε να χαµογελάσετε, όσο πιο πλατιά γίνεται και διατηρείστε κάθε ένα χαµόγελο για 5-10 δευτερόλεπτα, Βεβαιωθείτε ότι συνεχίζετε να αναπνέετε, όσο εκτελείτε την άσκηση. Προσπαθήστε να ασκηθείτε µπροστά σε έναν καθρέφτη, για να βλέπετε ότι οι µυς σας ασκούνται. 1.Χαµογελάστε διατηρείστε χαλαρώστε επαναλάβετε. 2.Σουφρώστε τα χείλη κρατείστε χαλαρώστε επαναλάβετε. 3.Εναλλαγές µε σούφρωµα χειλιών και µετά χαµόγελο. Σουφρώστε τα χείλη και χαµογελάστε όσο πιο δυνατά µπορείτε ( για να αυξήσετε το όφελος αυτής της άσκησης, προσπαθήστε να σηκώσετε τα φρύδια καθώς χαµογελάτε). 4.Ανοίξτε το στόµα και κινείστε την άκρη της γλώσσας γύρω γύρω στα χείλη. Η γλώσσα θα πρέπει να αγγίζει κάθε τµήµα των χειλιών, κάτω, πάνω και τις γωνίες. Οι κινήσεις πρέπει να είναι σκόπιµες όχι απλά «πέταγµα της γλώσσας». 5.Ανοίξτε το στόµα σας και κινείστε τη γλώσσα γύρω από τα όρια των ούλων. Κινείστε τη γλώσσα στο πίσω µέρος της οδοντοστοιχίας σας µπρος πίσω και στα πλάγια. Επαναλάβετε το ίδιο και στο εµπρός µέρος της οδοντοστοιχίας σας. 6.Ανοίξτε το στόµα σας όσο πιο πλατιά µπορείτεκρατείστε -χαλαρώστε-επαναλάβετε. 7. Πείτε «ΚΑ» - ένας παρατεταµένος ήχος-όσο πιο δυνατά µπορείτε. 8. Πείτε «ΠΑ» / «ΤΑ» / «ΚΑ» - όσο δυνατά και γρήγορα µπορείτε. Το τραγούδι και η φωνή Το τραγούδι είναι πολύ καλή άσκηση για τη φωνή. Το τραγούδι χρειάζεται τους ίδιους µυς όπως και η οµιλία. Προσπαθήστε να πάρετε µια καλή βαθειά αναπνοή και να τραγουδήσετε τα αγαπηµένα σας τραγούδια. Φτάστε απαλά στις ψηλές και χαµηλές νότες και τραγουδήστε τους στίχους, όσο πιο καθαρά µπορείτε. Αυτό δεν είναι απλά µια καταπληκτική άσκηση θα σας βοηθήσει επιπλέον να αισθανθείτε ευχάριστα. ιαβάστε στο παράρτηµα Β λεπτοµέρειες για την ανατοµία της παραγωγής της οµιλίας. 6

13 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 υσκολίες στην κατάποση. Οι παρκινσονικοί µπορεί να παρουσιάσουν µεταβολές ή δυσκολίες στη µάσηση, στο φαγητό ή την κατάποση. Αυτές οι αλλαγές µπορεί να εµφανισθούν οποιαδήποτε στιγµή, αλλά έχουν την τάση να αυξάνουν, καθώς η νόσος του Πάρκινσον προχωρεί. Οι πιο συχνές δυσκολίες που συναντά κανείς είναι : Βραδύτητα στο φαγητό. Μια αίσθηση ότι το φαγητό σταµατά στο φάρυγγα. Βήχας ή πνίξιµο όταν κάποιος τρώει ή πίνει υσκολία να καταπιεί τα χάπια ή σάλιασµα. Πώς θα καταλάβω ότι έχω πρόβληµα στην κατάποση; Το παρακάτω τεστ αυτοαξιολόγησης θα σας βοηθήσει να καταλάβετε αν έχετε ένα πρόβληµα κατάποσης. Σκεφτείτε προσεκτικά αν κάθε µια από τις παρακάτω δηλώσεις / φράσεις έχει σχέση µε σας και την κατάποση σας. Μετά σηµειώστε όσες σας αφορούν. Έχασα πρόσφατα βάρος χωρίς να το επιδιώξω. Έχω την τάση να αποφεύγω να πίνω υγρά. Έχω την αίσθηση ότι το φαγητό κολλάει στο φάρυγγα µου. Μου τρέχουν τα σάλια. Παρατήρησα ότι το φαγητό µαζεύεται γύρω από τα ούλα µου. Έχω την τάση να βήχω, όταν τρώω ή πίνω ή αµέσως µετά το φαγητό και το ποτό. Συχνά έχω «καούρα» στο στοµάχι ή πονόλαιµο. υσκολεύοµαι να κρατήσω το φαγητό ή τα υγρά στο πίσω µέρος του στό- µατος µου. Χρειάζοµαι πολύ ώρα για να φάω. 7

14 Μερικές φορές δυσκολεύοµαι να καταπιώ χάπια. Τελευταία άλλαξαν οι συνήθειες του φαγητού µου ή έχω χάσει την όρεξη µου. Μερικές φορές έχω ανεξήγητο πυρετό. Παρατήρησα ότι αλλάζει η ποιότητα της φωνής µου µετά το φαγητό ή το ποτό. Αν σηµειώσατε ένα από τα παραπάνω τετραγωνάκια, τότε µπορεί να χρειάζεται αξιολόγηση της κατάποσης από έναν κατάλληλο λογοθεραπευτή / λογοπαθολόγο. Ο γιατρός θα σας παραπέµψει να κάνετε µια τέτοια αξιολόγηση. Έρευνα της κατάποσης δια µέσου του φροντιστή. Αυτό το ερωτηµατολόγιο πρέπει να απαντηθεί από τον φροντιστή ενός αρρώστου µε νόσο του Πάρκινσον. Σκεφτείτε κάθε φράση προσεκτικά και σηµειώστε αν αφορά τον άρρωστό σας. εν φαίνεται να τον /την ενδιαφέρει το φαγητό Βήχει ή πνίγεται στη διάρκεια των γευµάτων. Συχνά βήχει µετά το γεύµα, ενώ ασχολείται µε άλλες δραστηριότητες π.χ. βλέπει τηλεόραση ή διαβάζει.. Χρειάζεται περισσότερο χρόνο για να φάει σε σύγκριση µε παλιά. Η φωνή του/της ακούγεται υγρή ή πνιχτή Χρειάστηκε να εφαρµόσω στον άρρωστο µου το χειρισµό Heimlich Κάθε τετράγωνο που σηµειώσατε είναι σύµπτωµα προβλήµατος στο µάσηµα, στην κατάποση, στο φαγητό. Ενθαρρύνετε τον άρρωστο σας να ζητήσει αξιολόγηση από ειδικό στα προβλήµατα της κατάποσης. Ο γιατρός σας θα σας κάνει τις απαραίτητες υποδείξεις. Πως θα βελτιώσω την κατάποση µου; Οι παρακάτω συµβουλές και τεχνικές θα σας βοηθήσουν να βελτιώσετε τη µάσηση και την κατάποση σας. Πάντοτε να κάθεστε στητός/ή στη διάρκεια του φαγητού, όταν πίνετε ή παίρνετε τα χάπια σας. Να µασάτε καλά µικρές ποσότητες τροφής και να τις καταπίνετε, πριν βάλλετε επιπλέον τροφή στο στόµα σας. Κατεβάστε το πιρούνι µετά από κάθε µπουκιά, ώστε να επιβραδύνετε το φαγητό σας. 8

15 Να καταπίνετε δύο φορές σε κάθε µπουκιά. Πιείτε µικρές γουλιές. Να εναλλάσσετε τις µπουκιές του φαγητού µε γουλιές νερού. Αυτό βοηθάει στο καθάρισµα του στόµατος και του φάρυγγα από τις τροφές. Πίνετε µικρές γουλιές, µια κάθε φορά. Μην πίνετε άπληστα. Προσέξτε τα καλαµάκια. Τα καλαµάκια είναι χρήσιµα σε κάποιον, που έχει σοβαρό τρέµουλο ή δυσκινησίες, όµως µε το καλαµάκι ενδέχεται να τραβήξει κανείς το υγρό προς τα πίσω, πολύ γρήγορα. Εισάγετε το καλα- µάκι λίγο, στην αρχή του στόµατος. Να κρατάτε το πηγούνι λίγο σκυφτό ή τουλάχιστον παράλληλα µε το τραπέζι. Μερικές φορές υπάρχει µια τάση να σηκώνουµε το πηγούνι, όταν πίνουµε το λίγο υγρό που έµεινε στο πάτο του φλιτζανιού ή του µπουκαλιού. Όταν το πηγούνι είναι ανασηκωµένο, υπάρχει αυξηµένος κίνδυνος να γίνει εισρόφηση υγρών στους πνεύµονες. Μην πίνετε από µεταλλικά κουτάκια. Χρησιµοποιείτε ποτήρι. Μη µιλάτε έχοντας φαγητό στο στόµα σας. Το είδος των τροφών που τρώτε, µπορεί να επηρεάσουν το µάσηµα και την κατάποση. Μερικές τροφές όπως τα ωµά λαχανικά, οι ξηροί καρποί και το φυστικοβούτυρο, µπορεί να προκαλέσουν δυσκολία στη µάσηση και την κατάποση. Γενικά τροφές που είναι ζουµερές, γλιστρούν οµαλά ή δεν θρυµµατίζονται εύκολα και απαιτούν λιγότερο δυνατή µάσηση, είναι ίσως οι καλύτερες. Ένας λογοθεραπευτής (λογοπαθολόγος ) ή ένας διαιτολόγος (διατροφολόγος )µπορεί να σας υποδείξει τροφές και αναψυκτικά, που καταπίνονται εύκολα. Ένας εργασιοθεραπευτής µπορεί επίσης να σας συστήσει διάφορα χρήσιµα βοηθήµατα, που θα µετατρέψουν το φαγητό σε ευχάριστη εµπειρία. Τι µπορώ να κάνω για το σάλιασµα Αν έχετε την τάση να σαλιάζετε, αυτό πιθανόν δε συµβαίνει, επειδή έχετε περισσότερο σάλιο από ότι συνήθως. Απλά δεν το καταπίνετε αυτόµατα το ίδιο γρήγορα όπως πριν. Μπορείτε να πίνετε συχνά µικρές γουλιές νερό η να απο- µυζείτε τρίµµατα πάγου, για να σας βοηθούν να καταπίνετε συχνότερα. Κρατάτε πάντα ψηλά το κεφάλι σας µε το πηγούνι, παράλληλα µε το έδαφος και τα χείλη κλειστά, όταν δεν µιλάτε η τρώτε. Η ζάχαρη αυξάνει το σάλιο στο στόµα και γι αυτό η µείωση της κατανάλωσης ζάχαρης µπορεί να σας βοηθήσει. Πολλοί παρκινσονικοί παραπονιούνται ότι έχουν ένα παχύ φλέγµα στο φάρυγγά τους. Η κατάσταση αυτή µπορεί να βοηθηθεί µε τη λήψη άφθονου νερού. Επίσης βοηθούν τα ανθρακούχα αναψυκτικά ή το τσάι µε λεµόνι. Τα γαλακτοκοµικά προϊόντα επιδεινώνουν την κατάσταση. Βλέπε το παράρτηµα Γ για πληροφορίες σχετικά µε την ανατοµία της κατάποσης. 9

16 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 Βρείτε τη βοήθεια που χρειάζεστε. Τι είναι ένας λογοθεραπευτής / λογοπαθολόγος; Ο λογοθεραπευτής / λογοπαθολόγος είναι ένας επαγγελµατίας της υγείας, που έχει εκπαιδευτεί για να αξιολογεί και να θεραπεύει άτοµα µε προβλήµατα οµιλίας, φωνής, γλώσσας, µνήµης και κατάποσης. Πολλοί έχουν ειδική εκπαίδευση για τη θεραπεία ασθενών µε νόσο Πάρκινσον. Ένας λογοθεραπευτής / λογοπαθολόγος έχει πτυχίο και πιστοποιητικό της Αµερικάνικης Ένωσης Οµιλίας Γλώσσας και Ακοής [ASHA]. *1 Μπορείτε να βρείτε λογοθεραπευτές / λογοπαθολόγους στα τοπικά νοσοκοµεία ή στα κέντρα αποκατάστασης. Παρέχουν επίσης υπηρεσίες σε οίκους ευγηρίας, σε κλινικές και ακόµη και στο σπίτι. Επιπλέον πολλοί λογοθεραπευτές / λογοπαθολόγοι έχουν ιδιωτικά γραφεία και δέχονται ασθενείς µετά από σύσταση γιατρού. Τα έξοδα της εξέτασης και της θεραπείας συνήθως καλύπτονται από τους ασφαλιστικούς φορείς. Πως µπορώ να βρω ένα λογοθεραπευτή παθολόγο; Ο γιατρός σας µπορεί να σας συστήσει ένα λογοθεραπευτή / λογοπαθολόγο µε εµπειρία στη νόσο του Πάρκινσον. είτε στο παράρτηµα Α για κέντρα που µπορεί να σας βοηθήσουν να βρείτε ένα λογοθεραπευτή / λογοπαθολόγο στην περιοχή σας. **2 Τι θα συµβεί όταν επισκεφθώ ένα λογοθεραπευτή / λογοπαθολόγο; Στο πρώτο ραντεβού ο λογοθεραπευτής / λογοπαθολόγος θα αξιολογήσει την οµιλία, τη φωνή, την κατάποση και τη µνήµη σας. Αν είναι απαραίτητο θα σας συστήσει µια ειδική µορφή θεραπείας και µαζί θα θέσετε τους θεραπευτικούς στόχους. Η θεραπεία στοχεύει να βελτιώσει την επικοινωνία στο σύνολο της και µερικές φορές τη λειτουργία της κατάποσης, αλλά και την ικανότητα σκέψης. Τι είναι η θεραπεία φωνής µε τη µέθοδο Lee Silverman; Υπάρχει µια µελέτη σε εξέλιξη, που επιχορηγείται από τα Εθνικά Ινστιτούτα Υγείας (Ν.Ι.Η) και το Αµερικανικό Υπουργείο Παιδείας και είναι γνωστή ως Θεραπεία φωνής Lee Silverman (LSVT). Η µέθοδος αυτή έχει επιδείξει δυνατότητες βελτίωσης της φωνής και της οµιλίας σε παρκινσονιικούς ασθενείς και εκτι- µάται από την Ιατρική κοινότητα. ΣΗΜ. τ. Μ. :*1. Ισχύει για τις Η.Π.Α. **2. Αφορά τους κατοίκους των Η.Π.Α. 10

17 H Dr Lorrain Ramig στο Πανεπιστήµιο του Κολοράντο και το Ερευνητικό Κέντρο Φωνής Wilbour James Gould του Denver είναι πρωτοπόρος της µεθόδου Lee Silverman. Θεωρείται ότι είναι η πρώτη θεραπευτική παρέµβαση στην οµιλία των παρκινσονικών, που αποδείχτηκε ότι βελτιώνει σηµαντικά την οµιλία µετά από ένα µήνα θεραπείας. Οι ασκήσεις της µεθόδου Lee Silverman µαθαίνονται εύκολα και τυπικά έχουν µια άµεση επίδραση στην επικοινωνία. Έχει αποδειχθεί ότι η βελτίωση στην οµιλία διαρκεί µέχρι και δυο χρόνια µετά τη θεραπεία. Η µέθοδος Lee Silverman έχει χρησιµοποιηθεί µε κάποια επιτυχία για τη θεραπεία των προβληµάτων οµιλίας και φωνής των ασθενών µε άτυπα παρκινσονικά σύνδροµα, όπως η ατροφία πολλαπλών συστηµάτων και η προϊούσα υπερπυρηνική παράλυση. Υπό εξέλιξη βρίσκονται µελέτες, που ερευνούν την αποτελεσµατικότητα της µεθόδου εκτός από την οµιλία και στη λειτουργία της κατάποσης. Η «Ζωντανή θεραπεία µε τη µέθοδο Lee Silverman! Βοήθηµα µελέτης»πρόκειται για µια διαδραστική βιντεοταινία 25 λεπτών, που οδηγεί το χρήστη σε ένα καθηµερινό πρόγραµµα ενίσχυσης της οµιλίας/ φωνής. ιατίθεται από την Entropy Industries *1. Ο διαδικτυακός τόπος αναφέρεται στο παράρτηµα Α. Περισσότερες πληροφορίες για τη µέθοδο Lee Silverman υπάρχουν στην ιστοσελίδα της LSVT στη διεύθυνση που αναγράφεται στο παράρτηµα Α. Πότε πρέπει να επισκεφτώ λογοθεραπευτή / λογοπαθολόγο; Η έγκαιρη παρέµβαση είναι βασική για τη διατήρηση και τη βελτίωση της επικοινωνίας και της κατάποσης. Η αυτοαξιολόγηση, που θα κάνετε µε τον τρόπο που περιγράφεται στα Κεφάλαια 1 και 2 αυτού του βιβλίου, θα σας βοηθήσουν να αποφασίσετε, αν θα πρέπει να επισκεφτείτε έναν λογοθεραπευτή / λογοπαθολόγο. Μόλις εσείς ή ο φροντιστής σας διαπιστώστε αλλαγές στη φωνή ή την κατάποση ή την µνήµη **2 τότε είναι καλό να επισκεφτείτε έναν λογοθεραπευτή / λογοπαθολόγο. Είναι καλύτερο να µάθετε νωρίς τεχνικές και στρατηγικές, παρά να προσπαθήσετε να ξαναχτίσετε ότι έχει ήδη χαθεί. Όµως ποτέ δεν είναι αργά να ζητήσει κανείς βοήθεια για την οµιλία και την κατάποση. Η βελτίωση που προκύπτει από τη θεραπεία, ανεξάρτητα από το στάδιο της νόσου είναι συχνά εκπληκτική. Εναλλακτικές θεραπείες για την οµιλία και τη φωνή. Ενέσεις Κολλαγόνου. Οι ενέσεις κολλαγόνου έχουν χρησιµοποιηθεί για τη θεραπεία των διαταραχών της φωνής και της οµιλίας στη νόσο του Πάρκινσον. Ο στόχος της ένεσης κολλαγόνου είναι η ενίσχυση των φωνητικών χορδών, που δεν κλείνουν τελείως κατά την οµιλία. Η µέθοδος αυτή συνίσταται σε ένεση κολλαγόνου άµεσα στις φωνητικές χορδές. Τα άτοµα που έχουν υποβληθεί σ αυτή τη θεραπεία, αναφέρουν κάποια βελτίωση στην ένταση και τη ποιότητα της φωνής. Όµως η ένεση αυτή δεν ωφελεί την αναπνοή και την άρθρωση. Τυπικά η δράση της ένεσης του κολλαγόνου διαρκεί περίπου 6 µήνες και η θεραπεία πρέπει να επαναλαµβάνεται. Μετά την εµφύτευση του το κολλαγόνο απορροφάται αργά από τον ΣΗΜ. τ. Μ.:*1. Η πληροφορία αφορά τους Αµερικανούς. ** 2.Οι διαταραχές της µνήµης είναι πιο σύνθετο πρόβληµα και πρέπει αν εκτιµηθούν πρώτα από το γιατρό σας, ο οποίος είναι ο αρµόδιος να σας συστήσει τρόπους αντιµετώπισης 11

18 οργανισµό. Καθώς εξελίσσεται αυτή η απορρόφηση, βαθµιαία, η φωνή επιδεινώνεται. Οι ενέσεις κολλαγόνου δεν είναι αποτελεσµατικές σε όλους. Περισσότερες πληροφορίες για το θέµα αυτό θα σας δώσει ένας γιατρός Ω.Ρ.Λ. Βοηθητικές συσκευές επικοινωνίας. Σε µερικές περιπτώσεις η κόπωση ή κάποια άλλη αρρώστεια µπορεί να επιδεινώνουν την φωνή σας. Μερικές φορές µπορεί να µη µπορείτε να µιλήσετε καθόλου. Όταν συµβεί αυτό, η χρήση µιας συσκευής, που ενισχύει ή βοηθά τη φωνή, µπορεί να κάνει την επικοινωνία πιο εύκολη. Οι βοηθητικές συσκευές για την οµιλία είναι διαφόρων µεγεθών, σχηµάτων και τιµών. Ένα ατοµικό σύστηµα ενίσχυσης φωνής είναι η συσκευή, που χρησι- µοποιούν πιο συχνά οι παρκινσονικοί. Μια τέτοια συσκευή διαθέτει ένα µικρόφωνο και ένα µεγάφωνο, που ενισχύει τη φωνή. Το µικρόφωνο µπορεί να το κρατά κανείς στο χέρι ή να το φορά στο κεφάλι σαν ένα ζευγάρι γυαλιά ή να το στερεώνει σε µια τσέπη ή ένα κολάρο. Οι ενισχυτές δεν επηρεάζουν την αναπνοή, την άρθρωση ή τον ρυθµό της οµιλίας και έτσι δεν βελτιώνουν ιδιαίτερα την ψιθυριστή οµιλία. Υπάρχουν και άλλες συσκευές επικοινωνίας από απλές, χειροποίητες µέχρι πολύπλοκα ηλεκτρονικά συστήµατα. Οι χρήστες αναφέρουν ότι τέτοιες συσκευές τους αποσυντονίζουν, είναι δύσχρηστες και ακριβές.για ορισµένους όµως είναι µια αποδεκτή λύση, για να έχουν καλύτερη ικανότητα επικοινωνίας. Πάλι ένας λογοθεραπευτής / λογοπαθολόγος, µπορεί να συστήσει ποια συσκευή αυτού του είδους είναι η κατάλληλη για κάθε περίπτωση. 12

19 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ιαταραχές µνήµης και σκέψης στη νόσο του Πάρκινσον. Οι λογοθεραπευτές / λογοπαθολόγοι µπορούν να βοηθήσουν µε τα προβλήµατα της µνήµης και της σκέψης, που ενδέχεται µερικές φορές να εµφανισθούν καθώς εξελίσσεται η νόσος του Πάρκινσον. Η βραδύτητα στις αντιδράσεις, η µέρα µε τη µέρα µείωση της µνήµης, η δυσκολία συγκέντρωσης, ιδιαίτερα, όταν ταυτόχρονα συµβαίνουν και άλλα πράγµατα και τα αισθήµατα θλίψης ή η κατάθλιψη µπορεί να είναι ενδείξεις διαταραχής της σκέψης. Μερικές φορές τα φάρµακα της νόσου του Πάρκινσον, που είναι σηµαντικά για τη βελτίωση των κινητικών προβληµάτων, µπορεί να µειώσουν την εγρήγορση του αρρώστου, να του δηµιουργήσουν σύγχυση και ακόµη να προκαλέσουν ψευδαισθήσεις. Οι περισσότεροι από εµάς έχουµε βιώσει σύντοµης διάρκειας διαταραχές στη µνήµη. Προσπαθήστε να θυµηθείτε όλα τα πράγµατα, που χρειάζεται να αγοράσετε στο σούπερ µάρκετ ή τι πήγατε να πάρετε από την αποθήκη σας ή τι κάνατε τρεις µέρες πριν και θα διαπιστώσετε ότι µερικές φορές έχετε δυσκολίες. Κάποιες διαταραχές στη µνήµη φαίνεται ότι αποτελούν µέρος της διεργασίας της γήρανσης. Οι παρκινσονικοί ασθενείς βιώνουν τις ίδιες διαταραχές, αλλά αναφέρουν ότι τα προβλήµατα τους είναι πιο σοβαρά ή εµφανίζονται πιο συχνά από ότι αναµένεται στο φυσιολογικό γήρας. Οι µεταβολές στη σκέψη µπορεί να αποτελούν µια πρόκληση. Μπορεί να περιλαµβάνουν κάποιο ή όλα από τα παρακάτω : Μειωµένη ικανότητα και αυτοσυγκέντρωση στη διάρκεια µιας δραστηριότητας Μειωµένη ικανότητα επίλυσης προβληµάτων Βραδύτητα στις αντιδράσεις ή ανάγκη περισσότερου χρόνου για την επεξεργασία πληροφοριών Ανάγκη περισσότερου χρόνου για να σκεφθεί κανείς τι θα πρέπει να πει υσκολία να βρει τη σωστή λέξη για την περίσταση υσκολία να κρατήσει τον ειρµό της σκέψης ενώ µιλάει Εύκολη απόσπαση προσοχής Αν σας απασχολούν διαταραχές στη µνήµη, στη σκέψη ή τη συγκέντρωση ζητείστε από το γιατρό σας να σας εξετάσει. Συχνά η ρύθµιση της δόσης του φαρ- µάκου ή η διακοπή ενός συγκεκριµένου φαρµάκου µπορεί να διορθώσει το πρόβληµα. Ο γιατρός σας µπορεί να εκτιµήσει και την αιτία των γνωστικών προβληµάτων, όπως µια αδιάγνωστη κατάθλιψη ή µια λοίµωξη. 13

20 Ο γιατρός σας θα σας συστήσει ένα λογοθεραπευτή / λογοπαθολόγο που µπορεί να εκτιµήσει περισσότερο την λειτουργία της σκέψης σας. *1 Μπορεί να συνεργαστεί µε άλλους επαγγελµατίες υγείας, όπως εργασιοθεραπευτές, νοσηλευτές και κοινωνικούς λειτουργούς. Μια πολύπλευρη εκτίµηση µπορεί να καθορίσει ακριβώς ποια είναι η φύση των διαταραχών της µνήµης και της σκέψης. Μπορεί να οδηγήσει σε θεραπεία ή σε τεχνικές που θα κάνουν τη ζωή του παρκινσονικού ευκολότερη και θα του δώσουν περισσότερη ανεξαρτησία και αυτοπεποίθηση. Ενισχυτές των νοητικών λειτουργιών. ιαβάστε και συζητείστε άρθρα από εφηµερίδες ή περιοδικά. Τα «Νέα για Σας» είναι µια εβδοµαδιαία εφηµερίδα που µπορεί κανείς να την απολαύσει ακόµη και όταν έχει προβλήµατα µε την κοντινή όραση ή µειωµένη ικανότητα µνήµης (βλέπε παράρτηµα Α, για πληροφορίες παραγγελίας).**2 ιαβάστε για την ευχαρίστηση σας. Χρησιµοποιήστε ένα κόκκινο µολύβι για να υπογραµµίσετε ή να κυκλώσετε τις ενδιαφέρουσες πληροφορίες, που θα συναντάτε καθώς διαβάζετε. Λύστε σταυρόλεξα και γρίφους. Ξανακοιτάξτε τις παλιές σας φωτογραφίες και δηµιουργήστε αναµνηστικά άλµπουµ για τα παιδιά και τα εγγόνια σας. Παίξτε χαρτιά ή επιτραπέζια παιχνίδια. Αναπτύξτε ένα ευχάριστο χόµπι όπως, παρακολούθηση πουλιών, κηπουρική ή χειροτεχνία. Ασκηθείτε καθηµερινά µε κάποια υπαίθρια δραστηριότητα όπως σύντοµους περιπάτους στη γειτονιά, σκούπισµα του πεζοδροµίου σας κηπουρική. --- Προγραµµατίστε να κάνετε κάποια οικιακή εργασία κάθε µέρα. Ενισχυτικά µνήµης. Κρατάτε λεπτοµερές ηµερολόγιο και ξαναδιαβάστε το κάθε µέρα. Κρατάτε ατζέντα µε τα ραντεβού και τις υποχρεώσεις σας κάθε µέρα. Να έχετε χαρτί και µολύβι δίπλα σε κάθε τηλέφωνο του σπιτιού σας. Οργανώστε λίστες κατά κατηγορία για να διεγείρετε τη µνήµη σας. Προσπαθήστε να εστιάσετε στην ανάµνηση των κυρίων σηµείων και µην προσπαθείτε να θυµηθείτε κάθε λεπτοµέρεια. ΣΗΜ.: *1. Άποψη των µεταφραστών. Τα προβλήµατα µνήµης και σκέψης στη νόσο του Πάρκινσον είναι πολύπλοκα και εξειδικευµένα. Η διάγνωση και η αντιµετώπιση τους απαιτεί οµάδα ειδικών που απαρτίζεται από νευρολόγο, ψυχίατρο και ψυχολόγο. **2. Η πληροφορία αφορά τους Αµερικανούς 14

21 Συµβουλές για τους φίλους και την οικογένεια. Προσπαθήστε να κοιτάζεστε στα µάτια, όταν µιλάτε µεταξύ σας. Μην επιχειρείτε κουβέντα ενώ δεν µπορείτε να κοιτάζεστε. Μειώστε τις παρεµβολές από θορύβους του περιβάλλοντος, όταν κάνετε µια συζήτηση. Επιλέξτε τις κοινωνικές συναναστροφές µε µικρές οµάδες ατόµων ή µε ένα άτοµο τη φορά και αποφύγετε τις µεγάλες κοινωνικές συναθροίσεις. Μιλήστε µε τον άρρωστο από πριν σχετικά µε τα άτοµα, που θα είναι στην παρέα και ποια θα είναι τα πιθανά θέµατα συζήτησης. Μια µικρή προετοιµασία από πριν µπορεί να βοηθήσει. ώστε στον παρκινσονικό ασθενή αρκετό χρόνο για να επεξεργαστεί αυτά που άκουσε και να απαντήσει. Μη πηδάτε από θέµα σε θέµα στη διάρκεια µιας συνοµιλίας. Να είστε ακριβείς, όταν µιλάτε για συγκεκριµένα άτοµα ή γεγονότα. Χρησιµοποιείστε τα κατάλληλα ονόµατα παρά αντωνυµίες (π.χ. «Έλλη» αντί «Αυτή»). Όταν ζητάτε από έναν παρκινσονικό να διαλέξει, δώστε του δυνατότητα επιλογών. Για παράδειγµα όταν διαλέγετε τι θα φάτε το βράδυ πείτε: «Θα ήθελες κοτόπουλο ή βοδινό;» αντί: «Τι θα ήθελες για βραδινό;». Κάντε ερωτήσεις, που µπορεί να απαντηθούν µε «ναι» ή «όχι». Σκεφτείτε κάθε πρωί ποιες θα είναι οι δραστηριότητες της ηµέρας. Γράψε σηµαντικές πληροφορίες, όπως που θα πάτε και τι ώρα θα επιστρέψετε, σε ένα πίνακα τοποθετηµένο σε σηµείο καλής ορατότητας στο σπίτι. Κρατείστε τη ρουτίνα και κάνετε τις καθηµερινές δραστηριότητες στο σπίτι σας µε την ίδια σειρά πάντοτε. Τα άτοµα µε προβλήµατα µνήµης λειτουργούν καλύτερα στη διάρκεια της ηµέρας, αν γνωρίζουν τι πρόκειται να συµβεί και πότε. 15

22 Appendix A: Resources National Parkinson Foundation, Inc. (NPF) Bob Hope Parkinson Research Center 1505 N.W. 9th Avenue Bob Hope Road Miami, FL Telephone: (800) Internet: American Speech-Language and Hearing Association (ASHA) Rockville Pike Rockville, Maryland Telephone: (800) Internet: Lee Silverman Voice Treatment Foundation Telephone: Internet: For the videotape "LSVT Alive! Homework Helper": Entropy Industries PO Box 3131 Eldorado Springs, CO Telephone: Fax: Internet: Your state Speech-Language and Hearing Association Your state Department of Health For the weekly newspaper "News for You": New Readers Press PO Box 3588 Syracuse, New York Telephone: Fax: Internet: 16

23 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Β: Ανατοµία της Οµιλίας και της Επικοινωνίας Πως παράγεται η οµιλία και η φωνή; Προκειµένου να βελτιώσετε την επικοινωνία σας χρειάζεται να κατανοήσετε τα πέντε στάδια της παραγωγής της οµιλίας και της φωνής. Κάθε ένα στάδιο είναι συνέχεια του προηγούµενου και όλα µαζί αποτελούν ένα σύστηµα. Αναπνοή Η αναπνοή αποτελεί την κινητήρια δύναµη της οµιλίας. Το αναπνευστικό σύστηµα αποτελείται από τους πνεύµονες, τις πλευρές και το διάφραγµα. Το διάφραγµα είναι ένας µυς σε σχήµα θόλου, που βρίσκεται κάτω από τους πνεύ- µονες και πάνω από το στοµάχι. Καθώς γεµίζουµε τους πνεύµονες µας µε αέρα, το διάγραµµα επιπεδώνεται και το θωρακικό τοίχωµα µετακινείται προς τα έξω και ελαφρά προς τα πάνω. Αυτό το στάδιο του αναπνευστικού κύκλου ονοµάζεται «εισπνοή». Όταν γεµίσουν οι πνεύµονες µε αέρα, τότε αρχίζει το στάδιο της «εκπνοής».καθώς ο αέρας φεύγει από τους πνεύµονες, το διάφραγµα σηκώνεται και το θωρακικό τοίχωµα µετακινείται προς τα µέσα και κάτω. Αυτός ο κύκλος της εκπνοής και της εισπνοής υποστηρίζει τη φωνή µας και καθορίζει τη δύναµη της. Η φωνή αρχίζει στη κορύφωση της αναπνοής, τη στιγµή που η εισπνοή εξελίσσεται σε εκπνοή. Η δυσκαµψία και η µειωµένη µυική κίνηση µπορεί να εµποδίζουν τους παρκινσονικούς, να γεµίσουν καλά τους πνεύµονες τους µε αέρα και να εκπνεύσουν δυνατά. Ο έλεγχος της εισπνοής/εκπνοής δίνει τη δυνατότητα σε ένα άτοµο να διατηρήσει επαρκή ένταση φωνής στη διάρκεια µιας συνοµιλίας.αν οι αναπνευστικοί µυς δεν ελέγχονται καλά, η φωνή έχει την τάση να χάνει την ένταση της στο τέλος µιας φράσης. Αν κάποιος παίρνει πολύ λίγες αναπνοές, τότε δεν έχει καλή αναπνευστική υποστήριξη για µια δυνατή φωνή. Ένας παρκινσονικός µπορεί να µιλάει, όταν η αναπνοή του βρίσκεται σε χαµηλό επίπεδο, δηλαδή να εισπνέει, να εκπνέει και µετά να µιλάει, παρά να µιλάει όταν η αναπνοή του βρίσκεται σε ψηλό επίπεδο, δηλαδή να εισπνέει, να µιλάει και να εκπνέει τον αέρα που περίσσεψε. 17

24 Η φώνηση Το δεύτερο σύστηµα της παραγωγής της οµιλίας και της φωνής εντοπίζεται στις φωνητικές χορδές. Αυτές είναι δύο µικρές µυώδεις ταινίες, που βρίσκονται τοποθετηµένες οριζόντια στο ανώτερο τµήµα της αναπνευστικής οδού, δηλαδή στο λάρυγγα.κατά τη διάρκεια της εκπνοής, ενώ ο αέρας βγαίνει µε δύναµη από την τραχεία,οι φωνητικές χορδές συναντώνται και αρχίζουν να πάλλονται γρήγορα.αυτό δίνει το χαρακτηριστικό ήχο στη φωνή.αν οι φωνητικές χορδές δεν συναντηθούν σωστά ή δεν συνεχίσουν να πάλλονται,τότε η φωνή µπορεί να ακούγεται βραχνή, λαχανιασµένη ή χαµηλής έντασης. Αν οι φωνητικές χορδές δεν εκταθούν καλά, τότε η φωνή ακούγεται µονότονη και επιπεδωµένη. Αντήχηση Το τρίτο σύστηµα είναι η αντήχηση, που καθορίζει την «πλούσια» φωνή. Καθώς ο ήχος από τη δόνηση των φωνητικών χορδών ανεβαίνει, µεταβάλλεται ο τόνος του ανάλογα µε το άνοιγµα του φάρυγγα, του στόµατος και τη δίοδο από τη µύτη. Οι παρκινσονικοί έχουν την τάση να µην ανοίγουν το στόµα τους όσο χρειάζεται, γι αυτό η φωνή τους ακούγεται λεπτή ή µονότονη. Επίσης αν η µαλακή υπερώα, που βρίσκεται στο πίσω µέρος της οροφής του στόµατος, δεν κλείσει τη δίοδο του αέρα προς τη µύτη,τότε η φωνή µπορεί να πάρει έρρινο χαρακτήρα. Άρθρωση Το σύστηµα της άρθρωσης αποτελούν οι µυς του προσώπου, των χειλιών, της γλώσσας και της γνάθου. Καθώς µιλούµε, αυτοί οι µυς κινούνται γρήγορα και συντονισµένα και µετατρέπουν τον ήχο των φωνητικών χορδών σε κατανοητούς ήχους και λέξεις.αν οι κινήσεις αυτές γίνουν πιο αργές, επειδή υπάρχει δυσκαµψία ή µη καλός συντονισµός των µυών, τότε η οµιλία γίνεται δυσαρθρική και µπερδεµένη. Μερικές φορές οι παρκινσονικοί αναπτύσσουν ένα πολύ γρήγορο ρυθµό οµιλίας, που επίσης δεν επιτρέπει το συντονισµό των µυών. Ο τρόµος και οι δυσκινησίες στην περιοχή του στόµατος µπορεί να επηρεάσουν τον συντονισµό των µυών της άρθρωσης. Η έκφραση του προσώπου Ένα σηµαντικό µέρος της επικοινωνίας µας γίνεται µε τις εκφράσεις του προσώπου µας.. υστυχώς οι παρκινσονικοί, λόγω της µυικής τους δυσκαµψίας δυσκολεύονται να κινήσουν τους µυς του προσώπου τους Θυµηθείτε κάποια στιγµή που το πρόσωπο σας κρύωσε πάρα πολύ.ισως να παρατηρήσατε ότι είχατε δυσκολία να κινήσετε τους µυς του προσώπου σας και η οµιλία σας έγινε κάπως µπερδεµένη.αυτή η αίσθηση µοιάζει µε αυτό, που βιώνουν τα άτοµα µε µειωµένη κινητικότητα των µυών του προσώπου. Όταν είναι µειωµένη έκφραση του προσώπου, υπάρχει η πιθανότητα να νοµίσει ένας ακροατής ότι ο παρκινσονικός δεν ενδιαφέρεται για τη συνοµιλία ή ότι δεν καταλαβαίνει τι λέγεται ή ακόµη και ότι είναι θυµωµένος. 18

25 Βάζοντας τα όλα µαζί Η καθαρή και κατανοητή οµιλία αρχίζει µε τη σωστή θέση, έχοντας το σώµα όσο πιο ανορθωµένο γίνεται, παίρνοντας βαθιά κοιλιακή αναπνοή, βγάζοντας δυνατά τον αέρα, έχοντας κλειστές και καλά δονούµενες τις φωνητικές χορδές, µε καλό άνοιγµα στόµατος και σωστή κίνηση των χειλιών και της γλώσσας, για καλή άρθρωση. οκιµάστε τα παρακάτω βήµατα για εξάσκηση: 1. Καθίστε µε ίσια την πλάτη 2. Πάρτε βαθιά ανάσα και αισθανθείτε να φουσκώνει και το στοµάχι σας καθώς φουσκώνουν και οι πνεύµονες σας. 3. Καθώς αρχίζετε την εκπνοή, φωνάξτε ένα δυνατό και καθαρό «ΑΑ». Φανταστείτε ότι αυτό το «ΑΑ»,βγαίνει µε την αναπνοή σας και φθάνει στην άλλη άκρη του δωµατίου,διαγράφοντας ένα τόξο. 4. Συνεχίστε να παίρνετε βαθιές αναπνοές και να βγάζετε τη φωνή σας στην εκπνοή. Προφέρετε κάθε µία λέξη µε χωριστή αναπνοή * Τις µέρες της εβδοµάδας * Τους µήνες του χρόνου * Αριθµούς από το 1 µέχρι το 20 * Το αλφάβητο Να θυµόσαστε να βάζετε πολλή ενέργεια στην αναπνοή σας, για να δυναµώσει η φωνή και να υπερβάλλετε στις κινήσεις της γλώσσας και των χειλιών. Μην αγωνίζεστε να σπρώξετε τη φωνή σας µέσω του λάρυγγα. Επιπλέον συµβουλές για την εξάσκηση της οµιλίας θα βρείτε και στο κεφάλαιο 1 αυτού του βιβλίου. 19

26 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Γ Ανατοµία της κατάποσης Η κατάποση έχει τρία στάδια : το στοµατικό, το φαρυγγικό ή µεταβατικό και το οισοφαγικό. Όλα αυτά είναι λειτουργικά συνδεδεµένα, αποτελούν ένα σύστηµα και όλα µπορεί να επηρεαστούν από τη νόσο του Πάρκινσον. Το στοµατικό στάδιο Το στοµατικό στάδιο αρχίζει όταν η τροφή εισάγεται στο στόµα, µασιέται, παίρνει το σχήµα µιας µικρής µπάλας στην κορυφή της γλώσσας και οδηγείται στο πίσω µέρος του στόµατος. Επειδή η γλώσσα, τα χείλη, το σαγόνι και το πρόσωπο αποτελούνται από µυς, το στοµατικό στάδιο της κατάποσης µπορεί να επηρεασθεί από τη µυϊκή δυσκαµψία τη µειωµένη κινητικότητα, τον τρόµο και τις δυσκινησίες µε τον ίδιο τρόπο, που µπορεί να επηρεασθεί η κίνηση του χεριού ή του ποδιού. Οι διαταραχές, που προκύπτουν λόγω της νόσου του Πάρκινσον σ αυτό το στάδιο της κατάποσης, είναι ένα αίσθηµα αύξησης του σάλιου στο στόµα, διαρροή φαγητού ή ποτού από τα χείλη, το ξερό στόµα, σώρευση φαγητού στο όριο των ούλων και ανάµεσα στα δόντια, δυσχέρεια στη µετακίνηση του φαγητού στο πίσω µέρος του στόµατος και πρακτική δυσκολία στην έναρξη της κατάποσης. Μεταβατική Φάση Το δεύτερο στάδιο της κατάποσης αρχίζει τη στιγµή που η τροφή προωθείται από τη γλώσσα στο φάρυγγα. Σταµατά όταν η τροφή εισέλθει στον οισοφάγο. Αυτή είναι η φάση της κατάποσης, που το φαγητό προωθείται από το φάρυγγα στον οισοφάγο, παρακάµπτοντας το λάρυγγα. Η σωστή κίνηση της τροφής και του ποτού κατά τη διάρκεια αυτής της φάσης είναι σηµαντική λόγω της στενής σχέσης φάρυγγα λάρυγγα. Αν υπάρχει δυσκολία σ αυτό το στάδιο λόγω µείωσης ή καθυστέρησης του αντανακλαστικού της κατάποσης, µείωσης των συσπάσεων των µυών ή προς τα κάτω ώθησης των µυών του φάρυγγα και αργή ή ατελής κίνηση της επιγλωττίδας, έχει σαν συνέπεια την µη έγκαιρη απόφραξη του στοµίου του λάρυγγα, µε αποτέλεσµα αδυναµία προστασίας των αεροφόρων οδών. Τα συµπτώµατα που µπορεί να εµφανιστούν σ αυτό το στάδιο είναι, βήχας ή πνίξιµο πριν, στη διάρκεια και µετά την κατάποση και εισρόφηση δηλαδή είσοδος ξένου σώµατος στους πνεύµονες, διαµέσου της τραχείας. Επίσης υπάρχει και η περίπτωση καθυστέρησης της κατάποσης και άθροισµα της τροφής στο φάρυγγα, που δίνει την εντύπωση ότι η τροφή κόλλησε στο φάρυγγα. Το φαγητό επίσης µπορεί να σταµατήσει στην αρχή του οισοφάγου επειδή δεν γίνεται πλέον διάνοιξη του,λόγω σύσπασης των µυών. 20

27 Οισοφαγική φάση. Το τρίτο στάδιο της κατάποσης αρχίζει όταν η τροφή εισέλθει στον οισοφάγο. Ένα σύµπτωµα που είναι αξιοσηµείωτο είναι το αίσθηµα ότι το φαγητό κόλλησε στον οισοφάγο ή ότι µετακινείται προς τα κάτω πολύ αργά. Ο παρκινσονικός µπορεί να αισθάνεται χορτάτος, ακόµη και αν έχει φάει αρκετά. Κάψιµο και ανάρροια γαστρικών υγρών µπορεί να παρατηρηθεί στη διάρκεια του φαγητού και µετά από αυτό. Ένας γιατρός γαστρεντερολόγος θα πρέπει να αξιολογήσει τον άρρωστο, αν υπάρχει υπόνοια διαταραχής σ αυτή τη φάση της κατάποσης. 21

28 Η Συγγραφέας της 2ης έκδοσης. Η Marjorie L. Johnson, MA/CCC-SLP είναι υπεύθυνη λογοθεραπεύτρια / λογοπαθολόγος στο Struther s Parkinson s Center του Golden Valley, MN. Έχει πτυχίο για τη θεραπεία φωνής µε τη µέθοδο Lee Silverman και έγραψε το βιβλίο «Ας επικοινωνήσουµε (American Parkinson Association, 1994)». Αποτελεί επίσης µέλος της Συνασπισµένης Οµάδας εκπαίδευσης για τη νόσο του Πάρκινσον του National Parkinson Foundation. Μπορεί κανείς να επικοινωνήσει µε τη Marjorie στην διεύθυνση ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ Πάρα πολλοί άνθρωποι συνέβαλαν σ αυτό το βιβλίο και τους αξίζει ένα ειλικρινές «Ευχαριστώ». Οι ασθενείς, οι οικογένειες, οι πολυπληθείς εθελοντές και οι συνάδελφοι µου στο Struthers Parkinson s Center συνεχίζουν να είναι για µένα πηγή έµπνευσης καθώς αγωνιζόµαστε να προσφέρουµε άριστη φροντίδα στους ανθρώπους που πάσχουν από τη νόσο του Πάρκινσον. Οφείλω ιδιαίτερες ευχαριστίες ση Sandra L. Holten, MT-BC, NMT για τη συµβολή της στην φώνηση και την επικοινωνία µέσω της µουσικής. Οι ερευνητές επιστήµονες και οι συνάδελφοι λογοθεραπευτές / λογοπαθολόγοι συνέβαλλαν πάρα πολύ στην ανάπτυξη ειδικών τεχνικών, που θα βοηθήσουν στη βελτίωση της περίθαλψης των παρκινσονικών. Συνεχίζουν να προωθούν και να βελτιώνουν τεχνικές για να βοηθήσουν τους παρκινσονικούς να επικοινωνήσουν καλύτερα, να καταπίνουν µε περισσότερη ασφάλεια και να βελτιώσουν την ποιότητα ζωής πολλών ανθρώπων. Ειδικές ευχαριστίες σε σένα Dr Lorraine Ramig, Ph. D. Λογοπαθολόγο και ερευνήτρια που ήσουν πρωτοπόρος στην θεραπεία φωνής, µε τη µέθοδο Lee Silverman για παρκινσονικούς ασθενείς, µια θεραπεία που είναι το «χρυσό πρότυπο» για τη λογοθεραπεία των παρκινσονικών. Αυτή και οι συνεργάτιδες της Stefanie Countryman, MA/CCC-SLP, Jennifer Camburn, MS/CCC-SLP και Janet Schwantz, MS/CCC-SLP έγραψαν την πρώτη έκδοση του «Μιλήστε δυνατά» για το National Parkinson Foundation και αρκετό από εκείνο το υλικό εµφανίζεται και σ αυτό το εκσυγχρονισµένο εγχειρίδιο. Ευχαριστώ επίσης τους παρακάτω λογοθεραπευτές / λογοπαθολόγους που διέθεσαν χρόνο για να κάνουν επισταµένη επίβλεψη στα διάφορα στάδια αυτής της έκδοσης : Deborah Guyer, Medical West Healthcare Center, Clayton, M.O., Bonnie Bereskin, Markham-Stouffvile Health Centre, Toronto. Kristin Larson και Cory Atkinson, Northwestern Univrsity, Chicago. 22

29 NPF Literature Feedback Form We'd like to know what you think of our literature. Your answers will benefit both patients and caregivers. Thank you for taking a moment to help. Title of publication: Are you: A person with Parkinson's? Yes No Caregiver/family member? Yes No On a scale of 1 to 5, how easy was the material to understand? (1 = not easy at all; 5 = very easy) (Circle One) On a scale of 1 to 5, how helpful was the information presented in the brochure? (1 = not helpful at all; 5 = very helpful) (Circle One) Will you refer to this brochure again? Yes No Would you recommend this brochure to others? Yes No What would be the most important thing that we could do to improve this publication? Please return this form to: National Parkinson Foundation Attn: Publications 1501 NW 9th Ave. Miami, FL

30 24

31 Muhammad Ali Parkinson Research Center Barrow Neurological Institute Phoenix, Arizona University of Southern California Parkinson's Disease & Other Movement Disorders Center Los Angeles, California University of California San Francisco Parkinson's Disease Clinic and Research Center San Francisco, California Colorado Neurological Institute Movement Disorders Center Englewood, Colorado Georgetown University Hospital Washington DC University of Florida Parkinson's Disease & Movement Disorders Center Gainesville, Florida University of South Florida Parkinson's Disease & Movement Disorders Center Tampa, Florida Medical College of Georgia Movement Disorders Program Augusta, Georgia Kuakini Medical Center Honolulu, Hawaii Centro Neur½logico Hospital Frances Buenos Aires, Argentina Victorian Comprehensive Parkinson's Program Cheltenham, Victoria, Australia Centre for Movement Disorders Markham, Ontario, Canada Toronto Western Hospital Movement Disorders Research Centre Toronto, Ontario, Canada National Parkinson Foundation Centers of Excellence Alexian Neurosciences Institute Hoffman Estates, Illinois Northwestern University Parkinson's Disease & Movement Disorders Center Chicago, Illinois University of Kansas Medical Center Kansas City, Kansas Johns Hopkins Parkinson's Disease & Movement Disorders Center Baltimore, Maryland Beth Israel Deaconess Medical Center Boston, Massachusetts Harvard Medical School Massachusetts General Hospital Boston, Massachusetts Struthers Parkinson's Center Golden Valley, Minnesota Kings County Hospital SUNY Downstate Medical Center Brooklyn, New York The Betty and Morton Yarmon Center for Parkinson's Disease Beth Israel Medical Center New York, New York University of Rochester Medical Center Rochester, New York University of British Columbia Pacific Parkinson's Research Centre Vancouver, British Columbia, Canada Kings College London London, England Université Pierre et Marie Curie Paris, France Technion - Israel Institute of Technology Haifa, Israel University of North Carolina at Chapel Hill School of Medicine Chapel Hill, North Carolina Center for Neurological Restoration Cleveland Clinic Foundation Cleveland, Ohio Oregon Health & Science University Parkinson Center of Oregon Portland, Oregon University of Pennsylvania Parkinson's Disease & Movement Disorders Philadelphia, Pennsylvania Vanderbilt University Medical Center Nashville, Tennessee Baylor College of Medicine Parkinson's Disease Center & Movement Disorder Clinic Houston, Texas Texas A & Μ University Scott & White Clinic Temple, Texas Regional Parkinson's Center Aurora Sinai Medical Center Milwaukee, Wisconsin National Parkinson Foundation International Centers of Excellence Parkinson Center at Hoag Hospital Newport Beach, California California Neuroscience Institute at St. John's Regional Medical Center Oxnard, California Parkinson, Memory & Movement Disorders Center Byblos/Jbeil, Lebanon Florida Hospital Neuroscience Institute Parkinson Outreach Center Altamonte Springs, Florida The Parkinson Center at Florida Atlantic University Boca Raton, Florida National Parkinson Foundation Care Centers Parkinson's Clinic of the Ozarks Springfield, Missouri Nevada Neuroscience Foundation Henderson, Nevada Health South Rehabilitation Hospital Parkinson Movement Disorders Program Albuquerque, New Mexico Parkinson Program North Ridge Medical Center Fort Lauderdale, Florida Lee Parkinson's Care Program Fort Myers, Florida Parkinson Association of Southwest Florida Naples, Florida Rabin Medical Center Movement Disorders Unit Petah-Tiqva, Israel Tel Aviv Sourasky Medical Center Tel Aviv, Israel Juntendo University School of Medicine Tokyo, Japan Nijmegen Parkinson Center Nijmegen, The Netherlands Suburban Philadelphia Parkinson Disease Care Center Wynnewood, Pennsylvania Bellevue Hospital Center New York, New York National Parkinson Foundation Outreach Centers Tallahassee Memorial Parkinson Center Tallahassee, Florida Parkinson Foundation of the National Capital Area McLean, Virginia

32 World Headquarters 1501 N.W. 9th Avenue/Bob Hope Road Miami, Florida Phone: (305) Toll Free: Fax: (305) World Wide Web: NPF -Speech and Swallowing Με την ευγενική προσφορά της Βoehringer Ingelheim Ελλάς Α.Ε.

Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια

Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια ρ ZΩΗ ΚΑΤΣΑΡΟΥ Νευρολόγος ιευθύντρια ΕΣΥ Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια µορφή κατάθλιψης,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΟΥ ΑΓΧΟΥΣ ΤΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ:

ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΟΥ ΑΓΧΟΥΣ ΤΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ: ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΟΥ ΑΓΧΟΥΣ ΤΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ: Τι είναι άγχος: Είναι ο τρόπος με τον οποίο αντιδρά το μυαλό και το σώμα σας σε κάθε νέα απειλητική ή συγκινησιακή ( συναρπαστική ) κατάσταση.

Διαβάστε περισσότερα

Πληροφορίες για τη διαδικασία του θανάτου

Πληροφορίες για τη διαδικασία του θανάτου Πληροφορίες για τη διαδικασία του θανάτου Αν δεν έχετε δει ποτέ κάποιον να πεθάνει ίσως να φοβόσαστε για το τι θα συμβεί, αλλά η στιγμή του θανάτου είναι συνήθως γαλήνια. Αυτό το φυλλάδιο είναι σχεδιασμένο

Διαβάστε περισσότερα

Πως μπορώ να υποστηρίξω τον άνθρωπό μου. να αντιμετωπίσει το λέμφωμα;

Πως μπορώ να υποστηρίξω τον άνθρωπό μου. να αντιμετωπίσει το λέμφωμα; Πως μπορώ να υποστηρίξω τον άνθρωπό μου να αντιμετωπίσει το λέμφωμα; Το λέμφωμα είναι δυνητικά ιάσιμη νόσος Με την επιστημονική συνεργασία του Αιματολογικού Τμήματος, Γ Πανεπιστημιακής Παθολογικής Κλινικής,

Διαβάστε περισσότερα

Η στοματική υγεία στην τρίτη ηλικία

Η στοματική υγεία στην τρίτη ηλικία ΟΔΟΝΤΙΑΤΡΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΠΕΙΡΑΙΑ Η στοματική υγεία στην τρίτη ηλικία Ενημερωτική Ομιλία για την επιτροπή Προληπτικής, Σεληνίδου Αγγελική Οδοντίατρος Δημόσιας Υγείας Πρόεδρος της Επιτροπής Προληπτικής ΟΣΠ

Διαβάστε περισσότερα

Εικόνες ζωής. Στάση πρόληψης.

Εικόνες ζωής. Στάση πρόληψης. Εικόνες ζωής. Στάση πρόληψης. Αν είστε 55-70 ετών ελάτε και εσείς για ΔΩΡΕΑΝ προληπτικές εξετάσεις για τον καρκίνο παχέος εντέρου, από 1-31 Μαρτίου σε Αθήνα-Πειραιά, Θεσσαλονίκη, Πάτρα και Ηράκλειο. Πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΟΤΙΚΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΙΙ ΙΔΡΥΜΑΤΑ 7 ου ΕΞΑΜΗΝΟΥ

ΚΟΙΝΟΤΙΚΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΙΙ ΙΔΡΥΜΑΤΑ 7 ου ΕΞΑΜΗΝΟΥ Τ.Ε.Ι. ΛΑΡΙΣΑΣ Σ.Ε.Υ.Π. ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΚΟΙΝΟΤΙΚΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΙΙ ΙΔΡΥΜΑΤΑ 7 ου ΕΞΑΜΗΝΟΥ Ονοματεπώνυμο φοιτητριών: ΤΣΙΜΗΤΡΑ ΔΕΣΠΟΙΝΑ ΤΣΙΩΡΑ ΓΕΩΡΓΙΑ Υπεύθυνη καθηγήτρια: κ. ΚΥΠΑΡΙΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Φαρμακευτική Αγωγή (κατάποση δισκίων)

Φαρμακευτική Αγωγή (κατάποση δισκίων) Φαρμακευτική Αγωγή (κατάποση δισκίων) Για παιδιά με αυτισμό 2 Το πρώτο πράγμα που πρέπει να κάνουμε είναι να αναλύσουμε γιατί το παιδί μας δεν δέχεται να πάρει το δισκίο. Η κατάποση δισκίων για ένα παιδί

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ

Διαβάστε περισσότερα

Τώρα που ο γιατρός σας είπε ότι πάσχετε από ΧΑΠ ή Χρόνια Αποφρακτική Πνευμονοπάθεια, ίσως έχετε ερωτήσεις όπως: Τι είναι η ΧΑΠ; Πώς με επηρεάζει;

Τώρα που ο γιατρός σας είπε ότι πάσχετε από ΧΑΠ ή Χρόνια Αποφρακτική Πνευμονοπάθεια, ίσως έχετε ερωτήσεις όπως: Τι είναι η ΧΑΠ; Πώς με επηρεάζει; Τώρα που ο γιατρός σας είπε ότι πάσχετε από ΧΑΠ ή Χρόνια Αποφρακτική Πνευμονοπάθεια, ίσως έχετε ερωτήσεις όπως: Τι είναι η ΧΑΠ; Πώς με επηρεάζει; Πώς μπορώ να αντιμετωπίσω τη ΧΑΠ; Αυτό το ενημερωτικό φυλλάδιο

Διαβάστε περισσότερα

Διατροφή και ηλικιωμένοι

Διατροφή και ηλικιωμένοι Διατροφή και ηλικιωμένοι Η διατροφή αποτελεί τη σημαντικότερη ανάγκη για τη διατήρηση της ανθρώπινη ζωής σε όλα τα στάδιά της. Το είδος και η ποσότητα της τροφής που χρειάζεται ο άνθρωπος εξαρτάται από

Διαβάστε περισσότερα

ΠΝΕΥΜΟΝΙΚΉ ΑΠΟΚΑΤΆΣΤΑΣΗ ΚΑΤΑΝΟΏΝΤΑΣ ΤΙΣ ΕΙΔΙΚΈΣ ΟΔΗΓΊΕΣ

ΠΝΕΥΜΟΝΙΚΉ ΑΠΟΚΑΤΆΣΤΑΣΗ ΚΑΤΑΝΟΏΝΤΑΣ ΤΙΣ ΕΙΔΙΚΈΣ ΟΔΗΓΊΕΣ ΠΝΕΥΜΟΝΙΚΉ ΑΠΟΚΑΤΆΣΤΑΣΗ ΚΑΤΑΝΟΏΝΤΑΣ ΤΙΣ ΕΙΔΙΚΈΣ ΟΔΗΓΊΕΣ Αυτός ο οδηγός γνώσεων περιλαμβάνει πληροφορίες σχετικά με την πνευμονική αποκατάσταση της Ευρωπαϊκής Πνευμονολογικής Εταιρείας και της Αμερικάνικης

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ. Όλα όσα θέλετε να ξέρετε αν κάποιο αγαπημένο σας πρόσωπο είναι ασθενής

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ. Όλα όσα θέλετε να ξέρετε αν κάποιο αγαπημένο σας πρόσωπο είναι ασθενής www.agaliazo.gr ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ Λεωσθένους 21-23, 18536 Πειραιάς - Τ: 210 4181641 - F: 210 4535343 e: oekk@otenet.gr - www.oekk.gr ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ν. ΑΧΑΙΑΣ Πατρέως 8-10, 26221 Πάτρα - Τ/F: 2610 226122 e:

Διαβάστε περισσότερα

Η ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΤΗΣ ΥΓΕΙONOMIKHΣ ΣΑΣ ΠΕΡΙΘΑΛΨΗΣ ΠΑΡΤΕ ΜΕΡΟΣ

Η ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΤΗΣ ΥΓΕΙONOMIKHΣ ΣΑΣ ΠΕΡΙΘΑΛΨΗΣ ΠΑΡΤΕ ΜΕΡΟΣ Η ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΤΗΣ ΥΓΕΙONOMIKHΣ ΣΑΣ ΠΕΡΙΘΑΛΨΗΣ ΠΑΡΤΕ ΜΕΡΟΣ Η Χρηματοδοτιση του εργου Εγινε απο το Υπουργειο Υγειας και Μακροχρονης Φροντιδας του Ονταριο. www.oha.com 1. Συμμετεχετε στην φροντιδα της υγειονομικης

Διαβάστε περισσότερα

Στάδια Ανάπτυξης Λόγου και Οµιλίας

Στάδια Ανάπτυξης Λόγου και Οµιλίας Στάδια Ανάπτυξης Λόγου και Οµιλίας Το παιδί ξεδιπλώνει τις γλωσσικές ικανότητες του µε το χρόνο. Όλα τα παιδιά είναι διαφορετικά µεταξύ τους και το κάθε ένα έχει το δικό του ρυθµό. Τα στάδια ανάπτυξης

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΔΙΑΤΑΡΑΧΩΝ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΠΟΣΗΣ ΣΕ ΕΝΗΛΙΚΕΣ ΜΕ ΤΡΑΧΕΙΟΣΤΟΜΙΑ. Μπάρδης Παναγιώτης 10522

ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΔΙΑΤΑΡΑΧΩΝ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΠΟΣΗΣ ΣΕ ΕΝΗΛΙΚΕΣ ΜΕ ΤΡΑΧΕΙΟΣΤΟΜΙΑ. Μπάρδης Παναγιώτης 10522 ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΔΙΑΤΑΡΑΧΩΝ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΠΟΣΗΣ ΣΕ ΕΝΗΛΙΚΕΣ ΜΕ ΤΡΑΧΕΙΟΣΤΟΜΙΑ Μπάρδης Παναγιώτης 10522 ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΤΩΝ ΑΕΡΑΓΩΓΩΝ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΤΩΝ ΑΕΡΑΓΩΓΩΝ Οι Τεχνικές Διαχείρισης των

Διαβάστε περισσότερα

Θα σε βοηθούσε για παράδειγμα να γράψεις και εσύ μια λίστα με σκέψεις σαν αυτή που έκανε η Ζωή και εμφανίστηκε ο «Αγχολέων»!

Θα σε βοηθούσε για παράδειγμα να γράψεις και εσύ μια λίστα με σκέψεις σαν αυτή που έκανε η Ζωή και εμφανίστηκε ο «Αγχολέων»! Η Ζωή είναι 8 χρονών και πριν 3 χρόνια ο παιδιάτρος και οι γονείς της, της εξήγησαν πως έχει Νεανική Ιδιοπαθή Αρθρίτιδα. Από τότε η Ζωή κάνει όλα αυτά που τη συμβούλεψε ο παιδορευματολόγος της και είναι

Διαβάστε περισσότερα

Πώς να μάθετε το παιδί, να προστατεύει τον εαυτό του!

Πώς να μάθετε το παιδί, να προστατεύει τον εαυτό του! Πώς να μάθετε το παιδί, να προστατεύει τον εαυτό του! Όλοι οι γονείς, αλλά ιδιαίτερα οι μονογονείς, έχουν ένα άγχος παραπάνω σε ό,τι αφορά την ασφάλεια του παιδιού τους. Μία φίλη διαζευγμένη με ένα κοριτσάκι

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΞΕΡΟΥΝ ΟΙ ΓΟΝΕΙΣ

ΤΙ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΞΕΡΟΥΝ ΟΙ ΓΟΝΕΙΣ ΤΙ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΞΕΡΟΥΝ ΟΙ ΓΟΝΕΙΣ για την πλατυποδία, τη στροφή των ποδιών προς τα "μέσα", τα"στραβά γόνατα" και τα παιδικά παπούτσια Lynn T. Staheli, MD ΠΛΑΤΥΠΟΔΙΑ Οι γονείς ανησυχούν για την πλατυποδία,

Διαβάστε περισσότερα

Μήπως έχω λέμφωμα; Πώς θα το καταλάβω;

Μήπως έχω λέμφωμα; Πώς θα το καταλάβω; Πώς θα το καταλάβω; Το λέμφωμα είναι δυνητικά ιάσιμη νόσος Μήπως έχω λέμφωμα; Η έγκαιρη διάγνωση, σώζει ζωές Ο οδηγός αυτός έχει γραφτεί για να σας εφοδιάσει με πληροφορίες και συμβουλές, ώστε να αξιολογήσετε

Διαβάστε περισσότερα

National Eye Institute Visual Functioning Questionnaire-25 (VFQ-25)

National Eye Institute Visual Functioning Questionnaire-25 (VFQ-25) ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΟΦΘΑΛΜΟΛΟΓΙΑΣ National Eye Institute Visual Functioning Questionnaire-25 (VFQ-25) Version 2000 ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ

Διαβάστε περισσότερα

Τρίτη 7 Οκτωβρίου 2008

Τρίτη 7 Οκτωβρίου 2008 ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ - ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΜΑΣΤΟΥ Τρίτη 7 Οκτωβρίου 2008 Ο καρκίνος του µαστού είναι ο συχνότερος καρκίνος στις γυναίκες. Οι Ελληνίδες φαίνεται να ανησυχούν αρκετά για το ενδεχόµενο να νοσήσουν οι ίδιες, χωρίς

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτηµατολόγιο για τη συνολική εκτίµηση της ικανοποίησης από τη νοσηλεία

Ερωτηµατολόγιο για τη συνολική εκτίµηση της ικανοποίησης από τη νοσηλεία Ερωτηµατολόγιο για τη συνολική εκτίµηση της ικανοποίησης από τη νοσηλεία COMPREHENSIVE ASSESSMENT OF SATISFACTION WITH CARE Τη σύνταξη του ερωτηµατολογίου έκαναν οι: A. Bredart D. Razavi Ν. Deelvuax Tην

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ. Ποιός είναι ο καλύτερος τρόπος για να αντιμετωπιστεί;

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ. Ποιός είναι ο καλύτερος τρόπος για να αντιμετωπιστεί; www.agaliazo.gr ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ Λεωσθένους 21-23, 18536 Πειραιάς - Τ: 210 4181641 - F: 210 4535343 e: oekk@otenet.gr - www.oekk.gr ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ν. ΑΧΑΙΑΣ Πατρέως 8-10, 26221 Πάτρα - Τ/F: 2610 226122 e:

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση και Θεραπεία της Δυσφαγίας στα πλαίσια της Αφασίας

Αξιολόγηση και Θεραπεία της Δυσφαγίας στα πλαίσια της Αφασίας Τμήμα Λογοθεραπείας Τ.Ε.Ι. Ηπείρου-Σ.Ε.Υ.Π. Ιωάννινα Αξιολόγηση και Θεραπεία της Δυσφαγίας στα πλαίσια της Αφασίας Επόπτης: Χριστοδουλίδης Παύλος Σπουδαστές: Γώρου Ουρανία Καπουνάς Δημήτριος Φυσιολογική

Διαβάστε περισσότερα

Ζώντας με Πνευμονική Αρτηριακή Υπέρταση

Ζώντας με Πνευμονική Αρτηριακή Υπέρταση H Πνευμονική Υπέρταση Ελλάδας ευχαριστεί την PH EUROPE για την συνδρομή της στην δημιουργία αυτού του εργαλείου Ζώντας με Πνευμονική Αρτηριακή Υπέρταση Πνευμονική Υπέρταση Ελλάδας - HPH Δερβενακίων 11β

Διαβάστε περισσότερα

Τα ενδοφλέβια υγρά θα αναπληρώνουν τις ανάγκες του οργανισµού σας για µερικές ηµέρες µέχρις ότου µπορέσετε να τρέφεστε κανονικά.

Τα ενδοφλέβια υγρά θα αναπληρώνουν τις ανάγκες του οργανισµού σας για µερικές ηµέρες µέχρις ότου µπορέσετε να τρέφεστε κανονικά. Μετά την χειρουργική επέµβαση Η ανάρρωση µετά από την χειρουργική επέµβαση στους πνεύµονες επέρχεται µετά από πάροδο µερικών εβδοµάδων. Κάποιοι ασθενείς φυσικά αναρρώνουν πιο γρήγορα από άλλους. Υπάρχουν

Διαβάστε περισσότερα

BRAIN MATTERS INSTITUTE. Προγράμματα. Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2015. Promoting Excellence in Mental Health through Learning

BRAIN MATTERS INSTITUTE. Προγράμματα. Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2015. Promoting Excellence in Mental Health through Learning BRAIN MATTERS INSTITUTE Προγράμματα Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2015 Στόχος του η Προώθηση της Ψυχικής Υγείας μέσα από την Μάθηση Promoting Excellence in Mental Health through Learning www.brainmattersinstitute.com

Διαβάστε περισσότερα

Ένα βοήθηµα για όσους: Προβληµατίζονται µε το κάπνισµα Έχουν αποφασίσει να το κόψουν Το έχουν κόψει και θέλουν να παραµείνουν µη καπνιστές

Ένα βοήθηµα για όσους: Προβληµατίζονται µε το κάπνισµα Έχουν αποφασίσει να το κόψουν Το έχουν κόψει και θέλουν να παραµείνουν µη καπνιστές Προσπάθησε µαζί µε έν α φίλο σου Μεταπτυχιακό Πρόγραµµα Κλινικής Ψυχολογίας Οδηγός ιακοπής Καπνίσµατος Ένα βοήθηµα για όσους: Προβληµατίζονται µε το κάπνισµα Έχουν αποφασίσει να το κόψουν Το έχουν κόψει

Διαβάστε περισσότερα

Αυτόματη Εξωτερική Απινίδωση

Αυτόματη Εξωτερική Απινίδωση Αυτόματη Εξωτερική Απινίδωση European Resuscitation Council www.erc.edu Αιφνίδιος Καρδιακός Θάνατος Το πρόβλημα 75.000 εξωνοσοκομειακοί θάνατοι από ΑΚΑ/έτος στο UK & 330.000 στις USA Πιθανότητα επιβίωσης

Διαβάστε περισσότερα

Περί Φωνιτικής 1.ΗΧΕΙΑ

Περί Φωνιτικής 1.ΗΧΕΙΑ Περί Φωνιτικής 1.ΗΧΕΙΑ Υπάρχουν 3 ενεργά µέρη-ηχεία στη φωνή ενός τραγουδιστή. Ηχείο Ι όταν ο ήχος που τραγουδάµε παράγεται µε χαµηλούς τόνους, µπάσες νότες. Ηχείο ΙΙ όταν τραγουδάµε µεσαίους τόνους και

Διαβάστε περισσότερα

ΔΩΣΤΕ ΤΕΛΟΣ ΣΤΗΝ ΤΑΛΑΙΠΩΡΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΛΛΕΡΓΙΑ

ΔΩΣΤΕ ΤΕΛΟΣ ΣΤΗΝ ΤΑΛΑΙΠΩΡΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΛΛΕΡΓΙΑ ΔΩΣΤΕ ΤΕΛΟΣ ΣΤΗΝ ΤΑΛΑΙΠΩΡΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΛΛΕΡΓΙΑ Αλλεργία και άσθμα; Αν πάσχετε από αυτές τις παθήσεις, θα υποφέρετε για όλη σας τη ζωή ; ΟΙ ΜΕΛΕΤΕΣ ΤΗΣ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑΣ ΔΕΚΑΕΤΙΑΣ ΛΕΝΕ ΟΧΙ. Η Ελληνική Εταιρεία Αλλεργιολογίας,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΜΕΤΑΚΙΝΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΠΟΥ ΠΑΙΡΝΕΙ "ΆΡΙΣΤΑ"

Η ΜΕΤΑΚΙΝΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΠΟΥ ΠΑΙΡΝΕΙ ΆΡΙΣΤΑ 1 Μια πρωτοβουλία: Η ΜΕΤΑΚΙΝΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΠΟΥ ΠΑΙΡΝΕΙ "ΆΡΙΣΤΑ" Το όπως κάθε χρόνο έτσι και φέτος με αφορμή την έναρξη της νέας σχολικής χρονιάς, ενημερώνει όλους τους χρήστες του Οδικού δικτύου και συγκεκριμένα

Διαβάστε περισσότερα

Αυτή η ενότητα έχει στόχο να διδάξει τους μαθητές πως η υγιεινή του αναπνευστικού μπορεί να οδηγήσει στη μετάδοση μικροοργανισμών και ασθενειών.

Αυτή η ενότητα έχει στόχο να διδάξει τους μαθητές πως η υγιεινή του αναπνευστικού μπορεί να οδηγήσει στη μετάδοση μικροοργανισμών και ασθενειών. Τάξεις Δ, Ε, ΣΤ Μάθημα Αγωγή Υγείας και Φυσικές Επιστήμες (π.χ. Μελέτη Περιβάλλοντος, Φυσική, Γεωγραφία, κ.α. ) Εκτιμώμενος χρόνος διδασκαλίας 50 λεπτά Αυτή η ενότητα έχει στόχο να διδάξει τους μαθητές

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΗΣ ΑΠΝΟΙΑΣ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΥΠΝΟ ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ

ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΗΣ ΑΠΝΟΙΑΣ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΥΠΝΟ ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΗΣ ΑΠΝΟΙΑΣ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΥΠΝΟ ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ Αποφρακτική άπνοια είναι οι συνεχείς και επαναλαμβανόμενες διακοπές της αναπνοής λόγω αποφράξεως των ανώτερων αναπνευστικών οδών

Διαβάστε περισσότερα

Συμβουλές για τους γονείς

Συμβουλές για τους γονείς Συμβουλές για τους γονείς Για τα παιδιά του Δημοτικού κάθε διαδρομή από το σπίτι προς στο σχολείο αποτελεί μια σημαντική μαθησιακή εμπειρία και ένα μάθημα κυκλοφοριακής αγωγής. Μέσω αυτής της καθημερινής

Διαβάστε περισσότερα

BREAST SCREENING The Facts

BREAST SCREENING The Facts BREAST SCREENING GREEK The Facts ΕΞΕΤΑΣΗ ΜΑΣΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Τα στοιχεία Τι είναι η εξέταση µαστού; Η εξέταση µαστού (µαστογραφία) είναι µια ακτινογραφία των µαστών. Η εξέταση µαστού µπορεί να ανιχνεύσει όγκους

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΟΤΗΤΑ ΕΞΑΡΤΗΜΕΝΗ ΣΤΟ ΓΟΝΙ ΙΟ Χ

ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΟΤΗΤΑ ΕΞΑΡΤΗΜΕΝΗ ΣΤΟ ΓΟΝΙ ΙΟ Χ ΜΥΪΚΗ ΥΣΤΡΟΦΙΑ ΤΥΠΟΥ DUCHENNE Τι είναι η µυϊκή δυστροφία (Μ ) τύπου Duchenne; Υπάρχουν πολλοί τύποι Μ και όλοι προκαλούνται από ελαττώµατα στα γονίδια (οι κληρονοµικές µονάδες που µεταβιβάζουν οι γονείς

Διαβάστε περισσότερα

«Δουλεύω Ηλεκτρονικά, Δουλεύω Γρήγορα και με Ασφάλεια - by e-base.gr»

«Δουλεύω Ηλεκτρονικά, Δουλεύω Γρήγορα και με Ασφάλεια - by e-base.gr» Επεξήγηση web site με λογικό διάγραμμα «Δουλεύω Ηλεκτρονικά, Δουλεύω Γρήγορα και με Ασφάλεια - by e-base.gr» Web : www.e-base.gr E-mail : support@e-base.gr Facebook : Like Twitter : @ebasegr Πολλοί άνθρωποι

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ Αγγελική Γουδέλη, 2011 Κοινωνικό Άγχος Αμηχανία Φόβος Το κοινωνικό άγχος, ή αλλιώς κοινωνική φοβία, θεωρείται

Διαβάστε περισσότερα

Τι θα πρέπει να γνωρίζετε για την πανδημία γρίπης (flu pandemic).

Τι θα πρέπει να γνωρίζετε για την πανδημία γρίπης (flu pandemic). Τι θα πρέπει να γνωρίζετε για την πανδημία γρίπης (flu pandemic). Η πανδημία γρίπης μεταδίδεται εύκολα και γρήγορα σε πολλές χώρες και περιοχές του κόσμου. Οι συζητήσεις για μια πανδημία γρίπης έχουν απασχολήσει

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ 0-4 ΧΡΟΝΩΝ

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ 0-4 ΧΡΟΝΩΝ 1 ΟΣ ΜΗΝΑΣ ΣΤΑΣΗ ΣΩΜΑΤΟΣ ΑΔΡΗ ΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ Σε ύπτια θέση: το κεφάλι γυρίζει προς μία πλευρά Στην τοποθέτηση σε καθιστή θέση: το κεφάλι κρέμεται πίσω Όταν το κρατούν σε καθιστή θέση: το κεφάλι κρέμεται

Διαβάστε περισσότερα

Οι αριθμοί σελίδων με έντονη γραφή δείχνουν τα κύρια κεφάλαια που σχετίζονται με το θέμα. ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΜΑΘΗΜΑ

Οι αριθμοί σελίδων με έντονη γραφή δείχνουν τα κύρια κεφάλαια που σχετίζονται με το θέμα. ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΜΑΘΗΜΑ Τί σε απασχολεί; Διάβασε τον κατάλογο που δίνουμε παρακάτω και, όταν συναντήσεις κάποιο θέμα που απασχολεί κι εσένα, πήγαινε στις σελίδες που αναφέρονται εκεί. Διάβασε τα κεφάλαια, που θα βρεις σ εκείνες

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΕΛΕΓΧΟΥ & ΠΡΟΛΗΨΗΣ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ (ΚΕ.ΕΛ.Π.ΝΟ.) ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΥΓΕΙΑΣ & ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΗΣ

ΚΕΝΤΡΟ ΕΛΕΓΧΟΥ & ΠΡΟΛΗΨΗΣ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ (ΚΕ.ΕΛ.Π.ΝΟ.) ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΥΓΕΙΑΣ & ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΗΣ ΚΕΝΤΡΟ ΕΛΕΓΧΟΥ & ΠΡΟΛΗΨΗΣ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ (ΚΕ.ΕΛ.Π.ΝΟ.) ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΥΓΕΙΑΣ & ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΗΣ Εποχική γρίπη: Οδηγίες για τα μέλη πληρώματος των αεροσκαφών Δεκέμβριος 2010 Στην Ελλάδα η περίοδος της εποχικής

Διαβάστε περισσότερα

Στόχος του προγράμματος «Να στέκεστε καλά στα πόδια σας» 4. Ποιος θα πρέπει να ακούσει τις πληροφορίες αυτές; 4

Στόχος του προγράμματος «Να στέκεστε καλά στα πόδια σας» 4. Ποιος θα πρέπει να ακούσει τις πληροφορίες αυτές; 4 Περιεχόμενα Λήψη μέτρων για να στέκεστε καλά στα πόδια σας Οδηγίες 2 Υλικό που χρειάζεστε για την ομιλία σας 2 Πρόβλημα/Θέμα 3 Στόχος του προγράμματος «Να στέκεστε καλά στα πόδια σας» 4 Στο τέλος της σημερινής

Διαβάστε περισσότερα

Αρκετοί ασθενείς που έχουν διαγνωσθεί µε καρκίνο του παχέος εντέρου στο αρχικό του στάδιο, έχουν συνήθως πλήρη αποθεραπεία.

Αρκετοί ασθενείς που έχουν διαγνωσθεί µε καρκίνο του παχέος εντέρου στο αρχικό του στάδιο, έχουν συνήθως πλήρη αποθεραπεία. Τα συναισθήµατά σας Αρκετοί ασθενείς που έχουν διαγνωσθεί µε καρκίνο του παχέος εντέρου στο αρχικό του στάδιο, έχουν συνήθως πλήρη αποθεραπεία. Οι πιο κάτω πληροφορίες ίσως να µη ενδιαφέρουν εξ ολοκλήρου

Διαβάστε περισσότερα

Η Υγειονοµική Περίθαλψη στο Οντάριο: Λήψη επείγουσας περίθαλψης

Η Υγειονοµική Περίθαλψη στο Οντάριο: Λήψη επείγουσας περίθαλψης Η Υγειονοµική Περίθαλψη στο Οντάριο: Λήψη επείγουσας περίθαλψης Αν έχετε µια επείγουσα κατάσταση απειλητική για τη ζωή, πηγαίνετε στα επείγοντα περιστατικά ενός νοσοκοµείου ή καλέστε αµέσως το 911. Ο/η

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΙΣΜΟΣ Η Νόσος Alzheimerή γεροντική άνοια είναι µια χρόνια νευροεκφυλιστικήασθένεια του Κεντρικού Νευρικού Συστήµατος, που χαρακτηρίζεται στην ήπια µορφή της από σταδιακή απώλεια της µνήµης και περιορισµό

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΗΓΙΕΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ

Ο ΗΓΙΕΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ Ο ΗΓΙΕΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΥΓΕΙΑΣ Ο βασικός στόχος της ειδικής έρευνας για την Απασχόληση των Ατόµων µε Προβλήµατα υγείας είναι να συγκεντρώσει πληροφορίες για τη θέση

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ ΛΟΓΟΠΑΘΟΛΟΓΩΝ ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΥΤΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ

ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ ΛΟΓΟΠΑΘΟΛΟΓΩΝ ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΥΤΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ ΛΟΓΟΠΑΘΟΛΟΓΩΝ ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΥΤΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ Dr Rosenbek s Workshop How to Treat Aphasia, Dysarthria and Apraxia of Speech: Evidence and Experience Διοργάνωση: 12-13 Σεπτεμβρίου 2015 Αθήνα

Διαβάστε περισσότερα

Αδυναμία της ουροδόχου κύστης

Αδυναμία της ουροδόχου κύστης Αδυναμία της ουροδόχου κύστης Είναι πιο συχνή από όσο νομίζετε στις γυναίκες Η αδυναμία της ουροδόχου κύστης ή ακράτεια στις γυναίκες είναι πολύ συνηθισμένη, με 1 στις 3 γυναίκες να παρουσιάζουν κάποιον

Διαβάστε περισσότερα

4.4 Η αναπνοή στον άνθρωπο

4.4 Η αναπνοή στον άνθρωπο 4.4 Η αναπνοή στον άνθρωπο Στον άνθρωπο οι θρεπτικές ουσίες της τροφής απορροφώνται από το λεπτό έντερο. Με την κυκλοφορία του αίματος φτάνουν σε όλα τα κύτταρα του σώματος. Εκεί, ορισμένες από αυτές,

Διαβάστε περισσότερα

Aγχώδεις διαταραχές. Αυτό το φυλλάδιο εξηγεί τι είναι οι αγχώδεις διαταραχές και πώς μπορείτε να βρείτε βοήθεια.

Aγχώδεις διαταραχές. Αυτό το φυλλάδιο εξηγεί τι είναι οι αγχώδεις διαταραχές και πώς μπορείτε να βρείτε βοήθεια. Αυτό το φυλλάδιο εξηγεί τι είναι οι αγχώδεις διαταραχές και πώς μπορείτε να βρείτε βοήθεια. Οι αγχώδεις διαταραχές, όπως η Γενικευμένη Αγχώδης Διαταραχή, η Διαταραχή Πανικού και η Κοινωνική Φοβία, συνήθως

Διαβάστε περισσότερα

Στόχοι στα γυμναστήρια

Στόχοι στα γυμναστήρια Στόχοι στα γυμναστήρια Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΕΓΒΕ Οκτώβριος 2004 ΟΙ ΣΤΟΧΟΙ ΜΑΣ Ιδιοκτήτης: Τι θέλουν οι πελάτες μου; Γυμναστής: Τι θέλουν οι ασκούμενοί μου; Πελάτης: Τιθέλωαπότογυμναστήριοως

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΞΕΡΕΤΕ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΡΟΦΙΚΗ ΑΛΛΕΡΓΙΑ

ΤΙ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΞΕΡΕΤΕ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΡΟΦΙΚΗ ΑΛΛΕΡΓΙΑ ΤΙ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΞΕΡΕΤΕ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΡΟΦΙΚΗ ΑΛΛΕΡΓΙΑ Τι είναι η τροφική αλλεργία; Τροφική αλλεργία είναι η αναπάντεχη και μη κανονική ανοσολογική αντίδραση του οργανισμού εναντίον ενός τμήματος μιας τροφής (συνήθως

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Βιολογίας Α' Λυκείου με θέμα: Μάριος Μ., Α'2. Νόσος του Πάρκινσον

Εργασία Βιολογίας Α' Λυκείου με θέμα: Μάριος Μ., Α'2. Νόσος του Πάρκινσον Εργασία Βιολογίας Α' Λυκείου με θέμα: Μάριος Μ., Α'2 Νόσος του Πάρκινσον Τρόπος αντιμετώπισης νόσου Πάρκινσον. Η νόσος του Πάρκινσον (Parkinson) είναι νευροεκφυλιστική ασθένεια της μέλαινας ουσίας με συχνότητα

Διαβάστε περισσότερα

Παραμύθι για την υγιεινή διατροφή

Παραμύθι για την υγιεινή διατροφή Παραμύθι για την υγιεινή διατροφή Τζήκου Βασιλική Το δίλημμα της Λένιας 1 Παραμύθι πού έχω κάνει στο πρόγραμμα Αγωγής Υγείας που είχε τίτλο: «Γνωρίζω το σώμα μου, το αγαπώ και το φροντίζω» με την βοήθεια

Διαβάστε περισσότερα

διαρκεί ένα µικρό χρονικό διάστηµα 2. Τέτοιες ασθένειες είναι σοβαρές καταστάσεις για την υγεία

διαρκεί ένα µικρό χρονικό διάστηµα 2. Τέτοιες ασθένειες είναι σοβαρές καταστάσεις για την υγεία Σας παρακαλούµε να µας πείτε πόσο συµφωνείτε ή διαφωνείτε µε τις ακόλουθες προτάσεις σχετικά µε ασθένειες, όπως ο καρκίνος µαστού σηµειώνοντας ένα a στο αντίστοιχο κουτάκι. ΟΙ ΑΠΟΨΕΙΣ ΣΑΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΕΣ,

Διαβάστε περισσότερα

Εργαλείο Εκπαιδευτικής Αξιολόγησης για παιδιά µε Αυτισµό στο Γνωστικό τοµέα

Εργαλείο Εκπαιδευτικής Αξιολόγησης για παιδιά µε Αυτισµό στο Γνωστικό τοµέα Εργαλείο Εκπαιδευτικής Αξιολόγησης για παιδιά µε Αυτισµό στο Γνωστικό τοµέα Οπτική αντίληψη Ακουστική αντίληψη Γνωστικός - εκτελεστικός τοµέας Γνωστικός - εκφραστικός τοµέας Μίµηση Οπτική µνήµη Λειτουργική

Διαβάστε περισσότερα

Σακχαρώδης διαβήτης και οικογένεια Δημ. Θ. Καραμήτσος

Σακχαρώδης διαβήτης και οικογένεια Δημ. Θ. Καραμήτσος Σακχαρώδης διαβήτης και οικογένεια Δημ. Θ. Καραμήτσος Ομ. Καθηγητής Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Διάγνωση διαβήτη Σε μεσήλικα Σε ηλικιωμένο Σε παιδί ή έφηβο Διαβήτης σε ενήλικες και υπερήλικες Ενήλικας ή Ηλικιωμένος

Διαβάστε περισσότερα

Η Γιαγιά δε με Γνωρίζει

Η Γιαγιά δε με Γνωρίζει Η Γιαγιά δε με Γνωρίζει < Η Γιαγιά δε με Γνωρίζει Συγγραφή παραμυθιού: Εύα Στεφανάτου, εκπ/κός, υπεύθυνη Αγωγής Υγείας της Π.Ε. Ν. Ηρακλείου Επιμέλεια εικονογράφησης & ηλεκτρονική επεξεργασία: Εύα Στεφανάτου

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Σελίδα 3 από 21

Περιεχόμενα. Σελίδα 3 από 21 Σελίδα 1 από 21 Σελίδα 2 από 21 Περιεχόμενα Κεφάλαιο 1 Χρήσεις του υπολογιστή... 4 Κεφάλαιο 2 Βασικά τμήματα υπολογιστή... 6 Κεφάλαιο 3 - Ασφάλεια... 9 Κεφάλαιο 4 - Ποντίκι... 11 Κεφάλαιο 5 - Πληκτρολόγιο...

Διαβάστε περισσότερα

Σύλλογος γονέων & κηδεµόνων παιδικών σταθµών Αγίας Παρασκευής. Δυσλεξία Ανάπτυξη Λόγου & Κίνησης Παιδοψυχολόγος: Νότα Ζέρβα

Σύλλογος γονέων & κηδεµόνων παιδικών σταθµών Αγίας Παρασκευής. Δυσλεξία Ανάπτυξη Λόγου & Κίνησης Παιδοψυχολόγος: Νότα Ζέρβα Σύλλογος γονέων & κηδεµόνων παιδικών σταθµών Αγίας Παρασκευής Δυσλεξία Ανάπτυξη Λόγου & Κίνησης Παιδοψυχολόγος: Νότα Ζέρβα Το παιδί µου δεν µιλάει καθαρά... Έως 2 ετών πρέπει να... Καταλαβαίνει σύνθετες

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ ΛΟΓΟΠΑΘΟΛΟΓΩΝ ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΥΤΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ

ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ ΛΟΓΟΠΑΘΟΛΟΓΩΝ ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΥΤΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ ΛΟΓΟΠΑΘΟΛΟΓΩΝ ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΥΤΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ Dr Rosenbek s Workshop How to Treat Aphasia, Dysarthria and Apraxia of Speech: Evidence and Experience Διοργάνωση: 12-13 Σεπτεμβρίου 2015 Αθήνα

Διαβάστε περισσότερα

Η αξιολόγηση πρέπει να γίνεται σε σχέση µε το πώς ο/η ασθενής αισθάνονταν την περασµένη εβδοµάδα.

Η αξιολόγηση πρέπει να γίνεται σε σχέση µε το πώς ο/η ασθενής αισθάνονταν την περασµένη εβδοµάδα. Κλίµακα Μontgomery Asberg για την Κατάθλιψη Ο ΗΓΙΕΣ ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΗΣ ΤΗΣ ΚΛΙΜΑΚΑΣ MADRS: Η βαθµολόγηση πρέπει να γίνεται κατόπιν συνέντευξης µε τον/την ασθενή, αρχίζοντας από γενικές ερωτήσεις µε τα συµπτώµατα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΑ ΚΑΙΝΟΥΡΙΑ ΠΟΡΤΑ ΑΝΟΙΓΕΙ

ΜΙΑ ΚΑΙΝΟΥΡΙΑ ΠΟΡΤΑ ΑΝΟΙΓΕΙ ΜΙΑ ΚΑΙΝΟΥΡΙΑ ΠΟΡΤΑ ΑΝΟΙΓΕΙ #6005 ΜΙΑ ΚΑΙΝΟΥΡΙΑ ΠΟΡΤΑ ΑΝΟΙΓΕΙ Σας καλωσορίζουμε στην πρώτη σας συγκέντρωση των Ανώνυμων Οικογενειών! Δείξατε ότι έχετε πολύ θάρρος και ότι στα αλήθεια νοιάζεστε με το να

Διαβάστε περισσότερα

Προετοιμασία για το σχολείο

Προετοιμασία για το σχολείο Getting ready for school A guide for parents of a child with disability Προετοιμασία για το σχολείο Οδηγός για γονείς παιδιού με αναπηρία Greek Η έναρξη του Kindergarten είναι ένα συναρπαστικό βήμα στη

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση Αποτελεσμάτων Έρευνας Αγοράς Ανάμεσα σε με Ιδιοπαθή Φλεγμονώδη. Ασθενείς με. Νοσήματα του Εντέρου. Αθήνα, Μάιος 2011. Ετοιμάστηκε για την:

Παρουσίαση Αποτελεσμάτων Έρευνας Αγοράς Ανάμεσα σε με Ιδιοπαθή Φλεγμονώδη. Ασθενείς με. Νοσήματα του Εντέρου. Αθήνα, Μάιος 2011. Ετοιμάστηκε για την: Παρουσίαση Αποτελεσμάτων Έρευνας Αγοράς Ανάμεσα σε με Ιδιοπαθή Φλεγμονώδη Ασθενείς με Νοσήματα του Εντέρου Ετοιμάστηκε για την: Αθήνα, Μάιος 2011 Ταυτότητα Έρευνας Μεθοδολογία: Κοινό-στόχος στόχος: 1.

Διαβάστε περισσότερα

Χειρισμός Παραπόνων. Παράπονα πελατών

Χειρισμός Παραπόνων. Παράπονα πελατών Χειρισμός Παραπόνων 1 / 9 Εκπαιδευτική Ενότητα Κάθε παράπονο είναι ένα δώρο 2 / 9 ΠΑΡΑΠΟΝΑ ΠΕΛΑΤΩΝ ΕΥΚΑΙΡΙΑ ΝΑ ΛΑΜΨΕΙΣ Η ΝΑ ΑΠΟΓΟΗΤΕΥΣΕΙΣ ΤΟΝ ΠΕΛΑΤΗ Όταν ένας πελάτης μας εκφράζει ένα παράπονο, τότε μας

Διαβάστε περισσότερα

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Πιθανότατα αισθάνεστε πολύ αναστατωµένοι αφού λάβατε µια διάγνωση καρκίνου. Συνήθως είναι δύσκολο να αποδεχθείτε τη διάγνωση αµέσως και αυτό είναι

Διαβάστε περισσότερα

Ελλούλ Ιωάννης, Νευρολόγος, Λέκτορας Νευρολογίας. Τηλ. 2610999495, 2610992997, 6944746083

Ελλούλ Ιωάννης, Νευρολόγος, Λέκτορας Νευρολογίας. Τηλ. 2610999495, 2610992997, 6944746083 ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΩΜΑΤΙΚΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΝΟΣΟ ΠΑΡΚΙΝΣΟΝ ΠΡΙΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΕΠΕΜΒΑΣΗ Πρόγραµµα Λειτουργικής Νευροχειρουργικής Πανεπιστηµίου Πατρών Μαρκάκη Έλλη Ειδικ. Νευρολόγος Ελλούλ Ιωάννης,

Διαβάστε περισσότερα

Αιτίες. Η Αγάπη για τη ρουτίνα. Συνήθεις Διαταραχές Ύπνου. Δυσκολίες επικοινωνίας. ! Εφιάλτες! Ακράτεια! Ροχαλητό! Ανήσυχος Ύπνος!

Αιτίες. Η Αγάπη για τη ρουτίνα. Συνήθεις Διαταραχές Ύπνου. Δυσκολίες επικοινωνίας. ! Εφιάλτες! Ακράτεια! Ροχαλητό! Ανήσυχος Ύπνος! Διαταραχές ύπνου και Αυτισµός Ελένη Λούκουτου Λογοθεραπεύτρια ΙΟΥΝΙΟΣ 2014 Ο ύπνος είναι ένα σημαντικό συστατικό της υγείας. Παρόλο που δε μπορούμε να κατανοήσουμε όλες τις λειτουργίες του, ο ύπνος είναι

Διαβάστε περισσότερα

πτώσεων [Strength and balance exercises to prevent falls]

πτώσεων [Strength and balance exercises to prevent falls] Ασκήσεις ενδυνάµωσης και ισορροπίας για πρόληψη πτώσεων [Strength and balance exercises to prevent falls] Καλώς ήλθατε στο πρόγραµµα! [Welcome to the program!] Οι ασκήσεις αυτές έχουν επιλεγεί για να σας

Διαβάστε περισσότερα

Πληροφορίες για τα πεσίματα για ασθενείς, οικογένειες και φροντιστές

Πληροφορίες για τα πεσίματα για ασθενείς, οικογένειες και φροντιστές Πληροφορίες για τα πεσίματα για ασθενείς, οικογένειες και φροντιστές Information about falls for patients, families and carers - Greek Αυτό το ενημερωτικό φυλλάδιο περιέχει σημαντικές πληροφορίες για την

Διαβάστε περισσότερα

Σχεδίαση γνωστικών ασκήσεων για την υποστήριξη ατόμων με άνοια

Σχεδίαση γνωστικών ασκήσεων για την υποστήριξη ατόμων με άνοια Σχεδίαση γνωστικών ασκήσεων για την υποστήριξη ατόμων με άνοια Αναστάσιος Καρακώστας Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Περιεχόμενα Οι γνωστικές ασκήσεις στην υπηρεσία ασθενών με άνοια Προτεινόμενη

Διαβάστε περισσότερα

Γνωριμία με τη φωτογραφική έκφραση για παιδιά του Δημοτικού

Γνωριμία με τη φωτογραφική έκφραση για παιδιά του Δημοτικού Μένης Θεοδωρίδης Γνωριμία με τη φωτογραφική έκφραση για παιδιά του Δημοτικού Η μικρή εισαγωγή στη φωτογραφική έκφραση για παιδιά 6-12 χρόνων που ακολουθεί, γράφτηκε με σκοπό να ενθαρρύνει τους εκπαιδευτικούς

Διαβάστε περισσότερα

ΒΕΛΟΝΙΣΜΟΣ ΤΩΝ Trigger Points: Mια τεχνική που αφοπλίζει τον πόνο

ΒΕΛΟΝΙΣΜΟΣ ΤΩΝ Trigger Points: Mια τεχνική που αφοπλίζει τον πόνο ΒΕΛΟΝΙΣΜΟΣ ΤΩΝ Trigger Points: Mια τεχνική που αφοπλίζει τον πόνο ΒΕΛΟΝΙΣΜΟΣ ΕΠΩΔΥΝΩΝ ΣΗΜΕΙΩΝ.(ΟΣΦΥΑΛΓΙΑ/ΙΣΧΙΑΛΓΙΑ/ΑΥΧΕΝΑΛΓΙΑ) ΑΘΑΝΑΣΑΚΗΣ Γ. ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΟΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΟΣ ΜΕΤΕΚΠΑΙΔΕΥΘΕΙΣ ΣΤΗΝ ΖΥΡΙΧΗ

Διαβάστε περισσότερα

Ανατομία - Φυσιολογία του αναπνευστικού συστήματος

Ανατομία - Φυσιολογία του αναπνευστικού συστήματος Φροντίδα τραχειοστομίας Βασική Νοσηλευτική Ι Εργαστήριο (Βασιλική Καρρά ΠΕ Νοσηλεύτρια MSc, PhD(c), ΓΝΑ ΣιΣμανόγλειο) Ανατομία - Φυσιολογία του αναπνευστικού συστήματος Δομές αναπνευστικού συστήματος 1

Διαβάστε περισσότερα

ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΕΠΕΜΒΑΣΗ

ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΕΠΕΜΒΑΣΗ 4 ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΕΠΕΜΒΑΣΗ Τα παιδιά συνήθως εισάγονται στο νοσοκοµείο λίγο πριν την εγχείρηση. Είναι σηµαντικό το παιδί να είναι ελεύθερο λοιµώξεων πριν από την εγχείρηση. Αν το παιδί έχει πυρετό, βήχα ή

Διαβάστε περισσότερα

AKAI APW20 AKAI PA IO ΠAΓKOΣMIOΣ EKTHΣ 4-BAND

AKAI APW20 AKAI PA IO ΠAΓKOΣMIOΣ EKTHΣ 4-BAND AKAI APW20 AKAI PA IO ΠAΓKOΣMIOΣ EKTHΣ 4-BAND ΕΠΕΞΗΓΗΣΗ ΠΛΗΚΤΡΩΝ Κεραία οθόνη ON/OFF Αλλαγή ταχύτητας συντονισµού Σίγαση Αύξηση έντασης φωνής Πλήκτρο FM ιαγραφή/επιστροφή Μείωση έντασης φωνής Εναλλακτική

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή 6. Δημιουργία λογαριασμού 13. Εγκατάσταση και λειτουργία του Skype 28. Βασικές λειτουργίες 32. Επιλογές συνομιλίας 48

Εισαγωγή 6. Δημιουργία λογαριασμού 13. Εγκατάσταση και λειτουργία του Skype 28. Βασικές λειτουργίες 32. Επιλογές συνομιλίας 48 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Εισαγωγή 6 Δημιουργία λογαριασμού 13 Εγκατάσταση και λειτουργία του Skype 28 Βασικές λειτουργίες 32 Επιλογές συνομιλίας 48 Γενικές ρυθμίσεις Skype 64 Το Skype σε φορητές συσκευές 78 Εγγραφή

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑ ΟΣΟΥΣ ΘΕΛΟΥΝ ΝΑ ΜΑΘΟΥΝ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΑΚΡΑΤΕΙΑ

ΓΙΑ ΟΣΟΥΣ ΘΕΛΟΥΝ ΝΑ ΜΑΘΟΥΝ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΑΚΡΑΤΕΙΑ ΓΙΑ ΟΣΟΥΣ ΘΕΛΟΥΝ ΝΑ ΜΑΘΟΥΝ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΑΚΡΑΤΕΙΑ Κείμενο: Κέντρο ακράτειας Västra Götaland Φωτογραφίες: Kajsa Lundberg Σχεδιασμός: Svensk Information Σας είναι δύσκολο να ελέγξετε την ουροδόχο

Διαβάστε περισσότερα

Special edition of the Technical Chamber of Greece on Video Conference Services on the Internet, 2000 INTERNET PHONE

Special edition of the Technical Chamber of Greece on Video Conference Services on the Internet, 2000 INTERNET PHONE INTERNET PHONE A.S. DRIGAS Applied Technologies Department NCSR DEMOKRITOS Ag. Paraskevi GREECE dr@imm.demokritos.gr http://imm.demokritos.gr Το Internet Phone θέτει καινούργια δεδοµένα για την επικοινωνία

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτηµατολόγιο Πληροφοριοδότη σχετικά µε τη Γνωστική Εξασθένηση στους Ηλικιωµένους (IQCODE)

Ερωτηµατολόγιο Πληροφοριοδότη σχετικά µε τη Γνωστική Εξασθένηση στους Ηλικιωµένους (IQCODE) Μετάφραση & Προσαρµογή στα Ελληνικά (2012): ρ. Αλεξάνδρα Πενταράκη PhD, CPsychol, AFBPsS Brain Matters-Ινστιτούτο Νευροψυχολογικής Εκτίµησης, Γνωστικής Αποκατάστασης & Θεραπείας Translation & Adaptation

Διαβάστε περισσότερα

Διασκεδάζουμε μαθαίνοντας μαζί! Μιλάτε Αγγλικά με το παιδί σας

Διασκεδάζουμε μαθαίνοντας μαζί! Μιλάτε Αγγλικά με το παιδί σας Διασκεδάζουμε μαθαίνοντας μαζί! Μιλάτε Αγγλικά με το παιδί σας Μιλάτε Αγγλικά για να βοηθήσετε το παιδί σας Οι γονείς είναι αυτοί που, κατά κύριο λόγο, μαθαίνουν στα παιδιά τους τη γλώσσα του σπιτιού.

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΗ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗ ΑΝΑΓΝΩΣΤΑΚΗΣ ΝΙΚΟΣ. ΖΩΗΣ ΤΗΣ (ενηλίκων) Συστάσεις του ERC για την Αναζωογόνηση - 2005

ΒΑΣΙΚΗ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗ ΑΝΑΓΝΩΣΤΑΚΗΣ ΝΙΚΟΣ. ΖΩΗΣ ΤΗΣ (ενηλίκων) Συστάσεις του ERC για την Αναζωογόνηση - 2005 ΒΑΣΙΚΗ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗ ΖΩΗΣ ΤΗΣ (ενηλίκων) Συστάσεις του ERC για την Αναζωογόνηση - 2005 ΑΝΑΓΝΩΣΤΑΚΗΣ ΝΙΚΟΣ Τι είναι αναζωογόνηση ; Για τη διατήρηση της ζωής χρειάζεται συνεχής τροφοδοσία όλων των οργάνων με

Διαβάστε περισσότερα

Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:...

Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:... Φυτά της Αλυκής και προσαρμογές στην Ξηρασία Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Σχολείο:... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:... Καταγραφή Περιβαλλοντικών συνθηκών Καλή σας μέρα. Ονομάζομαι Άγγελος

Διαβάστε περισσότερα

Ελληνική Έκδ ση. Εισαγωγή. Περιεχόμενα της συσκευασίας. IP004 Sweex Wireless Internet Phone

Ελληνική Έκδ ση. Εισαγωγή. Περιεχόμενα της συσκευασίας. IP004 Sweex Wireless Internet Phone IP004 Sweex Wireless Internet Phone Εισαγωγή Αρχικά, σας ευχαριστούμε που αγοράσατε το προϊόν Sweex Wireless Internet Phone. Αυτό το Τηλέφωνο Διαδικτύου σας επιτρέπει να πραγματοποιήσετε γρήγορα και εύκολα

Διαβάστε περισσότερα

για παιδιά (8-12 ετών) Κατανόηση γραπτού λόγου

για παιδιά (8-12 ετών) Κατανόηση γραπτού λόγου Α1 για παιδιά (8-12 ετών) Διάρκεια: 30 λεπτά Επίπεδο Α1 για παιδιά (8-12 ετών) Ερώτημα 1 (7 μονάδες) Η Χαρά γράφει ένα γράμμα στη Νικολέτα. Θέλεις να δεις αν καταλαβαίνεις αυτά που διαβάζεις, γι αυτό σημειώνεις

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή Introduction. Τι είναι το Εγκεφαλικό Επεισόδιο ή το TIA; What is Stroke or a TIA?

Εισαγωγή Introduction. Τι είναι το Εγκεφαλικό Επεισόδιο ή το TIA; What is Stroke or a TIA? 2005 [AHS-7910] ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΟ ΕΠΕΙΣΟ ΙΟ ΚΑΙ ΠΑΡΟ ΙΚΟ ΙΣΧΑΙΜΙΚΟ ΕΠΕΙΣΟ ΙΟ Τι πρέπει να γνωρίζετε STROKE AND TRANSIENT ISCHAEMIC ATTACK What You Need to Know Εισαγωγή Introduction Αυτές οι πληροφορίες προορίζονται

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ CD-PLUS/4+N

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ CD-PLUS/4+N ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ CD-PLUS/4+N ΜΕΘΟΔΟΙ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΥ : Με ΙΤ-4Ν Με τηλέφωνο συνδεδεμένο στις εξόδους τηλεφωνικής γραμμής του ΙΤ-4Ν. Μπείτε στο μενού προγραμματισμού. Αν έχετε μπουτονιέρα στο σύστημα, τοποθετείστε

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΑΥΛΙΣΜΟΣ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΚΑΙ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

ΤΡΑΥΛΙΣΜΟΣ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΚΑΙ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ ΤΡΑΥΛΙΣΜΟΣ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΚΑΙ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ ΟΡΙΣΜΟΣ Σύμφωνα με το DSM-IV ο τραυλισμός ορίζεται ως διαταραχή της φυσιολογικής ροής και της ρυθμικής διαμόρφωσης της ομιλίας, η οποία είναι δυσανάλογη

Διαβάστε περισσότερα

Στρες και τεχνικές διαχείρισής του. Χρήσιμες επισημάνσεις για εκπαιδευτικούς και γονείς

Στρες και τεχνικές διαχείρισής του. Χρήσιμες επισημάνσεις για εκπαιδευτικούς και γονείς Στρες και τεχνικές διαχείρισής του. Χρήσιμες επισημάνσεις για εκπαιδευτικούς και γονείς Ευάγγελος Χ. Καραδήμας Αναπληρωτής Καθηγητής Κλινικής Ψυχολογίας της Υγείας, Πανεπιστήμιο Κρήτης Στην ενότητα που

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΗ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΘΡΕΠΤΙΚΕΣ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ

ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΗ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΘΡΕΠΤΙΚΕΣ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ Περιορισμοί της άσκησης σε άτομα με ΣΔ Παναγιώτης Β. Τσακλής PhD Καθηγητής Εµβιοµηχανικής Τµ Φυσικοθεραπείας - ΑΤΕΙΘ Dept Mechanical Engineering Fibers & Polymers Lab Massachusetts Institute of Technology

Διαβάστε περισσότερα

Αντιμετώπιση και διαχείριση άγχους για τα παιδιά

Αντιμετώπιση και διαχείριση άγχους για τα παιδιά Αντιμετώπιση και διαχείριση άγχους για τα παιδιά Άρτεμις Τσίτσικα Επίκ. Καθηγήτρια Παιδιατρικής-Εφηβικής Ιατρικής Παν/μιου Αθηνών Επιστ. Υπεύθυνος Μονάδας Εφηβικής Υγείας (ΜΕΥ) Β Παιδιατρική Κλινική Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

Καθηγητής ρ. Λάζαρος Ι. Τσούσκας ΠΡΩΤΕΣ ΒΟΗΘΕΙΕΣ Θεσσαλονίκη 2003: 26-34. Αεροφόροι οδοί

Καθηγητής ρ. Λάζαρος Ι. Τσούσκας ΠΡΩΤΕΣ ΒΟΗΘΕΙΕΣ Θεσσαλονίκη 2003: 26-34. Αεροφόροι οδοί Καθηγητής ρ. Λάζαρος Ι. Τσούσκας ΠΡΩΤΕΣ ΒΟΗΘΕΙΕΣ Θεσσαλονίκη 2003: 26-34 Αεροφόροι οδοί Οι αεροφόροι οδοί επιτρέπουν την είσοδο του αέρα από το Περιβάλλον µέχρι τους πνεύµονες κατά τη φάση της εισπνοής

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΦΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΕΛΛΕΙΜΜΑΤΑ

ΙΑΦΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΕΛΛΕΙΜΜΑΤΑ 7 ΙΑΦΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΕΛΛΕΙΜΜΑΤΑ Σε µια καρδιά που λειτουργεί φυσιολογικά, το αίµα µε χαµηλή περιεκτικότητα σε οξυγόνο ρέει από το σώµα στη δεξιά πλευρά της καρδιάς (στο δεξιό κόλπο και από εκεί στη δεξιά κοιλία).

Διαβάστε περισσότερα

Οι «μύθοι» της κυριαρχίας των σκύλων. Ο σκύλος, σας γαβγίζει, για να σας δείξει ποιος είναι ο αρχηγός!

Οι «μύθοι» της κυριαρχίας των σκύλων. Ο σκύλος, σας γαβγίζει, για να σας δείξει ποιος είναι ο αρχηγός! Οι «μύθοι» της κυριαρχίας των σκύλων Συμπεριφορά ο μύθος Ο σκύλος, σας γαβγίζει, για να σας δείξει ποιος είναι ο αρχηγός! Υπάρχουν πολύ κρυμμένοι λόγοι που μπορούν να οδηγήσουν στο υπερβολικό γάβγισμα

Διαβάστε περισσότερα

BRAIN MATTERS INSTITUTE. Προγράμματα. Ιανουάριος-Ιούνιος 2014. Promoting Excellence in Mental Health through Learning

BRAIN MATTERS INSTITUTE. Προγράμματα. Ιανουάριος-Ιούνιος 2014. Promoting Excellence in Mental Health through Learning BRAIN MATTERS INSTITUTE Προγράμματα Ιανουάριος-Ιούνιος 2014 Στόχος του η Προώθηση της Ψυχικής Υγείας μέσα από την Μάθηση Promoting Excellence in Mental Health through Learning www.brainmattersinstitute.com

Διαβάστε περισσότερα

WORKSHOP GUIDE. Eπιμέλεια: Δημήτρης Στρατάκος

WORKSHOP GUIDE. Eπιμέλεια: Δημήτρης Στρατάκος WORKSHOP GUIDE Eπιμέλεια: Δημήτρης Στρατάκος Το έργο αυτό χρηματοδοτείται με την υποστήριξη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. O παρών Οδηγός Εργαστηρίων (Workshop Guide) δεσμεύει μόνον τον συντάκτη του και η Επιτροπή

Διαβάστε περισσότερα