Π ε ρ ι ε χ ό μ ε ν α Μέρος Α Το εκπαιδευτικό υλικό «Γνωριμία με τη Φύση της Σκύρου» Μέρος Β Εισαγωγή στη βιοποικιλότητα της Σκύρου

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Π ε ρ ι ε χ ό μ ε ν α Μέρος Α Το εκπαιδευτικό υλικό «Γνωριμία με τη Φύση της Σκύρου» Μέρος Β Εισαγωγή στη βιοποικιλότητα της Σκύρου"

Transcript

1

2 Περιεχόμενα Μέρος Α Το εκπαιδευτικό υλικό «Γνωριμία με τη Φύση της Σκύρου» Πώς σχεδιάστηκαν οι δραστηριότητες; 4 Ιδέες για τη χρήση των δραστηριοτήτων 4 Οι δραστηριότητες σε δυο γραμμές 5 Επιλέξτε δραστηριότητες 7 Γενικά για τις δραστηριότητες 10 CD με Υποστηρικτικό Υλικό 11 Μεθοδολογία στο ύπαιθρο 12 Μέρος Β Εισαγωγή στη βιοποικιλότητα της Σκύρου 13

3 Γνωριμία με τη Φύση της Σκύρου ΥΛΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ για το Δημοτικό και το Γυμνάσιο Επιμέλεια έκδοσης Ευγενία Πανώριου & Ρούλα Τρίγκου Δραστηριότητες - Κείμενα Βασίλης Χατζηρβασάνης Οδηγός για τον Εκπαιδευτικό Κείμενα: Βασίλης Χατζηρβασάνης CD με Υποστηρικτικό Υλικό Συλλογή υλικού, επιμέλεια παρουσίασης: Ρούλα Τρίγκου Εικονογράφηση Βασίλης Χατζηρβασάνης Γραφιστική επιμέλεια - Επεξεργασία σκίτσων Sandipo Όλγα Βλάχου Εκτύπωση Colorprint - Τσεκούρας Ε.Π.Ε. Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία 2013 Θεμιστοκλέους 80, Αθήνα, Tηλ. Fax: , Κομνηνών 23, Θεσσαλονίκη, Τηλ. Fax: Προτεινόμενη βιβλιογραφική αναφορά: Χατζηρβασάνης Βασίλης (συγγρ.) (2013). Γνωριμία με τη Φύση της Σκύρου. Υλικό Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης για το Δημοτικό και το Γυμνάσιο. Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία, Αθήνα. ISBN SKYROS LIFE LIFE09 NAT/GR/ Το Υλικό Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης «Γνωριμία με τη Φύση της Σκύρου» έχει δημιουργηθεί στο πλαίσιο του Προγράμματος LIFE+ Φύση και Βιοποικιλότητα «Επιδεικτική εφαρμογή της προσέγγισης Σχέδιο Δράσης για τη Βιοποικιλότητα προς όφελος της βιοποικιλότητας σε ένα νησί του Αιγαίου, τη Σκύρο» που υλοποιείται από τον Δήμο Σκύρου σε συνεργασία με την Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία, την Ελληνική Εταιρεία Περιβάλλοντος και Πολιτισμού και το Εθνικό Κέντρο Βιώσιμης και Αειφόρου Ανάπτυξης με τη συνεισφορά του χρηματοδοτικού μέσου LIFE+ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και τη συγχρηματοδότηση του Πράσινου Ταμείου.

4 Μέρος Α ΤΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚO ΥΛΙΚΟ «Γνωριμία με τη Φύση της Σκύρου» 3

5 Πώς σχεδιάστηκαν οι δραστηριότητες; Οι εκπαιδευτικές δραστηριότητες σχεδιάστηκαν για το Δημοτικό και το Γυμνάσιο. Είναι θεματικά προσαρμοσμένες στις συνθήκες της Σκύρου και τις δράσεις του Προγράμματος LIFE Φύση και Βιοποικιλότητα «Επιδεικτική Εφαρμογή της προσέγγισης Σχέδιο Δράσης για τη βιοποικιλότητα για τη διατήρηση της βιοποικιλότητας της Σκύρου» (LIFE09 NAT/GR/000323), του οποίου και αποτελούν τμήμα. Καλύπτουν θεματικά την ποικιλία της άγριας ζωής, τις σχέσεις των ζώων με το περιβάλλον τους, την επίδραση των ανθρώπινων δραστηριοτήτων και την ανάγκη να διατηρηθεί η λειτουργικότητα των φυσικών οικοσυστημάτων. Για τον σκοπό αυτό, οι δραστηριότητες: είναι απλές, επομένως κατάλληλες για παιδιά μικρότερης ηλικίας πραγματοποιούνται σε χαρτί και είναι ιδανικές για εσωτερικό χώρο περιλαμβάνουν συνεργασία και ομαδική προσπάθεια προσφέρουν εμπειρίες στη φύση εξοικειώνουν με την επιστημονική μεθοδολογία (παρατήρηση, διατύπωση υποθέσεων, δειγματοληψίες στο ύπαιθρο, εξαγωγή συμπερασμάτων) τονώνουν τη φαντασία (καλλιτεχνική έκφραση, δημιουργική γραφή). Ιδέες για τη χρήση των δραστηριοτήτων Μπορείτε να χρησιμοποιήσετε τις δραστηριότητες με πολλούς τρόπους και ανεξάρτητα από τη σειρά παρουσίασης, γιατί κάθε δραστηριότητα είναι αυτόνομη (αν και κάποιες μπορούν να σχηματίσουν ομάδες). Αντί για μία και μοναδική μέθοδο, σας προτείνουμε μερικές ιδέες: Μελετήστε τις δραστηριότητες και επιλέξτε ό,τι ταιριάζει στις δικές σας ανάγκες Διαλέξτε μία δραστηριότητα που σας διασκεδάζει ή έχει ενδιαφέρον θέμα Διαλέξτε μία που ταιριάζει στις ικανότητες και γνώσεις των μαθητών/τριών σας Διαλέξτε ό,τι ικανοποιεί τις προτιμήσεις τους (παιχνίδι, ρόλοι, ιστορίες) Σημειώστε πάνω στο έντυπο τις παρατηρήσεις σας για το πόσο αποτελεσματική ήταν μια δραστηριότητα -μην διστάσετε να την τροποποιήσετε προς το καλύτερο Συζητήστε με τα παιδιά αν τους άρεσε μια δραστηριότητα και πώς θα μπορούσαν να τη βελτιώσουν Προσαρμόστε μία δραστηριότητα στις δικές σας ανάγκες, συνδέστε δύο δραστηριότητες σε μία, χωρίστε μία δραστηριότητα σε δύο, επινοήστε δικές σας παραλλαγές Φτιάξτε ένα προσωπικό αντίγραφο των δραστηριοτήτων, ώστε να τις έχετε όλες όποτε τις χρειαστείτε Χρειάζεστε περισσότερες πληροφορίες; Επικοινωνήστε με το προσωπικό του Προγράμματος LIFE Σκύρου (www.skyroslife.gr) ή με την Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία (www.ornithologiki.gr) Βρήκατε ατέλειες ή έχετε να προτείνετε βελτιώσεις στις δραστηριότητες; Συμπληρώστε και στείλτε μας το φύλλο «Πείτε μας τη γνώμη σας» που θα βρείτε στο τέλος των Φύλλων Δραστηριοτήτων. 4

6 Οι δραστηριότητες σε δυο γραμμές Δραστηριότητα Α1: Παραμύθι με ζώα Αφήγηση σύντομων λαϊκών παραμυθιών και μύθων με ζώα, που δίνουν αφορμή για συζήτηση σχετικά με τις ανάγκες των ζώων. Δραστηριότητα Α2: Ιστορίες με δαχτυλοκουκλάκια Ετοιμάζουν χάρτινα δαχτυλοκουκλάκια με μορφές ζώων και φτιάχνουν ιστορίες ή φαντάζονται πώς είναι η ζωή διαφόρων ζώων στη Σκύρο. Δραστηριότητα Α3: Ένας χάρτης από ήχους Με δεμένα τα μάτια, συγκεντρώνονται στους ήχους ενός φυσικού τοπίου. Δραστηριότητα Α4: Ψάξε στη φύση Παρατηρούν μικρά ζώα, φυτά και ό,τι άλλο τραβήξει την προσοχή τους στη φύση. Δραστηριότητα Β1: Γίνε ένα ζώο! Φτιάχνουν μάσκες ζώων από χαρτί, τις φορούν μπροστά σε ένα φυσικό τοπίο και καθένα φαντάζεται ότι είναι ένα ζώο που ζει στο τοπίο αυτό. Δραστηριότητα Β2: Βρες το σμήνος σου Μιμούνται τις φωνές διαφόρων πουλιών του Αιγαίου και καθένα προσπαθεί να βρει τους συντρόφους του. Δραστηριότητα Β3: Φτιάξε το σπίτι της σαύρας Σχεδιάζουν και κατασκευάζουν έναν χώρο όπου μπορεί να ζήσει μια σαύρα, πρώτα σε μοντέλο και μετά σε εξωτερικό χώρο. Δραστηριότητα Β4: Φτιάξε μια αποικία με Μαυροπετρίτες και θαλασσοπούλια Χρωματίζουν και κόβουν Μαυροπετρίτες και θαλασσοπούλια, για να τα κολλήσουν σε αυτοσχέδιο ομοίωμα νησίδας και να σχηματίσουν αποικίες. Δραστηριότητα Β5: Κάθε ζώο στον τόπο του Κολλάνε εικόνες ζώων στους οικότοπους της Σκύρου όπου ζει το καθένα. Δραστηριότητα Β6: Ψάξε για ζώα Αναζητούν και καταγράφουν σε αυτοσχέδιο ημερολόγιο τα ζώα που συναντούν στη φύση. Δραστηριότητα Β7: Ταξινόμησέ τα! Βρίσκουν τρόπους να χωρίσουν αντικείμενα και πρόσωπα σε ομάδες. Δραστηριότητα Β8: Πουλιά στα δέντρα και Ξεφτέρι Γίνονται πουλιά και δέντρα, για να ανακαλύψουν πώς ο άνθρωπος επηρεάζει τα πουλιά ακόμα και όταν δεν τα κυνηγάει. Δραστηριότητα Β9: Αναγνώρισε ένα Σκυριανό άλογο Αναγνωρίζουν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά ενός Σκυριανού αλόγου. 5

7 Δραστηριότητα Β10: Εικόνες από τον τόπο σου Παρατηρούν παραδοσιακά σχέδια ζώων και ζωγραφίζουν δικά τους σχέδια με παραδοσιακή τεχνοτροπία. Δραστηριότητα Β11: Πώς θα διαχειριστείς έναν μικρό υγρότοπο; Παιχνίδι ρόλων, όπου τα παιδιά υποδύονται διαφορετικές ομάδες ανθρώπων και προσπαθούν να βρουν μια συμβιβαστική λύση σε ένα τοπικό πρόβλημα. Δραστηριότητα Γ1: Αναγνώρισε τις διαφορετικές μορφές βλάστησης Επιλέγουν δειγματοληπτική διαδρομή και καταγράφουν τη βλάστηση κατά μήκος της. Δραστηριότητα Γ2: Ένα για όλους και όλοι για το ένα Κάθε παιδί επιλέγει πώς θα αξιοποιήσει ένα κομμάτι γης δίπλα σε υγρότοπο. Μετά, προσπαθούν όλοι μαζί να συμβιβάσουν τις διαφορετικές επιθυμίες και ανάγκες τους. Δραστηριότητα Γ3: Πού θα εγκαταστήσεις ένα αιολικό πάρκο; Παιχνίδι ρόλων όπου τα παιδιά υποδύονται διαφορετικές ομάδες ανθρώπων και προσπαθούν να βρουν μια συμβιβαστική λύση σε ένα τοπικό πρόβλημα. Δραστηριότητα Γ4: Προώθησε ένα τοπικό προϊόν Οργανώνουν την προώθηση ενός τοπικού προϊόντος, με τους τρόπους που θα επιλέξουν (π.χ. σλόγκαν, συσκευασία, ετικέτα, διαφημίσεις, εκδηλώσεις). Δραστηριότητα Γ5: Ονειρέψου... το χτες, το σήμερα και το αύριο Ομάδα δραστηριοτήτων στο ύπαιθρο. Τα παιδιά προσεγγίζουν το φυσικό τοπίο με διάφορους τρόπους που σχετίζονται με την τέχνη και το πέρασμα του χρόνου. 6

8 Επιλέξτε δραστηριότητες Πώς θα επιλέξετε τις εκπαιδευτικές δραστηριότητες που είναι κατάλληλες για τον σκοπό σας; Προτείνουμε τους παρακάτω τρόπους: 1. Φυλλομετρώντας τα Φύλλα Δραστηριότητας για τον/την Εκπαιδευτικό και τα παιδιά 2. Από τις συνοπτικές περιγραφές τους (στο κεφάλαιο «Οι δραστηριότητες σε δυο γραμμές»). 3. Από τα συνοπτικά χαρακτηριστικά κάθε δραστηριότητας (Πίνακας 1). 4. Από τις βασικές αρχές και στόχους που σχετίζονται με κάθε δραστηριότητα (Πίνακας 2), σύμφωνα με τα πρότυπα του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου. Πίνακας 1. Οι δραστηριότητες ανά θέμα και ηλικία Δραστηριότητα 6-10 ετών (Α -Γ Δημοτικού) ετών (Δ -ΣΤ Δημοτικού) ετών (Γυμνάσιο) Σε χαρτί Σε εσωτερικό χώρο Σε εξωτερικό χώρο Παιχνίδι Άσκηση φαντασίας Άσκηση παρατηρητικότητας Επιστημονική μεθοδολογία Καλλιτεχνική έκφραση Ζώα Τοπία Οικολογία Ανθρώπινες δραστηριότητες Προστασία και διαχείριση Α Α Α Α Β Β Β Β Β Β Β Β Β9 Β10 Β Γ Γ Γ Γ Γ

9 Το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο έχει διατυπώσει (http://www.pi-schools.gr/perivalontiki) τις βασικές αρχές, στόχους και θεματικούς άξονες, με τα οποία θα πρέπει να είναι εναρμονισμένο κάθε πρόγραμμα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης. Βασικές αρχές: Άνοιγμα του σχολείου στην κοινωνία Προσανατολισμός στη μελέτη πρόληψης ή επίλυσης περιβαλλοντικών θεμάτων ή προβλημάτων Διεπιστημονική και διαθεματική προσέγγιση του θέματος/προβλήματος Άμεση δράση σε τοπικό επίπεδο με στόχο μακροχρόνια αποτελέσματα σε εθνικό και παγκόσμιο επίπεδο. Ανάδειξη συνεργασίας, καλλιέργειας αξιών και δημιουργίας νέων προτύπων, στάσεων και συμπεριφορών ατόμων, ομάδων και κοινωνίας απέναντι στο περιβάλλον Ίσες ευκαιρίες για την οικοδόμηση γνώσεων, ανάπτυξη δεξιοτήτων, αξιών και στάσεων που απαιτούνται για την προστασία του περιβάλλοντος Έμφαση στην ενεργό συμμετοχή των μαθητών/τριών με συζήτηση - αντιπαράθεση απόψεων, έ- ρευνα, κριτική και δημιουργική επεξεργασία και δράση Εστίαση της προσοχής στην αειφόρο ανάπτυξη του περιβάλλοντος Στόχοι: Γνωστικοί (οικοδόμηση εννοιών, κατανόηση σχέσεων/αλληλεπιδράσεων/συνεπειών ανθρώπου -περιβάλλοντος, περιβαλλοντικών προβλημάτων, μέτρων προστασίας κ.λπ.) Επιστημονικοί (εξοικείωση με την επιστημονική μεθοδολογία/έρευνα, κριτική και δημιουργική προσέγγιση θεμάτων, ανάπτυξη επιστημονικής νοοτροπίας κ.λπ.) Συμμετοχικοί (εργασία σε ομάδες, ανάπτυξη σχέσεων συνεργασίας, σεβασμός στις διαφορετικές απόψεις, στον τρόπο ζωής, στη δημιουργική δράση κ.λπ.) Κοινωνικοί (σύνδεση της σχολικής με την καθημερινή ζωή, καλλιέργεια υπευθυνότητας, ικανότητα λήψης αποφάσεων και δημιουργικής παρέμβασης κ.λπ.) Αισθητικοί (δημιουργία στενής σχέσης με τη φύση, με τη μεσολάβηση όλων των αισθήσεων κ.λπ.) Αυτομορφωτικοί (χρήση βιβλιοθήκης, τύπου, νέων τεχνολογιών, διαδικτύου κ.λπ.) Θεματικοί Άξονες: Οι κλιματικές αλλαγές - προστασία της ατμόσφαιρας Ο αέρας (η ρύπανση του αέρα στις πόλεις κ.λπ.) Το νερό (η ρύπανση και εξάντληση των επιφανειακών και υπογείων νερών κ.λπ.) Το έδαφος ( η ερημοποίηση, η διάβρωση κ.λπ.) Η ενέργεια (η εξάντληση των μη ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, η υπερεκμετάλλευση των φυσικών πόρων κ.λπ.) Τα δάση (η προστασία και η αειφόρος διαχείριση των δασών κ.λπ.) Βιοποικιλότητα/ εξαφάνιση των ειδών Διαχείριση απορριμμάτων και αποβλήτων Ανθρώπινες δραστηριότητες (οι δομημένοι χώροι και οι λειτουργίες που επιτελούνται σε αυτούς, στο αστικό και περιαστικό πράσινο κ.λπ.) Ανθρώπινες σχέσεις (οι κοινωνικές και οικονομικές διαστάσεις του αναπτυξιακού και περιβαλλοντικού προβλήματος, η ισότητα των φύλων, οι ανθρώπινες αξίες, τα προβλήματα μειονοτήτων κ.λπ.) 8

10 Πίνακας 2. Οι δραστηριότητες ανά αρχή και στόχο του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου Δραστηριότητα Άνοιγμα σχολείου σε κοινωνία Προσανατολισμός σε μελέτη πρόληψης/επίλυσης Διεπιστημονική/διαθεματική προσέγγιση Άμεση τοπική δράση Ανάδειξη συνεργασίας Ίσες ευκαιρίες Ενεργός συμμετοχή Εστίαση σε αειφόρο ανάπτυξη Γνωστικοί στόχοι Επιστημονικοί στόχοι Συμμετοχικοί στόχοι Κοινωνικοί στόχοι Αισθητικοί στόχοι Αυτομορφωτικοί στόχοι Θεματικοί άξονες: Βιοποικιλότητα Θεματικοί άξονες: Ανθρώπινες δραστηριότητες Α1 + + Α2 + + Α Α Β Β Β Β Β5 + + Β Β Β Β Β Β Γ Γ Γ Γ Γ

11 Γενικά για τις δραστηριότητες Η κάθε δραστηριότητα περιλαμβάνει: Φύλλα δραστηριότητας για τον/την εκπαιδευτικό (έγχρωμα) Φύλλα δραστηριότητας για τα παιδιά (ασπρόμαυρα), που ακολουθούν τα φύλλα εκπαιδευτικού Ένας χάρτης από ήχους µε λίγα λόγια Στόχος: Τα παιδιά µε δεµένα τα µάτια, συγκεντρώνονται στους ήχους ενός φυσικού τοπίου. Α3 Να συνειδητοποιήσουν την ποικιλία των ήχων στο περιβάλλον, να εξοικειωθούν µε τους φυσικούς ήχους. Ηλικία: Ιστορίες µε αχτυλοκουκλάκια Α2 4-8 ½ ώρα Σε εξωτερικό χώρο Όλο τον χρόνο Εισαγωγή Εκτός από όσα βλέπουµε στη φύση, υπάρχουν και αυτά που ακούµε: το θρόισµα των φύλλων και το τρίξιµο των κορµών στον άνεµο, τα κύµατα στην ακτή και το κελάρυσµα του νερού στο ρυάκι. Αν κλείσουµε τα µάτια και ανοίξουµε τα αυτιά µας, µπορούµε να αντιληφθούµε πολλά άγρια ζώα που κρύβονται από τους ανθρώπους. Θα ακούσουµε τότε το ανοιξιάτικο κελάηδηµα των αρσενικών πουλιών, το φτεροκόπηµα περαστικών πουλιών, τις νυχτερινές κραυγές της Κουκουβάγιας και του βάτραχου, ίσως ακόµα και τις φωνές των νεοσσών, καθώς κάποιο πουλί προσγειώνεται κουβαλώντας τροφή στη φωλιά. Οι επιστήµονες που µελετούν τα πουλιά, συχνά αφουγκράζονται τις φωνές τους και τις σηµειώνουν σε έναν πρόχειρο χάρτη. Με αυτό τον τρόπο µπορούν να εκτιµήσουν πόσα ζευγάρια π.χ. Κότσυφα φωλιάζουν σε ένα δάσος, χωρίς να χρειαστεί να βρουν κάθε φωλιά. Είναι καλύτερα να αφουγκραζόµαστε µε τα µάτια κλειστά, γιατί έτσι συγκεντρωνόµαστε στους ήχους. Ακούµε πιο καθαρά, αν µισοκλείσουµε τις παλάµες σε σχήµα κούπας και τις κρατήσουµε πίσω από τα αυτιά µας Για κάθε δραστηριότητα δίνονται τα παρακάτω στοιχεία: Με λίγα λόγια: Σύντομη περιγραφή της δραστηριότητας Ηλικία: Εύρος ηλικίας σε χρόνια Χρόνος: Πόση ώρα θα χρειαστεί Υλικά: Υλικά που θα χρειαστούν Αριθμός: Με πόσα παιδιά θα υλοποιηθεί καλύτερα η δραστηριότητα Τόπος: Σε εσωτερικό ή εξωτερικό χώρο Εποχή: Η καλύτερη εποχή για τη δραστηριότητα Στόχος: Τι θα πετύχουν τα παιδιά 10

12 Γλωσσάρι: Τι σημαίνουν οι όροι που αναφέρονται στο κείμενο Εισαγωγή: Βασικές πληροφορίες για το θέμα της δραστηριότητας Οδηγίες: Βήμα προς βήμα περιγραφή της δραστηριότητας Για συζήτηση: Ερωτήσεις που βάζουν σε σκέψεις Επέκταση: Ιδέες για συμπληρωματικές δραστηριότητες στο ίδιο θέμα Πηγές: Βιβλία ή ιστότοποι από όπου προήλθε η ιδέα της δραστηριότητας CD με Υποστηρικτικό Υλικό Το CD «Γνωριμία με τη Φύση της Σκύρου» περιλαμβάνει: Το σύνολο του υλικού (Φύλλα Δραστηριοτήτων, Οδηγός για τους Εκπαιδευτικούς) Παρουσίαση (σε μορφή Power Point) για τη φύση της Σκύρου και την βιοποικιλότητα που φιλοξενεί Φωτογραφίες ειδών για τη δραστηριότητα «Γίνε ένα ζώο!» Ήχους πουλιών για τη δραστηριότητα «Βρες το σμήνος σου» Συμπληρωματικό υλικό για ελεύθερη χρήση από τον/την εκπαιδευτικό 11

13 Μεθοδολογία στο ύπαιθρο Τι προσφέρει η εφαρμογή της σωστής μεθοδολογίας στο ύπαιθρο; Διαμορφώνει πρακτικές δεξιότητες Αυξάνει τη γνώση, την κατανόηση και την εκτίμηση προς το περιβάλλον Εξοικειώνει με τον επιστημονικό τρόπο σκέψης και τη μεθοδολογία Ωθεί τους συμμετέχοντες να σκεφτούν και να δράσουν αυτόνομα Μπορεί να εφαρμοστεί και σε άλλες περιοχές ή γνωστικές ενότητες Βοηθά στην κατανόηση της εφαρμοζόμενης περιβαλλοντικής διαχείρισης Προκαλεί μικρή μόνο ενόχληση σε οικότοπους, φυτά και ζώα Είναι διασκεδαστική Προωθεί τη συνεργασία και ωφελεί την κοινωνικότητα των συμμετεχόντων Προσφέρει πρωτογενή εμπειρία Είναι προσιτή σε αλλοδαπούς και άτομα με γλωσσικές ή κινητικές δυσκολίες Απαιτεί ελάχιστο εξοπλισμό Τι να κάνετε κατά την εργασία στο ύπαιθρο; Διαλέξτε τα ρούχα σας ανάλογα με τον καιρό: Φορέστε καπέλο Προτιμήστε κλειστά ρούχα και παπούτσια σε τόπους με αγκάθια και βράχους Έχετε μαζί σας τα βασικά για να προσφέρετε πρώτες βοήθειες Ελέγξτε τον εξοπλισμό σας, πριν και μετά την εργασία Τι να ΜΗΝ κάνετε κατά την εργασία στο ύπαιθρο; Μην χώνετε τα χέρια όπου δεν μπορείτε να δείτε Μην αφήσετε πίσω σας σκουπίδια Μην συλλέξετε περισσότερα από όσα είναι απολύτως απαραίτητα Μην μετακινείτε πέτρες και πεσμένους κορμούς. Ξαναβάλτε τα στη θέση τους Μην βάλετε μόνιμα σημάδια σε δέντρα και βράχους 12

14 Μέρος B Εισαγωγή στη βιοποικιλότητα της Σκύρου 13

15 Τι είναι η βιοποικιλότητα; Βιοποικιλότητα είναι σύντμηση της «βιολογικής ποικιλότητας», δηλαδή της ποικιλίας που υπάρχει στον ζωντανό κόσμο. Μπορούμε να δούμε την ποικιλία αυτή στα τοπία (διαφορετικοί οικοτόποι ή οικοσυστήματα), στα είδη (διαφορετικά είδη) και στα άτομα (διαφορετικά άτομα του ίδιου είδους). Η θέση, το κλίμα και η ιστορία πλουτίζουν τη βιοποικιλότητα Βιοποικιλότητα υπάρχει παντού, αλλά διαφέρει από τόπο σε τόπο. Πιο πλούσιες σε βιοποικιλότητα είναι οι περιοχές που περιέχουν πολλούς οικότοπους (επομένως και είδη) ή έχουν είδη ενδημικά (είδη που δεν ζουν αλλού). Η βιοποικιλότητα είναι μεγαλύτερη σε μια περιοχή με διαφορετικούς οικότοπους, επειδή κάθε οικότοπος φιλοξενεί τα δικά του είδη φυτών και ζώων. Κάθε είδος είναι προσαρμοσμένο σε συγκεκριμένες συνθήκες και μπορεί να ζήσει σε ορισμένους τύπους οικοτόπων ενώ αποφεύγει κάποιους άλλους. Έτσι, μια περιοχή με δάση και υγρότοπους συγκεντρώνει δασόβια και υγροτοπικά είδη, επομένως είναι πιο πλούσια από μια περιοχή που έχει μόνο δάση. Η βιοποικιλότητα μεγαλώνει όταν δημιουργούνται νέα είδη χωρίς να εξαφανιστούν τα παλιά. Μια ομάδα ατόμων ενός είδους (δηλαδή, ένας πληθυσμός) μπορεί να απομονωθεί από τα υπόλοιπα άτομα του είδους, επειδή μια κλιματική αλλαγή τα περιορίζει σε μια ζεστή κοιλάδα, μια δροσερή βουνοκορφή ή ένα νέο νησί που σχηματίζεται όταν η άνοδος της θαλάσσιας στάθμης χωρίζει μια χερσόνησο από την υπόλοιπη στεριά. Τα άτομα αυτά ακολουθούν μια διαφορετική εξελικτική διαδρομή από τα υπόλοιπα ομοειδή τους και εξελίσσονται σε διαφορετικό είδος σε διάστημα μερικών χιλιάδων γενεών. Μια περιοχή που έχει το μητρικό είδος και το ενδημικό (π.χ. η ηπειρωτική Ελλάδα μαζί με τα νησιά της) είναι πιο πλούσια σε βιοποικιλότητα από μια περιοχή που διαθέτει μόνο το μητρικό είδος. Η Μεσόγειος είναι μία από τις 35 πιο πλούσιες περιοχές του κόσμου σε βιοποικιλότητα που απειλείται από τον άνθρωπο (που τις αποκαλούμε «biodiversity hotspots»). Γιατί είναι τόσο πλούσια; Επειδή περιλαμβάνει σχεδόν νησιά, βρίσκεται εκεί που συναντιούνται τρεις διαφορετικές βιογεωγραφικές ζώνες (η εύκρατη, η ερημική και η τροπική έχουν καθεμία δημιουργήσει τις δικές της γωνιές στη Μεσόγειο) και χαρακτηρίζεται από το φαινόμενο του κινούμενου μωσαϊκού στη βλάστηση (οι διαδοχικές πυρκαγιές δημιουργούν ένα μωσαϊκό από καψάλες, λιβάδια, θαμνώνες και δάση που βρίσκονται κάθε δεκαετία σε διαφορετικές θέσεις του τοπίου). 14

16 Η Σκύρος βρίσκεται σε μοναδική θέση Η Σκύρος απέχει σήμερα 35 χλμ από την πιο κοντινή στεριά και πιθανότατα ήταν απομονωμένη από την ηπειρωτική Ελλάδα τα τελευταία 5-8 εκατομμύρια χρόνια. Το διάστημα αυτό είναι αρκετό για να εξελιχθούν σε ενδημικά είδη όσα ζώα και φυτά δεν μπορούσαν να διασχίσουν τη θάλασσα, ώστε να διατηρήσουν την επικοινωνία με τα ομοειδή τους στην ηπειρωτική Ευρώπη. Όπως τα περισσότερα νησιά του Αιγαίου, η Σκύρος αποτελείται σχεδόν αποκλειστικά από ασβεστόλιθους, ενώ το ομαλό μέρος των κοιλάδων σχηματίζεται από χώμα και πέτρες που διαβρώθηκαν από τις γειτονικές πλαγιές. Το κλίμα της Σκύρου είναι μεσογειακό (ήπιοι αλλά βροχεροί χειμώνες και ζεστά αλλά ξηρά καλοκαίρια) με 5,5 ξηρούς μήνες (μήνες χωρίς βροχές), που το κατατάσσουν στο ημιερημικό. Το ζεστό κλίμα και η αφθονία ασβεστίου στους ασβεστόλιθους δημιουργούν ιδανικές συνθήκες για τα σαλιγκάρια, ενώ η απομόνωση των νησιών του Αιγαίου ευνόησε τη δημιουργία νέων ειδών. Το γένος Albinaria (ομάδα μικρών σαλιγκαριών με μυτερά, μακρόστενα καβούκια) είναι εξαπλωμένο στην κεντρική Ελλάδα, το κεντρικό Αιγαίο και τη ΝΑ Τουρκία με 200 είδη και υποείδη (τοπικές ποικιλίες), ανάμεσα στα οποία και πολλά ενδημικά. ΣΗΜΕΙΩΣΗ ΓΙΑ ΤΙΣ ΟΝΟΜΑΣΙΕΣ ΤΩΝ ΕΙΔΩΝ: Κάθε είδος ζώου ή φυτού μπορεί να έχει πολλές τοπικές ονομασίες αλλά έχει μόνο μία επιστημονική ονομασία. Έτσι, για παράδειγμα, ένα είδος γερακιού μπορεί να ο- νομάζεται βαρβάκι στη Σκύρο, Μαυροπετρίτης σε άλλα μέρη της Ελλάδας και Eleonora s Falcon στη Βρετανία, αλλά στις επιστημονικές δημοσιεύσεις ολόκληρου του κόσμου αναφέρεται ως Falco eleonorae. Η επιστημονική ονομασία (που γράφεται πάντα με πλάγια γράμματα) αποτελείται από δύο λέξεις, με την πρώτη να προσδιορίζει το γένος και τη δεύτερη το είδος. Είδη που μοιράζονται το ίδιο όνομα γένους είναι συγγενικά μεταξύ τους, π.χ. ο Μαυροπετρίτης Falco eleonorae και το Βραχοκιρκίνεζο Falco tinnunculus ανήκουν και τα δύο στα γεράκια του γένους Falco. Ένα υποείδος (τοπική ποικιλία ενός είδους) έχει και μια τρίτη λέξη στην ονομασία του, π.χ. η αγριελιά Olea europaea oleaster και η καλλιεργημένη ελιά Olea europaea europaea είναι υποείδη του είδους Olea europaea. 15

17 Η Σκύρος βρίσκεται στη μέση της θάλασσας Η Σκύρος βρίσκεται στη μέση της Μεσογείου, μιας από τις πιο πλούσιες σε βιοποικιλότητα θάλασσες στον κόσμο. Η Μεσόγειος αποτελεί μόλις το 1% των θαλασσών του πλανήτη, αλλά φιλοξενεί το 5,6% των θαλάσσιων ζώων και το 17% των θαλάσσιων φυτών. Στα ρηχά νερά ξεχωρίζουν υποβρύχια λιβάδια με Ζωστέρα (Ζostera sp.) και Ποσειδωνία (Posidonia oceanica). Τα φυτά αυτά ζούσαν σε βάλτους πριν 100 εκατομμύρια χρόνια, πριν προσαρμοστούν στη ζωή μέσα στη θάλασσα. Η ποσειδωνία ανθίζει κάτω από το νερό, αν και δεν υπάρχουν έντομα για να γονιμοποιήσουν τα λουλούδια της. Όλα αυτά τα φυτά σχηματίζουν πυκνές συστάδες, όπου υπάρχει αρκετό φως για να φωτοσυνθέσουν (να συνθέσουν τις χημικές ουσίες που χρειάζονται αξιοποιώντας την ενέργεια από το ηλιακό φως), δηλαδή σε νερό με βάθος ως λίγες δεκάδες μέτρα. Τα υποβρύχια λιβάδια είναι αναντικατάστατο καταφύγιο για τα νεαρά ψάρια, που μεγαλώνουν εδώ προστατευμένα από τα αρπακτικά ψάρια. Στις παραλίες βρίσκουμε συχνά ξερά «φύκια», που στην πραγματικότητα είναι νεκρά φύλλα από τα υποβρύχια αυτά φυτά. Ωστόσο, τα περισσότερα από τα νεκρά φύλλα καταλήγουν στον βυθό της θάλασσας όπου γίνονται τροφή για μυριάδες ασπόνδυλα και ψάρια. Η πλούσια ζωή της θάλασσας προσελκύει αρπακτικά από τον «έξω κόσμο». Πολλά είδη πουλιών έρχονται στη θάλασσα για να τραφούν, αν και επιστρέφουν στη στεριά για να ξεκουραστούν ή να φωλιάσουν. Τα περισσότερα από αυτά είναι οι, γνώριμοι σε όλους, γλάροι. Ο Αιγαιόγλαρος (Larus audouinii) ξεχωρίζει ανάμεσα στα 11 είδη γλάρου που ζουν στη Μεσόγειο. Ζει αποκλειστικά στη Μεσόγειο (αντίθετα με τα άλλα είδη γλάρων) και δεν πλησιάζει σε λιμάνια και σκουπιδότοπους όπως ο Ασημόγλαρος. Από τα ζευγάρια της Μεσογείου, περίπου φωλιάζουν στην Ελλάδα. Τρώει μικρά αφρόψαρα που πιάνει πετώντας αργά, κοντά στα κύματα. Φωλιάζει ο- μαδικά σε έρημες νησίδες, από όπου συχνά τον εκτοπίζουν οι πιο επιθετικοί Ασημόγλαροι. Ο Θαλασσοκόρακας ή καλικατσού (Phalacrocorax aristotelis) συγγενεύει με τον Κορμοράνο. Από τα ζευγάρια της Μεσογείου, περίπου φωλιάζουν στην Ελλάδα. Συχνά τον βλέπουμε, μοναχικό και μαύρο, να στέκεται όρθιος σε βράχους της ακροθαλασσιάς. Ψαρεύει με μακροβούτια, κολυμπώντας κάτω από την επιφάνεια. Φωλιάζει σε προστατευμένες κοιλότητες σε βραχώδεις ακτές ή κάτω από μικρούς θάμνους, σε έρημες νησίδες. 16

18 Ο Αρτέμης (Calonectris diomedea) είναι ένα μεταναστευτικό θαλασσοπούλι και έχει καστανή πλάτη όπως οι νεαροί γλάροι. Τον Οκτώβριο μεταναστεύει για να ξεχειμωνιάσει στον νότιο Ατλαντικό, απ όπου επιστρέφει τον Μάρτιο. Στην πραγματικότητα συγγενεύει με τα άλμπατρος, όπως φαίνεται από τα ρουθούνια του που μοιάζουν με μικρούς σωλήνες κολλημένους στο πάνω μέρος του ράμφους. Έχει μακριά αλλά στενά φτερά, όπως όλα τα θαλασσοπούλια που πετάνε όλη τη μέρα ανάμεσα στα κύματα. Ψαρεύει πετώντας λίγα εκατοστά πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας και δεν πλησιάζει στη στεριά παρά μόνο για φωλιάσει σε έρημες νησίδες. Γεννάει τα αβγά του σε βαθιές τρύπες των βράχων και επιστρέφει μόνο τη νύχτα για να ταΐσει τους νεοσσούς. Ο Μύχος (Puffinus yelkouan) ζει μόνο στη Μεσόγειο και είναι ένας μικρότερος συγγενής του Αρτέμη, από τον οποίο ξεχωρίζει επειδή είναι σχεδόν μαύρος και πετάει σε αγέλες. Μετά το τέλος της αναπαραγωγικής περιόδου, πολλοί Μύχοι επισκέπτονται τη Μαύρη Θάλασσα για να εκμεταλλευτούν τους πλούσιους ψαρότοπούς της. Ο Μαυροπετρίτης ή βαρβάκι (Falco eleonorae) είναι ένα γεράκι που φωλιάζει μόνο στις έρημες νησίδες της Μεσογείου και διαχειμάζει στη Μαδαγασκάρη. Περίπου 85% από τα περίπου ζευγάρια του παγκόσμιου πληθυσμού φωλιάζουν στις νησίδες του Αιγαίου. Οι Μαυροπετρίτες έχουν προσαρμόσει την αναπαραγωγή τους στη φθινοπωρινή μετανάστευση των πουλιών: μέχρι τον Αύγουστο κυνηγούν μεγάλα φτερωτά έντομα, αλλά στρέφονται στα μεταναστευτικά μικροπούλια μόλις αυτά αρχίσουν να περνούν πάνω από τις νησίδες της Μεσογείου στο φθινοπωρινό ταξίδι τους προς την Αφρική. Με αυτό τον τρόπο εκμεταλλεύονται την εποχιακή αφθονία τροφής για να θρέψουν τους νεοσσούς τους. 17

19 Η Σκύρος έχει μικρούς υγρότοπους Η Μεσόγειος δεν έχει μεγάλες παλίρροιες και έτσι διαθέτει πολλούς παράκτιους υγρότοπους. Η Σκύρος, όπως τα περισσότερα μικρά νησιά του Αιγαίου, έχει μικρούς υγρότοπους στις εκβολές των ποταμών και των χειμάρρων. Οι μικροί ποταμοί πλημμυρίζουν τον χειμώνα και παρασύρουν άμμο και πέτρες ως την εκβολή. Τα κύματα μετακινούν τα υλικά αυτά σχηματίζοντας φυσικό φράγμα που συγκρατεί το γλυκό νερό και δημιουργεί έναν μικρό υγρότοπο. Ένας τέτοιος υγρότοπος δέχεται πολύ γλυκό νερό τον χειμώνα αλλά καθόλου το καλοκαίρι, ενώ η άμμος που τον χωρίζει από τη θάλασσα μετατοπίζεται χρόνο με τον χρόνο επηρεάζοντας την είσοδο θαλασσινού νερού και την αλατότητα (περιεκτικότητα σε αλάτι) του νερού στον υγρότοπο. Οι αλλαγές αυτές είναι καθοριστικές για το μωσαϊκό της υδρόβιας βλάστησης, που κάθε χρόνο αλλάζει θέση, καθώς ομάδες από υγρόφιλα φυτά (είδη που χρειάζονται πολύ νερό), υδρόβια φυτά (είδη που ζουν μέσα στο γλυκό νερό) και αλόφυτα (είδη ανθεκτικά στο αλάτι) φυτρώνουν σε νέες θέσεις ή ξεραίνονται στις παλιές με κάθε αλλαγή της αλατότητας και της στάθμης. Στα ρηχά νερά των παράκτιων υγρότοπων μεγαλώνουν πολλά νεαρά ψάρια (κεφαλόπουλα, αθερίνες, γωβιοί, γλώσσες κ.ά), προστατευμένα από τα μεγάλα αρπακτικά ψάρια της θάλασσας. Δεν είναι όμως προστατευμένα από τα παρυδάτια πουλιά, που περπατούν στα ρηχά κυνηγώντας ασπόνδυλα και μικρά ψάρια. Ο Καλαμοκανάς (Himantopus himantopus) κυνηγάει στο ρηχό νερό ενώ ο Θαλασσοσφυριχτής (Charadrius alexandrinus) στην υγρή άμμο της όχθης. Στα νησιά του Αιγαίου (εκτός Κρήτης) έχουν καταγραφεί 352 μικροί υγρότοποι, από τους οποίους 5 βρίσκονται στη Σκύρο. Οι υγρότοποι του Αιγαίου περιλαμβάνουν τύπους οικότοπων και είδη που, αν δεν υπήρχαν οι υγρότοποι, θα είχαν εξαφανιστεί από την ξερική αυτή περιοχή. Επιπλέον, είναι αναντικατάστατοι σταθμοί για τα μεταναστευτικά πουλιά που διασχίζουν τη Μεσόγειο. Η Ποταμοχελώνα (Mauremys rivulata) ζει στα Βαλκάνια και ξεχωρίζει από τον ριγωτό λαιμό. Τρώει υδρόβια φυτά, ασπόνδυλα, μικρά ψάρια. Μπορεί να περπατήσει από έναν νερόλακκο σε άλλον, αλλά όχι για μεγάλες αποστάσεις. Όταν το καλοκαίρι ο υγρότοπος ξεραίνεται, πέφτει σε νάρκη σε ένα λαγούμι σκαμμένο κάτω από έναν μεγάλο βράχο. Ποταμοχελώνα Η Νεροκοτσέλα (Rallus aquaticus) ζει πάντα κρυμμένη σε πυκνή υδρόβια βλάστηση, όπου τρέφεται με έντομα και άλλα ασπόνδυλα. Με το στενό σώμα της γλιστράει εύκολα ανάμεσα στα καλάμια ενώ με τα μακριά της δάχτυλα πατάει στην επιπλέουσα βλάστηση χωρίς να βουλιάζει. Ο Μικροτσικνιάς (Ixobrychus minutus) είναι το πιο μικρόσωμο είδος ερωδιού. Ζει στα πυκνά καλάμια και κυνηγάει ασπόνδυλα και μικρά ψάρια σκύβοντας από τα καλάμια στο νερό. Διαχειμάζει στην Αφρική. 18

20 Βιοποικιλότητα κρυμμένη στα φρύγανα και τους γκρεμούς Η ανατολική Μεσόγειος έχει πολλά ενδημικά είδη, μάλλον χάρη στη γρήγορη εξέλιξη ανάμεσα σε διαδοχικές ξηρασίες, πυρκαγιές, υλοτομίες και βόσκηση από γιδοπρόβατα. Οι πλαγιές της Σκύρου σκεπάζονται από φρύγανα και όχι από δάση. Τα φρύγανα δεν είναι απομεινάρι της εκχέρσωσης των δασών, αλλά ένας διαφορετικός σχηματισμός βλάστησης από νανώδεις αγκαθωτούς θάμνους με σχήμα μαξιλαριού. Τα φρύγανα συνδέονται στενά με το μεσογειακό κλίμα -και μάλιστα με την πιο ξερική μορφή του που επικρατεί στο κεντρικό και νότιο Αιγαίο. Τα φυτά προσαρμόστηκαν στο ξηρό κλίμα μικραίνοντας τα φύλλα τους και μειώνοντας έτσι τις απώλειες νερού. Από τις πιο ακραίες περιπτώσεις είναι τα φρύγανα, που συχνά ρίχνουν τα φύλλα τους το καλοκαίρι και πρασινίζουν πάλι με τις χειμωνιάτικες βροχές. Τα είδη των θάμνων που αποτελούν τα φρύγανα (αστοιβές, αφάνες, θυμάρια, ρίγανη κ.ά.) δεν συγγενεύουν μεταξύ τους, αλλά μοιάζουν επειδή αντιμετωπίζουν το πρόβλημα της καλοκαιρινής ξηρασίας με τον ίδιο τρόπο: όλα έχουν μικρά, χνουδωτά φύλλα που πέφτουν το καλοκαίρι, όλα είναι μικροί στρογγυλοί θάμνοι με πολύ πυκνά κλαδιά που περιορίζουν την αφυδάτωση, όλα εκκρίνουν τερπένια (αρωματικές ουσίες) που τα προστατεύουν από τα φυτοφάγα ζώα και την απώλεια νερού. Τα φρύγανα δεν φιλοξενούν πολλά είδη πουλιών, αλλά είναι πολύ πλούσια σε ασπόνδυλα, με άφθονα μυρμήγκια, ακρίδες, σκορπιούς και σκαθάρια που συχνά ανήκουν σε ενδημικά είδη. Ορισμένα είδη μυρμηγκιών συνδέονται στενά με συγκεκριμένα είδη φυτών, όπως το θυμάρι. Τα μυρμήγκια είναι κατεξοχήν θηρευτές αβγών άλλων εντόμων και μεταναστεύουν εποχιακά μέσα στο μωσαϊκό της βλάστησης. Μικρές συστάδες δέντρων επιβιώνουν στις ρεματιές και στις κοιλότητες με βαθύτερο χώμα. Στις συστάδες αυτές φυτρώνουν σφενδάμια και άλλα είδη χαρακτηριστικά των ξερικών μεσογειακών οικοσυστημάτων, όπως το πουρνάρι, η αριά, το φυλλίκι και η αγριελιά. Στις ρεματιές υπάρχουν και συστάδες από πικροδάφνες. Η μεσογειακή βλάστηση σχηματίζει μωσαϊκό, καθώς οι συχνές πυρκαγιές δημιουργούν καψάλες με αγρωστώδη (χορτάρια), που σταδιακά αντικαθίστανται με όλο και πιο πυκνούς θάμνους μέχρι να καούν και πάλι. Το μωσαϊκό της βλάστησης είναι δυναμικό (αφού καμμένες και άκαυτες εκτάσεις αλλάζουν θέσεις κάθε λίγα χρόνια) και μεγαλώνει τη βιοποικιλότητα συγκεντρώνοντας διαφορετικούς σχηματισμούς βλάστησης σε έναν τόπο όπου χωρίς τις πυρκαγιές θα υπήρχε μόνο ένας οικότοπος. Οι γκρεμοί αποτελούν έναν επιπλέον τύπο οικότοπου (όπου φυτρώνουν εξειδικευμένα είδη φυτών, τα λεγόμενα χασμόφυτα), αλλά και καταφύγιο από τις πυρκαγιές και τη βόσκηση για τα φυτά της γύρω περιοχής. Στους γκρεμούς φωλιάζουν και πολλά είδη πουλιών, όπως τα αρπακτικά, οι πέρδικες και ορισμένα πουλιά που ζουν στους βράχους. 19

21 Είδη που θα συναντήσουμε: Σφενδάμι Πουρνάρι Το Σφενδάμι (Acer sempervirens) είναι ένα μικρό δέντρο ή θάμνος που φυτρώνει μόνο στη νότια Ελλάδα και τη ΝΑ Τουρκία. Έχει τον χαρακτηριστικό διπλό καρπό με τα πτερύγια των σφενδάμων, αλλά, αντίθετα με τα περισσότερα είδη σφενδάμων, κρατά τα φύλλα του μέχρι το τέλος του χειμώνα. Το Πουρνάρι (Quercus coccifera) είναι αείφυλλη δρυς (βελανιδιά) της Μεσογείου. Είναι συνήθως θάμνος, αλλά συναντάται και ως μικρό δέντρο, με σκληρά και αγκαθωτά φύλλα (άμυνα στη βόσκηση). Τα βελανίδια του είναι σημαντική τροφή για τα μικρά ζώα (ποντίκια, πουλιά, έντομα). Αν καεί, φυτρώνει ξανά από τις ρίζες του. Τα πουρνάρια της Α. και της Δ. Μεσογείου θεωρούνται σήμερα διαφορετικά είδη (Quercus calliprinos και Quercus coccifera). Η Αριά (Quercus ilex) είναι αείφυλλη δρυς της Μεσογείου. Συνήθως, είναι μικρό δέντρο ή μεγάλος θάμνος με φύλλα σκούρα αλλά όχι αγκαθωτά. Χρειάζεται πιο πολύ νερό από το Πουρνάρι. Αριά Η Αγριελιά (Olea europaea oleaster) είναι ο πρόγονος της καλλιεργημένης ελιάς. Είναι θάμνος που μπορεί να φυτρώσει σε πολύ ξηρά ή βραχώδη εδάφη. Οι καρποί της δεν είναι μεγαλύτεροι από το κουκούτσι μιας ήμερης ελιάς και τρώγονται από πολλά είδη πουλιών. Το Φυλλίκι (Phillyrea latifolia) είναι θάμνος που μοιάζει με το πουρνάρι αλλά δεν έχει αγκαθωτά φύλλα. Αγριελιά Φυλλίκι Πικροδάφνη Η Πικροδάφνη (Nerium oleander) είναι θάμνος αρχαιότερος από το μεσογειακό κλίμα. Φυτρώνει σε ξερές ρεματιές και τα φυτοφάγα ζώα αποφεύγουν τα φύλλα της που περιέχουν την τοξική ουσία νηριίνη. Ο Γάλανθος της Ικαρίας (Galanthus ikariae) είναι γεώφυτο (φυτό που επιβιώνει μέρος του έτους με τη μορφή θαμμένου βολβού) που συνήθως φυτρώνει κάτω από συστάδες σφενδαμιού ή πουρναριού, στη Σκύρο και σε άλλα νησιά του Αιγαίου (ενδημικό του Αιγαίου). Επιβιώνει το καλοκαίρι σε νάρκη και βγάζει κάθε χειμώνα νέα φύλλα από τον υπόγειο βολβό του. Είναι ένα από τα 6 ενδημικά φυτά του Αιγαίου που φυτρώνουν στη Σκύρο (τα υ- πόλοιπα είναι τα Aethionema retsina, Aubrieta scyria, Campanula merxmuelleri, Centaurea rechingeri, Scorzonera scyria, που όλα φυτρώνουν σε σχισμές βράχων). Η Κουκουβάγια (Athene noctua) είναι νυχτόβιο αρπακτικό που ζει σε ανοιχτούς τόπους με λίγα δέντρα. Κουρνιάζει και φωλιάζει σε τρύπες βράχων και παλιών σπιτιών, ενώ κυνηγάει ακόμα και τη 20

22 μέρα ποντικούς, μεγάλα έντομα και μικρά πουλιά. Το Σιρλοτσίχλονο (Emberiza cirlus) είναι είδος πουλιού που χαρακτηρίζει τα τοπία με αραιούς θάμνους ή δέντρα. Αν και τρέφεται με σπόρους στο έδαφος, συνήθως το βρίσκουμε να κελαηδάει από τις κορυφές μικρών δέντρων. Το Βραχοκιρκίνεζο (Falco tinnunculus) είναι το πιο κοινό είδος γερακιού στην Ευρώπη. Ζει σε κάθε είδους τοπίο, αν και προτιμά ανοιχτούς τόπους όπου μπορεί να ψάχνει για ποντικούς, έντομα και μικρά πουλιά στο έδαφος. Φωλιάζει συνήθως σε γκρεμούς. Σιρλοτσίχλονο Η Νησιώτικη Πέρδικα (Alectoris chukar) είναι ασιατικό είδος πέρδικας που ζει σε βραχώδεις πλαγιές, από την Κίνα ως το Αιγαίο. Τρέφεται με σπόρους, χόρτα και λίγα έντομα. Στην ηπειρωτική Ελλάδα και την Ευρώπη ζει η Πετροπέρδικα, που έχει σχεδόν ίδια όψη και συνήθειες. Ο Κατσουλιέρης (Galerida cristata) είναι είδος κορυδαλλού που ζει σχεδόν όλη του τη ζωή στο έδαφος. Προτιμά εδάφη χωρίς θάμνους ή χόρτα, αλλά φωλιάζει κάτω από έναν θάμνο. Το Σταβλοχελίδονο (Hirundo rustica) είναι το πιο γνώριμο από τα 5 είδη χελιδονιού στην Ευρώπη. Έχει τη χαρακτηριστική ουρά-ψαλίδι και κυνηγάει φτερωτά έντομα πετώντας αντίθετα στον άνεμο. Όπως τα περισσότερα εντομοφάγα είδη πουλιών, μεταναστεύει για να διαχειμάσει στην Αφρική. Η Σκυριανή Σαύρα (Podarcis gaigeae) ζει μόνο στη Σκύρο, στις νησίδες της και στο Πιπέρι των Σποράδων. Το είδος αυτό χωρίστηκε από τους πιο κοντινούς συγγενείς της, τη Βαλκανόσαυρα και τη Χρυσοφυλλίδα της Μήλου, πριν από 6 έως 8 και 5 έως 8 εκατομμύρια χρόνια αντίστοιχα -όταν δημιουργήθηκαν τα νησιά του Αιγαίου. Κυνηγάει μυρμήγκια και άλλα έντομα στα φρύγανα και βρίσκει καταφύγιο στις σχισμές των βράχων. Βραχοκιρκίνεζο Νησιώτικη Πέρδικα Σκυριανή Σαύρα Σταβλοχελίδονο 21

23 Τα αγρολιβαδικά οικοσυστήματα Στη Σκύρο άλλοτε συνήθιζαν να έχουν πολλές και διαφορετικές καλλιέργειες (σιτάρι, κριθάρι, βρώμη, τριφύλλια, οπωροφόρα δέντρα, αμπέλια, ελιές, λαχανικά) ενώ παράλληλα χρησιμοποιούσαν τις λιγότερο γόνιμες εκτάσεις ως βοσκότοπους για κοπάδια γιδοπροβάτων. Όπως και σε άλλα νησιά του Αιγαίου, όλοι οι βοσκότοποι και τα δάση ήταν ιδιωτικά. Οι νησιώτες έχτιζαν τοίχους από ξερολιθιά για να εξασφαλίσουν τη χορτονομή για τα δικά τους ζώα. Καθώς τα κοπάδια ήταν σχετικά μικρά, αρκετοί βοσκοί («σμίχτες») έσμιγαν τα κοπάδια τους σε μια «μάντρα» υπό την ηγεσία ενός τσέλιγγα («τσαχαγιά»). Με αυτό τον τρόπο ρύθμιζαν και την ένταση της βόσκησης, ώστε να μην βοσκήσουν υπερβολικά και καταστρέψουν τον βοσκότοπο. Μετά από βόσκηση πολλών αιώνων, οι συστάδες δέντρων και θάμνων περιορίστηκαν στις πιο εύφορες θέσεις (αν και μάλλον ποτέ δεν κάλυπταν όλες τις πλαγιές), αφήνοντας τις περισσότερες πλαγιές καλυμμένες από εξαιρετικά ρηχό έδαφος και φρύγανα. Τον 20 ο αιώνα, το σύστημα με τις μάντρες ατόνησε και οι πλαγιές της Σκύρου υπερβοσκήθηκαν, με αποτέλεσμα να βρίσκονται σήμερα σε κακή κατάσταση (λίγοι και καταφαγωμένοι θάμνοι, διαβρωμένο έδαφος με μικρό βάθος και πολλές πέτρες στην επιφάνεια). Στις κοιλάδες, οι νησιώτες έχτισαν με ξερολιθιά τοίχους για να συγκρατήσουν το εύφορο χώμα σε πεζούλες. Οι πεζούλες είναι μεσογειακό χαρακτηριστικό και απαιτούν πολλή δουλειά για να φτιαχτούν και να συντηρηθούν, ενώ διαβρώνονται γρήγορα όταν εγκαταλειφθούν. Οι φυτοφράχτες είναι σειρές από θάμνους ή δέντρα, που χωρίζουν γειτονικά χωράφια και συχνά είναι ριζωμένοι στο απότομο τμήμα μιας πεζούλας. Η φυσική αυτή βλάστηση προστατεύει το επικλινές έδαφος από τη διάβρωση και τις καλλιέργειες από τον δυνατό άνεμο, ενώ προσφέρει καταφύγιο σε πολλά μικρά ζώα (πεταλούδες, αρπακτικά σκαθάρια, νυφίτσα) που γονιμοποιούν τα φυτά ή τρώνε είδη βλάβερά για τα καλλιεργημένα φυτά. 22

24 Το Σκυριανό άλογο (Equus cabalus skyriano) είναι μια τοπική φυλή με μάλλον μικρόσωμα και γεροδεμένα άλογα που είναι κατάλληλα για διάφορες αγροτικές εργασίες και αντέχουν σε αντίξοες συνθήκες. Φαίνεται ότι η απομόνωση της Σκύρου βοήθησε να διατηρηθεί σχεδόν αναλλοίωτη η αρχαία φυλή αλόγου που υπήρχε άλλοτε σε όλη την Ελλάδα. Δεν έχουν γίνει ακόμα σοβαρές έρευνες για την καταγωγή του, αλλά οι ενδείξεις και τα χαρακτηριστικά του μαρτυρούν την αρχαία προέλευσή του. Έχει ύψος μόλις εκ. (τα περισσότερα άλογα έχουν ύψος εκ. στον ώμο), αλλά μοιάζει στις αναλογίες με τα μεγάλα άλογα. Έχει πλούσια χαίτη και χρώμα συνήθως τεφροκάστανο, ανοιχτό και σκούρο ορφνό (καφέ), καστανόξανθο ή φαιό (γκρίζο). Χαρακτηριστικό του είναι η σκούρα γραμμή κατά μήκος της ράχης και οι τρίχες πάνω από τις οπλές («φτερά»). Κάποια Σκυριανά άλογα μπορεί να έχουν λευκό σημάδι στο πρόσωπο. Οι Σκυριανοί χρησιμοποιούσαν τα άλογα το καλοκαίρι για να αλωνίσουν. Τον χειμώνα, για να μην τα τρέφουν, τα ελευθέρωναν στο Βουνό (Κόχυλας). Το καλοκαίρι, το Βουνό ξεραινόταν και τα άλογα κατέβαιναν στην πηγή Νύφι για να ξεδιψάσουν, οπότε οι άνθρωποι παραμόνευαν για να πιάσει ο καθένας τα δικά του άλογα και να αλωνίσει (σώριαζαν τα θερισμένα δημητριακά στο αλώνι και έβαζαν τα άλογα να τα ποδοπατούν τρέχοντας σε κύκλο μέχρι να χωρίσουν τον καρπό από τα στάχια). Με την εκμηχάνιση της γεωργίας, τα άλογα μειώθηκαν από το 1800 σε 81 το Σήμερα, υπάρχουν 220 άλογα στη Σκύρο και αλλού. Στη Σκύρο, τα άλογα ζουν σε μικρές αγέλες, καθεμία στον δικό της χώρο, που περιλαμβάνει βοσκότοπους, προφυλαγμένα δασάκια και νερό στο φυσικό τους βιότοπο, το Βουνό. Επίσης εκτρέφονται και αναπαράγονται από ιδιώτες στη Σκύρο, σε μερικά μέρη της Ελλάδας και στο εξωτερικό. Τα Σκυριανά άλογα είναι πολύ μικρόσωμα για να τα ιππεύσει ενήλικος άνθρωπος (παλιότερα συνήθιζαν να κάνουν μια ιπποδρομία κάθε χρόνο, πριν τα ελευθερώσουν στο Βουνό). Επειδή έχουν ήρεμο χαρακτήρα είναι εξαιρετικά για θεραπευτικούς σκοπούς και για την πρώτη επαφή των παιδιών με τα ζώα. Τα τελευταία χρόνια έχουν γίνει δράσεις από το Πρόγραμμα LIFE για τη βελτίωση των βοσκοτόπων και επίσης κάποια άλογα διατηρούνται σε ελεγχόμενους χώρους, ώστε να εξασφαλιστεί η επιβίωση της μοναδικής αυτής φυλής. 23

25 Από τη γεωργία στον τουρισμό Τις τελευταίες δεκαετίες, εγκαταλείφθηκαν πολλές καλλιέργειες -κυρίως οι καλλιέργειες σιτηρών στα λιγότερο παραγωγικά χωράφια- ενώ διατηρήθηκαν οι ελαιώνες, τα οπωροφόρα δέντρα, οι λαχανόκηποι και κάποιες καλλιέργειες ζωοτροφών (κριθάρι, βρώμη, βίκος, τριφύλλια). Οι περισσότερες από τις παλιές πεζούλες αφέθηκαν στην τύχη τους και σκεπάστηκαν ξανά από φρύγανα και θάμνους. Σήμερα, το 80% της Σκύρου καλύπτεται από λιβάδια και βοσκότοπους, που -σύμφωνα με το έθιμο της χορτονομής- συχνά ανήκουν σε διαφορετικά άτομα από αυτά που βόσκουν σε αυτά τα κοπάδια τους. Οι βοσκότοποι της Σκύρου δεν επαρκούν για να θρέψουν τα πρόβατα και τις γίδες του νησιού και οι Σκυριανοί εισάγουν ζωοτροφές από άλλες περιοχές της χώρας. Παρά τη συμπληρωματική τροφή, πολλοί θαμνώνες της Σκύρου είναι υπερβοσκημένοι με τους θάμνους σε νανώδη μορφή, το έδαφος διαβρωμένο και στρωμένο με πέτρες. Από το 1990, η Σκύρος απέκτησε τακτική ακτοπλοϊκή σύνδεση με την ηπειρωτική Ελλάδα και αναπτύχθηκε τουριστικά. Χτίστηκαν νέα κτήρια δίπλα στις κυριότερες παραλίες του νησιού, αλλά έμειναν άθικτα το εσωτερικό του νησιού και οι απόκρημνες ακτές. Δυστυχώς, η τουριστική ανάπτυξη βασίστηκε αποκλειστικά στην κατασκευή καταλυμάτων για τους επισκέπτες του Ιουλίου και του Αυγούστου, ενώ δεν αξιοποιήθηκαν άλλες μορφές τουρισμού, όπως τα μονοπάτια και το αξιόλογο φυσικό περιβάλλον. 24

26 Πόσο πράσινα είναι τα αιολικά πάρκα; Τα τελευταία χρόνια, ιδιώτες επενδυτές προσπαθούν να εγκαταστήσουν αιολικά πάρκα με 111 ανεμογεννήτριες στη νότια Σκύρο, μία από τις περιοχές με τους πιο δυνατούς άνεμους στην Ελλάδα. Αν και η αξιοποίηση της αιολικής ενέργειας είναι επιθυμητή γιατί μπορεί να μειώσει τη ρυπογόνο παραγωγή ενέργειας με καύση ορυκτών καυσίμων (όπως ο λιγνίτης και το πετρέλαιο), ωστόσο έχει επιπτώσεις στο φυσικό περιβάλλον που θα πρέπει να σταθμίζουμε πριν αποφασίσουμε πού θα εγκαταστήσουμε ανεμογεννήτριες και πόσες θα είναι αυτές. Μετά από 1-2 δεκαετίες λειτουργίας αιολικών πάρκων, έχει πια αποδειχτεί ότι αυτά επηρεάζουν τα πουλιά αλλά και τις νυχτερίδες. Μερικά πουλιά σκοτώνονται όταν προσκρούουν στα πτερύγια των ανεμογεννητριών (που τα άκρα τους περιστρέφονται με ταχύτητα σχεδόν 320 χλμ/ώρα). Τα περισσότερα θύματα είναι αρπακτικά πουλιά (που αξιοποιούν τα ανοδικά ρεύματα ανέμου πετώντας κοντά στις κορυφογραμμές), που ζουν στην περιοχή με το αιολικό πάρκο ή περνούν από αυτή κατά τη μετανάστευση (τα νησιά του Αιγαίου και οι ακτές χρησιμοποιούνται ως μεταναστευτικοί διάδρομοι από πολλά είδη πουλιών). Πολύ περισσότερα πουλιά χάνουν μέρος του ενδιαιτήματός τους, που καταλαμβάνεται από τις ανεμογεννήτριες και το οδικό δίκτυο που τις συνοδεύει. Η λειτουργία των ανεμογεννητριών ενοχλεί ορισμένα είδη και τα αναγκάζει να μένουν σε απόσταση από αυτές, αχρηστεύοντας κομμάτια πολύτιμων οικότοπων για την άγρια ζωή. Ένα αιολικό πάρκο λειτουργεί ως φράγμα που εμποδίζει την ελεύθερη μετακίνηση κάποιων πουλιών από τόπο σε τόπο αλλά και μέσα στην ίδια την επικράτειά τους. Αυτό είναι πιο έντονο στα αρπακτικά που μετακινούνται ακολουθώντας τις εκτεθειμένες ράχες. Οι επιπτώσεις είναι πολύ μεγαλύτερες αν σε ένα τόπο εγκατασταθούν πολλά αιολικά πάρκα ή αν οι επιπτώσεις από τις ανεμογεννήτριες συνδυάζονται με τις δυσμενείς επιπτώσεις από άλλες αιτίες (π.χ. φυτοφάρμακα, παράνομο κυνήγι, εκχερσώσεις). Τα αιολικά πάρκα συνοδεύονται από την εγκατάσταση γραμμών μεταφοράς της παραγόμενης ηλεκτρικής ενέργειας. Τα αρπακτικά και άλλα μεγαλόσωμα είδη πουλιών συχνά πετάνε σε χαμηλό ύψος και συγκρούονται με τα ηλεκτρικά καλώδια με μοιραίες συνέπειες. Οι δρόμοι, που έχουν πλάτος περίπου 10 μέτρων και υποχρεωτικά κατασκευάζονται για τη μεταφορά των ανεμογεννητριών ως τις θέσεις εγκατάστασης, επηρεάζουν με πολλούς τρόπους την άγρια ζωή. Επειδή διανοίγονται σε φυσικά τοπία, περιορίζουν την έκταση των φυσικών ενδιαιτημάτων. Επιτρέπουν σε νόμιμους και παράνομους κυνηγούς να φτάσουν σε περιοχές που ήταν άλλοτε απρόσιτες. Διασπούν το φυσικό τοπίο σε μικρότερα κομμάτια και εμποδίζουν πολλά είδη ζώων να μετακινηθούν από το ένα κομμάτι στο άλλο (πολλά μικρά ζώα αποφεύγουν να διασχίσουν ακόμα και δευτερεύοντες δρόμους με ελάχιστη κυκλοφορία). Το αποτέλεσμα είναι να μαραζώνουν και να εξαφανίζονται απομονωμένοι πληθυσμοί ζώων, παρόλο που το τοπίο εξακολουθεί να φαίνεται κατάλληλο για την επιβίωσή τους. Η επίδραση ενός νέου δρόμου στην άγρια ζωή είναι δυσδιάκριτη και τα αποτελέσματα γίνονται φανερά μετά από ολόκληρες δεκαετίες. Οι συνέπειες των αιολικών πάρκων είναι πιο έντονες σε περιοχές που είτε φιλοξενούν απειλούμενα είδη (όπως ο Μαυροπετρίτης) είτε είναι σημαντικά περάσματα μεταναστευτικών πουλιών (όπως η Σκύρος). Στις περιπτώσεις αυτές, θα πρέπει να σταθμίσουμε αν το όφελος από τη χρήση ανανεώσιμων μορφών ενέργειας θα είναι μεγαλύτερο από τη βλάβη στο φυσικό περιβάλλον, που πιθανότατα θα είναι ανεπανόρθωτη. 25

27 Πώς μπορούμε να διατηρήσουμε τη βιοποικιλότητα της Σκύρου; Οι άνθρωποι έχουν ζήσει χιλιάδες χρόνια δίπλα στα φυτά και τα ζώα της Σκύρου. Δυστυχώς, οι ανθρώπινες δραστηριότητες έγιναν πολύ πιο έντονες τις τελευταίες δεκαετίες και απειλούν τη βιοποικιλότητα. Ήδη, η ενδημική σαύρα της Σκύρου έχει εξαφανιστεί από το κυρίως νησί και επιβιώνει μόνο στις ακατοίκητες νησίδες. Ευτυχώς, υπάρχουν τρόποι να διατηρήσουμε τη βιοποικιλότητα, κάνοντας μικρές τροποποιήσεις στις δραστηριότητές μας. Παρακάτω, προτείνουμε κάποιους από αυτούς. Σε ολόκληρη τη Σκύρο μπορούμε: Να κυνηγάμε μόνο φθινόπωρο και χειμώνα, που τα πουλιά δεν έχουν νεοσσούς Να μην διανοίγουμε νέους δρόμους στις κορυφογραμμές και τους γκρεμούς Να κρατάμε τα γιδοπρόβατα έξω από τόπους που μόλις κάηκαν Να μην έχουμε πιο πολλά γιδοπρόβατα από όσα μπορεί να θρέψει ο βοσκότοπος Να διατηρούμε τους φυτοφράχτες και τα δέντρα ανάμεσα στις καλλιέργειες Να διατηρούμε τα γέρικα δέντρα Να μην κόβουμε τα ποώδη φυτά (λουλούδια) που φυτρώνουν δίπλα σε φυτοφράχτες Να χρησιμοποιούμε τα φυτοφάρμακα με μέτρο και να μην ραντίζουμε δίπλα σε φυτοφράχτες Να μην κάνουμε ταυτόχρονα αγροτικές εργασίες σε όλα τα γειτονικά χωράφια Να αφήνουμε στη θέση τους όλο τον χειμώνα τα στοιβαγμένα ξερά ξύλα Να διατηρούμε τους τοίχους από ξερολιθιά και τους σωρούς από πέτρες Στους υγρότοπους μπορούμε: Να μην ρίχνουμε σκουπίδια και μπάζα Να χτίζουμε μακριά από αυτούς Να διατηρούμε την υγρόφιλη βλάστηση στις όχθες Να διατηρούμε αποστάσεις από τους χώρους όπου τα πουλιά τρέφονται ή φωλιάζουν Στη θάλασσα μπορούμε: Να ψαρεύουμε μόνο ενήλικα ψάρια και χταπόδια και να αφήνουμε τα μικρά να μεγαλώσουν Να αγκυροβολούμε τα σκάφη σε τόπους χωρίς υποβρύχια λιβάδια Να αποφεύγουμε τις έρημες νησίδες, ιδιαίτερα την περίοδο που φωλιάζουν τα πουλιά (Μάρτιος-Σεπτέμβριος) Να κρατάμε σκύλους και γάτες μακριά από τις έρημες νησίδες Να μην ανάβουμε φώτα ή φωτιές κοντά σε νησίδες ή παράκτιους γκρεμούς 26

28 Δράση για την προστασία της φύσης της Σκύρου SKYROS LIFE LIFE09 NAT/GR/ Ο φυσικός πλούτος της Σκύρου έχει διασωθεί σε μεγάλο βαθμό, επειδή οι ανθρώπινες δραστηριότητες του παρελθόντος ήταν συμβατές με τη διατήρηση της φύσης και τα οικοσυστήματα του νησιού χρησιμοποιούνταν με βιώσιμο τρόπο για αιώνες. Σήμερα όμως, το φυσικό περιβάλλον της Σκύρου αντιμετωπίζει σημαντικές απειλές και πιέσεις. Για να μη χαθεί η πλούσια φυσική κληρονομιά του νησιού, τοπικοί φορείς και περιβαλλοντικές οργανώσεις συνεργάζονται στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού Προγράμματος LIFE για: Να διαδώσουν την αξία της βιοποικιλότητας της Σκύρου Να αναζωογονήσουν τους παραδοσιακούς τρόπους καλλιέργειας και βόσκησης της γης Να προστατεύσουν τους υγροτόπους της Σκύρου Να διατηρήσουν είδη φυτών που υπάρχουν μόνο στο νησί της Σκύρου ή σε ελάχιστες άλλες περιοχές της Ελλάδας Να μελετήσουν και να προστατεύσουν τα σημαντικά και σπάνια πουλιά που επισκέπτονται ή/ και φωλιάζουν στη Σκύρο Να διαφυλάξουν τις νησίδες της Σκύρου και τη ζωή που φιλοξενούν. Μάθετε περισσότερα για τη φύση της Σκύρου στον ιστότοπο του Προγράμματος LIFΕ: για τα πουλιά της Ελλάδας και τις δράσεις που υλοποιούνται για την προστασία τους στον ιστότοπο της Ελληνικής Ορνιθολογικής Εταιρείας: Επισκεφτείτε τον Χώρο Ενημέρωσης του Προγράμματος LIFE στο Ιστορικό - Λαογραφικό Μουσείο Φαλτάϊτς με έκθεση για τη βιοποικιλότητα της Σκύρου και της ευρύτερης περιοχής του Αιγαίου που λειτουργεί από τον μήνα Μάιο έως τον Οκτώβριο... το Γραφείο του Προγράμματος LIFE στη Χώρα της Σκύρου (Τηλ.: , Φαξ: , 27

29

30

www.ornithologiki.gr Θεμιστοκλέους 80, 10681 Αθήνα, Tηλ. Fax: 210 8228704, 210 8227937 Κομνηνών 23, 54624 Θεσσαλονίκη, Τηλ.

www.ornithologiki.gr Θεμιστοκλέους 80, 10681 Αθήνα, Tηλ. Fax: 210 8228704, 210 8227937 Κομνηνών 23, 54624 Θεσσαλονίκη, Τηλ. Επιμέλεια έκδοσης: Ευγενία Πανώριου Εικονογράφηση: Βασίλης Χατζηρβασάνης Γραφιστική επιμέλεια: Sandipo Όλγα Βλάχου Εκτύπωση: COLORPRINT - Τσεκούρας Ε.Π.Ε. ISBN: 978-960 - 6861-29 -1 Ελληνική Ορνιθολογική

Διαβάστε περισσότερα

Γνωριμία με τη Φύση της Σκύρου: Υλικό Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης για το Δημοτικό και το Γυμνάσιο

Γνωριμία με τη Φύση της Σκύρου: Υλικό Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης για το Δημοτικό και το Γυμνάσιο Γνωριμία με τη Φύση της Σκύρου: Υλικό Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης για το Δημοτικό και το Γυμνάσιο Ρούλα Τρίγκου 1, Βασίλης Χατζηρβασάνης 2 1. Δασολόγος - Περιβαλλοντολόγος MSc., Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία

Διαβάστε περισσότερα

Μικρά ζώα, μικρές δράσεις

Μικρά ζώα, μικρές δράσεις Με τη συνεισφορά του χρηματοδοτικού μέσου LIFE της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Μικρά ζώα, μικρές δράσεις Η Κύπρος είναι νησί και η θάλασσα τη χωρίζει από Ασία Ευρώπη Αφρική Χάρη στην απομόνωση εξελίχτηκαν μοναδικά

Διαβάστε περισσότερα

ΥΛΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ για το Δημοτικό και το Γυμνάσιο

ΥΛΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ για το Δημοτικό και το Γυμνάσιο ΥΛΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ για το Δημοτικό και το Γυμνάσιο Επιμέλεια έκδοσης Ευγενία Πανώριου & Ρούλα Τρίγκου Δραστηριότητες Ευγενία Πανώριου Οδηγός για τον Εκπαιδευτικό Ευγενία Πανώριου & Νίκος

Διαβάστε περισσότερα

Επιμέλεια: Χριστίνα Τσώτα

Επιμέλεια: Χριστίνα Τσώτα ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ ΟΜΙΛΟΣ ΙΔΙΩΤΙΚΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΠΕΙΡΑΙΚΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ Σχολ. Έτος: 2011 2012 Επιμέλεια: Χριστίνα Τσώτα ΦΩΚΙΑ ΜΟΝΑΧΟΥΣ - ΜΟΝΑΧΟΥΣ Κοινό όνομα: Μεσογειακή φώκια Μήκος: 2 3 μέτρα Βάρος: 300

Διαβάστε περισσότερα

Όταν γύρισε για μεσημεριανό στη ράχη, βρήκε έναν άνθρωπο να μετράει τον τόπο. «Ωραία μέρα για πέταγμα!» του είπε. «Ωραία μέρα για μέτρημα» απάντησε ο

Όταν γύρισε για μεσημεριανό στη ράχη, βρήκε έναν άνθρωπο να μετράει τον τόπο. «Ωραία μέρα για πέταγμα!» του είπε. «Ωραία μέρα για μέτρημα» απάντησε ο Στην πιο ψηλή, την πιο γυμνή και πιο ανεμοδαρμένη ράχη της Σκύρου ζούσε ένας Μαυροπετρίτης. Ο δυνατός άνεμος έπαιρνε όλο το χώμα, στράβωνε όλους τους θάμνους κι έδιωχνε όλα τα πουλιά... εκτός από τον Μαυροπετρίτη.

Διαβάστε περισσότερα

25/11/2010. Κ. Ποϊραζίδης Εισήγηση 4 η Παρόχθιες Ζώνες στην Ελλάδα Χειμερινό Παρόχθια ζώνη

25/11/2010. Κ. Ποϊραζίδης Εισήγηση 4 η Παρόχθιες Ζώνες στην Ελλάδα Χειμερινό Παρόχθια ζώνη ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ 29/10/10 Κ. Ποϊραζίδης Εισήγηση 4 η Παρόχθιες Ζώνες στην Ελλάδα Χειμερινό 2010 2011 Παρόχθια ζώνη Σε κάθε ποταμό υπάρχει παρόχθια ζώνη Μια πολύπλοκη και ευαίσθητη περιοχή που συνδέει

Διαβάστε περισσότερα

Προστατευόμενα Ζώα της Κύπρου!

Προστατευόμενα Ζώα της Κύπρου! Προστατευόμενα Ζώα της Κύπρου! Ψάξαμε και βρήκαμε. Ομαδικές εργασίες στα πλαίσια της ενότητας «Οι ακροβάτες της θάλασσας». Οι μαθητές έφτιαξαν δελτία ταυτότητας για κάθε προστατευόμενο ζώο. Έψαξαν και

Διαβάστε περισσότερα

Προκαταρκτικά αποτελέσματα για την αναπαραγωγική βιολογία του Θαλασσοκόρακα (Phalacrocorax aristotelis desmarestii)στο Β. Αιγαίο

Προκαταρκτικά αποτελέσματα για την αναπαραγωγική βιολογία του Θαλασσοκόρακα (Phalacrocorax aristotelis desmarestii)στο Β. Αιγαίο Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία Προκαταρκτικά αποτελέσματα για την αναπαραγωγική βιολογία του Θαλασσοκόρακα (Phalacrocorax aristotelis desmarestii)στο Β. Αιγαίο Κατσαδωράκης, Γ., Fric, J., Δημαλέξης, Α.,

Διαβάστε περισσότερα

Τα πουλιά της Άνδρου και οι δράσεις για τη μελέτη και προστασία τους

Τα πουλιά της Άνδρου και οι δράσεις για τη μελέτη και προστασία τους Τα πουλιά της Άνδρου και οι δράσεις για τη μελέτη και προστασία τους Ρούλα Τρίγκου ασολόγος MSc Συντονίστρια Ενημέρωσης ράσεων ιατήρησης ΘΕΡΙΝΟ ΣΧΟΛΕΙΟ 28 ΙΟΥΝΙΟΥ- 1 ΙΟΥΛΙΟΥ 2013, ΑΝ ΡΟΣ ιαχρονική παρουσία

Διαβάστε περισσότερα

ηλεκτρικής ενέργειας στην

ηλεκτρικής ενέργειας στην Εγκαταστάσεις παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας στην άγρια φύση Δάσος Δαδιάς: προσέξτε την εικόνα και βρείτε γιατί φιλοξενεί τόσα πολλά αρπακτικά πουλιά Φ. Κατσιγιάννης «από το λεύκωμα Εικόνες από τη Δαδιά»

Διαβάστε περισσότερα

Κ. Ποϊραζίδης Εισήγηση 3 η Παρόχθιες Ζώνες στην Ελλάδα ΕΑΡΙΝΟ

Κ. Ποϊραζίδης Εισήγηση 3 η Παρόχθιες Ζώνες στην Ελλάδα ΕΑΡΙΝΟ ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ 29/10/10 Κ. Ποϊραζίδης Εισήγηση 3 η Παρόχθιες Ζώνες στην Ελλάδα ΕΑΡΙΝΟ 2010 2011 1 Παρόχθια ζώνη Σε κάθε ποταμό υπάρχει παρόχθια ζώνη Μια πολύπλοκη και ευαίσθητη περιοχή που συνδέει

Διαβάστε περισσότερα

AND014 - Εκβολή όρμου Λεύκα

AND014 - Εκβολή όρμου Λεύκα AND014 - Εκβολή όρμου Λεύκα Περιγραφή Η εκβολή του όρμου Λεύκα βρίσκεται περίπου 5 χιλιόμετρα βόρεια του οικισμού Αρνάς (ή Άρνη) στην Άνδρο. Πρόκειται για εκβολή ρύακα σχεδόν μόνιμης ροής, που τροφοδοτεί

Διαβάστε περισσότερα

WWW.KINDYKIDS.GR. Όταν η ζωή στο νηπιαγωγείο γίνεται παιχνίδι! Το Site για γονείς και νηπιαγωγούς

WWW.KINDYKIDS.GR. Όταν η ζωή στο νηπιαγωγείο γίνεται παιχνίδι! Το Site για γονείς και νηπιαγωγούς WWW.KINDYKIDS.GR Όταν η ζωή στο νηπιαγωγείο γίνεται παιχνίδι! Το Site για γονείς και νηπιαγωγούς Το υλικό αυτό αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του KindyKids.gr και διανέμεται δωρεάν. ΖΩΑ ΠΟΥ ΚΙΝΔΥΝΕΥΟΥΝ

Διαβάστε περισσότερα

Στο βιωματικό μέρος είχαμε την ευκαιρία να περιπλανηθούμε στη Φύση.

Στο βιωματικό μέρος είχαμε την ευκαιρία να περιπλανηθούμε στη Φύση. Στις 7 και 8 Δεκεμβρίου 2012, στα πλαίσια του Δικτύου "Άγρια πανίδα σε κίνδυνο" που συντονίζει το ΚΠΕ Στυλίδας - Υπάτης, έγινε το εργαστήριο περιβαλλοντικής εκπαίδευσης "Ανακαλύπτοντας την άγρια ζωή" με

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ. ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗ - Σχολική χρονιά

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ. ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗ - Σχολική χρονιά ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗ - Σχολική χρονιά 2014-15 ΚΕΝΤΡΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΙΝΑΣ 3, 16451 ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗ,

Διαβάστε περισσότερα

LIFE09 NAT/GR/000323 Demonstration of the Biodiversity Action Planning approach, to benefit local biodiversity on an Aegean island.

LIFE09 NAT/GR/000323 Demonstration of the Biodiversity Action Planning approach, to benefit local biodiversity on an Aegean island. Σχέδιο Δράσης για την Διατήρηση της Βιοποικιλότητας των Ακατοίκητων Νησίδων της Σκύρου Ιούνιος 2011 Στην παρούσα έκδοση του Σχεδίου Δράσης για την Διατήρηση της Βιοποικιλότητας των Ακατοίκητων Νησίδων

Διαβάστε περισσότερα

Θαλάσσιες ΙΒΑ στην Ελλάδα. Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία εκέμβριος 2010

Θαλάσσιες ΙΒΑ στην Ελλάδα. Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία εκέμβριος 2010 Θαλάσσιες ΙΒΑ στην Ελλάδα Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία εκέμβριος 2010 1 Περιεχόμενα Είδη προτεραιότητας Θαλάσσια ΙΒΑ και προγράμματα της Ορνιθολογικής γιαταθαλασσοπούλια Μεθοδολογία Προκαταρκτικά αποτελέσματα

Διαβάστε περισσότερα

Ας προσπαθήσουμε όλοι να μη χαθεί κανένα είδος ζώου από την Κύπρο

Ας προσπαθήσουμε όλοι να μη χαθεί κανένα είδος ζώου από την Κύπρο ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΓΕΩΡΓΙΑΣ, ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Ας προσπαθήσουμε όλοι να μη χαθεί κανένα είδος ζώου από την Κύπρο Ξέρεις ότι: Πανίδα ονομάζουμε όλα τα ζώα μιας περιοχής. Αυτά

Διαβάστε περισσότερα

AND018 - Εκβολή ρύακα Άμπουλου (όρμος Μεγάλη Πέζα)

AND018 - Εκβολή ρύακα Άμπουλου (όρμος Μεγάλη Πέζα) AND018 - Εκβολή ρύακα Άμπουλου (όρμος Μεγάλη Πέζα) Περιγραφή Η εκβολή του ρύακα Άμπουλου (όρμος Μεγάλη Πέζα) βρίσκεται περίπου 4,5 χιλιόμετρα βόρεια του οικισμού Μακρομάνταλο στην Άνδρο. Πρόκειται για

Διαβάστε περισσότερα

ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΕΣ. 1.4 Αλληλεπιδράσεις και προσαρμογές

ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΕΣ. 1.4 Αλληλεπιδράσεις και προσαρμογές ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΕΣ 1.4 Αλληλεπιδράσεις και προσαρμογές Οι οργανισμοί διαφέρουν στην εμφάνιση, στον τρόπο με τον οποίο ζουν, στον τόπο όπου κατοικούν Ποιο είναι το μυστικό της τεράστιας ποικιλομορφίας;

Διαβάστε περισσότερα

Απειλούμενα είδη vs Ανάπτυξη: Αξίζει η προστασία σε καιρό κρίσης;

Απειλούμενα είδη vs Ανάπτυξη: Αξίζει η προστασία σε καιρό κρίσης; Απειλούμενα είδη vs Ανάπτυξη: Αξίζει η προστασία σε καιρό κρίσης; Προστασία άγριας πανίδας = προστασία περιοχών Συνεπώς το ερώτημα «Προστασία αγριας πανίδας ή ανάπτυξη;» σημαίνει «προστασία περιοχών ή

Διαβάστε περισσότερα

Θ Δημοτικό Σχολείο Πάφου. «Κουπάτειο» Τάξη : Δ

Θ Δημοτικό Σχολείο Πάφου. «Κουπάτειο» Τάξη : Δ Θ Δημοτικό Σχολείο Πάφου «Κουπάτειο» Τάξη : Δ Σχολική χρονιά 2013-2014 αγρινό: Είναι το μεγαλύτερο χερσαίο θηλαστικό και ενδημικό είδος στην Κύπρο. Χαρακτηρίζεται ως ο σημαντικότερος εκπρόσωπος της πανίδας

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ

ΚΕΝΤΡΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΔΗΜΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ ΚΕΝΤΡΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ ΓΙΑ ΜΑΘΗΤΕΣ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Σχολική χρονιά 2012-13 ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΙΝΑΣ 3, 16451

Διαβάστε περισσότερα

Γιώργος Μάρλης, Γεωργία Κοντονή, Κωνσταντίνα Παλαιοθοδώρου

Γιώργος Μάρλης, Γεωργία Κοντονή, Κωνσταντίνα Παλαιοθοδώρου H Γ τάξη του 6 ου Δημοτικού Σχολείου Ζακύνθου Στα πλαίσια της ευέλικτης ζώνης μελέτησε το θέμα: «Χλωρίδα και πανίδα της Ζακύνθου» Εκπαιδευτικοί: Γιώργος Μάρλης, Γεωργία Κοντονή, Κωνσταντίνα Παλαιοθοδώρου

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΚΕΝΤΡΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΚΕΝΤΡΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΚΕΝΤΡΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗ ΙΟΥΝΙΟΣ 2013 Το εκπαιδευτικό υλικό αυτό στην αρχική του μορφή δημιουργήθηκε και

Διαβάστε περισσότερα

Για να περιγράψουμε την ατμοσφαιρική κατάσταση, χρησιμοποιούμε τις έννοιες: ΚΑΙΡΟΣ. και ΚΛΙΜΑ

Για να περιγράψουμε την ατμοσφαιρική κατάσταση, χρησιμοποιούμε τις έννοιες: ΚΑΙΡΟΣ. και ΚΛΙΜΑ Το κλίμα της Ευρώπης Το κλίμα της Ευρώπης Για να περιγράψουμε την ατμοσφαιρική κατάσταση, χρησιμοποιούμε τις έννοιες: ΚΑΙΡΟΣ και ΚΛΙΜΑ Καιρός: Οι ατμοσφαιρικές συνθήκες που επικρατούν σε μια περιοχή, σε

Διαβάστε περισσότερα

Η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση ως μέσο προστασίας

Η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση ως μέσο προστασίας Η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση ως μέσο προστασίας Ρούλα Τρίγκου Συντονίστρια Ενημέρωσης ράσεων ιατήρησης Μέλος Εκπαιδευτικής Ομάδας Ορνιθολογικής ΘΕΡΙΝΟ ΣΧΟΛΕΙΟ 28 ΙΟΥΝΙΟΥ -1 ΙΟΥΛΙΟΥ 2013, ΑΝ ΡΟΣ Γιατί Περιβαλλοντική

Διαβάστε περισσότερα

3. ΚΟΛΠΟΣ ΚΑΙ ΑΛΥΚΕΣ ΕΛΟΥΝΤΑΣ - ΧΕΡΣΟΝΗΣΟΣ ΣΠΙΝΑΛΟΓΚΑΣ ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ: Η Ελούντα βρίσκεται 10 χλµ βόρεια του Αγίου Νικολάου στη θέση της αρχαίας Ολούς.

3. ΚΟΛΠΟΣ ΚΑΙ ΑΛΥΚΕΣ ΕΛΟΥΝΤΑΣ - ΧΕΡΣΟΝΗΣΟΣ ΣΠΙΝΑΛΟΓΚΑΣ ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ: Η Ελούντα βρίσκεται 10 χλµ βόρεια του Αγίου Νικολάου στη θέση της αρχαίας Ολούς. 3. ΚΟΛΠΟΣ ΚΑΙ ΑΛΥΚΕΣ ΕΛΟΥΝΤΑΣ - ΧΕΡΣΟΝΗΣΟΣ ΣΠΙΝΑΛΟΓΚΑΣ ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ: Η Ελούντα βρίσκεται 10 χλµ βόρεια του Αγίου Νικολάου στη θέση της αρχαίας Ολούς. Πρόκειται για οικισµό στο µυχό ενός κλειστού κόλπου που

Διαβάστε περισσότερα

Γνωρίστε τα πουλιά της Μεσαορίας

Γνωρίστε τα πουλιά της Μεσαορίας Γνωρίστε τα πουλιά της Μεσαορίας LIFE - FORBIRDS (LIFE 13 NAT/CY/000176) Γνωρίστε µερικά από τα πουλιά της Μεσαορίας Το φυλλάδιο αυτό ετοιµάστηκε στο πλαίσιο του έργου LIFE-FORBIRDS που συγχρηµατοδοτείται

Διαβάστε περισσότερα

a. Οι βαθιές θάλασσες της Ευρώπης δημιουργήθηκαν όταν έλιωσαν οι παγετώνες. β. Η Νορβηγική Θάλασσα βρέχει τις βορειοανατολικές ακτές

a. Οι βαθιές θάλασσες της Ευρώπης δημιουργήθηκαν όταν έλιωσαν οι παγετώνες. β. Η Νορβηγική Θάλασσα βρέχει τις βορειοανατολικές ακτές EΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Επαναληπτικό διαγώνισμα στα μαθήματα 12-18 1. Χαρακτήρισε τις παρακάτω προτάσεις με το γράμμα (Σ), αν είναι σωστές, και a. Οι βαθιές θάλασσες της Ευρώπης δημιουργήθηκαν όταν έλιωσαν

Διαβάστε περισσότερα

«Σχέδιο Δράσης για τη Βιοποικιλότητα»

«Σχέδιο Δράσης για τη Βιοποικιλότητα» Πρόγραμμα LIFE + Φύση και Βιοποικιλότητα Επιδεικτική Εφαρμογή της προσέγγισης «Σχέδιο Δράσης για τη Βιοποικιλότητα» για τη διατήρηση της βιοποικιλότητας της Σκύρου SKYROSBIODIVERSITY LIFE09NAT/GR/000323

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΗ ΦΩΚΙΑ. (Monachus monachus)

ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΗ ΦΩΚΙΑ. (Monachus monachus) ΑΠΕΙΛΟΥΜΕΝΑ ΕΙ Η ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΗ ΦΩΚΙΑ (Monachus monachus) Η Μεσογειακή Φώκια είναι το µόνο είδος φώκιας που συναντάται στη Μεσόγειο και αποτελεί ένα από τα πλέον απειλούµενα είδη θαλάσσιων θηλαστικών στον

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαίδευση για το περιβάλλον και την αειφορία

Εκπαίδευση για το περιβάλλον και την αειφορία Εκπαίδευση για το περιβάλλον και την αειφορία Τι είναι περιβάλλον; Το περιβάλλον προσεγγίζεται... ως «πρόβλημα»... ως φυσικός πόρος... ως φύση... ως ο χώρος της καθημερινής μας ζωής... ως ο χώρος της συλλογικής

Διαβάστε περισσότερα

Το τσακάλι, τόσο κοντινό μα τόσο ντροπαλό! (Ανακαλύπτοντας το τσακάλι)

Το τσακάλι, τόσο κοντινό μα τόσο ντροπαλό! (Ανακαλύπτοντας το τσακάλι) Το τσακάλι, τόσο κοντινό μα τόσο ντροπαλό! (Ανακαλύπτοντας το τσακάλι) ΗΛΙΚΙΑ: 7-12 ΕΠΟΧΗ: Φ, Χ, Α, Κ. ΙΑΡΚΕΙΑ: 1 ώρα προετοιμασία στην τάξη, 1 ώρα έρευνα στο σπίτι, 3-4 εβδομάδες έρευνας. ΥΛΙΚΑ: Ερωτηματολόγιο,

Διαβάστε περισσότερα

Τα Ζώα και οι Φωλιές τους. Μια εργασία των μαθητών και των μαθητριών του Β2 με τη δασκάλα τους Λαζοπούλου Ελένη 1 ο Δημοτικό Σχολείο Θεσσαλονίκης

Τα Ζώα και οι Φωλιές τους. Μια εργασία των μαθητών και των μαθητριών του Β2 με τη δασκάλα τους Λαζοπούλου Ελένη 1 ο Δημοτικό Σχολείο Θεσσαλονίκης + Τα Ζώα και οι Φωλιές τους Μια εργασία των μαθητών και των μαθητριών του Β2 με τη δασκάλα τους Λαζοπούλου Ελένη 1 ο Δημοτικό Σχολείο Θεσσαλονίκης Γιάννης Κορνηλία Ρηνιώ Κυριακή Νάσια Γιώργος Στράτος +

Διαβάστε περισσότερα

Σώστε τη γη. Κρεσφόντης Χρυσοσπάθης

Σώστε τη γη. Κρεσφόντης Χρυσοσπάθης Επειδή ο πληθυσμός της γης και οι ανθρώπινες δραστηριότητες αυξάνοντας συνεχώς, χρησιμοποιούμε όλο και περισσότερο γλυκό νερό. Με τον τρόπο αυτό, όπως υποστηρίζουν οι επιστήμονες, το γλυκό νερό ρυπαίνεται

Διαβάστε περισσότερα

Πες μου για τα ζώα που κάνουν αυγά μεγάλα και μικρά

Πες μου για τα ζώα που κάνουν αυγά μεγάλα και μικρά Πες μου για τα ζώα που κάνουν αυγά μεγάλα και μικρά Όλα τα πουλιά γεννούν αυγά. Δεν είναι όμως μόνο αυτά! Και άλλα από τα ζώα κάνουνε αυγά. Θα σου πω για μερικά Η κότα Κάθε μέρα η κότα γεννάει ένα με δύο

Διαβάστε περισσότερα

Ας αναζητήσουµε τις φωτογραφίες που λείπουν

Ας αναζητήσουµε τις φωτογραφίες που λείπουν ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Ο ΥΣΣΕΑΣ 2 ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΣΥΚΕΩΝ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΠΥΛΗΣ ΤΡΙΚΑΛΩΝ ΜΑΘΗΜΑ 3 Ο : 27.4.2008 ΦΥΛΛΟ Δραστηριοτήτων Όνοµα:... Ας αναζητήσουµε τις φωτογραφίες που λείπουν

Διαβάστε περισσότερα

Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας : Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:...

Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας : Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:... Φυτά της Ακτής και προσαρμογές στην Ξηρασία Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Σχολείο:... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:... Καταγραφή Περιβαλλοντικών συνθηκών Καλή σας μέρα. Ονομάζομαι Άγγελος και

Διαβάστε περισσότερα

Χατζηνικολάκη Ελένη Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Κρήτης. 250579 Natural Europe CIP-ICT PSP-2009-3

Χατζηνικολάκη Ελένη Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Κρήτης. 250579 Natural Europe CIP-ICT PSP-2009-3 Χατζηνικολάκη Ελένη Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Κρήτης 250579 Natural Europe CIP-ICT PSP-2009-3 Πώς προσαρμόζονται οι οργανισμοί στις αλλαγές του περιβάλλοντος (τροφή, κλίμα κ. ά.); Κληρονομώντας ευνοϊκά

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΤΑ ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΜΑΣ. Ε και Στ τάξη

ΦΥΤΑ ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΜΑΣ. Ε και Στ τάξη ΦΥΤΑ ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΜΑΣ Ε και Στ τάξη Μελέτη πεδίου Πεύκο Επιστημονική ονομασία: Pinus Περιγραφή: Αειθαλή δεντρα με χοντρό και φολιδωτό κορμό και ύψος από 15μ. 80μ. Μπορούν να ζήσουν για πολλά χρόνια. Πού

Διαβάστε περισσότερα

Οι φίλοι μας, τα ζώα Σχ. έτος

Οι φίλοι μας, τα ζώα Σχ. έτος Ο ΣΚΥΛΟΣ Το τρίχωμά του έχει χρώμα μαύρο. Έχει τέσσερα πόδια, μεγάλα μάτια, μακριά αυτιά και μαύρη μύτη. Η ουρά του είναι κοντή. Είναι θηλαστικό ζώο. Γεννάει κουταβάκια. Τα κουταβάκια είναι παιχνιδιάρικα.

Διαβάστε περισσότερα

Ελληνικοί Βιότοποι. Τάξη Οδηγίες Μάθημα Ε Δημοτικού Πώς συμπληρώνουμε τα φύλλα εργασίας Γεωγραφία

Ελληνικοί Βιότοποι. Τάξη Οδηγίες Μάθημα Ε Δημοτικού Πώς συμπληρώνουμε τα φύλλα εργασίας Γεωγραφία Τάξη Οδηγίες Μάθημα Ε Δημοτικού Πώς συμπληρώνουμε τα φύλλα εργασίας Γεωγραφία Στόχος της δραστηριότητας αυτής είναι να γνωρίσουμε και να καταγράψουμε τους ελληνικούς βιότοπους και να εντοπίσουμε τα ζώα

Διαβάστε περισσότερα

Η σχέση μας με τη γη ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ ΗΛΙΑ

Η σχέση μας με τη γη ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ ΗΛΙΑ Η σχέση μας με τη γη ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ ΗΛΙΑ *Φέρουσα χωρητικότητα Ο μέγιστος αριθμός ατόμων ενός είδους που μπορεί να υποστηρίζεται από ένα δεδομένο οικοσύστημα. Ο προσδιορισμός της για τον άνθρωπο

Διαβάστε περισσότερα

γεωγραφικό γλωσσάρι για την πέμπτη τάξη (από το βιβλίο «Μαθαίνω την Ελλάδα» του ΟΕΔΒ)

γεωγραφικό γλωσσάρι για την πέμπτη τάξη (από το βιβλίο «Μαθαίνω την Ελλάδα» του ΟΕΔΒ) γεωγραφικό γλωσσάρι για την πέμπτη τάξη (από το βιβλίο «Μαθαίνω την Ελλάδα» του ΟΕΔΒ) Α Κεφ. αβιοτικό κάθε στοιχείο που δεν έχει ζωή 4 αιολική διάβρωση Η διάβρωση που οφείλεται στον άνεμο 5 ακρωτήριο ακτογραμμή

Διαβάστε περισσότερα

Η ΧΛΩΡΙΔΑ ΚΑΙ Η ΠΑΝΙΔΑ ΣΤΗΝ ΧΩΡΑ ΜΑΣ. ΟΜΑΔΑ 1 Κορμπάκη Δέσποινα Κολακλίδη Ναταλία Ζαχαροπούλου Φιλιππούλα Θανοπούλου Ιωαννά

Η ΧΛΩΡΙΔΑ ΚΑΙ Η ΠΑΝΙΔΑ ΣΤΗΝ ΧΩΡΑ ΜΑΣ. ΟΜΑΔΑ 1 Κορμπάκη Δέσποινα Κολακλίδη Ναταλία Ζαχαροπούλου Φιλιππούλα Θανοπούλου Ιωαννά Η ΧΛΩΡΙΔΑ ΚΑΙ Η ΠΑΝΙΔΑ ΣΤΗΝ ΧΩΡΑ ΜΑΣ ΟΜΑΔΑ 1 Κορμπάκη Δέσποινα Κολακλίδη Ναταλία Ζαχαροπούλου Φιλιππούλα Θανοπούλου Ιωαννά ΓΙΑΤΙ ΤΟ ΕΠΙΛΕΞΑΜΕ: Η χλωρίδα και η πανίδα στην χώρα μας είναι ένα πολύ σημαντικό

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΙΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ. Χλωρίδα και Πανίδα

ΤΡΙΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ. Χλωρίδα και Πανίδα ΤΡΙΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Χλωρίδα και Πανίδα ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ Ερωτήσεις της µορφής σωστό-λάθος Σηµειώστε αν είναι σωστή ή λάθος καθεµιά από τις παρακάτω προτάσεις περιβάλλοντας µε ένα κύκλο το αντίστοιχο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΠΑΡΚΟ «Α.ΤΡΙΤΣΗΣ» ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΠΑΡΚΟ «Α.ΤΡΙΤΣΗΣ» ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΠΑΡΚΟ «Α.ΤΡΙΤΣΗΣ» ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2016 2017 1 Πάρκο Περιβαλλοντικής Ευαισθητοποίησης «Α. Τρίτσης» Καθώς οι περισσότεροι υγρότοποι της Αττικής έχουν συρρικνωθεί

Διαβάστε περισσότερα

MIL006 - Εκβολή Αγκάθια

MIL006 - Εκβολή Αγκάθια MIL006 - Εκβολή Αγκάθια Περιγραφή Η εκβολή στα Αγκάθια βρίσκεται στον ομώνυμο όρμο, 4,4 χιλιόμετρα περίπου βορειοδυτικά του οικισμού Εμπορειός στη Μήλο. Πρόκειται για εκβολή χειμάρρου σε άμεση αλληλεπίδραση

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγός 1ου Μαθήματος

Οδηγός 1ου Μαθήματος Οδηγός 1ου Μαθήματος Στόχος του 1 ου μαθήματος Το 1 ο μάθημα αφορά τη διδακτική ενότητα: «Εισαγωγή στην ανακύκλωση συσκευασιών». Στόχος του 1 ου μαθήματος είναι ο/ η εκπαιδευτικός να εισάγει για πρώτη

Διαβάστε περισσότερα

Ο πληθυσμός του Αιγαιόγλαρου στην Ελλάδα έκα χρόνια μετά

Ο πληθυσμός του Αιγαιόγλαρου στην Ελλάδα έκα χρόνια μετά Ο πληθυσμός του Αιγαιόγλαρου στην Ελλάδα έκα χρόνια μετά Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία H. J. Lehto 5ο Πανελλήνιο Συνέδριο Οικολογίας «Οικολογικές διεργασίες στο χώρο και το χρόνο» Θ. Καστρίτης / ΕΟΕ Πορτόλου.,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΖΩΗ ΣΤΙΣ ΠΟΛΙΚΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ

Η ΖΩΗ ΣΤΙΣ ΠΟΛΙΚΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ Η ΖΩΗ ΣΤΙΣ ΠΟΛΙΚΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ Οι πολικές περιοχές, όπως βλέπεις και στον παραπάνω παγκόσμιο χάρτη, βρίσκονται βορειότερα από το Βόρειο Πολικό Κύκλο και νοτιότερα από το Νότιο Πολικό Κύκλο. Συγκεκριμένα ανήκουν

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης. Βιότοπος Η φύση στην αυλή μας

Πρόγραμμα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης. Βιότοπος Η φύση στην αυλή μας Πρόγραμμα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Βιότοπος ΑΡΚΤΟΥΡΟΣ Περιβαλλοντική οργάνωση για τη διατήρηση της άγριας ζωής και την ορθή διαχείριση των ορεινών οικοσυστημάτων& του φυσικού περιβάλλοντος ΑΡΚΤΟΥΡΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

«Εθνικό Πάρκο Δέλτα Αξιού: 12 χρόνια δράσεις για τη φύση και τον άνθρωπο»

«Εθνικό Πάρκο Δέλτα Αξιού: 12 χρόνια δράσεις για τη φύση και τον άνθρωπο» «Εθνικό Πάρκο Δέλτα Αξιού: 12 χρόνια δράσεις για τη φύση και τον άνθρωπο» 10 Οκτωβρίου 2015 Μέγαρο Μουσικής Θεσσαλονίκης «Τα πουλιά: οι πρωταγωνιστές του Εθνικού Πάρκου» Εύα Κατράνα Βιολόγος Msc Εθνικό

Διαβάστε περισσότερα

ΛΙΟΝΤΑΡΙ. Η οικογένεια των λιονταριών. Λιοντάρια

ΛΙΟΝΤΑΡΙ. Η οικογένεια των λιονταριών. Λιοντάρια Μέγεθος Βάρος Τροφή Περιοχή Λιοντάρια ως 1,90 µέτρα µήκος ως 1,10 µέτρα ύψος µέχρι 250 κιλά τρώνε ζώα µεγάλα, όπως καµηλοπαρδάλεις, αντιλόπες, ζέβρες Αφρική και Ινδία ΛΙΟΝΤΑΡΙ Τα λιοντάρια είναι τα µεγαλύτερα

Διαβάστε περισσότερα

Αναδάσωση. Εισαγωγή. Το δάσος. Η φωτιά. Αναδάσωση: φυσική ή τεχνητή;

Αναδάσωση. Εισαγωγή. Το δάσος. Η φωτιά. Αναδάσωση: φυσική ή τεχνητή; Αναδάσωση. Αναδάσωση: φυσική ή τεχνητή; Εισαγωγή Το δάσος Τα δάση δεν αποτελούν απλώς ένα σύνολο δένδρων και θάµνων, αλλά πλούσια οικοσυστήµατα µε πολλά είδη φυτών και ζώων, που αλληλοσυνδέονται µε πολύπλοκες

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ

ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Η ΡΟΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Η ροή του νερού μεταξύ των άλλων καθορίζει τη ζωή και τις λειτουργίες των έμβιων οργανισμών στο ποτάμι. Διαμορφώνει το σχήμα του σώματός τους, τους

Διαβάστε περισσότερα

Ταξιδεύοντας στην ηπειρωτική Ελλάδα. Τάξη Φύλλο Εργασίας 1 Μάθημα Ε Δημοτικού Διαιρώντας την Ελλάδα σε διαμερίσματα και περιφέρειες Γεωγραφία

Ταξιδεύοντας στην ηπειρωτική Ελλάδα. Τάξη Φύλλο Εργασίας 1 Μάθημα Ε Δημοτικού Διαιρώντας την Ελλάδα σε διαμερίσματα και περιφέρειες Γεωγραφία Ταξιδεύοντας στην ηπειρωτική Ελλάδα Τάξη Φύλλο Εργασίας 1 Μάθημα Ε Δημοτικού Διαιρώντας την Ελλάδα σε διαμερίσματα και περιφέρειες Γεωγραφία Ταξιδεύουμε στην ηπειρωτική Ελλάδα, χρησιμοποιώντας διαφορετικά

Διαβάστε περισσότερα

ΠΥΡΚΑΓΙΕΣ ΚΑΙ ΑΓΡΙΑ ΠΑΝΙΔΑ

ΠΥΡΚΑΓΙΕΣ ΚΑΙ ΑΓΡΙΑ ΠΑΝΙΔΑ ΠΥΡΚΑΓΙΕΣ ΚΑΙ ΑΓΡΙΑ ΠΑΝΙΔΑ Η φωτιά στα μεσογειακά οικοσυστήματα Πολλές περιοχές της χώρας μας, ιδιαίτερα οι παράκτιες και νησιώτικες, χαρακτηρίζονται από μεσογειακού τύπου κλίμα κατά το οποίο οι βροχεροί

Διαβάστε περισσότερα

ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας

ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας Τί είναι ένα Οικοσύστημα; Ένα οικοσύστημα είναι μια αυτο-συντηρούμενη και αυτορυθμιζόμενη κοινότητα ζώντων

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΤΕΣ Δ1 7 ου Δ.Σ. ΛΑΜΙΑΣ

ΜΑΘΗΤΕΣ Δ1 7 ου Δ.Σ. ΛΑΜΙΑΣ ΜΑΘΗΤΕΣ Δ1 7 ου Δ.Σ. ΛΑΜΙΑΣ ΑΝΤΩΝΙΟΥ ΑΝΑΡΓΥΡΟΣ ΑΝΤΩΝΙΟΥ ΜΑΡΙΑ ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΚΑΡΑΝΑΣΙΟΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΚΑΤΣΙΦΑ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΚΟΣΜΑΣ ΕΥΘΥΜΙΟΣ ΚΥΡΙΤΣΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΛΑΜΠΡΑΚΗ ΜΑΡΙΑ ΛΑΝΚΑ ΧΕΚΕΡΙΜ ΜΠΑΡΜΠΑΤΣΗΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Υγρότοποι: μια ιστορία για το νησί μου

Υγρότοποι: μια ιστορία για το νησί μου Προστασία των νησιωτικών υγρότοπων της Ελλάδας Υγρότοποι: μια ιστορία για το νησί μου WWF Ελλάς Νόέμβριος 2012 Καλουστ Παραγκαμιάν / WWF Ελλάς Γνωριμία με τις υγροτοπικές περιοχές της Κρήτης Υγρότοποι:

Διαβάστε περισσότερα

AND002 - Έλος Άχλα. Περιγραφή. Γεωγραφικά στοιχεία. Θεμελιώδη στοιχεία

AND002 - Έλος Άχλα. Περιγραφή. Γεωγραφικά στοιχεία. Θεμελιώδη στοιχεία AND002 - Έλος Άχλα Περιγραφή Το έλος Άχλα βρίσκεται περίπου 4,5 χιλιόμετρα βόρεια βορειοανατολικά του οικισμού Στενιές της Άνδρου. Έχει καταγραφεί ως υγρότοπος και από το ΕΚΒΥ με κωδικό GR422345000 και

Διαβάστε περισσότερα

AND001 - Έλος Βιτάλι. Περιγραφή. Γεωγραφικά στοιχεία. Θεμελιώδη στοιχεία. Καθεστώτα προστασίας

AND001 - Έλος Βιτάλι. Περιγραφή. Γεωγραφικά στοιχεία. Θεμελιώδη στοιχεία. Καθεστώτα προστασίας AND001 - Έλος Βιτάλι Περιγραφή Το έλος Βιτάλι βρίσκεται περίπου 2,5 χιλιόμετρα ανατολικά του ομώνυμου οικισμού στην Άνδρο. Έχει καταγραφεί ως υγρότοπος και από το ΕΚΒΥ με κωδικό GR422343000 και όνομα "Έλος

Διαβάστε περισσότερα

Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr

Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr Το έργο υλοποιείται με δωρεά από το ΕΠΜ_2014 Εκπαιδευτικό Έργο «Το Κινητό Μουσείο»

Διαβάστε περισσότερα

Πύθωνας των βράχων από. το Βιβλίο της Ζούγκλας, μεγαλόσωμο φίδι, μεγάλη. μυϊκή δύναμη, μικρό κεφάλι. κάνοντας πλάγια βήματα, τα

Πύθωνας των βράχων από. το Βιβλίο της Ζούγκλας, μεγαλόσωμο φίδι, μεγάλη. μυϊκή δύναμη, μικρό κεφάλι. κάνοντας πλάγια βήματα, τα ΟΝΟΜΑ ΧΑΡΑΚΤΙΡΙΣΤΙΚΑ Πύθωνας των βράχων από KAA το Βιβλίο της Ζούγκλας, μεγαλόσωμο φίδι, μεγάλη μυϊκή δύναμη, μικρό κεφάλι. Ζώο της θάλασσας, κινείται ΚΑΒΟΥΡΑΣ κάνοντας πλάγια βήματα, τα μάτια του κινούνται

Διαβάστε περισσότερα

Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας

Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας Εργασία από παιδιά του Στ 2 2013-2014 Φυσικές Επιστήμες Ηλιακή Ενέργεια Ηλιακή είναι η ενέργεια που προέρχεται από τον ήλιο. Για να μπορέσουμε να την εκμεταλλευτούμε στην παραγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Υλικό περιβαλλοντικής ενημέρωσης για σχολικές ομάδες: Ανακαλύπτοντας τη φύση της λίμνης Κάρλας και του Μαυροβουνίου

Υλικό περιβαλλοντικής ενημέρωσης για σχολικές ομάδες: Ανακαλύπτοντας τη φύση της λίμνης Κάρλας και του Μαυροβουνίου Υλικό περιβαλλοντικής ενημέρωσης για σχολικές ομάδες: Ανακαλύπτοντας τη φύση της λίμνης Κάρλας και του Μαυροβουνίου Ευγενία Πανώριου Υπεύθυνη Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟΣ Ο ΗΓΟΣ ΥΓΡΟΤΟΠΩΝ ΚΡΗΤΗΣ

ΟΙΚΟΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟΣ Ο ΗΓΟΣ ΥΓΡΟΤΟΠΩΝ ΚΡΗΤΗΣ LIFE ENVIRONMENT «ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΟΙ ΥΓΡΟΤΟΠΟΙ ΚΑΙ ΛΙΜΝΟ ΕΞΑΜΕΝΕΣ: ΕΠΙ ΕΙΞΗ ΠΟΛΥΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΗΣ ΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΣΤΟ ΝΗΣΙ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ» LIFE00ENV/GR/000685 ΟΙΚΟΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟΣ Ο ΗΓΟΣ ΥΓΡΟΤΟΠΩΝ ΚΡΗΤΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Είναι µια γης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ LIFE07. Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ LIFE07. Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία ΠΟΙΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΣΟΤΙΚΗ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΟΥ ΒΑΘΜΟΥ ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΕΠΙΣΚΕΠΤΩΝ ΤΟΥ ΠΕΡΙΠΤΕΡΟΥ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΖΑΚΥΝΘΟΥ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ LIFE07 07NAT/GR/000285 Ζιάρκα Δήμητρα 1, Μαρτίνης Αριστοτέλης

Διαβάστε περισσότερα

Η έννοια του οικοσυστήματος Ροή ενέργειας

Η έννοια του οικοσυστήματος Ροή ενέργειας ΘΕΜΑ 1 ο Η έννοια του οικοσυστήματος Ροή ενέργειας Α. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής Στις παρακάτω ερωτήσεις, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα του το γράμμα που αντιστοιχεί στη

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα μας το κλίμα. Και οι παράγοντες που το επηρεάζουν.

Θέμα μας το κλίμα. Και οι παράγοντες που το επηρεάζουν. Θέμα μας το κλίμα. Και οι παράγοντες που το επηρεάζουν. 1 Που συμβαίνουν οι περισσότερες βροχοπτώσεις; Κυρίως στη θάλασσα. Και μάλιστα στο Ισημερινό. Είδαμε γιατί στο προηγούμενο μάθημα. Ρίξε μία ματιά.

Διαβάστε περισσότερα

10 + αλήθειες που μάθαμε συζητώντας με ψαράδες

10 + αλήθειες που μάθαμε συζητώντας με ψαράδες 10 + αλήθειες που μάθαμε συζητώντας με ψαράδες Ο Παγασητικός είναι μια κλειστή θάλασσα που τα νερά της αλλάζουν κάθε 8-9 μέρες χάρη στα ρεύματα Οι παλιές, μεγάλες πληγές Ελλιπής βιολογικός καθαρισμός Τα

Διαβάστε περισσότερα

«Δίκτυο Προστατευόμενων Περιοχών ΝATURA 2000 στην Ευρωπαϊκή Ένωση, την Ελλάδα και την Κρήτη»

«Δίκτυο Προστατευόμενων Περιοχών ΝATURA 2000 στην Ευρωπαϊκή Ένωση, την Ελλάδα και την Κρήτη» Ανοικτή εκδήλωση με θέμα: «Περιβάλλον Πολιτισμός: Πυλώνες για τη βιώσιμη ανάπτυξη στο Δήμο Αγίου Βασιλείου» Σπήλι, Κυριακή 28 Αυγούστου 2016 «Δίκτυο Προστατευόμενων Περιοχών ΝATURA 2000 στην Ευρωπαϊκή

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΑΘΜΟΣ ΑΝΕΜΟΜΥΛΟΣ. Η Γη είναι μία σφαίρα με μαγνητικό πεδίο τέτοιο που κάνει τη βελόνα της πυξίδας να δείχνει πάντα το Βορρά.

ΣΤΑΘΜΟΣ ΑΝΕΜΟΜΥΛΟΣ. Η Γη είναι μία σφαίρα με μαγνητικό πεδίο τέτοιο που κάνει τη βελόνα της πυξίδας να δείχνει πάντα το Βορρά. ΣΤΑΘΜΟΣ ΑΝΕΜΟΜΥΛΟΣ Η Γη είναι μία σφαίρα με μαγνητικό πεδίο τέτοιο που κάνει τη βελόνα της πυξίδας να δείχνει πάντα το Βορρά. Βρείτε το Βορρά στο σημείο που είστε χωρίς πυξίδα, με όποιο τρόπο ξέρετε. Σημειώστε

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρίες της Εξέλιξης

Θεωρίες της Εξέλιξης 1 ο ΘΕΜΑ Θεωρίες της Εξέλιξης Α. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής Στις παρακάτω ερωτήσεις, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα του το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1.

Διαβάστε περισσότερα

Σε αντίθεση με τις θάλασσες, το νερό των ποταμών δεν περιέχει σχεδόν καθόλου αλάτι - γι' αυτό το λέμε γλυκό νερό.

Σε αντίθεση με τις θάλασσες, το νερό των ποταμών δεν περιέχει σχεδόν καθόλου αλάτι - γι' αυτό το λέμε γλυκό νερό. Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Καστρίου 2013 Tι είναι τα ποτάμια; Τα ποτάμια είναι φυσικά ρεύματα νερού. Δημιουργούνται από το νερό των βροχών και των λιωμένων πάγων, που κατεβαίνει από πιο ψηλές περιοχές

Διαβάστε περισσότερα

«Δίκτυο Προστατευόμενων Περιοχών ΝATURA 2000»

«Δίκτυο Προστατευόμενων Περιοχών ΝATURA 2000» Ανοικτή Εκδήλωση Ενημέρωσης με θέμα: «Προστατευόμενες περιοχές του Δικτύου NATURA 2000 στην Κρήτη» Αξός Μυλοποτάμου, 29 Μαΐου 2016 «Δίκτυο Προστατευόμενων Περιοχών ΝATURA 2000» Δρ. ΜΙΧΑΛΗΣ ΠΡΟΜΠΟΝΑΣ Φυσικός

Διαβάστε περισσότερα

Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:...

Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:... Φυτά του Θαμνώνα και προσαρμογές στην Ξηρασία Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Σχολείο:... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:... Καταγραφή Περιβαλλοντικών συνθηκών Καλή σας μέρα. Ονομάζομαι Άγγελος

Διαβάστε περισσότερα

Προστατεύει το. περιβάλλον. Αλλάζει τη. ζωή μας.

Προστατεύει το. περιβάλλον. Αλλάζει τη. ζωή μας. Προστατεύει το περιβάλλον Αλλάζει τη ζωή μας www.epperaa.gr www.ypeka.gr Ε.Π. «Περιβάλλον και Αειφόρος Ανάπτυξη» 2007-2013 αξιοποιεί τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας Με την αξιοποίηση των ΑΠΕ αναδεικνύεται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΥΖΙΝΑ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΝΗΣΙΑ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ ΚΡΗΤΗ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΥΖΙΝΑ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΝΗΣΙΑ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ ΚΡΗΤΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΥΖΙΝΑ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΝΗΣΙΑ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ ΚΡΗΤΗ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ ΝΗΣΙΑ ΚΡΗΤΗ ΤΕΛΟΣ ΣΤΑΣΗ 1 Η... ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ... ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ Η κουζίνα της Μακεδονίας αντανακλά την πολιτισμική και γαστρονομική

Διαβάστε περισσότερα

Οι θαυμαστοί συγκάτοικοί μας στις ελληνικές θάλασσες: τα θαλάσσια θηλαστικά.

Οι θαυμαστοί συγκάτοικοί μας στις ελληνικές θάλασσες: τα θαλάσσια θηλαστικά. Καλλιεργώντας τη νατουραλιστική νοημοσύνη των παιδιών. Οι θαυμαστοί συγκάτοικοί μας στις ελληνικές θάλασσες: τα θαλάσσια θηλαστικά. Φάλαινες, φυσητήρες, σταχτοδέλφινα, ρινοδέλφινα, φώκιες και ζιφιοί Είναι

Διαβάστε περισσότερα

AND011 - Έλος Καντούνι

AND011 - Έλος Καντούνι AND011 - Έλος Καντούνι Περιγραφή Το έλος Καντούνι βρίσκεται νότια - νοτιοανατολικά στο όριο του χωριού Κόρθι στην Άνδρο. Πρόκειται για υποβαθμισμένη εκβολή που τροφοδοτείται από έναν ρύακα σχεδόν μόνιμης

Διαβάστε περισσότερα

Γ1, 3 ο Δημοτικό σχολείο Αρτέμιδας

Γ1, 3 ο Δημοτικό σχολείο Αρτέμιδας Γ1, 3 ο Δημοτικό σχολείο Αρτέμιδας Η φραουλιά Η φράουλα ένα φυτό της άνοιξης. Είναι πολυετές, έρπον κυρίως αλλά και αναρριχώμενο ποώδες φυτό με τριχωτά σύνθετα φύλλα που αποτελούνται από 3 φυλλάρια που

Διαβάστε περισσότερα

SAT001 - Εκβολή ποταμού Βάτου

SAT001 - Εκβολή ποταμού Βάτου SAT001 - Εκβολή ποταμού Βάτου Περιγραφή Η εκβολή του χειμάρρου Βάτου δεν είναι προσβάσιμη με δρόμο από τη στεριά. Προσεγγίζεται μόνο με σκάφος και βρίσκεται σε απόσταση περίπου 17 χλμ. μακριά από το λιμάνι

Διαβάστε περισσότερα

«Το ποτάμι μας (Τάφρος 66) Πηγή ζωής ή αιτία οικολογικής καταστροφής;»

«Το ποτάμι μας (Τάφρος 66) Πηγή ζωής ή αιτία οικολογικής καταστροφής;» «Το ποτάμι μας (Τάφρος 66) Πηγή ζωής ή αιτία οικολογικής καταστροφής;» Εκπαιδευτικοί υλοποίησης: Δημητρίου Χρήστος Όππας Δημήτριος Αγγελοχώρι, 2012 2014 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΤΟΥ ΘΕΜΑΤΟΣ Είναι σύγχρονο

Διαβάστε περισσότερα

Στην Κεντρική Ασία βρίσκεται η έρημος Γκόμπι και της Αραβίας. Στην Αμερική η Μοχάβι(Βόρεια) και η Ατακάμα (Νότια).

Στην Κεντρική Ασία βρίσκεται η έρημος Γκόμπι και της Αραβίας. Στην Αμερική η Μοχάβι(Βόρεια) και η Ατακάμα (Νότια). H ΖΩΗ ΣΤΗΝ ΕΡΗΜΟ Στη Γη υπάρχουν μεγάλες αφιλόξενες άνυδρες εκτάσεις που ονομάζονται έρημοι.καλύπτουν το 1/3 της ξηράς και βρίσκονται κυρίως κοντά στους δύο Τροπικούς ( Αιγόκερω και Καρκίνου) Στην Κεντρική

Διαβάστε περισσότερα

Το σημερινό θέμα μας είναι το φυσικό περιβάλλον. Το φυσικό περιβάλλον είναι ένα πολύπλοκο σύστημα που συνεχώς μεταβάλλεται και εξελίσσεται και

Το σημερινό θέμα μας είναι το φυσικό περιβάλλον. Το φυσικό περιβάλλον είναι ένα πολύπλοκο σύστημα που συνεχώς μεταβάλλεται και εξελίσσεται και Το σημερινό θέμα μας είναι το φυσικό περιβάλλον. Το φυσικό περιβάλλον είναι ένα πολύπλοκο σύστημα που συνεχώς μεταβάλλεται και εξελίσσεται και αυτοοργανώνεται! 1 Κάθε πολύπλοκο σύστημα το προσεγγίζουμε

Διαβάστε περισσότερα

Επιπτώσεις στη Βιοποικιλότητα και τα Οικοσυστήματα

Επιπτώσεις στη Βιοποικιλότητα και τα Οικοσυστήματα Τοποθέτηση & Λειτουργία Μηχανών Θαλάσσιας Ενέργειας: Επιπτώσεις στη Βιοποικιλότητα και τα Οικοσυστήματα Αναστασία Μήλιου Αρχιπέλαγος Ινστιτούτο Θαλάσσιας Προστασίας www.archipelago.gr Αρχικό στάδιο ανάπτυξης

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Σπουδών Φυσικών Επιστημών. Θέμα: Εφαρμογή του ΑΠ των Φυσικών Επιστημών

Πρόγραμμα Σπουδών Φυσικών Επιστημών. Θέμα: Εφαρμογή του ΑΠ των Φυσικών Επιστημών Πρόγραμμα Σπουδών Φυσικών Επιστημών Θέμα: Εφαρμογή του ΑΠ των Φυσικών Επιστημών Κατά τη Β Φάση της Διαμόρφωσης των ΑΠ, το Πρόγραμμα Σπουδών των Φυσικών Επιστημών, το οποίο θα εφαρμοστεί κατά τη φετινή

Διαβάστε περισσότερα

Α) Να χαρακτηρίσετε µε Σ (σωστή) ή µε Λ (λάθος) κάθε µία από τις επόµενες προτάσεις

Α) Να χαρακτηρίσετε µε Σ (σωστή) ή µε Λ (λάθος) κάθε µία από τις επόµενες προτάσεις 46 Χρόνια ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΣΑΒΒΑΪ Η-ΜΑΝΩΛΑΡΑΚΗ ΠΑΓΚΡΑΤΙ : Χρυσ Σµύρνης 3 : Τηλ.: 2107601470 ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 2006 ΘΕΜΑ 1 Α) Να χαρακτηρίσετε µε Σ (σωστή) ή

Διαβάστε περισσότερα

Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:...

Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:... Φυτά της Αλυκής και προσαρμογές στην Ξηρασία Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Σχολείο:... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:... Καταγραφή Περιβαλλοντικών συνθηκών Καλή σας μέρα. Ονομάζομαι Άγγελος

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΟΥΝ ΡΑ (ΣΕΛ. 3) 2. ΠΟΣΟΙ ΤΥΠΟΙ ΤΟΥΝ ΡΑΣ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΚΑΙ 3. ΖΩΑ ΚΑΙ ΦΥΤΑ ΠΟΥ ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ 4. ΜΕΙΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ (ΣΕΛ.

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΟΥΝ ΡΑ (ΣΕΛ. 3) 2. ΠΟΣΟΙ ΤΥΠΟΙ ΤΟΥΝ ΡΑΣ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΚΑΙ 3. ΖΩΑ ΚΑΙ ΦΥΤΑ ΠΟΥ ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ 4. ΜΕΙΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ (ΣΕΛ. ΟΝΟΜΑ: ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΚΥΠΡΗ ΤΑΞΗ: Β 1 ΜΑΘΗΜΑ: ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ Θέµα: Τούνδρα 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΟΥΝ ΡΑ (ΣΕΛ. 3) 2. ΠΟΣΟΙ ΤΥΠΟΙ ΤΟΥΝ ΡΑΣ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΚΑΙ ΠΟΙΟΙ ΕΙΝΑΙ; (ΣΕΛ. 4-7) 3. ΖΩΑ ΚΑΙ ΦΥΤΑ ΠΟΥ ΜΠΟΡΟΥΝ

Διαβάστε περισσότερα

Β ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ ΠΑΡΑΜΥΘΙΑΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ «ΖΩΑ ΥΠΟ ΕΞΑΦΑΝΙΣΗ»

Β ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ ΠΑΡΑΜΥΘΙΑΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ «ΖΩΑ ΥΠΟ ΕΞΑΦΑΝΙΣΗ» Β ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ ΠΑΡΑΜΥΘΙΑΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ «ΖΩΑ ΥΠΟ ΕΞΑΦΑΝΙΣΗ» Ονοματεπώνυμα εκπαιδευτικών: α) Μαρία Βούζα β) Αννίτα Ανδρέου Τάξη: Νήπια Προνήπια Αριθμός μαθητών: 24 Στόχοι προγράμματος Να γνωρίσουν

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗ ΚΑΙ ΙΑΣΠΟΡΑ ΤΩΝ ΕΝΤΟΜΩΝ ΣΕ ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΟΥ ΤΥΠΟΥ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ

ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗ ΚΑΙ ΙΑΣΠΟΡΑ ΤΩΝ ΕΝΤΟΜΩΝ ΣΕ ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΟΥ ΤΥΠΟΥ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗ ΚΑΙ ΙΑΣΠΟΡΑ ΤΩΝ ΕΝΤΟΜΩΝ ΣΕ ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΟΥ ΤΥΠΟΥ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Α. Λεγάκις* & Π.Β. Πετράκης** * Ζωολογικό Μουσείο Πανεπιστημίου Αθηνών ** ΕΘΙΑΓΕ, Ινστιτούτο Μεσογειακών Οικοσυστημάτων 11 ο Πανελλήνιο

Διαβάστε περισσότερα

Κ. Ποϊραζίδης Εισήγηση 4 η Λειτουργίες και αξίες των υγροτόπω. Εαρινό

Κ. Ποϊραζίδης Εισήγηση 4 η Λειτουργίες και αξίες των υγροτόπω. Εαρινό ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Κ. Ποϊραζίδης Εισήγηση 4 η και αξίες των υγροτόπω 03/12/10 Εαρινό 2010 2011 Εμπλουτισμός των υπόγειων υδροφόρων στρωμάτων Ρόλο παίζουν οι φυσικές ιδιότητες του εδάφους και του γεωλογικού

Διαβάστε περισσότερα

Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr

Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr Το έργο υλοποιείται με δωρεά από το Σύντομη περιγραφή Το Ελληνικό Παιδικό Μουσείο

Διαβάστε περισσότερα

41o Γυμνάσιο Αθήνας Σχ. Έτος 2013-2014 Τμήμα Β1

41o Γυμνάσιο Αθήνας Σχ. Έτος 2013-2014 Τμήμα Β1 41o Γυμνάσιο Αθήνας Σχ. Έτος 2013-2014 Τμήμα Β1 Φώκια Μονάχους- Μονάχους Η μεσογειακή φώκια Monachus monachus πήρε το όνομά της είτε εξαιτίας του σχήματος του πάνω μέρους του κεφαλιού της που μοιάζει σαν

Διαβάστε περισσότερα

Α1.5 «Aνακρίνοντας» τους χάρτες

Α1.5 «Aνακρίνοντας» τους χάρτες Α1.5 «Aνακρίνοντας» τους χάρτες Ποιο Χάρτη θα χρησιμοποιήσω αν θέλω να μάθω τη θέση της Αφρικής στον κόσμο; Θα χρησιμοποιήσω τον Παγκόσμιο Χάρτη Ποια είναι η θέση της Αφρικής στον κόσμο; Η απάντηση μπορεί

Διαβάστε περισσότερα