Παλαιολιθικά παλίμψηστα και ενεργός δράση. Αρχαιολογικές αναγνώσεις εκεί που ο χρόνος τέμνει το χώρο

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Παλαιολιθικά παλίμψηστα και ενεργός δράση. Αρχαιολογικές αναγνώσεις εκεί που ο χρόνος τέμνει το χώρο"

Transcript

1 Νένα Γαλανίδου Παλαιολιθικά παλίμψηστα και ενεργός δράση. Αρχαιολογικές αναγνώσεις εκεί που ο χρόνος τέμνει το χώρο Για το Νικόλα Από τα πρώτα χρόνια των προπτυχιακών σπουδών μου στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, ο Νικόλας υπήρξε πηγή έμπνευσης και κίνητρο για να παραμείνω στην αρχαιολογία. Μπορεί να μη θυμάμαι πια τίποτα από τη μνημειακή τοπογραφία των πόλεων της Κλασικής εποχής, την αρχαϊκή πλαστική και τις υπόλοιπες παραδόσεις του, αυτό που μου έμεινε όμως από αυτά τα πάντα από μνήμης και με φοβερή ζωντάνια μαθήματα της δεκαετίας του 80 ήταν το ταξίδι στο παρελθόν, με αποσκευές την αρχή ότι η γνώση που παράγει η αρχαιολογία έχει το ένα πόδι της στο παρόν. Όχημα στο ταξίδι αυτό ένα ερευνητικό πνεύμα που αποστασιοποιείται από τύπους, επιστημονικούς καθωσπρεπισμούς και παραδοχές αξιωματικού χαρακτήρα. Ο Νικόλας, χωρίς ίσως να το γνωρίζει, μας δίδαξε να σκεφτόμαστε χωρίς κλισέ, να προσεγγίζουμε μεθοδικά και δημιουργικά τον αρχαίο κόσμο και να σεβόμαστε τη γλώσσα. Οι παραδόσεις του έβαλαν το λιθαράκι τους στη θεμελιακή επιλογή της καριέρας μου για τη μελέτη της οργάνωσης και χρήσης του χώρου, καθώς και τη σύνδεση της οικιστικής με την κοινωνική ιστορία. Μαζί με τον Νικόλα, τη Ράνια, τον «Ελπήνορα» (το πλαστικό γαλλικό τζιπάκι του) και μια μικρή ομάδα συμφοιτητών, τον Κλεάνθη Σιδηρόπουλο, την Τζέλα Χατζηστήλη και τη Νότα Καραμαλίκη, πραγματοποιήσαμε την επιφανειακή έρευνα στην Τζια το καλοκαίρι του Με τον Νικόλα και την ίδια ομάδα περπατήσαμε ανάμεσα στην κρητική μακία ψάχνοντας για αρχαιότητες στου Γάλλου έναν παγωμένο Μάρτη, πριν αρχίσουν οι οικοδομικές εργασίες για την ανέγερση των νέων κτιρίων του Πανεπιστημίου Κρήτης. Από τον Νικόλα επίσης έμαθα πολλά για το επάγγελμα του αρχαιολόγου της υπηρεσίας, την αναγκαιότητα να βρει ισορροπίες ανάμεσα στη διατήρηση των μνημείων του παρελθόντος και τις ανάγκες τού σήμερα, κι από αυτόν πρωτάκουσα, σε σεμινάριό του για την αρχαία Θήβα, για τις πόλεις κάτω από τις πόλεις, τις «πόλεις-παλίμψηστα». Για παλίμψηστα θα σας μιλήσω κι εδώ, μεταφέροντάς σας όμως πολύ πίσω στο χρόνο, στην Παλαιολιθική εποχή.

2 ΝΕΝΑ ΓΑΛΑΝΙΔΟΥ Εισαγωγή Στην ανακοίνωση αυτή εξετάζω την επίδραση της ιστορίας ενός τόπου στην οργάνωση του χώρου του. Εστιάζω την προσοχή μου σε αρχαιολογικά στρώματα στα οποία ο χρόνος αφήνει το δικό του αποτύπωμα: τις χρονικά συμπυκνωμένες επιχώσεις που συναντά κανείς σε σπήλαια και βραχοσκεπές 1 τα σημεία εκείνα του τοπίου που παγιδεύουν τα ανθρωπογενή κατάλοιπα και αποτελούν προνομιακούς χώρους για την αρχαιολογική έρευνα της Παλαιολιθικής εποχής. Τα σπήλαια προσέφεραν στους προϊστορικούς ανθρώπους φυσική προστασία από τα στοιχεία της φύσης και από τα αρπακτικά, δυνατότητες εγκατάστασης, κοινωνικής συνεύρεσης, αποθήκευσης και ταφής. Οι σταθερές συντεταγμένες τους στο τοπίο τα κατέστησαν κομβικά σημεία στους νοητικούς χάρτες του κόσμου των προϊστορικών κυνηγών-τροφοσυλλεκτών. Στην αρχαιολογική βιβλιογραφία, οι επιχώσεις που εναποτίθενται η μία πάνω στην άλλη μέσα στον περιορισμένο χώρο ενός σπηλαίου έχουν κομψά περιγραφεί με τη μεταφορική εικόνα των παλίμψηστων, των αρχαίων χειρογράφων σε πάπυρο ή περγαμηνή, που το αρχικό τους κείμενο ξύστηκε για να γραφτεί πάνω σε αυτό άλλο κείμενο. Τα στρώματα που οι Παλαιολιθικοί αρχαιολόγοι αποκαλούν παλίμψηστα μπορεί να περιλαμβάνουν κατάλοιπα ανθρώπινης δραστηριότητας αλλά και φυσικών διαδικασιών που σωρεύθηκαν σε μερικές ώρες, μέρες, αιώνες ή χιλιετίες κατά τη διάρκεια ενός άγνωστου αριθμού επεισοδίων κατοίκησης και εγκατάλειψης. Την αρχική αισιοδοξία των ερευνητών της Παλαιολιθικής ότι μέσα σε ένα σπήλαιο ήταν δυνατόν να εντοπιστούν στρώματα που αντιστοιχούσαν σε αυτοτελή δάπεδα κατοίκησης «sol d habitat» (Bordes 1975) σταδιακά αντικατέστησε η ιδέα ότι, χωρίς κάτι τέτοιο να αποκλείεται, είναι μάλλον σπάνιο φαινόμενο. Οι επιχώσεις των σπηλαίων είναι πιο λογικό να προσεγγίζονται με τους όρους ενός παλίμψηστου όχι τόσο διότι απουσιάζει η συγχρονία στην απόθεση των καταλοίπων όσο επειδή δεν έχουμε το αναλυτικό μέσο για να την ελέγξουμε (Papakonstantinou 198). Μια βασική παραδοχή που συνοδεύει τη χρήση της έννοιας του παλίμψηστου στην αρχαιολογία του Παλαιολιθικού χώρου είναι ότι αυτή αφορά αποκλειστικά και μόνον εμάς τους αρχαιολόγους των σπηλαίων στο παρόν, μιας και η χρονική συμπύκνωση των αρχαιολογικών αποθέσεων αποτελεί το πρωτεύον χαρακτηριστικό των εμπειρικών μας δεδομένων. Με βάση την παραδοχή αυτή, τα παλίμψηστα μετατρέπονται σε μια μεθοδολογική πρόκληση στην οποία οι αρχαιολόγοι, όπως και οι φιλόλογοι, προσπαθούν να 1 Χάριν συντομίας θα τα αποκαλώ στο εξής όλα σπήλαια.

3 ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΑ ΠΑΛΙΜΨΗΣΤΑ ΚΑΙ ΕΝΕΡΓΟΣ ΔΡΑΣΗ 7 απαντήσουν αναπτύσσοντας τεχνικές ανάγνωσης, αποκρυπτογράφησης και διαχωρισμού ομάδων ευρημάτων με κριτήριο τα μορφολογικά, τα τεχνολογικά ή άλλα χαρακτηριστικά τους. Στο εγχείρημα αυτό βασικός αρωγός της προϊστορικής αρχαιολογίας, και ιδιαίτερα της διαδικαστικής προσέγγισης, υπήρξαν οι ποσοτικές, οι γραφικές και άλλες αναλυτικές μέθοδοι (π.χ. Carr 1984, 1987 Whallon 1984 Yvorra 200). Ωστόσο, εδώ θα ήθελα να ακολουθήσω μια διαφορετική προσέγγιση. Αντιστρέφοντας τους όρους, θα εξετάσω τα παλίμψηστα όχι ως ένα πρόβλημα προς επίλυση αλλά σα μια ιδιότητα του χώρου που χρησιμοποιούσαν οι προϊστορικές κοινωνίες. Σε αντίθεση με τη μέχρι σήμερα αντιμετώπισή τους, θα υποστηρίξω ότι είναι πιο δημιουργικό να τα προσεγγίσουμε ως αυτό καθαυτό το πλαίσιο της εγκατάστασης των προϊστορικών κοινοτήτων: κι εδώ δεν εννοώ το σκηνικό χώρο αλλά την ίδια τη δομή του χώρου να εξετάσουμε εάν και πώς οι σωροί των ανθρωπογενών αποθέσεων από προηγούμενες κατοικήσεις έπαιζαν κάποιο ρόλο στις αποφάσεις των ανθρώπων σχετικά με την επανάχρηση ή όχι μιας Παλαιολιθικής θέσης, εν προκειμένω ενός σπηλαίου. Πώς συνέβαλαν στη νοηματοδότησή του, κι εντέλει στη μετατροπή του από χώρο που παραδοσιακά ανήκει στις αρκούδες, τις νυχτερίδες και τα τρωκτικά, σε χώρο εξανθρωπισμένο κι εξημερωμένο: κοντολογίς σε τόπο του ανθρώπου. Κατά τον Ingold (2000), ένα κατοικημένο τοπίο μπορεί να κατανοηθεί ως ένα σύνθετο σύνολο από υλικά τεκμήρια προϊόντα της ανθρώπινης δραστηριότητας σε διαφορετικές χρονικές στιγμές. Αν τα τοπία στα οποία οι ανθρώπινες κοινωνίες ενδιαιτούν, βιώνονται ως σύνθετες οντότητες, αποτελούμενες από διαφορετικές χρονικότητες, συνεπάγεται ότι τα τοπία είναι ζωντανά παλίμψηστα πάνω στα οποία γράφονται διαφορετικές ιστορίες. Τα άρθρα στο αφιέρωμα του περιοδικού World Archaeology «Το Παρελθόν στο Παρελθόν» (1998) αναπτύσσουν παρόμοιο προβληματισμό σε μιαν άλλη κατεύθυνση, στην προσπάθειά τους να διαγνώσουν μέσα από τα αρχαιολογικά τεκμήρια τρόπους με τους οποίους η γνώση και η συνείδηση του παρελθόντος επηρέαζε το παρόν στην αρχαιότητα και τον τρόπο με τον οποίο λειτούργησαν οι δημιουργοί των τεκμηρίων αυτών. Η ιδέα που διατρέχει την έρευνα αυτή αφορά στην αντοχή των μνημείων στο τοπίο πέρα από αυτό καθαυτό το χρονικό σημείο της δημιουργίας και χρήσης τους. Στην παρούσα μελέτη με απασχολεί η παρουσία και η σημασία των καταλοίπων από προηγούμενες χρήσεις ενός σπηλαίου κατά τη διάρκεια της επανάχρησής του.

4 8 ΝΕΝΑ ΓΑΛΑΝΙΔΟΥ Ορίζοντας το παλίμψηστο και τις ιδιότητές του στα σπήλαια Πριν προχωρήσω το συλλογισμό περαιτέρω, σκόπιμο είναι να ορίσω και να περιγράψω τις ιδιότητες ενός Παλαιολιθικού παλίμψηστου επιχώσεων σε ένα σπήλαιο. Αυτό προκύπτει από τις στρατηγικές επιβίωσης και το νομαδικό τρόπο ζωής των προϊστορικών κυνηγών/τροφοσυλλεκτών. Την εποχιακή μετακίνησή τους για την αναζήτηση θηραμάτων, φυτικών τροφών και πρώτων υλών για τον εξοπλισμό τους, για τη διαμόρφωση δικτύων ανταλλαγής, επικοινωνίας και επιγαμίας με άλλες κοινότητες (Gamble 1999) εξυπηρετούν καλύτερα καταυλισμοί προσωρινού ή εποχικού χαρακτήρα. Ανάλογα με τις ανάγκες μιας κοινότητας καθοριζόταν και η διάρκεια της χρήσης ενός σπηλαίου, συστηματικά ή περιστασιακά για κάποιο χρονικό διάστημα, με πιθανή εγκατάλειψη και επανάχρηση. Το παλίμψηστο δημιουργείται από τη διαδοχή διαφορετικών επεισοδίων κατοίκησης στην ίδια επιφάνεια, δηλαδή το δάπεδο του σπηλαίου και την απουσία μιας πρακτικής δραστικού σκουπίσματος ή καθαρισμού της. 2 Εδώ, εξαιτίας του περιορισμένου διαθέσιμου ή κατάλληλου για εγκατάσταση χώρου, τα απορρίμματα από διαδοχικές καταλήψεις, που απέχουν μεταξύ τους χρονικά, εναποτίθενται το ένα πάνω στο άλλο, με αποτέλεσμα σχεδόν πάντα την ενσωμάτωσή τους σε έναν ενιαίο γεωλογικό ορίζοντα και την απώλεια αυτού που αποκαλούμε «υψηλή ευκρίνεια» και που συναντάμε σπάνια σε κάποιες θέσεις που δημιουργήθηκαν από ένα επεισόδιο ή από πολύ μικρό αριθμό επεισοδίων κατοίκησης. Πριν από μερικά χρόνια λαμβάνοντας υπόψη την ιδιαιτερότητα αυτή του Παλαιολιθικού χώρου προσπάθησα να αναπτύξω μια μεθοδολογία για να διακρίνω μικρά αποσπάσματα από τα επεισόδια ανθρώπινης εγκατάστασης. Σήμερα όμως σκέφτομαι ότι η χρήση του παλίμψηστου ίσως είναι εντέλει μια παραπλανητική μεταφορά στη συνέχεια θα εξηγήσω γιατί. Όπως και στα μεσαιωνικά χειρόγραφα, το αρχαιολογικό παλίμψηστο ενός σπηλαίου μάς παραπέμπει σε ένα είδος διαδοχικής εναπόθεσης καταλοίπων από επεισόδια κατοίκησης, οι λεπτομέρειες των οποίων μπορούν να κατανοηθούν εάν αναπτύξουμε μια μεθοδολογία αποφλοίωσης του κάθε 2 Αρχαιολογικές μελέτες της οργάνωσης του χώρου σπηλαίων συχνά εντοπίζουν σημεία σκόπιμης απόθεσης ορισμένων κατηγοριών ευρημάτων που πρέπει να συνδέονται με πρακτικές καθαρισμού του χώρου ή επιλεκτικής απόρριψης (π.χ. Galanidou 1997). Και οι δυο αυτές πρακτικές εντοπίζονται και σε εθνοαρχαιολογικές μελέτες χρήσης σπηλαίων και δεν μας αφήνουν αμφιβολία για το ότι κάθε κυνηγετική/ τροφοσυλλεκτική κοινότητα έχει τους δικούς της κώδικες χρήσης του χώρου. Αυτοί συνδέονται περισσότερο με taboo και δοξασίες της κοινότητας παρά με κανόνες υγιεινής έτσι όπως νοούνται από το σύγχρονο δυτικό κόσμο (Galanidou 2000).

5 ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΑ ΠΑΛΙΜΨΗΣΤΑ ΚΑΙ ΕΝΕΡΓΟΣ ΔΡΑΣΗ 9 στρώματος ας πούμε υιοθετώντας την οριζόντια αποκάλυψη με την ανασκαφική μέθοδο που οι Γάλλοι αποκαλούν «décapage». Αυτή η φορμαλιστική προσέγγιση του παλίμψηστου είναι ωστόσο παραπλανητική. Διαδοχικά επεισόδια χρήσης του χώρου μη συνοδευόμενα από συστηματικό καθαρισμό του συνόλου των επιχώσεων προκαλούν την επισώρευση και το ανακάτεμα καταλοίπων που προϋπάρχουν στο χώρο με άλλα που εισάγονται ή κατασκευάζονται και απορρίπτονται κατά τη διάρκεια κάθε καινούργιας εγκατάστασης. Έτσι, αυτά που αποκαλούμε αρχαιολογικά παλίμψηστα είναι στην ουσία αποθέσεις που συμπυκνώνουν πολλά διαφορετικά επεισόδια κατοίκησης τα οποία δε μπορούμε να ξεχωρίσουμε. Για το λόγο αυτό τις ονομάζω «χρονικά συμπυκνωμένες ανθρωπογενείς αποθέσεις όπου ο χρόνος τέμνει το χώρο». Προσπαθώντας να εξηγήσω την ιδιότητα αυτή στις παραδόσεις μου, είχα εφεύρει μιαν άλλη μεταφορά για τα Παλαιολιθικά παλίμψηστα. Μοιάζουν περισσότερο με μια ρευστή ουσία τα συστατικά της οποίας έχουν λιώσει και αναμιχθεί, παρά με κρεμμύδια που αποφλοιώνονται σε διακριτές ενότητες. Το φιλολογικό παλίμψηστο παρέχει ίσως τη δυνατότητα να αναγνωρίσουμε και να απομονώσουμε τα διαφορετικά επικαλυπτόμενα κείμενα εντούτοις κάτι τέτοιο δεν θα μπορούσε να ισχύει με τις επιχώσεις των σπηλαίων. Εκεί οι χρονικές συνάφειες των αρχαιολογικών ευρημάτων παρουσιάζουν τα δικά τους εγγενή χαρακτηριστικά. Αν και η ιστορία χρήσης, εγκατάλειψης και επανάχρησης αφήνει το αποτύπωμά της στη στρωματογραφία τους, οι χρονικές ενδείξεις που έχουμε γι αυτήν μπορούν να προσδιοριστούν όχι βάσει του αριθμού των ίδιων των επεισοδίων κατοίκησης ή χρήσης αλλά με άλλα κριτήρια. Παραθέτω ορισμένα: Ραδιομετρικά προσδιορισμένες χρονολογήσεις. Αυτές αφορούν, ωστόσο, την ηλικία του ευρήματος που χρονολογείται και κατ επέκταση τη γεωλογική και αρχαιολογική του συνάφεια, αλλά δε διαφωτίζουν τη διάρκεια ενός επεισοδίου ανθρώπινης κατοίκησης. Γεωαρχαιολογικές μελέτες. Αυτές εστιάζουν την προσοχή τους στην ιστορία της διαμόρφωσης ενός στρώματος ως γεωλογικό φαινόμενο και διαφωτίζουν τη σχετική ταχύτητα των επεισοδίων της απόθεσης, διάβρωσης ή Η μέθοδος αυτή έφερε στο φως πολλά δάπεδα κατοίκησης σε υπαίθριες θέσεις της Ανώτερης Παλαιολιθικής. Για αρκετά χρόνια οι Μαγδαλήνιες θέσεις της λεκάνης του Παρισιού Pincevent, Etiolles, και Verberie θεωρήθηκαν προνομιακοί χώροι για τη μελέτη της διασποράς των ευρημάτων στο χώρο. Αποτέλεσαν λοιπόν αντικείμενο διαφορετικών μελετών, οι οποίες όμως με τη σειρά τους απέδειξαν ότι και οι καταυλισμοί αυτοί, μολονότι δεν υπόκεινται στους περιορισμούς που εκ φύσεως θέτει ένα σπήλαιο, αποτελούν παλίμψηστα περισσότερων του ενός επεισοδίων κατοίκησης και θέτουν αντίστοιχες ερμηνευτικές προκλήσεις με τα παλίμψηστα των σπηλαίων.

6 40 ΝΕΝΑ ΓΑΛΑΝΙΔΟΥ πεδογένεσης. Η συμβολή τους έγκειται στην κατανόηση του χρονικού της απόθεσης των αρχαιολογικών ευρημάτων όπως εικάζεται από τη διάρκεια των γεωμορφολογικών διαδικασιών. Ανασυνθέσεις της εγχειρηματικής αλυσίδας κατασκευής ενός εργαλείου ή του σκελετού ενός ζώου. Αποτελούν τον καλύτερο τρόπο ανίχνευσης μιας δραστηριότητας του παρελθόντος: ενός επεισοδίου λάξευσης ή τεμαχισμού ενός θηράματος, αντίστοιχα. Εντούτοις κι εδώ υπάρχουν περιορισμοί, μιας και οι δραστηριότητες αυτές μπορεί είτε να συμπίπτουν χρονικά απόλυτα είτε να επαναλαμβάνονται κατά τη διάρκεια ενός επεισοδίου κατοίκησης. Μελέτες εποχικότητας. Στηρίζονται στην καταγραφή των στρωμάτων οστεΐνης που σωρεύεται στη ρίζα των δοντιών των ζώων και είναι κατατοπιστική για την εποχή θανάτωσής τους αλλά και την ηλικία τους. Μας παρέχει με άλλα λόγια πληροφορίες για τους σταθερότυπους εναπόθεσης ζωοαρχαιολογικών καταλοίπων σε μια θέση κατά τη διάρκεια των διαφορετικών εποχών του χρόνου. Όλες οι παραπάνω αναλυτικές προσεγγίσεις αναγνωρίζουν οριζόντιες και κάθετες συνέχειες και ασυνέχειες, ωστόσο δεν αποτελούν σαφή ένδειξη των ορίων και της διάρκειας ενός επεισοδίου κατοίκησης ούτε και προσδιορίζουν επακριβώς τον αριθμό επεισοδίων κατοίκησης που μπορεί να συμπιέζονται σε ένα αρχαιολογικό στρώμα ή να διατρέχουν περισσότερα του ενός στρώματα. Κατά συνέπεια το Παλαιολιθικό παλίμψηστο που καλούνται να αποκωδικοποιήσουν οι ανασκαφείς ενός σπηλαίου δεν είναι δυνατόν να αποκρυπτογραφηθεί με χρονικούς όρους των επιμέρους επεισοδίων της ανθρώπινης παρουσίας αλλά συνήθως με πολύ αδρότερους που εμπλέκουν πλην των ανθρωπογενών και φυσικά επεισόδια σχηματισμού μιας επίχωσης. Η δυσκολία αυτή να διακρίνουμε μέσα από τη θολή εικόνα ενός παλίμψηστου απτά επεισόδια χρονικότητας ανθρώπινης συμπεριφοράς, με εξαίρεση ίσως την κατασκευή ενός εργαλείου ή τον τεμαχισμό ενός ζώου, έχει οδηγήσει στην άποψη, και όχι άδικα, ότι οι επιχώσεις των σπηλαίων και των βραχοσκεπών λειτουργούν ως τροχοπέδη στην αρχαιολογική έρευνα. Αλλά γιατί να μην αλλάξουμε το ζητούμενό μας; Στα σπήλαια η ενεργός δράση των ανθρώπινων κοινοτήτων στο πέρασμα του χρόνου δεν συσσωρεύει απλά και μόνο ορισμένα εκατοστά ή μέτρα επιχώσεων, με τη στενή γεωλογική έννοια, αλλά και αποθέσεις που κληροδοτούνται με σημασίες και μνήμες και μετατρέπονται σε ένα, δομικό πλέον, στοιχείο του χώρου, το οποίο με τη σειρά του βρίσκεται σε διάδραση με τους μελλοντικούς κατοίκους ή χρήστες του. Υποστηρίζω λοιπόν ότι, εάν η προσέγγισή μας μετατοπιστεί από την υπόθεση ότι «τα Παλαιολιθικά παλίμψηστα είναι παράγωγο της ανθρώπινης δραστηριότητας που δημιουργεί

7 ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΑ ΠΑΛΙΜΨΗΣΤΑ ΚΑΙ ΕΝΕΡΓΟΣ ΔΡΑΣΗ 41 προβλήματα στην αρχαιολογική ερμηνεία» προς μιαν άλλη υπόθεση, που τα θεωρεί αυτά καθαυτά ένα δομικό, ενίοτε και υποβλητικό, στοιχείο για τη χρήση και επανάχρηση μιας Παλαιολιθικής θέσης, τότε θα μπορούσαμε να αντλήσουμε πολύ πιο ενδιαφέροντα συμπεράσματα για τις προϊστορικές κοινωνίες που έζησαν στα σπήλαια. Οι σκέψεις τού A. Leroi-Gourhan (1975, σελ. 1 17), διατυπωμένες με διαφορετική αφορμή, ανιχνεύουν την ουσία του προβλήματος που με απασχολεί: «Αν αντιμετωπί- σουμε το προϊστορικό ντοκουμέντο σαν κείμενο κι όχι σαν ημερολόγιο, τότε η βασική συνιστώσα της έρευνας δεν αποσκοπεί σε έναν ερμηνευτικό στοχασμό πάνω στα αντικείμενα που αποκαταστάθηκαν στη σωστή στρωματογραφική τους τάξη, αλλά στην ανάγνωση της μαρτυρίας της επιφάνειας που αποκάλυψε η ανασκαφή. Αυτή η επιφάνεια εφήμερο στοιχείο, αμάλγαμα από κονιορτό, πέτρες, απομεινάρια οστών βρίσκει τη θεμελιακή της αξία στις αμοιβαίες σχέσεις των συστατικών της. Το κείμενο αξίζει όσο άξιζε η προπαρασκευαστική εργασία του χειρογράφου και η ερμηνεία θ αξίζει όσο άξιζε το κείμενο. Μ άλλα λόγια, η επιφάνεια του εδάφους που αποκαλύπτεται θα μιλά όσο ο ερευνητής θα καταφέρνει να την κάνει αναγνώσιμη». Κι εδώ προτείνω να αντιμετωπίσουμε τα παλίμψηστα σαν κείμενα κι όχι σαν ημερολόγια. Προϋπόθεση γι αυτό είναι να αναπτυχθεί η έρευνα της χρήσης των σπηλαίων κατά τέτοιο τρόπο ώστε, εάν όχι να απαντηθούν, τουλάχιστον να διατυπωθούν και να αποτελούν οργανικό κομμάτι της τα ακόλουθα ερωτήματα: Οι συμπυκνωμένες από το χρόνο ανθρωπογενείς αποθέσεις αναγνωρίζονταν ως τέτοιες στο παρελθόν; Εάν ναι, είχαν κάποια επίδραση στον τρόπο με τον οποίο τα σπήλαια και οι βραχοσκεπές μετατρέπονταν από ανώνυμους χώρους, κενά κελύφη, σε τόπους νοηματοδοτημένους με μνήμες και ιστορία; Είναι αυτή η δυναμική του χώρου αρχαιολογικά ορατή και πώς θα μπορούσαμε εμείς σήμερα να την αναγνωρίσουμε; Θα ήταν απλουστευτικό να θεωρήσουμε ότι τα ερωτήματα αυτά μπορούν να απαντηθούν με ένα «ναι» ή ένα «όχι» που θα ίσχυε για όλες τις περιπτώσεις χρήσης σπηλαίων της Παλαιολιθικής εποχής. Ελπίζω όμως ότι οι σκέψεις που θα ακολουθήσουν θα βοηθήσουν να αναστοχαστούμε τη δυναμική της χωροοργάνωσης κι όχι τις χρονικές ή γεωγραφικές συντεταγμένες της, που απασχολούν τις περισσότερες φορές την οικιστική αρχαιολογία. Οι ερμηνευτικές μας απόπειρες δεν πρέπει να περιορίζονται στο εγχείρημα του εντοπισμού των χωροχρονικών ενοτήτων που η κάθε αρχαιολογική θέση μάς επιτρέπει να αναγνωρίσουμε. Οι μελέτες αυτές αποτελούν οργανικό τμήμα του ερευνητικού μας προγράμματος, απαιτούν πολύχρονες

8 42 ΝΕΝΑ ΓΑΛΑΝΙΔΟΥ και πολυδάπανες προσπάθειες και ερμηνευτικά έχουν περιορισμένα όρια. Η πρότασή μου εδώ θέτει επί τάπητος την ανάγκη προσέγγισης των σπηλαίων ως σημείων υλικής δέσμευσης στο χώρο και το χρόνο. Επιπλέον δε γνωρίζουμε εάν ορατές δομές χωροοργάνωσης εμπεριείχαν κωδικοποιημένη πληροφορία, όπως για παράδειγμα: «Έτσι ακριβώς αφήσαμε το σπήλαιο όταν το εγκαταλείψαμε τελευταία φορά», «Το σπήλαιο δεν το αφήσαμε έτσι εμείς: κάποιοι άλλοι πρέπει να το χρησιμοποίησαν όσο λείπαμε», «Οι ύαινες πέρασαν από εδώ», «Ο βράχος που έπεσε κατέστρεψε την εστία μας», «Αυτός είναι ο τόπος των προγόνων μας». Στην πραγματικότητα είναι μάλλον ουτοπικό να καταφέρουμε να βρούμε τις κατάλληλες αρχαιολογικές ενδείξεις που θα μας επιτρέψουν να προβούμε σε παρόμοιες διατυπώσεις. Μπορούμε όμως να εξετάσουμε τα χαρακτηριστικά της επανάχρησης του χώρου μιας σπηλιάς, αδιαφορώντας προς στιγμήν για τις χρονολογικές λεπτομέρειες, μέσα στο πλαίσιο πάντα της υπόθεσης ότι τα κατάλοιπα από προηγούμενες χρήσεις του χώρου επηρεάζουν τον τρόπο που ο χώρος χρησιμοποιείται και οργανώνεται σε μελλοντικές επισκέψεις. Να διερευνήσουμε πώς παλαιότερες επιλογές χωροοργάνωσης τέμνουν και δεσμεύουν αυτές που έπονται. Μας ενδιαφέρει επίσης να καταγράψουμε το πώς οι επιλογές αυτές διαφοροποιούνται από το ένα σπήλαιο στο άλλο, ανάλογα με το χαρακτήρα, τη διάρκεια χρήσης, την ταυτότητα των κατοίκων τους κ.ο.κ. Για παράδειγμα, άλλη χρήση του χώρου θα κάνει μια ομάδα που τον χρησιμοποιεί συστηματικά για τελετές μύησης και είναι υποχρεωμένη να ακολουθεί ένα απαράβατο τελετουργικό και να αξιοποιεί τις υπάρχουσες δομές (εδώ το στοιχείο της επανάληψης είναι σχεδόν προαπαιτούμενο), κι άλλη χρήση μια ομάδα που εγκαθίσταται για περιορισμένο χρονικό διάστημα σε μια σπηλιά, ας πούμε κάθε καλοκαίρι, για να κυνηγήσει αγριοκάτσικα. Στη δεύτερη περίπτωση η διαφοροποίηση στη χρήση του χώρου μπορεί να προέλθει από αλλαγές στην κοινωνική συγκρότηση της ομάδας που εγκαθίσταται. Στον ίδιο χώρο θα υπάρχει διαφορετική χωροοργάνωση όταν χρησιμοποιείται από μια μικρή ομάδα κυνηγών σε μια μικρής διάρκειας εξόρμηση και διαφορετική όταν χρησιμοποιείται από δυο τρεις πυρηνικές οικογένειες. Παλίμψηστα με σημασία: χρονικότητα και η δημιουργία τόπων Αν στραφούμε για λίγο στην εθνοαρχαιολογία, μπορούμε να αντλήσουμε αρκετά παραδείγματα που δείχνουν ότι οι νομαδικές κοινότητες ενίοτε δημιουργούν σκόπιμα αποθέσεις από διάφορα υλικά είτε εντός των ορίων των καταυλισμών τους είτε στην περιοχή γύρω από αυτούς. Για πολλές κοινότητες κυνηγών/τροφοσυλλεκτών η διαρρύθμιση του χώρου ή η χρονική ακολουθία της απόθεσης καταλοίπων και απορριμμάτων, που είναι θέματα

9 ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΑ ΠΑΛΙΜΨΗΣΤΑ ΚΑΙ ΕΝΕΡΓΟΣ ΔΡΑΣΗ 4 πρωταρχικής σπουδαιότητας για τη σύγχρονη αρχαιολογία, έχουν ελάχιστη ή καμία σημασία. Οι δραστηριότητες αυτές συνδέονται συχνά με πάγιες χωροταξικές πρακτικές πεποιθήσεις και ταμπού σχετικά με το τι και πού μπορεί κάτι να καταναλωθεί ή να απορριφθεί (π.χ. Pétrequin, Pétrequin 1988) και εμφανίζουν διακοινοτική ποικιλομορφία. Αυτό που συχνά ενδιαφέρει κάποιες από αυτές είναι να έχουν γύρω τους ένα απόθεμα οργανικής ή ανόργανης πρώτης ύλης για να το χρησιμοποιήσουν όταν η ανάγκη προκύψει, υιοθετώντας μια στρατηγική αποθήκευσης ή ανακύκλωσης. Στις περιπτώσεις αυτές υφίσταται μια τελείως διαφορετική αντίληψη από τη δική μας σε σχέση με την τάξη και την υγιεινή του χώρου και, το σπουδαιότερο, παράγει στο χώρο σταθερότυπους αρχαιολογικά ορατούς. Ο Brody έχει παρατηρήσει ότι στη ΒΑ Βρετανική Κολομβία, όπου ζουν μερικοί από τους τελευταίους κυνηγούς του 20 ου αιώνα, «ο σωρός από παραφερνάλια που βρίσκεται μπροστά στα σπίτια τους αποτελούμενος από αντικείμενα ατάκτως ερριμμένα αποτελεί στην ουσία ένα απόθεμα ανταλλακτικών, αντικειμένων που έχουν σκόπιμα αφεθεί εκεί κοντά έτσι ώστε να μπορούν να βρεθούν, να μεταποιηθούν και να επαναχρησιμοποιηθούν σε μέλλοντα χρόνο» (1981). Οι Sillitoe και Hardy εντοπίζουν στους κηποκαλλιεργητές Wola των υψιπέδων της Παπούα Nέας Γουινέας μια παρόμοια αντίληψη ως προς την αποθήκευση και απόρριψη λίθινων τεχνέργων (200, 50). Ο Hayden έχει επίσης παρατηρήσει ότι οι Αβορίγινες της Αυστραλίας συχνά τοποθετούν άτακτα τέχνεργα γύρω από τους καταυλισμούς τους, ούτως ώστε να διευκολυνθούν να τα βρουν όταν τα χρειαστούν στο μέλλον (1979). Παρόμοια στρατηγική διαχείρισης και ανακύκλωσης φυσικών, αυτή τη φορά, πόρων κατέγραψε ο Gustavo Politis (199, 2007) στους Nukak του Αμαζονίου, μια από τις τελευταίες τροφηλατικές ομάδες που ήρθαν σε επαφή με το δυτικό κόσμο κατά τη δεκαετία του Οι Nukak πετούν τα φλούδια και σπόρια από ορισμένα φυτά που τρώνε στα δάπεδα των καταυλισμών τους χωρίς να ενδιαφέρονται για την υγιεινή ή τη δυσοσμία. Στο διάστημα κατά το οποίο εγκαταλείπουν τον καταυλισμό, και με τη βοήθεια των βροχών που πέφτουν στο τροπικό δάσος, τα δάπεδα αυτά μετατρέπονται σε μικρά φυτώρια των ειδών που καταναλώνουν. Έτσι, ένα χρόνο αργότερα, όταν επιστρέψουν στο σημείο εκείνο, θα μπορούν να εγκατασταθούν σε μια περιοχή όπου θα βρίσκονται φυτά έτοιμα για κατανάλωση. Παρόμοια στρατηγική αποταμίευσης πόρων για μελλοντική χρήση αναπτύσσουν και οι Melpa της Νέας Γουινέας. Το πρώτο πράγμα που κάνουν με την άφιξή τους σε ένα σπήλαιο είναι να ανάψουν μια εστία, και το τελευταίο πράγμα που κάνουν πριν αποχωρήσουν είναι να αποθηκεύσουν λίγα ξύλα ώστε να είναι διαθέσιμα στους επόμενους χρήστες/κατοίκους του, έτσι ώστε

10 44 ΝΕΝΑ ΓΑΛΑΝΙΔΟΥ μόλις φθάσουν κι αυτοί με τη σειρά τους να μπορέσουν να ανάψουν τη φωτιά (Gorecki 1988, 1991). Η πρακτική αυτή έχει ορατές συνέπειες στη συζήτηση που ανέπτυξα παραπάνω σχετικά με τη συγχρονία απόθεσης υλικών στο χώρο. Τα δάπεδα των σπηλαίων των Μέλπα κατά το διάστημα που μεσολαβεί μεταξύ δύο εγκαταστάσεων περιλαμβάνουν, ανάμεσα σε άλλα, εστίες και σωρούς από καυσόξυλα. Αυτά τα δύο ευρήματα, ενώ στον ανυποψίαστο επισκέπτη ή τον ανασκαφέα του σπηλαίου που δεν έχει καμία άλλη πληροφορία θα φανούν να αποτελούν συστατικά μιας συγχρονικής απόθεσης, στην πραγματικότητα αποτελούν υλικά κατάλοιπα δύο χρονικά απομακρυσμένων δραστηριοτήτων, που κοινό παρονομαστή τους έχουν μια κοινή πρακτική που επαναλαμβάνεται στο πέρασμα του χρόνου, ανεξαρτήτως κοινωνικής σύνθεσης, αριθμού της ομάδας ή σκοπού της παρουσίας τους στο σπήλαιο. Για το τελευταίο παράδειγμα δε θα ανατρέξω στην εθνοαρχαιολογική μαρτυρία, αλλά θα επικαλεστώ την εμπειρία ενός αρχαιολόγου που μπαίνει σε ένα σπήλαιο, ας πούμε πριν αυτό να ανασκαφεί στη διάρκεια μιας επιφανειακής έρευνας. Αναζητώντας αρχαιολογικά ευρήματα, συχνά θα παρατηρήσει στα δάπεδα τα σημάδια από τις δραστηριότητες των τελευταίων κατοίκων τους παλιότερα βοσκών, στις μέρες μας οικονομικών μεταναστών, που άναψαν μια φωτιά, που καθάρισαν το χώρο για να κοιμηθούν, που πέταξαν τα σκουπίδια τους. Ας σημειωθεί ότι αυτό το οποίο κοιτά ο αρχαιολόγος τη στιγμή εκείνη δεν είναι παρά ένα παλίμψηστο ή ένα χρονικά συμπυκνωμένο σύνολο καταλοίπων. Όπως συμβαίνει στο παρόν, έτσι και στο παρελθόν η ορατότητα και η διάταξη των καταλοίπων στο δάπεδο θα εξαρτιόταν από τις τρέχουσες διαδικασίες διαμόρφωσης μιας αρχαιολογικής θέσης. Σε ορισμένες περιπτώσεις τα κατάλοιπα θα ήταν ορατά, σε άλλες όχι, ενώ σε κάποιες η εμπειρία από προηγούμενες επισκέψεις ή κατοικήσεις στο σπήλαιο προσέφεραν ένα απόθεμα πληροφοριών ότι κατάλοιπα ή δομές θα βρίσκονταν θαμμένα κάτω από το χώμα, ή κρυμμένα στα πιο σκοτεινά σημεία του σπηλαίου. Γιατί θεωρώ ότι αυτός ο συλλογισμός έχει σημασία; Διότι νομίζω ότι οι αποφάσεις που λαμβάνουν αυτοί που επανεγκαθίστανται σε μια θέση ως προς τη διαχείριση του χώρου τους, για παράδειγμα το να καθαρίσουν το δάπεδο, να διατηρήσουν και να επισκευάσουν υπάρχουσες δομές (π.χ. εστίες, ανεμοφράκτες, χώρους ύπνου), να αποθηκεύσουν αντικείμενα και τρόφιμα, να θάψουν τους νεκρούς τους κλπ., εξαρτιόταν σε μεγάλο βαθμό από την ικανότητά τους να αντιλαμβάνονται και να γνωρίζουν τα κατάλοιπα προηγουμένων επεισοδίων κατοίκησης του χώρου. Η σύγκριση των επιλογών ως προς την οργάνωση του χώρου τριών Παλαιολιθικών θέσεων στη Βαλκανική Χερσόνησο θα διαφωτίσει τη συλλογιστική μου.

11 ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΑ ΠΑΛΙΜΨΗΣΤΑ ΚΑΙ ΕΝΕΡΓΟΣ ΔΡΑΣΗ 45 Τα αρχαιολογικά παραδείγματα Το Κλειδί είναι μια μεγάλη βραχοσκεπή στην όχθη του ποταμού Βοϊδομάτη στο φαράγγι του Βίκου στην Ήπειρο. Τη θέση αυτή επισκέπτονταν κατά διαστήματα ομάδες κυνηγών/τροφοσυλλεκτών στα τέλη του Πλειστόκαινου, όταν διεύρυναν τις επικράτειές τους και στα ορεινά της Πίνδου για να κυνηγήσουν αγριοκάτσικα για τροφή και να αξιοποιήσουν τα υποπροϊόντα της θήρας στην κατασκευή ρούχων, εργαλείων, δερμάτινων σκευών και εξοπλισμού. Η πιο εντατική χρήση της πραγματοποιήθηκε στο διάστημα μεταξύ 1,5 και 1,0 χιλιάδων χρόνων πριν από το παρόν και σποραδικές επισκέψεις καταγράφονται περίπου γύρω στα και στα πριν από το παρόν (Bailey 1997). Στο Κλειδί αναγνωρίστηκαν 10 γεωλογικές ενότητες/στρώματα, με τα δικά της η καθεμιά λιθολογικά χαρακτηριστικά. Εντούτοις ως προς το περιεχόμενό τους, οι ενότητες παρουσιάζουν αξιοσημείωτη ομοιομορφία, παρά το γεγονός ότι καλύπτουν, όπως είδαμε παραπάνω, περίπου κάποιες χιλιετίες ραδιάνθρακα. Κατά συνέπεια ολόκληρη η θέση, παρά τις επιμέρους στρωματογραφικές διαφοροποιήσεις, ερμηνεύεται σα μία ενότητα που παρουσιάζει ελάχιστες αλλαγές στο χρόνο και αποτελεί ίσως μια από τις πιο εύγλωττες περιπτώσεις αυτού που αποκαλούμε «αρχαιολογικό παλίμψηστο». Η μοναδική δομή κατοίκησης του Κλειδιού είναι μια σειρά από επικαλυπτόμενες εστίες, που τις άναβαν στο ίδιο, καλύτερα προφυλαγμένο από βροχή και αέρα, σημείο του δαπέδου του. Δε θα παραθέσω λεπτομέρειες του τι βρίσκουμε γύρω από την εστία (βλ. Galanidou 1997), αλλά θα ήθελα να κρατήσουμε εδώ το στοιχείο της επανάχρησής της. Όπως προκύπτει από την ανάλυσή μας, η εστία αυτή αποτελούσε σταθερό και διαχρονικό σημείο αναφοράς για όλους σχεδόν τους κατοίκους του Κλειδιού. Αρκετά χιλιόμετρα βορειότερα, η βραχοσκεπή Badanj, στην Ερζεγοβίνη, μας έχει δώσει ανθρωπογενείς επιχώσεις με ηλικίες αντίστοιχες με το Κλειδί αν και με διάρκεια χρήσης πολύ μικρότερη: περίπου μιας χιλιετίας από περίπου 1.200±150 έως 12.80±110 πριν από το παρόν. Σε αντίθεση με το Κλειδί, τα ευρήματα από την Badanj παρουσιάζουν ποικιλομορφία χρονική και χωρική. Ο Bob Whallon, τελευταίος ανασκαφέας της θέσης, έχει σκάψει τη δυτική πλευρά του δαπέδου 4 και κρίνοντας από τη λιθοτεχνία έχει εντοπίσει δύο φάσεις: μια αρχαιότερη, όπου κυριαρχούν μικρολεπίδες με ράχη, και μια νεότερη, που χαρακτηρίζεται από μικρά κυκλικά ξέστρα. Μεγαλύτερη ποικιλία εμφανίζουν και τα θηράματα: ελάφι, αγριοκάτσικα, ιπποειδή, 4 Η ανατολική πλευρά είχε σκαφτεί παλαιότερα και δεν έχουμε εικόνα γι αυτό.

12 4 ΝΕΝΑ ΓΑΛΑΝΙΔΟΥ μεγάλα βοοειδή και αγριογούρουνα. Στην Badanj οι δομές κατοίκησης είναι δύο λογιών: (1) λάκκοι που περιέχουν στάχτη και όστρακα μεγάλων χερσαίων σαλιγκαριών θα μπορούσαν να ερμηνευθούν ως αποθέτες, και (2) μια μεγάλη ανοιχτή εστία που τα κατάλοιπά της έχουν τη μορφή λεκάνης. Ο ανασκαφέας γράφει ότι η εστία αυτή ήταν σε επαναλαμβανόμενη χρήση αντίστοιχη με εκείνη που είδαμε στο Κλειδί. Στο Κλειδί και στην Badanj το αποτύπωμα του χρόνου στην οργάνωση του χώρου είναι τέτοιο που δε μας επιτρέπει να απομονώσουμε ξεχωριστά επεισόδια κατάληψής του και τις λεπτομέρειές τους. Δεν έχει, ωστόσο, καταστρέψει ολοσχερώς τη βασική διάταξη στο χώρο. Και οι δύο θέσεις έχουν ομοιότητες ως προς το γεγονός ότι η κατοίκηση εδομείτο γύρω από μεγάλες ανοιχτές εστίες που ήταν τοποθετημένες στο πιο καλά προφυλαγμένο σημείο τους κοντά στον εσωτερικό τοίχο τους. Τις δομές αυτές επαναχρησιμοποιούσαν στο πέρασμα πολλών αιώνων, σημάδι ότι είχαν αναπτύξει μια στενή σχέση με το χώρο. Η τρίτη θέση στην οποία θέλω να αναφερθώ είναι η Καστρίτσα, ένα μικρό ρήγμα στον ασβεστολιθικό βράχο που δεσπόζει στην όχθη της λίμνης Παμβώτιδας κοντά στα Ιωάννινα. Η ανθρώπινη κατοίκηση εδώ ξεκίνησε πολύ νωρίτερα απ ό,τι στις δύο άλλες, γύρω στο 2.880±100 πριν από το παρόν, και διήρκεσε για 8 περίπου χιλιετίες ραδιάνθρακα (Galanidou, Tzedakis 2001). Στην Καστρίτσα το αποτύπωμα του χρόνου είναι διαφορετικό από του Κλειδιού, τουλάχιστον ως προς τη στρωματογραφία. Τα 2 γεωλογικά στρώματά της έχουν ομαδοποιηθεί σε 5 ενότητες (1,, 5, 7 και 9) με κριτήριο την ομοιογένεια των ευρημάτων (Bailey et al 198). Με άλλα λόγια, παρατηρείται διαφοροποίηση ως προς το αρχαιολογικό περιεχόμενο της κάθε ενότητας. Για λόγους που σχετίζονται με τον τρόπο που διαμορφώθηκαν οι επιχώσεις της Καστρίτσας, τα στρώματα είναι σκληρά, συμπαγή και, κατά τόπους, τσιμεντοποιημένα. Εδώ επίσης υπάρχουν μικρότερες πυκνότητες καταλοίπων, γεγονός που διευκολύνει τη χαρτογράφηση του χώρου. Φυσικά και τα στρώματα στην Καστρίτσα είναι παλίμψηστα, υψηλότερης όμως ευκρίνειας από ό,τι στο Κλειδί και στην Badanj. Από τις στρωματογραφικές ενότητες της Καστρίτσας, η 5η είναι αρκετά εκτεταμένη και ενδείκνυται για μια συζήτηση της διασποράς των καταλοίπων και της οργάνωσης του χώρου. Οι εστίες της ενότητας 5 ανήκουν σε δύο κατηγορίες: ανοιχτές και λιθοπερίβλητες. Δε φαίνεται να υπάρχει κάποια προτίμηση ως προς το πού τοποθετούνται οι ανοιχτές εστίες, ενώ οι λιθοπερίβλητες φαίνεται πως εντοπίζονται μόνο στο ανατολικό της τμήμα. Εάν συγκρίνουμε δύο επιμέρους στρώματα υψηλής ευκρίνειας από την ενότητα 5, το Υ15 και Υ1, παρατηρούμε ότι οι κάτοικοι του Y15 επέλεξαν να

13 ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΑ ΠΑΛΙΜΨΗΣΤΑ ΚΑΙ ΕΝΕΡΓΟΣ ΔΡΑΣΗ 47 μην ανάψουν τις εστίες του στα ίδια σημεία που είχαν επιλέξει αυτοί που προηγήθηκαν. Και εάν υποθέσουμε ότι αυτό οφείλεται στη μη ορατότητα ή στο γεγονός ότι ξέχασαν πού βρίσκονταν οι παλιές εστίες, δε μπορούμε παρά να αναρωτηθούμε γιατί οι κάτοικοι του Υ15 επέλεξαν να κατασκευάσουν τόσες πολλές δομές σε διαφορετικά σημεία του δαπέδου της Καστρίτσας. Παρά την αποσπασματικότητα του χαρακτήρα των ευρημάτων μας, νομίζω ότι οι παρατηρήσεις αυτές αναδεικνύουν ένα θέμα: οι κάτοικοι της Καστρίτσας επέλεξαν να μην επαναχρησιμοποιήσουν τις υπάρχουσες δομές. Οι κάτοικοι του Κλειδιού και της Badanj φαίνεται πως είχαν αναπτύξει μια σχέση όχι μόνο με τις βραχοσκεπές ως κελύφη για εγκατάσταση αλλά και με τις δομές που βρίσκονταν εντός τους. Και οι δύο θέσεις μοιράζονται μια κοινή αίσθηση της έννοιας του τόπου. Κάτι που δε συμβαίνει στην Καστρίτσα. Εδώ, η επιλογή άλλων σημείων για το άναμμα της φωτιάς παραπέμπει σε κάτι διαφορετικό. Διαφορετικές ομάδες, με διαφορετική ταυτότητα, με διαφορετική κοινωνική και ηλικιακή σύνθεση διαδέχονταν η μία την άλλη; Ήταν διαφορετικές οι δραστηριότητές τους από το ένα στρώμα στο άλλο και κατά συνέπεια και η αναγκαιότητα διάταξής τους στο χώρο; Αν το κάθε σπήλαιο εγγράφεται στο νοητικό χάρτη των κυνηγών/τροφοσυλλεκτών της Ανώτερης Παλαιολιθικής, η Καστρίτσα ίσως και να αποτελούσε εγγραφή όχι μίας, αλλά περισσοτέρων ομάδων. Η επικάλυψη και επανάχρηση δομών κατοίκησης στο Κλειδί και στην Badanj μάς δείχνει ότι οι Παλαιολιθικοί τους κάτοικοι όχι μόνο είχαν συναίσθηση και γνώση των καταλοίπων από προηγούμενες χρήσεις των βραχοσκεπών αλλά και ανέπτυξαν έτσι τη διάταξή τους στο χώρο ώστε να τις α- ξιοποιούν σε κάθε καινούργια εγκατάσταση. Στην Καστρίτσα, η χωροθέτηση των εστιών σε διαφορετικά σημεία υποδηλώνει ίσως και σκόπιμη αποφυγή της επανάχρησης. Και από τις τρεις ιστορίες χρήσης του χώρου γίνεται σαφές ότι κάθε άλλο παρά θεωρούνταν άδειοι χώροι: αντίθετα, ήταν χώροι με ιστορία και συγκεκριμένες παραδόσεις ως προς την πρακτική τού κατοικείν. Αντί επιλόγου Τα τρία παραπάνω παραδείγματα χρήσης του χώρου στα σπήλαια της ΝΑ Ευρώπης υποδηλώνουν ότι η υλική υπόσταση μιας θέσης του σημείου αυτού στο τοπίο μαζί με όλα τα κατάλοιπα που εμπεριέχει και τη χωρική τους οργάνωση αποτελούσε τμήμα των μεταβαλλόμενων δυνατοτήτων του. Ως τέτοια, αυτή η υλική υπόσταση πρέπει να λειτουργούσε σαν προϋπόθεση που καθόριζε και επέτρεπε τη διάταξη στο χώρο και, το πιο σπουδαίο, διευκόλυνε να εντοπιστούν συνέχειες και ασυνέχειες στη χρήση του. Καθοριστικός παράγοντας γι αυτό ήταν οι συνθήκες διατήρησης και ορα-

14 48 ΝΕΝΑ ΓΑΛΑΝΙΔΟΥ τότητας των καταλοίπων κατά τη διάρκεια της επανεγκατάστασης και η μνήμη της διάταξης στο χώρο πρότερων εγκαταστάσεων στο ίδιο σημείο. Ένας ορίζοντας ευρημάτων που συσσωρεύτηκε στο δάπεδο ενός σπηλαίου στο πέρασμα του χρόνου, ένα παλίμψηστο, είναι ένα χώρος για επανάχρηση. Η επανάχρηση αποτελεί με τη σειρά της έναν παράγοντα για τη διαμόρφωση ενός καινούργιου παλίμψηστου. Αυτή η δυναμική των υλικών τεκμηρίων μιας Παλαιολιθικής θέσης δε συνδέεται απαραίτητα με την απώλεια ευκρίνειας, δεν είναι μια χαμένη Πομπηία. Έχει να κάνει με αυτό που περιέγραψε ο Ingold, ότι ζούμε σε τοπία που τα χαρακτηρίζουν σύνολα υλικών καταλοίπων διαφορετικής ηλικίας, προέλευσης και ιστορίας. Ο χρόνος τα τέμνει, ο χώρος τα συνδέει. Αυτή η σχέση, που από τη μια συνεπάγεται την απώλεια ευκρίνειας, για εμάς τους αρχαιολόγους, από την άλλη αποτέλεσε το πλαίσιο ζωής μέσα στα σπήλαια και συχνά επέβαλε ή ενίσχυσε ορισμένες παραδόσεις χωροοργάνωσης και ορισμένες πρακτικές κατοίκησης. Μέσα από την υιοθέτηση αυτών των παραδόσεων και πρακτικών τα σπήλαια εντάχθηκαν στα οικιστικά δίκτυα των κυνηγών/τροφοσυλλεκτών της Ανώτερης Παλαιολιθικής και από χώροι κενοί σημασίας μετατράπηκαν σε τόπους. Και αυτές τις παραδόσεις και πρακτικές τού κατοικείν μπορούμε να τις στοχαστούμε δημιουργικά χωρίς να χρειαστεί να ανατρέξουμε σε έναν από τους διαθέσιμους κανόνες μέτρησης του χρόνου ή του χώρου. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Bailey 1997: Bailey G.N., Klithi a synthesis, στο Bailey G.N. (επιμ.), Klithi: Archaeology of a Late Glacial Landscape in Epirus, NW Greece, τ. 2, Cambridge, Bailey et al 198: Bailey G.N., Carter P.L., Gamble C.S., Higgs H.P., Asprochaliko and Kastritsa: further investigations of Palaeolithic settlement and economy in Epirus (North-West Greece), Proceedings of the Prehistoric Society 49, Bordes 1975: Bordes F., Sur la notion de sol d habitat en prehistoire paleolithique, Bulletin de la Société Préhistorique Française 72, Brody 1981: Brody H., Maps and Dreams. Indians and the British Columbia Frontier, London. Carr 1984: Carr C., The nature of organization of intrasite archaeological records and spatial analytic approaches to their investigation, στο Schiffer M.B. (επιμ.), Advances in Archaeological Method and Theory 6, Arizona, Carr 1987: Carr C., Dissecting intrasite artifact palimpsest using Fourier methods, στο Kent S. (επιμ.), Method and Theory for Activity Area Research, New York, Galanidou 1997: Galanidou N., The Spatial Organisation of Klithi, στο Bailey G.N. (επιμ.), Klithi: Archaeology of a Late Glacial Landscape in Epirus, NW Greece, τ. 1, Cambridge, Galanidou 1999: Galanidou N., Regional settlement and intra-site spatial patterns in Upper Palaeolithic Epirus, στο Bailey G.N., Adam E., Panagopoulou E., Perlès C.,

15 ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΑ ΠΑΛΙΜΨΗΣΤΑ ΚΑΙ ΕΝΕΡΓΟΣ ΔΡΑΣΗ 49 Zachos K. (επιμ.), Proceedings of the 1 st International Conference on the Palaeolithic of Greece and Adjacent Areas, Athens: Monograph of the British School at Athens, Galanidou 2000: Galanidou N., Patterns in caves: foragers, horticulturists and the use of space, Journal of Anthropological Archaeology 19, Galanidou, Tzedakis 2001: Galanidou N., Tzedakis P., New AMS dates from Upper Palaeolithic Kastritsa, Proceedings of the Prehistoric Society 7, Gamble 1999: Gamble G., The Palaeolithic Societies of Europe, Cambridge. Gorecki 1988: Gorecki P.P., Hunters and shelters - the need for ethnoarchaeological data, στο Meehan B., Jones R. (επιμ.), Archaeology with Ethnography: an Australian Perspective, Canberra, Gorecki 1991: Gorecki P.P., Horticulturalists as hunter-gatherers: rock shelter usage in Papua New Guinea, στο Gamble C.S., Boismier W.A. (επιμ.) Ethnoarchaeological Approaches to Mobile Campsites, Ethnoarchaeological Series 1. Ann Arbor: International Monographs in Prehistory, Hayden 1979: Hayden B., Palaeolithic Reflections: Lithic Technology of the Western Desert Aborigines, Canberra, New Jersey. Ingold 2000: Ingold T., The perception of the environment: essays on livelihood, dwelling and skill, London. Leroi-Gourhan 1975: Leroi-Gourhan A., «Οι δρόμοι της ιστορίας πριν τη γραφή», στο Λε Γκοφ Ζ., Νορά Π. (επιμ.), Το Έργο της Ιστορίας, Αθήνα, Papakonstantinou 198: Papakonstantinou E.S., Le concept de contemporanéité en archéologie préhistorique, L Ethnographie LXXXII 98-99, Pétrequin, Pétrequin 1988: Pétrequin A-M., Pétrequin P., Etnoarchéologie de l habitat en grotte de Nouvelle-Guinée: une transposition de l espace social et économique, Bulletin du Centre Genevois d' Anthropologie 1, Politis 199: Politis G. G., Moving to produce. Nukak mobility and settlement patterns in Amazonia, World Archaeology 27 (), Politis 2007: Politis G. G., Nukak. Ethnoarchaeology of an Amazonian people, Walnut Creek. Rigaud, Simek 1991: Rigaud J.-P., Simek J. F., Interpreting spatial patterns at the Grotte XV: a multiple-method approach, στο Kroll E.M., Price T.D. (επιμ.), The Interpretation of Archaeological Spatial Patterning, New York, Sillitoe, Hardy 200: Sillitoe P., Hardy K., Living lithics: ethnoarchaeology in Highland Papua New Guinea, Antiquity 77, Wandsnider 1992: Wandsnider L., The spatial dimension of time, στο Rossignol J., Wandsnider L. (επιμ.), Space, time, and archaeological landscapes, New York, Whallon 1984: Whallon R., Unconstrained clustering for the analysis of spatial distributions in archaeology, στο Hietala H. (επιμ.), Intrasite Spatial Analysis in Archaeology, Cambridge, Whallon 1989: Whallon R., The Palaeolithic site of Badanj: recent excavations and results of analysis, Glasnik Zemaljskog Muzeja 44, Yvorra 200: Yvorra P., The management of space in a Palaeolithic rock shelter: defining activity areas by spatial analysis, Antiquity 77, -44.

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την 1 ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την παλαιότερη γνώση τους, σημειώνουν λεπτομέρειες, παρακολουθούν

Διαβάστε περισσότερα

Προϊστορικό Σπήλαιο Θεόπετρας

Προϊστορικό Σπήλαιο Θεόπετρας Προϊστορικό Σπήλαιο Θεόπετρας Στα δυτικά της εθνικής οδού Τρικάλων - Ιωαννίνων, 3χλμ πριν από τα Μετέωρα, ορθώνεται πάνω από το χωριό Θεόπετρα ένας βραχώδης ασβεστολιθικός όγκος, στη βορειοανατολική πλευρά

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014

ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014 ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014 Η ΚΘ Εφορεία Προϊστορικών & Κλασικών Αρχαιοτήτων και η Επιστημονική Ομάδα των Ανασκαφών Αυγής οργανώνουν για πέμπτη χρονιά εκπαιδευτικές δράσεις με αφορμή

Διαβάστε περισσότερα

Α Ρ Χ Ι Τ Ε Κ Τ Ο Ν Ι Κ Ο Σ Σ Χ Ε Δ Ι Α Σ Μ Ο Σ 3 : Κ Α Τ Ο Ι Κ Ι Α / Α Κ Α Δ Η Μ Α Ι Κ Ο Ε Τ Ο Σ

Α Ρ Χ Ι Τ Ε Κ Τ Ο Ν Ι Κ Ο Σ Σ Χ Ε Δ Ι Α Σ Μ Ο Σ 3 : Κ Α Τ Ο Ι Κ Ι Α / Α Κ Α Δ Η Μ Α Ι Κ Ο Ε Τ Ο Σ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΤΟΜΕΑΣ III ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΙ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ Α Ρ Χ Ι Τ Ε Κ Τ Ο Ν Ι Κ Ο Σ Σ Χ Ε Δ Ι Α Σ Μ Ο Σ 3 : Κ Α Τ Ο Ι Κ Ι Α / Α Κ Α Δ Η Μ Α Ι

Διαβάστε περισσότερα

Νέοι τόποι Περιπέτεια Φύση Παράδοση Ιστορία. Πολιτισμός Ζωή Μνημεία Ασφάλεια Χαρά

Νέοι τόποι Περιπέτεια Φύση Παράδοση Ιστορία. Πολιτισμός Ζωή Μνημεία Ασφάλεια Χαρά Νέοι τόποι Περιπέτεια Φύση Παράδοση Ιστορία Πολιτισμός Ζωή Μνημεία Ασφάλεια Χαρά 1 2 Η Εγνατία Οδός δίνει άλλες διαστάσεις και ευκαιρίες στην επισκεψιμότητα. Η δυνατότητα του επισκέπτη να διασχίσει όλη

Διαβάστε περισσότερα

Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού

Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού Η ανασκαφή τού 2012 είχε ως στόχους: την περαιτέρω διερεύνηση της στοάς του μεγάλου ρωμαϊκού κτιρίου με τη στοά περιμετρικά

Διαβάστε περισσότερα

Ερώτημα-κλειδί Ποια είναι τα πιο σημαντικά πράγματα που σκέφτονταν οι άνθρωποι της

Ερώτημα-κλειδί Ποια είναι τα πιο σημαντικά πράγματα που σκέφτονταν οι άνθρωποι της Τι σκεφτόμαστε; Διδακτική πρόταση 5: Τι να σκέφτονταν οι άνθρωποι της Ερώτημα-κλειδί Ποια είναι τα πιο σημαντικά πράγματα που σκέφτονταν οι άνθρωποι της Πρόοδος από το προηγούμενο μάθημα Τα παιδιά μεταφέρουν

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΜΕ ΤΟ GOOGLE EARTH: Η ΕΥΡΩΠΗ

ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΜΕ ΤΟ GOOGLE EARTH: Η ΕΥΡΩΠΗ 1 ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΜΕ ΤΟ GOOGLE EARTH: Η ΕΥΡΩΠΗ ΦΥΛΛΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΜΑΘΗΤΗ Κώστας Κύρος ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 1 1. Ανοίξτε το λογισμικό Google Earth και προσπαθήστε να εντοπίσετε τη θέση της Ευρώπης στη Γη. Κατόπιν για να

Διαβάστε περισσότερα

Ερμηνευτική της Νεολιθικής Ειδωλοπλαστικής

Ερμηνευτική της Νεολιθικής Ειδωλοπλαστικής Ερμηνευτική της Νεολιθικής Ειδωλοπλαστικής ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΡΩΙΜΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΣΚΕΨΗ Οι τεράστια ανθρώπινη ικανότητα για μάθηση διακρίνει τον άνθρωπο από όλα τα άλλα γένη. Στην απώτερη Προϊστορία, η εξέλιξη της

Διαβάστε περισσότερα

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης;

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Μέρος της οχύρωσης Οι αρχαιολογικές ανασκαφές που διενεργούνται στην περιοχή της La Bastida (Totana, Murcia στην Ισπανία) έχουν αποκαλύψει ένα επιβλητικό οχυρωματικό

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΦΥΣΙΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ (Ιδίως των μεταλλείων και λατομείων)

Η ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΦΥΣΙΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ (Ιδίως των μεταλλείων και λατομείων) Η ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΦΥΣΙΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ (Ιδίως των μεταλλείων και λατομείων) Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ Έννοια του όρου αποκατάσταση Ο προσδιορισμός μιας έννοιας, το περιεχόμενο της και η δυναμική που

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ : Κείμενο του ενημερωτικού εντύπου

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ : Κείμενο του ενημερωτικού εντύπου ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ : Κείμενο του ενημερωτικού εντύπου [ΕΓΝΑΤΙΑ - κείμενο εντύπου.doc] ΑΝΚΟ σελ 1/5 ΕΓΝΑΤΙΑ, ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ Η Εγνατία οδός είναι ένα έργο εξαιρετικά σημαντικό για την ανάπτυξη του τόπου. Ένας αυτοκινητόδρομος

Διαβάστε περισσότερα

ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ

ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ 2015 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΠΙΒΛΕΠΟΥΣΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: ΓΡΙΒΑ ΕΛΕΝΗ 5/2/2015 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Αυτό το portfolio φτιάχτηκε

Διαβάστε περισσότερα

Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών

Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Ποιός είναι ο σκοπός του μαθήματος μας? Στο τέλος του σημερινού μαθήματος,

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης. Δημήτρης Πλάντζος

ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης. Δημήτρης Πλάντζος ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης Δημήτρης Πλάντζος ΙΑ119: Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης Το μάθημα προφέρει μια συστηματική και

Διαβάστε περισσότερα

Επαγγελματικές κάρτες

Επαγγελματικές κάρτες Επαγγελματικές κάρτες Αφροδίτη Οικονόμου Νηπιαγωγός afoikon@uth.gr Η παρουσίαση αναπτύχθηκε για την πλατφόρμα Ταξίδι στον γραμματισμό Θεματική: Τα επαγγέλματα των γονιών της τάξης μας ΤΙΤΛΟΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ:

Διαβάστε περισσότερα

Η ΒΡΑΧΟΣΚΕΠΗ ΣΤΗ ΘΕΣΗ ΚΕΦΑΛΑ ΠΕΤΡΑ ΣΗΤΕΙΑΣ

Η ΒΡΑΧΟΣΚΕΠΗ ΣΤΗ ΘΕΣΗ ΚΕΦΑΛΑ ΠΕΤΡΑ ΣΗΤΕΙΑΣ Η ΒΡΑΧΟΣΚΕΠΗ ΣΤΗ ΘΕΣΗ ΚΕΦΑΛΑ ΠΕΤΡΑ ΣΗΤΕΙΑΣ ΤΑ ΑΝΘΡΩΠΙΝΑ ΟΣΤΑ Καθαρισμός και τακτοποίηση των οστών Την άνοιξη του 2008 (Μάρτιο-Απρίλιο), η κ. Ελευθερία Τσιχλή, μεταπτυχιακή φοιτήτρια του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

Γ φάση: Γιατί έτσι κι όχι αλλιώς;

Γ φάση: Γιατί έτσι κι όχι αλλιώς; Ζωγραφιά: Β. Χατζηβαρσάνης 2014, ΚΠΕ Ελευθερίου Κορδελιού & Βερτίσκου Γ φάση: Γιατί έτσι κι όχι αλλιώς; 95 Οδηγίες για τις δραστηριότητες της Γ φάσης Έχοντας συζητήσει για την κατάσταση της γειτονιάς μας

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό

Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό Με τον όρο Μυκηναϊκός Πολιτισμός χαρακτηρίζεται ο προϊστορικός πολιτισμός της Ύστερης Εποχής του Χαλκού, που αναπτύχθηκε την περίοδο 1600-1100 π. Χ., κυρίως στην

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΑΞΗ: Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ, Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: Μυκηναϊκός Πολιτισμός ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΚΑΛΛΙΑΔΟΥ ΜΑΡΙΑ ΘΕΜΑ: «Η καθημερινή ζωή στον Μυκηναϊκό Κόσμο» Οι μαθητές

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαία ελληνική τέχνη: τι είναι και σε τι χρησιμεύει;

Αρχαία ελληνική τέχνη: τι είναι και σε τι χρησιμεύει; ΕΘΝΙΚΟN ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟN ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟN ΑΘΗΝΩΝ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα: Ἱστορίης Ἐπίσκεψις Αρχαία ελληνική τέχνη: τι είναι και σε τι χρησιμεύει; Δημήτρης

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης

Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ «Ολοκληρωμένη Ανάπτυξη και Διαχείριση του Αγροτικού Χώρου» Ενότητα 2: Αγροτική Κοινότητα και Αγροτικός Μετασχηματισμός (1/2) 2ΔΩ Διδάσκων:

Διαβάστε περισσότερα

14. Κατασκευάστε μια μακέτα ανασκαφικού σκάμματος και παίξτε «ανασκαφή»! Επίσης, για την «ανασκαφή» θα χρειαστείτε:

14. Κατασκευάστε μια μακέτα ανασκαφικού σκάμματος και παίξτε «ανασκαφή»! Επίσης, για την «ανασκαφή» θα χρειαστείτε: Αρχαιολογία ένα κλειδί για την πύλη του χρόνου 14. Κατασκευάστε μια μακέτα ανασκαφικού σκάμματος και παίξτε «ανασκαφή»! Συνοπτική περιγραφή Στο Α μέρος τα παιδιά κατασκευάζουν σε συνεργασία με τον/την

Διαβάστε περισσότερα

3. Η Προϊστορική Ήπειρος

3. Η Προϊστορική Ήπειρος 3. Η Προϊστορική Ήπειρος Στη συνέχεια η κα Κοτζαμποπούλου μας ξενάγησε στο Α.Μ.Ι. και συγκεκριμένα στην αίθουσα 1 η οποία είναι αφιερωμένη στην Προϊστορική Ήπειρο. 1 3.1 Οι Νεάντερταλ Η Ήπειρος ήταν ένας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΝΟΙΑ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

ΕΝΝΟΙΑ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ κεφάλαιο 1 ΕΝΝΟΙΑ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 1. Εισαγωγή Μ έχρι αρκετά πρόσφατα, η έννοια του μάρκετινγκ των υπηρεσιών αποτελούσε μια έννοια χωρίς ιδιαίτερη αξία αφού, πρακτικά,

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Αυτό το μάθημα

Διαβάστε περισσότερα

Διάρκεια: 2Χ80 Προτεινόμενη τάξη: Δ -Στ Εισηγήτρια: Χάρις Πολυκάρπου

Διάρκεια: 2Χ80 Προτεινόμενη τάξη: Δ -Στ Εισηγήτρια: Χάρις Πολυκάρπου ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΑΓΩΓΗ Θεατρικό Εργαστήρι: Δημιουργία δραματικών πλαισίων με αφορμή μαθηματικές έννοιες. Ανάπτυξη ικανοτήτων για επικοινωνία μέσω του θεάτρου και του δράματος. Ειδικότερα αναφορικά με τις παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική πρόταση 8: Οργάνωση των ομάδων κατά τη Νεολιθική Εποχή

Διδακτική πρόταση 8: Οργάνωση των ομάδων κατά τη Νεολιθική Εποχή Πώς οργανωνόμαστε; Διδακτική πρόταση 8: Οργάνωση των ομάδων κατά τη Νεολιθική Εποχή Ερώτημα-κλειδί Πόσο μεγάλες ήταν οι ομάδες των ανθρώπων της Νεολιθικής Εποχής; Ποιοι έπαιρναν τις αποφάσεις; Σύνδεση

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΛΕΤΗ ΠΕΔΙΟΥ ΣΤΟΝ ΚΕΡΑΜΕΙΚΟ

ΜΕΛΕΤΗ ΠΕΔΙΟΥ ΣΤΟΝ ΚΕΡΑΜΕΙΚΟ ΚΠΕ ΔΡΑΠΕΤΣΩΝΑΣ ΚΑΙ ΤΡΟΙΖΗΝΑΣ-ΜΕΘΑΝΩΝ ΜΕΛΕΤΗ ΠΕΔΙΟΥ ΣΤΟΝ ΚΕΡΑΜΕΙΚΟ «ΠΙΟ ΤΥΧΕΡΟΣ Ο ΚΟΤΣΥΦΑΣ» «Μια επιγραφή με ειδοποιεί: όρος ειμί Κεραμεικού,Εγώ θα φύγω, Δίνω κρυφά ένα φιλί στου Κούρου του αρχαϊκού το

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΜΟΥΣΕΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΜΟΥΣΕΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Τίτλος μαθήματος ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΜΟΥΣΕΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΤΥΠΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Επιλογής / Ενότητα Τεχνών (ΤΕ) ΔΙΔΑΣΚΟΥΣΑ: ΕΙΡΗΝΗ ΝΑΚΟΥ ΚΩΔΙΚΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: ΚΤ1121 ΜΟΝΑΔΕΣ ECTS:

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική δραστηριότητα Α Γυμνασίου

Διδακτική δραστηριότητα Α Γυμνασίου Διδακτική δραστηριότητα Α Γυμνασίου 1. Ταυτότητα δραστηριότητας Τίτλος: Και πάλι στο σχολείο Δημιουργός: Μαρία Νέζη Πεδίο, διδακτικό αντικείμενο και διδακτική ενότητα: Μάθημα: Νεοελληνική Λογοτεχνία Τάξη:

Διαβάστε περισσότερα

Η ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ:

Η ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ: ΤΟ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΕΡΓΟ ΣΤΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΚΑΙ ΘΡΑΚΗ 2009 11-13 ΜΑΡΤΙΟΥ 2010, ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ Η ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ: ΧΩΡΟΣ ΤΑΦΙΚΗΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΣΤΟ ΝΕΟΛΙΘΙΚΟ ΟΙΚΙΣΜΟ ΑΥΓΗΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ Γεωργία Στρατούλη, Σέβη Τριανταφύλλου,

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική της Πληροφορικής

Διδακτική της Πληροφορικής ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΧΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ενότητα 3: Η Πληροφορική στην Ελληνική Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση - Γυμνάσιο Σταύρος Δημητριάδης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό

Διαβάστε περισσότερα

Πώς και γιατί μετακινούμαστε;

Πώς και γιατί μετακινούμαστε; 101 Πώς και γιατί μετακινούμαστε; Διδακτική πρόταση 1: Γιατί τόσες μετακινήσεις στην Παλαιολιθική Εποχή; Ερώτημα-κλειδί Για ποιους λόγους μετακινούνταν οι άνθρωποι της Παλαιολιθικής Εποχής; Πρόοδος από

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804)

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ - ΣΥΝΤΟΜΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΓΝΩΣΙΟΘΕΩΡΙΑΣ ΤΟΥ 1 ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) (Η σύντομη περίληψη που ακολουθεί και η επιλογή των αποσπασμάτων από την πραγματεία του Καντ για την ανθρώπινη γνώση,

Διαβάστε περισσότερα

Γιατί ένα σεμινάριο για τις συγκρούσεις;

Γιατί ένα σεμινάριο για τις συγκρούσεις; Σεμινάρια ΕΚΔΔΑ 2009-10 ΕΠΙΛΥΣΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΝ στον χώρο της Υγείας Γιατί ένα σεμινάριο για τις συγκρούσεις; Εάν τις διαχειριστούμε όπως συνήθως, μπορεί να: Οδηγήσουν σε προσωπικές αντιπάθειες Διαταράξουν/

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ

ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ 1. Από τη Γραμμική Β στην εισαγωγή του αλφαβήτου - Στον ελληνικό χώρο, υπήρχε ένα σύστημα γραφής μέχρι το 1200 π.χ. περίπου, η

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΣΤΟ ΟΡΟΣ ΠΕΡΙΣΤΕΡΙ (ΛΑΚΜΟΣ)

ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΣΤΟ ΟΡΟΣ ΠΕΡΙΣΤΕΡΙ (ΛΑΚΜΟΣ) ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΣΤΟ ΟΡΟΣ ΠΕΡΙΣΤΕΡΙ (ΛΑΚΜΟΣ) Θεσσαλονίκη 2011 Η απόφαση για μια αναγνωριστική αποστολή πάνω από το χωριό Χαλίκι, στο όρος Λάκμος ή Περιστέρι, πάρθηκε κατά τη διάρκεια της αποστολής του συλλόγου

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες

Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες Τίτλος: Ο μικρόκοσμος μας Βαθμίδα: 3 Τάξη: Στ Διάρκεια: 3 Χ 80 Περιγραφή Ενότητας Η ενότητα διερευνά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται τα παιδιά τον κόσμο γύρω τους.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10. Μινωικοί ιεροί χώροι

ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10. Μινωικοί ιεροί χώροι ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10 Μινωικοί ιεροί χώροι Ενδεχομένως από τη Νεολιθική, αλλά με βεβαιότητα από την Προανακτορική εποχή φαίνεται ότι οι μινωίτες ασκούσαν τις λατρευτικές τους πρακτικές στα σπήλαια.

Διαβάστε περισσότερα

Το μεγαλύτερο μέρος της γης αποτελείται από νερό. Το 97,2% του νερού αυτού

Το μεγαλύτερο μέρος της γης αποτελείται από νερό. Το 97,2% του νερού αυτού 1. Το νερό στη φύση και τη ζωή των ανθρώπων Το μεγαλύτερο μέρος της γης αποτελείται από νερό. Το 97,2% του νερού αυτού βρίσκεται στους ωκεανούς, είναι δηλαδή αλμυρό. Μόλις το 2% βρίσκεται στους πόλους

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΘΕΣΗ ΕΞΕΡΕΥΝΗΣΗΣ ΤΟΥ ΣΠΗΛΑΙΟΥ ΣΤΟ ΚΑΣΤΑΝΟΦΥΤΟ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΟΡΕΣΤΙΔΟΣ ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ

ΕΚΘΕΣΗ ΕΞΕΡΕΥΝΗΣΗΣ ΤΟΥ ΣΠΗΛΑΙΟΥ ΣΤΟ ΚΑΣΤΑΝΟΦΥΤΟ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΟΡΕΣΤΙΔΟΣ ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ ΕΚΘΕΣΗ ΕΞΕΡΕΥΝΗΣΗΣ ΤΟΥ ΣΠΗΛΑΙΙΟΥ ΣΤΟ ΚΑΣΤΑΝΟΦΥΤΟ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΟΡΕΣΤΙΙΔΟΣ ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2005 Μετά από πρόσκληση του Δημάρχου κ. Τοτονίδη Νίκο προς το Τοπικό Τμήμα Βόρειας Ελλάδας (ΤΟ.Τ.Β.Ε.) της Ελληνικής Σπηλαιολογικής

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση του νέου βιβλίου «Γεωλογία Γεωγραφία» για την Α Γυμνασίου Γκαραγκούνη Αναστασία

Παρουσίαση του νέου βιβλίου «Γεωλογία Γεωγραφία» για την Α Γυμνασίου Γκαραγκούνη Αναστασία Παρουσίαση του νέου βιβλίου «Γεωλογία Γεωγραφία» για την Α Γυμνασίου Γκαραγκούνη Αναστασία Ομάδα εργασίας: Δημητρίου Δώρα, Μυρωνάκη Άννα, Γκαραγκούνη Αναστασία Δομή της Παρουσίασης Ενδεικτικός Προγραμματισμός

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παιδική ηλικία είναι ένα ζήτημα για το οποίο η κοινωνιολογία έχει δείξει μεγάλο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα βρίσκεται υπό εξέλιξη ένα πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

ΝΑΥΠΛΙΟ Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΜΕΛΕΤΕΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑ ΑΝΑΠΛΑΣΗΣ ΗΠΑΛΙΑΠΟΛΗ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑ

ΝΑΥΠΛΙΟ Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΜΕΛΕΤΕΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑ ΑΝΑΠΛΑΣΗΣ ΗΠΑΛΙΑΠΟΛΗ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑ ΝΑΥΠΛΙΟ Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΜΕΛΕΤΕΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑ ΑΝΑΠΛΑΣΗΣ ΗΠΑΛΙΑΠΟΛΗ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑ 1 Η ΝΕΩΤΕΡΗ ΕΠΕΚΤΑΣΗ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ 2 Τα εργαλεία ανάγνωσης της ταυτότητας της πόλης. Τα εργαλεία

Διαβάστε περισσότερα

F ΣΥΜΠΛΗΡΩΝΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΑ ή ΕΠΙΣΚΕΠΤΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΣΗΜΕΙΩΣΤΕ ΣΤΑ ΤΕΤΡΑΓΩΝΑΚΙΑ þ:

F ΣΥΜΠΛΗΡΩΝΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΑ ή ΕΠΙΣΚΕΠΤΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΣΗΜΕΙΩΣΤΕ ΣΤΑ ΤΕΤΡΑΓΩΝΑΚΙΑ þ: ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ F ΣΥΜΠΛΗΡΩΝΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΑ ή ΕΠΙΣΚΕΠΤΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΣΗΜΕΙΩΣΤΕ ΣΤΑ ΤΕΤΡΑΓΩΝΑΚΙΑ þ: ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΠΙΣΚΕΠΤΗ ΠΟΥ ΡΩΤΕΙΤΑΙ: -ΦΥΛΟ: ΑΡΣΕΝΙΚΟq, ΘΗΛΥΚΟ q -

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΡΚΟΣ ΜΠΟΛΑΡΗΣ (Υπουργός Υγείας και Κοινωνικής. Αγαπητέ συνάδελφε, ευχαριστώ πολύ για την ερώτηση. Κατ αρχάς θα πρέπει

ΜΑΡΚΟΣ ΜΠΟΛΑΡΗΣ (Υπουργός Υγείας και Κοινωνικής. Αγαπητέ συνάδελφε, ευχαριστώ πολύ για την ερώτηση. Κατ αρχάς θα πρέπει ΜΑΡΚΟΣ ΜΠΟΛΑΡΗΣ (Υπουργός Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης): Ευχαριστώ πολύ, κύριε Πρόεδρε. Αγαπητέ συνάδελφε, ευχαριστώ πολύ για την ερώτηση. Κατ αρχάς θα πρέπει να σας πω ότι στο αρχείο μου έχω έγγραφη

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης

Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης Clements & Sarama, 2009; Sarama & Clements, 2009 Χωρική αντίληψη και σκέψη Προσανατολισμός στο χώρο Οπτικοποίηση (visualization) Νοερή εικονική αναπαράσταση Νοερή

Διαβάστε περισσότερα

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων.

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. 9 LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. «Βλέπουμε με τα μάτια μας, αλλά κατανοούμε με τα μάτια της συλλογικότητας». 6 Ένα από τα κυριότερα

Διαβάστε περισσότερα

«Το πρωινό γεύμα για τους μαθητές του δημοτικού. Αντιλήψεις και καθημερινή πρακτική των παιδιών.»

«Το πρωινό γεύμα για τους μαθητές του δημοτικού. Αντιλήψεις και καθημερινή πρακτική των παιδιών.» «Το πρωινό γεύμα για τους μαθητές του δημοτικού. Αντιλήψεις και καθημερινή πρακτική των παιδιών.» Το πρωινό είναι το πρώτο γεύμα της ημέρας, έπειτα από μία «κοπιαστική νύχτα» για τον οργανισμό μας, κατά

Διαβάστε περισσότερα

Πέντε Προτάσεις Αντιμετώπισης των υσκολιών στην Ανάγνωση

Πέντε Προτάσεις Αντιμετώπισης των υσκολιών στην Ανάγνωση Πέντε Προτάσεις Αντιμετώπισης των υσκολιών στην Ανάγνωση Tο φαινόμενο της ανάγνωσης προσεγγίζεται ως ολική διαδικασία, δηλαδή ως λεξιλόγιο, ως προφορική έκφραση και ως κατανόηση. ημήτρης Γουλής Πρώτη Πρόταση

Διαβάστε περισσότερα

Μιχάλης Μακρή EFIAP. www.michalismakri.com

Μιχάλης Μακρή EFIAP. www.michalismakri.com Μιχάλης Μακρή EFIAP www.michalismakri.com Γιατί κάποιες φωτογραφίες είναι πιο ελκυστικές από τις άλλες; Γιατί κάποιες φωτογραφίες παραμένουν κρεμασμένες σε γκαλερί για μήνες ή και για χρόνια για να τις

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΝΑΣΤΗΛΩΣΗ

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΝΑΣΤΗΛΩΣΗ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΑΘΗΝΩΝ Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΝΑΣΤΗΛΩΣΗ 18 Sunday Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΠΑΕΙ ΤΑ ΕΣΜΑ ΤΗΣ Ίσως είναι το πιο αναγνωρίσιμο μνημείο παγκοσμίως, συνυφασμένο με τη δημοκρατία που γεννήθηκε και ζει(;) σε αυτήν τη χώρα. Και

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΤΡΙΤΟ ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ ΙΙ: ΕΙΡΗΝΙΚΟΣ, ΑΥΣΤΡΑΛΙΑ ΚΑΙ ΑΜΕΡΙΚΗ

ΜΑΘΗΜΑ ΤΡΙΤΟ ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ ΙΙ: ΕΙΡΗΝΙΚΟΣ, ΑΥΣΤΡΑΛΙΑ ΚΑΙ ΑΜΕΡΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑ ΤΡΙΤΟ ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ ΙΙ: ΕΙΡΗΝΙΚΟΣ, ΑΥΣΤΡΑΛΙΑ ΚΑΙ ΑΜΕΡΙΚΗ 1. Εισαγωγή - Τόσο στον Ειρηνικό, όσο και στην Αυστραλία και την Αμερική γηγενείς γλώσσες θεωρούνται οι γλώσσες των λεγόμενων «ιθαγενών»,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΟΝΟΜΙΑΣ &

ΤΜΗΜΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΤΕΙ ΑΘΗΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ Τι είναι αρχείο; Ποιες είναι οι προϋποθέσεις για να χαρακτηρίσουμε μια πληροφορία ως αρχειακή; Τι είναι αρχειονομία; Ποιος είναι ο αρχειονόμος;

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 3: Δυο προσεγγίσεις που επηρεάζουν την εκπαιδευτική διαδικασία

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 3: Δυο προσεγγίσεις που επηρεάζουν την εκπαιδευτική διαδικασία Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 3: Δυο προσεγγίσεις που επηρεάζουν την εκπαιδευτική διαδικασία Νέο Πρόγραμμα iuσπcdcddccscsdcscsουδών Νηπιαγωγείου Διδάσκουσα: Μαρία Καμπεζά Τμήμα

Διαβάστε περισσότερα

Κατανοώντας την επιχειρηματική ευκαιρία

Κατανοώντας την επιχειρηματική ευκαιρία Η Επιχειρηματική Ευκαιρία Κατανοώντας την επιχειρηματική ευκαιρία Υπάρχουν έρευνες οι οποίες δείχνουν ότι στους περισσότερους επιχειρηματίες που ξεκινούν για πρώτη φορά μια επιχείρηση, τελειώνουν τα χρήματα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΤΑΣΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ (Ε.Χαραλάμπους)

ΕΝΤΑΣΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ (Ε.Χαραλάμπους) ΕΝΤΑΣΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ (Ε.Χαραλάμπους) Όνομα Παιδιού: Ναταλία Ασιήκαλη ΤΙΤΛΟΣ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗΣ: Πως οι παράγοντες υλικό, μήκος και πάχος υλικού επηρεάζουν την αντίσταση και κατ επέκταση την ένταση του ρεύματος

Διαβάστε περισσότερα

Μέθοδοι Γεωργοοικονομικής & Κοινωνιολογικής Έρευνας

Μέθοδοι Γεωργοοικονομικής & Κοινωνιολογικής Έρευνας Μέθοδοι Γεωργοοικονομικής & Κοινωνιολογικής Έρευνας Ενότητα 9: Συμμετοχική Παρατήρηση (1/2) 2ΔΩ Διδάσκοντες: Χ. Κασίμης- Ελ. Νέλλας Τμήμα: Αγροτικής Οικονομίας και Ανάπτυξης Μαθησιακοί στόχοι Η εκμάθηση

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ: ΤΕΧΝΙΚΗ ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ: ΤΕΧΝΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΥΔΡΟΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΕΣ: Β. ΧΡΗΣΤΑΡΑΣ, Καθηγητής Β.

ΜΑΘΗΜΑ: ΤΕΧΝΙΚΗ ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ: ΤΕΧΝΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΥΔΡΟΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΕΣ: Β. ΧΡΗΣΤΑΡΑΣ, Καθηγητής Β. ΜΑΘΗΜΑ: ΤΕΧΝΙΚΗ ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ: ΤΕΧΝΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΥΔΡΟΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΕΣ: Β. ΧΡΗΣΤΑΡΑΣ, Καθηγητής Β. ΜΑΡΙΝΟΣ, Λέκτορας ΒΟΗΘΗΤΙΚΟ ΦΥΛΛΑΔΙΟ 1 ης ΑΣΚΗΣΗΣ ΤΙΤΛΟΣ ΑΣΚΗΣΗΣ: Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΓΕΩΛΟΓΙΚΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Κος ΣΤΑΥΡΙΝΟΥΔΗΣ: Καλησπέρα. Η δική μας εισήγηση θα είχε άμεση σχέση και θα είχε ενδιαφέρον να ακολουθούσε την εισήγηση του κυρίου Λέλεκα.

Κος ΣΤΑΥΡΙΝΟΥΔΗΣ: Καλησπέρα. Η δική μας εισήγηση θα είχε άμεση σχέση και θα είχε ενδιαφέρον να ακολουθούσε την εισήγηση του κυρίου Λέλεκα. Κος ΣΤΑΥΡΙΝΟΥΔΗΣ: Καλησπέρα. Η δική μας εισήγηση θα είχε άμεση σχέση και θα είχε ενδιαφέρον να ακολουθούσε την εισήγηση του κυρίου Λέλεκα. Δεν είναι πάντα εφικτό να το προγραμματίζουμε κατά προτεραιότητα.

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

Κατεύθυνση:«Τεχνικής Γεωλογία και Περιβαλλοντική Υδρογεωλογία»

Κατεύθυνση:«Τεχνικής Γεωλογία και Περιβαλλοντική Υδρογεωλογία» ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ: «ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΓΕΩΛΟΓΙΑ» Κατεύθυνση:«Τεχνικής Γεωλογία και Περιβαλλοντική Υδρογεωλογία» Βασικά εργαλεία Τεχνικής Γεωλογίας και Υδρογεωλογίας Επικ. Καθηγ. Μαρίνος

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική πρόταση 1: 1 Πώς οργανώνονταν οι άνθρωποι της. Γεωμετρικής Εποχής»

Διδακτική πρόταση 1: 1 Πώς οργανώνονταν οι άνθρωποι της. Γεωμετρικής Εποχής» Διδακτική πρόταση 1: 1 Πώς οργανώνονταν οι άνθρωποι της Γεωμετρική ς Εποχής; Ερωτήματα - κλειδιά: 2 Πόσο μεγάλες ήταν οι ομάδες των ανθρώπων της Γεωμετρικής Εποχής; Υπήρχαν αρχηγοί στις ομάδες των ανθρώπων

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21 ου αιώνα) Νέο Πρόγραμμα Σπουδών, Οριζόντια Πράξη» MIS: 295450 Υποέργο 1: «Εκπόνηση Προγραμμάτων Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και οδηγών για τον εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Αριθμητική εύρεση ριζών μη γραμμικών εξισώσεων

Αριθμητική εύρεση ριζών μη γραμμικών εξισώσεων Αριθμητική εύρεση ριζών μη γραμμικών εξισώσεων Με τον όρο μη γραμμικές εξισώσεις εννοούμε εξισώσεις της μορφής: f( ) 0 που προέρχονται από συναρτήσεις f () που είναι μη γραμμικές ως προς. Περιέχουν δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ. Επιστημονικός Υπεύθυνος Έρευνας : Καθηγητής Επαμεινώνδας Πανάς

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ. Επιστημονικός Υπεύθυνος Έρευνας : Καθηγητής Επαμεινώνδας Πανάς ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ Επιστημονικός Υπεύθυνος Έρευνας : Καθηγητής Επαμεινώνδας Πανάς Θεσσαλονίκη, Σεπτέμβριος 2010 2 3 4 ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΕΡΕΥΝΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΑΛΑΙΟΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑΣ-ΣΠΗΛΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΝΟΤΙΑΣ ΕΛΛΑΔΟΣ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΑΛΑΙΟΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑΣ-ΣΠΗΛΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΝΟΤΙΑΣ ΕΛΛΑΔΟΣ ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΑΛΑΙΟΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑΣ-ΣΠΗΛΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΝΟΤΙΑΣ ΕΛΛΑΔΟΣ Κατά τη δεκαετία 2000-2010 η ΕΠΣΝΕ, παράλληλα προς τις σωστικές ανασκαφές και αυτοψίες της σε σπήλαια και θέσεις παλαιοανθρωπολογικού ενδιαφέροντος,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΒΕΡΓΙΝΑΣ

ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΒΕΡΓΙΝΑΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΑΣΚΑΦΗ ΒΕΡΓΙΝΑΣ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΒΕΡΓΙΝΑΣ Παρελθόν - Παρόν - Μέλλον Στ. Δρούγου Ομάδα εργασίας: καθηγήτρια κλασικής αρχαιολογίας ΑΠΘ Ν. Χατζηδάκης αρχιτέκτων ΔΠΜΣ

Διαβάστε περισσότερα

Πώς και γιατί μετακινούμαστε;

Πώς και γιατί μετακινούμαστε; Πώς και γιατί μετακινούμαστε; Διδακτική πρόταση 1: Συνοπτικό πλαίσιο μετακίνησης και εγκατάστασης Ερωτήματα-κλειδιά Γιατί και πώς μετακινούμαστε από τα πολύ παλιά χρόνια μέχρι σήμερα; Πού μένουμε από τα

Διαβάστε περισσότερα

Το περιβάλλον ως σύστηµα

Το περιβάλλον ως σύστηµα Το περιβάλλον ως σύστηµα Σύστηµα : ηιδέατουστηθεώρησητουκόσµου Το σύστηµα αποτελεί θεµελιώδη έννοια γύρω από την οποία οργανώνεται ο τρόπος θεώρησης του κόσµου και των φαινοµένων που συντελούνται µέσα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Εισαγωγή Ενεργός συμμετοχή Κοινωνική αλληλεπίδραση Δραστηριότητες που έχουν νόημα Σύνδεση των νέων πληροφοριών με τις προϋπάρχουσες γνώσεις Χρήση στρατηγικών Ανάπτυξη της αυτορρύθμισης και εσωτερική σκέψη

Διαβάστε περισσότερα

Πώς περνάμε τη μέρα μας;

Πώς περνάμε τη μέρα μας; Πώς περνάμε τη μέρα μας; Διδακτική πρόταση 2: Συνοπτικό πλαίσιο καθημερινής ζωής Ερώτημα-κλειδί Πώς περνούμε τη μέρα μας από τα πολύ παλιά χρόνια μέχρι σήμερα; Σύνδεση με το προηγούμενο μάθημα Στο προηγούμενο

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ Πρόβλημα: Με τον όρο αυτό εννοείται μια κατάσταση η οποία χρήζει αντιμετώπισης, απαιτεί λύση, η δε λύση της δεν είναι γνωστή, ούτε προφανής. Δομή προβλήματος: Με τον όρο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΟ Durham University

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΟ Durham University ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΟ Durham University Στα πλαίσια του Π.Μ.Σ. «Μεθοδολογία και Εφαρμογές στην Κοινωνική Πολιτική», στο μάθημα Εργασία και Μετανάστευση, πραγματοποιήσαμε εκπαιδευτικό ταξίδι στο Durham

Διαβάστε περισσότερα

ΑΘΗΝΑΪΚΗ ΣΥΜΜΑΧΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΈΝΩΣΗ: ΣΥΓΚΛΙΣΕΙς ΚΑΙ ΑΠΟΚΛΙΣΕΙς

ΑΘΗΝΑΪΚΗ ΣΥΜΜΑΧΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΈΝΩΣΗ: ΣΥΓΚΛΙΣΕΙς ΚΑΙ ΑΠΟΚΛΙΣΕΙς ΑΘΗΝΑΪΚΗ ΣΥΜΜΑΧΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΈΝΩΣΗ: ΣΥΓΚΛΙΣΕΙς ΚΑΙ ΑΠΟΚΛΙΣΕΙς International Conference Facilitating the Acquisition and Recognition of Key Competences ΑΡΧΙΚΗ ΙΔΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΣΕΝΑΡΙΟΥ Προβληματισμός αναφορικά

Διαβάστε περισσότερα

Επίπεδο Γ2. Χρήση γλώσσας (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά. Ερώτημα 1 (5 μονάδες)

Επίπεδο Γ2. Χρήση γλώσσας (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά. Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Γ2 (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Ο φίλος σας έγραψε μία μελέτη σχετικά με τρόπους βελτίωσης της αναγνωστικής ικανότητας των μαθητών. Επειδή, όμως, είναι ξένος, κάνει ακόμη λάθη,

Διαβάστε περισσότερα

Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:...

Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:... Φυτά της Αλυκής και προσαρμογές στην Ξηρασία Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Σχολείο:... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:... Καταγραφή Περιβαλλοντικών συνθηκών Καλή σας μέρα. Ονομάζομαι Άγγελος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΟΠΟΙΗΣΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΧΩΡΩΝ ΚΑΤΩ ΠΑΦΟΥ

ΕΝΟΠΟΙΗΣΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΧΩΡΩΝ ΚΑΤΩ ΠΑΦΟΥ 86882 ΕΝΟΠΟΙΗΣΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΧΩΡΩΝ ΚΑΤΩ ΠΑΦΟΥ ΕΝΟΠΟΙΗΣΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΧΩΡΩΝ ΚΑΤΩ ΠΑΦΟΥ 2 διαγραμμα 1 1. Εισαγωγή Ο αρχαιολογικός χώρος στην περιοχή του λόφου της Φάμπρικας και η σπηλιές που έχουν διαμορφωθεί

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης. Δραπετσώνας & Τροιζήνας Μεθάνων. Λόφος Μουσών. Φύλλα εργασίας

Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης. Δραπετσώνας & Τροιζήνας Μεθάνων. Λόφος Μουσών. Φύλλα εργασίας Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Δραπετσώνας & Τροιζήνας Μεθάνων Λόφος Μουσών Φύλλα εργασίας Στόχος των φύλλων εργασίας είναι να ανιχνευθούν βιωματικά στον χώρο τα κυριότερα στοιχεία της ανάπλασης του

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνικές συλλογής δεδομένων στην ποιοτική έρευνα

Τεχνικές συλλογής δεδομένων στην ποιοτική έρευνα Το κείμενο αυτό είναι ένα απόσπασμα από το Κεφάλαιο 16: Ποιοτικές ερμηνευτικές μέθοδοι έρευνας στη φυσική αγωγή (σελ.341-364) του βιβλίου «Για μία καλύτερη φυσική αγωγή» (Παπαιωάννου, Α., Θεοδωράκης Ι.,

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαιολογία των κλασικών και ελληνιστικών χρόνων (480 π.χ. - 1ος αι. π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος

Αρχαιολογία των κλασικών και ελληνιστικών χρόνων (480 π.χ. - 1ος αι. π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος [IA12] ΚΛΑΣΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ Β Αρχαιολογία των κλασικών και ελληνιστικών χρόνων (480 π.χ. - 1ος αι. π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος Τι είναι Aρχαιολογία; Η επιστήμη της αρχαιολογίας: Ασχολείται με την περισυλλογή,

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο. Πώς να ζήσετε 150 χρόνια µε Υγεία

Εισαγωγή. Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο. Πώς να ζήσετε 150 χρόνια µε Υγεία Εισαγωγή «Όποιος έχει υγεία, έχει ελπίδα. Και όποιος έχει ελπίδα, έχει τα πάντα.» Τόμας Κάρλαϊλ Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο Ο πατέρας μου είναι γιατρός, ένας από τους καλύτερους παθολόγους που

Διαβάστε περισσότερα

Ελληνικοί Βιότοποι. Τάξη Οδηγίες Μάθημα Ε Δημοτικού Πώς συμπληρώνουμε τα φύλλα εργασίας Γεωγραφία

Ελληνικοί Βιότοποι. Τάξη Οδηγίες Μάθημα Ε Δημοτικού Πώς συμπληρώνουμε τα φύλλα εργασίας Γεωγραφία Τάξη Οδηγίες Μάθημα Ε Δημοτικού Πώς συμπληρώνουμε τα φύλλα εργασίας Γεωγραφία Στόχος της δραστηριότητας αυτής είναι να γνωρίσουμε και να καταγράψουμε τους ελληνικούς βιότοπους και να εντοπίσουμε τα ζώα

Διαβάστε περισσότερα

Β2. β) Πρώτα απ όλα: Αρχικά παράλληλα: ταυτόχρονα εξάλλου: άλλωστε

Β2. β) Πρώτα απ όλα: Αρχικά παράλληλα: ταυτόχρονα εξάλλου: άλλωστε ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α.1 Το συγκεκριμένο κείμενο αναφέρεται στην ανάγκη προσέγγισης των αρχαίων χώρων θέασης και ακρόασης από τους Νεοέλληνες. Επρόκειτο για τόπους έκφρασης συλλογικότητας. Επιπλέον, σ αυτούς γεννήθηκε

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική των Φυσικών Επιστημών Ενότητα 2: Βασικό Εννοιολογικό Πλαίσιο

Διδακτική των Φυσικών Επιστημών Ενότητα 2: Βασικό Εννοιολογικό Πλαίσιο Διδακτική των Φυσικών Επιστημών Ενότητα 2: Βασικό Εννοιολογικό Πλαίσιο Χρυσή Κ. Καραπαναγιώτη Τμήμα Χημείας Αντικείμενο και Αναγκαιότητα Μετασχηματισμός της φυσικοεπιστημονικής γνώσης στη σχολική της εκδοχή.

Διαβάστε περισσότερα

1.1 Τι είναι η Χημεία και γιατί τη μελετάμε:

1.1 Τι είναι η Χημεία και γιατί τη μελετάμε: 1 Η θεωρία του μαθήματος με ερωτήσεις. 1.1 Τι είναι η Χημεία και γιατί τη μελετάμε: 1. Τι ονομάζεται περιβάλλον; Οτιδήποτε μας περιβάλλει ονομάζεται περιβάλλον. Για παράδειγμα στο περιβάλλον ανήκουν τα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ «ΤΑ ΚΛΑΣΜΑΤΑ»

ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ «ΤΑ ΚΛΑΣΜΑΤΑ» ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ «ΤΑ ΚΛΑΣΜΑΤΑ» Νικόλαος Μπαλκίζας 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σκοπός του σχεδίου μαθήματος είναι να μάθουν όλοι οι μαθητές της τάξης τις έννοιες της ισοδυναμίας των κλασμάτων,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ARCGIS ΚΑΙ INNOVYZE INFOWATER ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΔΙΚΤΥΩΝ ΥΔΡΕΥΣΗΣ

ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ARCGIS ΚΑΙ INNOVYZE INFOWATER ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΔΙΚΤΥΩΝ ΥΔΡΕΥΣΗΣ http://www.hydroex.gr ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ARCGIS ΚΑΙ INNOVYZE INFOWATER ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΔΙΚΤΥΩΝ ΥΔΡΕΥΣΗΣ Σπύρος Μίχας, Πολιτικός Μηχανικός, PhD, MSc Ελένη Γκατζογιάννη, Πολιτικός Μηχανικός, MSc Αννέτα

Διαβάστε περισσότερα

Ανάλυση Δεδομένων με χρήση του Στατιστικού Πακέτου R

Ανάλυση Δεδομένων με χρήση του Στατιστικού Πακέτου R Ανάλυση Δεδομένων με χρήση του Στατιστικού Πακέτου R, Επίκουρος Καθηγητής, Τομέας Μαθηματικών, Σχολή Εφαρμοσμένων Μαθηματικών και Φυσικών Επιστημών, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο. Περιεχόμενα Εισαγωγή στο

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙΔΕΣ

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙΔΕΣ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΣΑΒΒΑΤΟ 10 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) Θέμα Α Στις ερωτήσεις

Διαβάστε περισσότερα

Σχολιάστε αν τα εκπαιδευτικά αντικείμενα (όπως: φύλλα διδασκαλίας, εργασίας. και αξιολόγησης μαθητών και υποστηρικτικό υλικό) καλύπτουν τους

Σχολιάστε αν τα εκπαιδευτικά αντικείμενα (όπως: φύλλα διδασκαλίας, εργασίας. και αξιολόγησης μαθητών και υποστηρικτικό υλικό) καλύπτουν τους 1 Αξιολόγηση Web2 για Επικοινωνία Άννα Χουντάλα ΑΜ 11Μ13 1ο Κριτήριο Αξιολόγησης Σχολιάστε αν τα εκπαιδευτικά αντικείμενα (όπως: φύλλα διδασκαλίας, εργασίας και αξιολόγησης μαθητών και υποστηρικτικό υλικό)

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ

ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ Τομέας Έρευνας ΚΕΘΕΑ Η ποιοτική έρευνα επιχειρεί να περιγράψει, αναλύσει, κατανοήσει, ερμηνεύσει κοινωνικά φαινόμενα, έννοιες ή συμπεριφορές επιχειρεί να απαντήσει το γιατί

Διαβάστε περισσότερα

Γεωργία Ε. Αντωνέλου Επιστημονικό Προσωπικό ΕΕΥΕΜ Μαθηματικός, Msc. antonelou@ecomet.eap.gr

Γεωργία Ε. Αντωνέλου Επιστημονικό Προσωπικό ΕΕΥΕΜ Μαθηματικός, Msc. antonelou@ecomet.eap.gr Γεωργία Ε. Αντωνέλου Επιστημονικό Προσωπικό ΕΕΥΕΜ Μαθηματικός, Msc. antonelou@ecomet.eap.gr Θεμελίωση μιας λύσης ενός προβλήματος από μια πολύπλευρη (multi-faceted) και διαθεματική (multi-disciplinary)

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Μόνο με το αίσθημα μπορείς να διδάξεις. Αν καθήσεις στην έδρα η ποίηση θα φύγει από το παράθυρο. «Κώστας Μόντης» Βασικές αρχές: 1) Το λογοτεχνικό

Διαβάστε περισσότερα

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γυναίκες καλλιτέχνες και δημόσιος χώρος στη σύγχρονη Ελλάδα: όροι και όρια μιας σχέσης Διάχυτη είναι στις μέρες μας η αντίληψη ότι πλέον οι αντιξοότητες, θεσμικές

Διαβάστε περισσότερα

«DARIAH-ΑΤΤΙΚΗ Ανάπτυξη της ελληνικής ερευνητικής υποδομής για τις ανθρωπιστικές επιστήμες ΔΥΑΣ» Αθήνα, 26 Φεβρουαρίου 2015

«DARIAH-ΑΤΤΙΚΗ Ανάπτυξη της ελληνικής ερευνητικής υποδομής για τις ανθρωπιστικές επιστήμες ΔΥΑΣ» Αθήνα, 26 Φεβρουαρίου 2015 ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΑΘΗΝΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΑΘΗΝΑ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΚΑΛΩΝ ΤΕΧΝΩΝ ΙΔΡΥΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΡΕΥΝΑΣ Αθήνα, 26 Φεβρουαρίου 2015 Αξιότιμες

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΟ ΕΠΙΤΕΛΕΙΟ ΣΤΡΑΤΟΥ

ΓΕΝΙΚΟ ΕΠΙΤΕΛΕΙΟ ΣΤΡΑΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟ ΕΠΙΤΕΛΕΙΟ ΣΤΡΑΤΟΥ Χαιρετισμός Του κ. Α/ΓΕΣ, ως Εκπροσώπου του κ. Υπουργού Εθνικής Άμυνας κ. Ευάγγελου Βενιζέλου στo Συνέδριο Χειρισμού Κρίσεων«ΑΘΗΝΑ 2011» Θεσσαλονίκη, 03 Ιουν 11 - 1 - Κύριοι πρέσβεις

Διαβάστε περισσότερα