ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΑΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ-ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΑΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ-ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ"

Transcript

1 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΑΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ-ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ «ΚΛΙΝΙΚΕΣ-ΚΛΙΝΙΚΟΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΙΑΤΡΙΚΕΣ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΕΣ» ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ «ΜΕΛΕΤΗ ΤΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΠΟΥ ΟΔΗΓΟΥΝ ΣΤΗ ΜΕΤΑΒΟΛΗ ΤΟΥ ΣΩΜΑΤΙΚΟΥ ΒΑΡΟΥΣ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΕΞΩΠΥΡΑΜΙΔΙΚΗ ΣΥΝΔΡΟΜΗ, ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΕ ΕΜΦΥΤΕΥΣΗ ΗΛΕΚΤΡΟΔΙΩΝ ΣΤΟΝ ΕΓΚΕΦΑΛΟ ΚΑΙ ΕΝ ΤΩ ΒΑΘΕΙ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟ ΕΡΕΘΙΣΜΟ» ΕΛΛΗ ΜΑΡΚΑΚΗ ΙΑΤΡΟΣ ΕΙΔΙΚΕΥΟΜΕΝΗ ΝΕΥΡΟΛΟΓΙΑΣ ΝΕΥΡΟΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ, Δ/ΝΤΗΣ: ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟY ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΠΑΤΡΑ 2014

2 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΑΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ-ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ «ΚΛΙΝΙΚΕΣ-ΚΛΙΝΙΚΟΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΙΑΤΡΙΚΕΣ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΕΣ» ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ «ΜΕΛΕΤΗ ΤΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΠΟΥ ΟΔΗΓΟΥΝ ΣΤΗ ΜΕΤΑΒΟΛΗ ΤΟΥ ΣΩΜΑΤΙΚΟΥ ΒΑΡΟΥΣ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΕΞΩΠΥΡΑΜΙΔΙΚΗ ΣΥΝΔΡΟΜΗ, ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΕ ΕΜΦΥΤΕΥΣΗ ΗΛΕΚΤΡΟΔΙΩΝ ΣΤΟΝ ΕΓΚΕΦΑΛΟ ΚΑΙ ΕΝ ΤΩ ΒΑΘΕΙ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟ ΕΡΕΘΙΣΜΟ» ΕΛΛΗ ΜΑΡΚΑΚΗ ΙΑΤΡΟΣ ΕΙΔΙΚΕΥΟΜΕΝΗ ΝΕΥΡΟΛΟΓΙΑΣ ΝΕΥΡΟΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ, Δ/ΝΤΗΣ: ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟY ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΠΑΤΡΑ 2014

3 ΤΡΙΜΕΛΗΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ 1. Κωνσταντογιάννης Κωνσταντίνος - επιβλέπων καθηγητής, Αναπληρωτής Καθηγητής Νευροχειρουργικής 2. Κυριαζοπούλου Βενετσάνα - μέλος τριμελούς συμβουλευτικής επιτροπής, Καθηγήτρια Ενδοκρινολογίας- Παθολογίας, Κοσμήτωρ Σχολής Επιστημών Υγείας 3. Ελλούλ Ιωάννης - μέλος τριμελούς συμβουλευτικής επιτροπής, Επίκουρος Καθηγητής Νευρολογίας ΕΠΤΑΜΕΛΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ 1. Κωνσταντογιάννης Κωνσταντίνος - επιβλέπων καθηγητής, Αναπληρωτής Καθηγητής Νευροχειρουργικής 2. Κυριαζοπούλου Βενετσάνα - μέλος τριμελούς συμβουλευτικής επιτροπής, Καθηγήτρια Ενδοκρινολογίας-Παθολογίας, Κοσμήτωρ Σχολής Επιστημών Υγείας 3. Ελλούλ Ιωάννης - μέλος τριμελούς συμβουλευτικής επιτροπής, Επίκουρος Καθηγητής Νευρολογίας 4. Κωνσταντίνου Δημήτριος - μέλος επταμελούς εξεταστικής επιτροπής, Καθηγητής Νευροχειρουργικής 5. Πολυχρονόπουλος Παναγιώτης - μέλος επταμελούς εξεταστικής επιτροπής, Αναπληρωτής Καθηγητής Νευρολογίας 6. Σακελλαρόπουλος Γεώργιος - μέλος επταμελούς εξεταστικής επιτροπής, Επίκουρος Καθηγητής Ιατρικής Φυσικής 7. Παναγιωτόπουλος Βασίλειος - μέλος επταμελούς εξεταστικής επιτροπής, Λέκτορας Νευροχειρουργικής

4 Αφιερώνεται στους γονείς μου Γιώργο και Αγγελική με αγάπη

5 ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ Η παρούσα διδακτορική διατριβή είναι αποτέλεσμα συλλογικής εργασίας και γι αυτό θα ήθελα να εκφράσω με ευγνωμοσύνη τις θερμές μου ευχαριστίες σε όλους εκείνους που συνέβαλλαν στην ολοκλήρωσή της. Αρχικά θα ήθελα να ευχαριστήσω από καρδιάς τον επιβλέποντα κ. Κωνσταντίνο Κωνσταντογιάνη Αναπληρωτή Καθηγητή Νευροχειρουργικής, για την ευκαιρία που μου έδωσε να ασχοληθώ με ένα τόσο ενδιαφέρον και πρωτότυπο θέμα. Τον ευχαριστώ για την εμπιστοσύνη που έδειξε στο πρόσωπό μου όλα αυτά τα χρόνια, για τη συνεχή υποστήριξη, γενικότερη συμπαράσταση, καθοδήγηση, επίβλεψη, επιμονή και υπομονή και την άψογη συνεργασία. Όλα όσα με δίδαξε με όρεξη, χαμόγελο και ενδιαφέρον και οι πολύτιμες συμβουλές του με ενέπνευσαν όχι μόνο όσον αφορά στην εκπόνηση της διδακτορικής διατριβής μου, αλλά και στη ζωή μου γενικότερα. Πολύτιμες υπήρξαν και οι συμβουλές του κ. Ελλούλ Ιωάννη, μέλους της τριμελούς συμβουλευτικής επιτροπής και Επίκουρου Καθηγητή Νευρολογίας. Τον ευχαριστώ πολύ για τον χρόνο που διέθεσε, για τις διορθώσεις, τις εποικοδομητικές παρατηρήσεις του και τις ενδιαφέρουσες συζητήσεις που με ώθησαν να συνεχίσω μέχρι τέλους με μεγάλη όρεξη. Ευχαριστώ επίσης την κα Κυριαζοπούλου Βενετσάνα, Καθηγήτρια Ενδοκρινολογίας- Παθολογίας και μέλος της τριμελούς συμβουλευτικής επιτροπής, για την πολύτιμη συνεισφορά της στο σχεδιασμό της μελέτης και την ερμηνεία των αποτελεσμάτων, αλλά και για την προθυμία της να προσφέρει πάντα άμεσα τη βοήθειά της σε κάθε δυσκολία. Σημαντική υπήρξε και η βοήθεια της κας Θεοδωροπούλου Αναστασίας, Α Επιμελήτριας Ενδοκρινολογικής κλινικής Παθολογικού τμήματος. Την ευχαριστώ θερμά για τη βοήθειά της στην επεξεργασία των δειγμάτων, στη στατιστική επεξεργασία των αποτελεσμάτων και για την προθυμία της να λύνει πάντα τις απορίες μου.

6 Ιδιαίτερες ευχαριστίες ανήκουν και στα μέλη της επταμελούς εξεταστικής επιτροπής, στον κ. Κωνσταντίνου Δημήτριο, Καθηγητή Νευροχειρουργικής και Διευθυντή της Νευροχειρουργικής κλινικής, στον κ. Πολυχρονόπουλο Παναγιώτη Αναπληρωτή Καθηγητή Νευρολογίας, στον κ. Σακελλαρόπουλο Γεώργιο, Επίκουρο Καθηγητή Ιατρικής Φυσικής και στον κ. Παναγιωτόπουλο Βασίλειο, Λέκτορα Νευροχειρουργικής. Τους ευχαριστώ για το ενδιαφέρον που έδειξαν και για την τιμή που μου έκαναν να μελετήσουν τη διατριβή μου και να παρευρεθούν στην παρουσίαση της. Τέλος, θα ήθελα να ευχαριστήσω το σύζυγο και σύντροφο της ζωής μου Παντελή Τσουμπό, για την παρότρυνση, την υποστήριξη και τη συμπαράστασή του. Κυρίως όμως τον ευχαριστώ για την αισιοδοξία και τον πηγαίο ενθουσιασμό που τον διακρίνει και που μου μετέδωσε καθ όλη τη διάρκεια εκπόνησης αυτής της διατριβής, όπως και σε όλα τα επίπεδα της ζωής μας.

7 ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΠΟΥ ΠΡΟΕΚΥΨΑΝ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΚΠΟΝΙΣΗ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΑΣ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΙΒΗΣ ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ ΣΕ ΞΕΝΟΓΛΩΣΣΑ ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ 1. Markaki, E., Ellul, J., Kefalopoulou, Z., Trachani, E., Theodoropoulou, A., Kyriazopoulou, V., Constantoyannis, C. The Role of Ghrelin, Neuropeptide Y and Leptin Peptides in Weight Gain after Deep Brain Stimulation for Parkinson s Disease Stereotact Funct Neurosurg 2012;90: ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΙΣ ΣΕ ΔΙΕΘΝΗ ΣΥΝΕΔΡΙΑ 1. E.Markaki, J.Ellul, A.Theodoropoulou, V.Kyriazopoulou, M.Georgiopoulos, K.Apostolopoulou, C.Constantoyannis. Could central dysregulation of ghrelin and cortisol levels after STN DBS have a neuroprotective effect? XIX CONGRESS of ESSFN European Society for Stereotactic and Functional Neurosurgery, Athens, Greece, September E. Markaki, Z. Kefalopoulou, A. Theodoropoulou, J. Ellul, V. Kyriazopoulou, K. Apostolopoulou1, M. Georgiopoulos, C. Constantoyannis. The role of ghrelin, NPY and Leptin peptides in weight gain after deep brain stimulation for Parkinson s disease. 14th European congress of Neurosurgery, EANS 2011, Rome, Italy, October 9-14, E.Markaki, J.Ellul, A.Theodoropoulou, V.Kyriazopoulou, C.Constantoyannis. Is DBS for Parkinson s disease neuroprotective? 16th congress of the EFNS, Stockholm, Sweden,, September 8-11, 2012 ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΙΣ ΣΕ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΣΥΝΕΔΡΙΑ 1. Έλλη Μαρκάκη, Ζηνοβία Κεφαλοπούλου, Νάντια Θεοδωροπούλου, Ιωάννης Ελλούλ, Ελισάβετ Xρόνη, Eυτυχία Tραχάνη, Βενετσάνα Κυριαζοπούλου, Κωνσταντίνος Κωνσταντογιάννης. Πού οφείλεται η αύξηση βάρους σε ασθενείς με νόσο Παρκινσον μετά από εν τω βάθει ηλεκτρισμό εγκεφάλου; 23 ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ελλήνων Νευρολόγων, Θεσσαλονίκη Μαΐου E. Mαρκάκη, Ζ.Κεφαλοπούλου, Α.Αποστολοπούλου, Μ.Γεωργιόπουλος, Α.Θεοδωροπούλου, Β. Κυριαζοπούλου, Ι.Ελλούλ, Κ.Κωνσταντογιάννης. Αύξηση βάρους μετά από εν τω βάθει ηλεκτρισμό εγκεφάλου σε ασθενείς με νόσο

8 Πάρκινσον: πιθανή εμπλοκή ΝΡΥ και Γκρελίνης. 2 ο Συνέδριο φαρμακευτικής και επεμβατικής νευροτροποποίησης, Αθήνα 3-5 Δεκεμβρίου Μαρκάκη Ε, Τραχάνη Ε, Κεφαλοπούλου Ζ, Αποστολοπούλου Α, Θεοδωροπούλου Α, Κυριαζοπούλου Β, Ελλούλ Ι,Κωνσταντογιάννης Κ. Μελάτη της αύξησης βάρους σε ασθενείς με νόσο Πάρκινσον που υποβλήθηκαν σε εν τω βάθει ηλεκτρισμό εγκεφάλου. 24 ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ελλήνων Νευρολόγων, Κως Μαΐου 2010.

9 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ 1. Η νόσος Πάρκινσον Απώλεια βάρους στη νόσο Πάρκινσον....3 Πιθανές αιτίες μειωμένης πρόσληψης ενέργειας Πιθανές αιτίες αυξημένης κατανάλωσης ενέργειας 3. Λεπτίνη Γκρελίνη ΝΡΥ Εν τω βάθει ηλεκτρικός εγκεφαλικός ερεθισμός (DBS)..29 Ιστορική ανασκόπηση Τρόπος δράσης Κριτήρια επιλογής ασθενών Κριτήρια αποκλεισμού ασθενών Χειρουργική επέμβαση Χειρουργικές επιπλοκές Μετεγχειρητικός προγραμματισμός του DBS Μετεγχειρητικά προβλήματα και αντιμετώπισή τους 7. DBS και αύξηση του σωματικού βάρους

10 ΕΙΔΙΚΟ ΜΕΡΟΣ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΚΟΠΟΣ ΥΛΙΚΟ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΠΕΡΙΛΗΨΗ SUMMARY ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

11

12 ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ

13 1 1. Η ΝΟΣΟΣ ΠΑΡΚΙΝΣΟΝ Η ιδιοπαθής νόσος Πάρκινσον (ΝΠ) είναι μία βραδεία, προοδευτικά εξελισσόμενη εκφυλιστική νόσος των βασικών γαγγλίων. Κύρια συμπτώματά της είναι η δυσκαμψία, η βραδυκινησία και ο τρόμος ηρεμίας. Αυτή η χαρακτηριστική τριάδα συμπτωμάτων συχνά συνοδεύεται και από άλλες διαταραχές, όπως η συρόμενη βάδιση, η ακινησία, η απώλεια αντανακλαστικών στάσεων και η καμπτική στάση του κορμού. Η ΝΠ είναι η δεύτερη πιο συχνή εκφυλιστική νόσος μετά τη νόσο Alzheimer. Υπολογίζεται ότι 4,000,000 άνθρωποι νοσούν σε όλο τον κόσμο και περισσότεροι από 1,000,000 στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής, ενώ καταγράφονται νέες περιπτώσεις κατ έτος. Επειδή ο μέσος όρος ζωής αυξάνεται, υπολογίζεται ότι η συχνότητα της νόσου θα αυξηθεί 4 φορές έως το Η μέση ηλικία εμφάνισης της ΝΠ είναι τα 60 έτη. 1 Ως αίτιο της νόσου θεωρείται η προοδευτική εκφύλιση των ντοπαμινεργικών νευρώνων στη μέλαινα ουσία, που παράγει την απαραίτητη ντοπαμίνη για την ρύθμιση της λειτουργίας των βασικών γαγγλίων. Απαιτείται 60-70% εκφύλιση των νευρώνων αυτών ώστε να εμφανιστεί η νόσος. Η εκφύλιση των ντοπαμινεργικών νευρώνων συνοδεύεται από την παρουσία ηωσινοφιλικών κυτταροπλασματικών εγκλείστων πλούσιων σε α-συνουκλεΐνη, τα γνωστά «σωμάτια Lewy». Τα τελευταία δέκα χρόνια έχει γίνει ευρέως αποδεκτό ότι ο υποκείμενος παθογενετικός μηχανισμός της ΝΠ δεν αφορά μόνο στη ντοπαμινεργική μελαινοραβδωτή οδό, αλλά επεκτείνεται και σε άλλες περιοχές του εγκεφάλου, συμπεριλαμβανομένων περιοχών που δεν σχετίζονται άμεσα με τη ρύθμιση της κινητικότητας, όπως οι πυρήνες της ραφής του εγκεφαλικού στελέχους, ο υπομέλας τόπος, ο νεοφλοιός και ο μεταιχμιακός φλοιός. 2,3 Η ΝΠ θεωρείται πλέον ότι είναι η κλινική εκδήλωση ενός πολυσυστηματικού εκφυλιστικού μηχανισμού που συμπεριλαμβάνει όχι μόνο το ντοπαμινεργικό, αλλά και το

14 2 σεροτονινεργικό, το χολινεργικό και άλλα κεντρικά νευροδιαβιβαστικά συστήματα 4. Η υποκείμενη παθολογία επεκτείνεται επίσης στο αυτόνομο περιφερικό νευρικό σύστημα. Για το λόγο αυτό, δεν εκπλήσσει το γεγονός ότι η πλειοψηφία των ασθενών με ΝΠ παρουσιάζει μια ποικιλία μη κινητικών σημείων και συμπτωμάτων, όπως άλγη και αισθητικές διαταραχές των άκρων, κυστικές διαταραχές, ορθοστατική υπόταση, διαταραχές της όσφρησης, κατάθλιψη, άνοια, διαταραχές του ύπνου και απώλεια βάρους. Ορισμένες από αυτές τις μη κινητικές διαταραχές, μεταξύ των οποίων και η απώλεια βάρους, εμφανίζονται πριν γίνουν φανερά τα κινητικά συμπτώματα της ΝΠ 5. Την άποψη αυτή ενισχύει η θεωρία του Braak περί νευροπαθολογικών σταδίων της ΝΠ, σύμφωνα με την οποία τα σωμάτια Lewy επεκτείνονται στη μελαινοραβδωτή οδό μόνο αφού πρώτα έχουν επηρεάσει περιφερικότερες περιοχές του εγκεφαλικού στελέχους και το οσφρητικό σύστημα 2 (εικ. 1). Στάδιο 1/2 Στάδιο 3/4 Στάδιο 5/6 Ανατύπωση απο Walters E.Ch, van Laar T, Berendse H.W, Eds. Parkinsonism and related disorders Εικ.1. Στάδιο 1: τα σωμάτια Lewy αρχικά σχηματίζονται στον οσφρητικό βολβό και στον οπίσθιο κινητικό πυρήνα του πνευμονογαστρικού νεύρου. Στάδιο 2 και 3: : τα σωμάτια Lewy επεκτείνονται και σε άλλους πυρήνες του στελέχους και στη συνέχεια στον εγκεφαλικό φλοιό (στάδια 5,6). Τα πρώτα κινητικά συμπτώματα της νόσου μπορεί να εμφανιστούν στα στάδια 4 και 5, όταν το ποσοστό εκφύλισης των ντοπαμινεργικών κυττάρων ξεπερνάει το 50%.

15 3 2. ΑΠΩΛΕΙΑ ΒΑΡΟΥΣ ΣΤΗ ΝΟΣΟ ΠΑΡΚΙΝΣΟΝ Διάφορες μελέτες έδειξαν ότι ένα σημαντικό ποσοστό ασθενών με ΝΠ (52% σύμφωνα με τον Abbott και τους συνεργάτες του 6 και 65% σύμφωνα με τον Moroo και τους συνεργάτες του 7 ) παρουσιάζει χαμηλότερο σωματικό βάρος σε σχέση με τους μάρτυρες κατ αντιστοιχία. 6,8,9,10,11 Η απώλεια βάρους συνήθως είναι μεγαλύτερη στις γυναίκες από ότι στους άντρες (μέση απώλεια σωματικού βάρους 8,5% και 4,3% αντίστοιχα) 12 και αυξάνεται ακόμα περισσότερο στους ασθενείς με σημαντική αναπηρία. 7,10,13 Αν και η επιδείνωση του παρκινσονισμού αποτελεί το σημαντικότερο αιτιολογικό παράγοντα, κι άλλοι παράγοντες έχουν συνδεθεί με την απώλεια βάρους, όπως η ηλικία διάγνωσης της νόσου, οι οπτικές ψευδαισθήσεις και η άνοια. 13 Θεωρείται ότι αυτή η απώλεια βάρους είναι αποτέλεσμα μιας διαδικασίας που αρχίζει αρκετά χρόνια πριν την κλινική διάγνωση της ΝΠ και συσχετίζεται με το στάδιο αυτής. 11,14 Η ακριβής αιτία αυτού του φαινομένου παραμένει άγνωστη, αλλά οι έρευνες που πραγματοποιήθηκαν έδειξαν ότι η απώλεια βάρους οφείλεται σε διαταραχή της ισορροπίας μεταξύ της πρόσληψης και της κατανάλωσης ενέργειας. Η πρόσληψη ενέργειας εξαρτάται όχι μόνο από το σύνολο των προσλαμβανόμενων θερμίδων, αλλά και από την πέψη και την απορρόφηση της ενέργειας των θρεπτικών συστατικών. Η συνολική κατανάλωση ενέργειας του ανθρώπινου σώματος εξαρτάται από το μεταβολικό ρυθμό ηρεμίας, τη θερμογόνο δράση των τροφίμων και τη σωματική δραστηριότητα 15 (Εικ. 2). Μέσω του μηχανισμού της ομοιόστασης της ενέργειας, το κεντρικό νευρικό σύστημα (ΚΝΣ) προσαρμόζει την πρόσληψη της τροφής στις μεταβαλλόμενες ενεργειακές απαιτήσεις του σώματος, ώστε να εξασφαλίζεται η σταθερότητα του σωματικού βάρους στο χρόνο. 16 Πιο συγκεκριμένα, ο υποθάλαμος δέχεται μηνύματα σχετικά με την πρόσφατη πρόσληψη θρεπτικών ουσιών από το γαστρεντερικό σύστημα αλλά και

16 4 Εικ.2. Η απώλεια βάρους οφείλεται σε διαταραχή της ισορροπίας μεταξύ πρόσληψης και κατανάλωσης ενέργειας. μηνύματα που αφορούν στα ενεργειακά αποθέματα του λιπώδους ιστού. Οι πληροφορίες αυτές φτάνουν στον υποθάλαμο είτε μέσω της αιματικής κυκλοφορίας από την περιφέρεια (ορμόνες όπως η λεπτίνη από το λιπώδη ιστό και η γκρελίνη από το στόμαχο), είτε μέσω νευρωνικών συνδέσεων από άλλες εγκεφαλικές περιοχές (ορεξιογόνα και ανορεξιογόνα πεπτίδια όπως το Νευροπεπτίδιο Υ (ΝΡΥ) και η προ-οπιομελανοκορτίνη αντίστοιχα) και στη συνέχεια ενσωματώνονται μαζί με γνωσιακές, οπτικές, οσφρητικές και γευστικές πληροφορίες. 16,17 Κατά συνέπεια, δεν εκπλήσσει το γεγονός ότι σε ασθένειες του ΚΝΣ συχνά διαταράσσεται η ρύθμιση του σωματικού βάρους. Η απώλεια σωματικού βάρους στη ΝΠ οφείλεται σε απώλεια λιπώδους ιστού και όχι σε απώλεια μυϊκής μάζας, 6,10,18 γιατί από τις μελέτες προκύπτει μεγαλύτερη μείωση του πάχους των δερματοπτυχών σε σχέση με την περίμετρο των μυών του βραχίονα. 10 Αυτό υποδηλώνει ότι η σημαντικότερη αιτία απώλειας βάρους δεν σχετίζεται με μυϊκή ατροφία εξ ανενεργησίας λόγω της κινητικής δυσλειτουργίας, αλλά σε απώλεια λιπώδους ιστού

17 5 οφειλόμενη σε μειωμένη πρόσληψη ενέργειας, αυξημένη κατανάλωση ενέργειας ή και στα δύο. Α. Πιθανές αιτίες μειωμένης πρόσληψης ενέργειας 1. Απώλεια όρεξης, η οποία μπορεί να οφείλεται σε διάφορους παράγοντες: 1.1. Διαταραχή της όσφρησης. Έχει παρατηρηθεί ότι το 80-90% των ασθενών με ΝΠ παρουσιάζει υποσμία (διαταραχή στην ανίχνευση, διάκριση και αναγνώριση των οσμών). 19 Διάφορες μελέτες υποστηρίζουν κατηγορηματικά ότι η υποσμία αποτελεί ένα πρώιμο σύμπτωμα της ΝΠ, 20 αλλά και παράγοντα κινδύνου σε ηλικιωμένα άτομα για την ανάπτυξη της ΝΠ. 21 Ο Ondo και οι συνεργάτες του 22 εξέτασαν την όσφρηση ενός μικρού ποσοστού των 60 ασθενών τους πριν και μετά από χειρουργική επέμβαση ωχροτομής. Κανείς από τους ασθενείς δεν παρουσίασε μετεγχειρητική βελτίωση της όσφρησης, γεγονός που υποδηλώνει ότι η αυξημένη αίσθηση της όσφρησης και της γεύσης είναι απίθανο να αποτελούν την αιτία της αύξησης βάρους μετά την ωχροτομή Δυσκοιλιότητα. Η ΝΠ συνοδεύεται από δυσλειτουργία του αυτόνομου νευρικού συστήματος (ΑΝΣ) που επηρεάζει και το μυεντερικό πλέγμα, με επακόλουθη συμπαθητική απονεύρωση του κόλου 23 που προκαλεί παρατεταμένη εντερική διέλευση και δυσκοιλιότητα. Ο Edwards και οι συνεργάτες του 24 υποστηρίζουν ότι η δυσκοιλιότητα αποτελεί συχνή επιπλοκή της ΝΠ και μπορεί να προκαλέσει ανορεξία Παρενέργειες αντιπαρκινσονικών φαρμάκων. Η L-dopa και οι αγωνιστές ντοπαμίνης μπορεί να προκαλέσουν ναυτία και εμέτους και κατά συνέπεια μείωση της όρεξης και απώλεια βάρους. 11 Ο Beyer και οι συνεργάτες του

18 6 ανέφεραν 31 ασθενείς με ΝΠ που παρουσίασαν απώλεια βάρους. Στους 19 από αυτούς, η απώλεια βάρους οφειλόταν στην αντιπαρκινσονική φαρμακευτική αγωγή: 6 ασθενείς παρουσίασαν ανορεξία, 7 διαταραχές όσφρησης και γεύσης, 3 ναυτία και 1 εμέτους μετά το φαγητό Κατάθλιψη. Οι ασθενείς με ΝΠ συχνά εμφανίζουν απώλεια ενδιαφέροντος, πρωτοβουλίας και αυτοπεποίθησης, καθώς και ανηδονία, άγχος και κρίσεις πανικού. Η συχνότητα μείζονος κατάθλιψης σε αυτούς τους ασθενείς κυμαίνεται μεταξύ 4-70%. 25 Η απάθεια, το άγχος και τα επεισόδια κατάθλιψης αποτελούν μη κινητικά συμπτώματα της ΝΠ που μπορεί να προηγηθούν της εμφάνισης των κινητικών συμπτωμάτων σε ποσοστό μέχρι και 30% των ασθενών. 5 Η κατάθλιψη μπορεί να προκαλέσει ανορεξία και κατά συνέπεια μείωση της πρόσληψης ενέργειας. 2. Δυσφαγία και ασυνέργεια μεταξύ άνω άκρου και στόματος κατά τη σίτιση. Η δυσφαγία αποτελεί σχετικά συχνό σύμπτωμα της ΝΠ (30-80%) και ενίοτε σχετίζεται με εισρόφηση τροφών. 26 Η δυσκολία στην κατάποση σκληρών τροφών μπορεί να επιδεινώσει την απώλεια βάρους στα προχωρημένα στάδια της ΝΠ, αλλά είναι απίθανο να αποτελεί τη σημαντικότερη αιτία απώλειας βάρους στα πρώιμα στάδια της νόσου. 27 Μπορεί να υποτεθεί ότι η δυσφαγία και η ασυνέργεια άνω άκρου στόματος κατά τη διάρκεια των ακινητικών off καταστάσεων θα μπορούσαν να αποτελούν σημαντικούς αιτιολογικούς παράγοντες, διότι οι off καταστάσεις είναι μεγάλης διάρκειας και πιο σοβαρές στα προχωρημένα στάδια της ΝΠ. Τα αποτελέσματα της μελέτης του Chen και των συνεργατών του 14 δεν συμφωνούν με αυτή την υπόθεση. Αντιθέτως, ο Nozaki και οι συνεργάτες του 28 βρήκαν ότι ο δείκτης μάζας σώματος (BMI) ασθενών με ΝΠ συσχετίζεται αρνητικά

19 7 με τη σοβαρότητα της δυσφαγίας και κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι η δυσφαγία μπορεί να προκαλέσει απώλεια βάρους στη ΝΠ. 3. Δυσλειτουργία του γαστρεντερικού συστήματος. H μειωμένη κινητικότητα και απορρόφηση του εντέρου είναι συχνές στη ΝΠ και μπορούν να οδηγήσουν σε απώλεια βάρους, υποσιτισμό 26 και ασταθή απορρόφηση των αντιπαρκινσονικών φαρμάκων. 4. Παρενέργειες αντιπαρκινσονικών φαρμάκων. Ο πλάγιος (lateral) υποθάλαμος είναι υπεύθυνος για το αίσθημα της πείνας και ο μεσοκοιλιακός υποθάλαμος για το αίσθημα του κορεσμού. Τα αντιπαρκινσονικά φάρμακα μπορεί να επηρεάσουν τους πυρήνες του υποθαλάμου και κατά συνέπεια να καταστείλουν την πείνα. 29 Aναφέρεται επίσης, ότι η L-dopa μπορεί να διεγείρει την έκκριση αυξητικής ορμόνης, 30,31 ενώ οξεία αύξηση των επιπέδων αυτής έχει παρατηρηθεί μετά από χορήγηση μικρών δόσεων απομορφίνης. 32 Η αυξητική ορμόνη με τη σειρά της, μπορεί να προκαλέσει λιπόλυση και τελικά απώλεια βάρους στους παρκινσονικούς ασθενείς. Από άλλες μελέτες προκύπτει ότι η χρόνια χορήγηση L-dopa προκαλεί μείωση των επιπέδων γλυκόζης στο πλάσμα, αύξηση της έκκρισης ινσουλίνης και κατά συνέπεια απώλεια λιπώδους ιστού και μείωση του σωματικού βάρους. 31 Τέλος, ο Wodak και οι συνεργάτες του αναφέρουν ότι αρκετοί ασθενείς με ΝΠ που λάμβαναν L-dopa για περισσότερο από ένα χρόνο, παρά το ότι δεν παρουσίασαν μείωση της όρεξης, εξακολουθούσαν να χάνουν βάρος. Αυτή η απώλεια βάρους θεωρήθηκε παρενέργεια της λήψης L-dopa. 33 Κάποιοι ερευνητές όμως δεν συμφωνούν με τα παραπάνω συμπεράσματα και υποστηρίζουν ότι η L-dopa δεν επηρεάζει τα επίπεδα γλυκόζης και ινσουλίνης 31 και δεν προκαλεί απώλεια βάρους. 18

20 8 5. Γήρανση. Μελέτες έχουν δείξει ότι ο επιπολασμός του υψηλού σωματικού βάρους και της παχυσαρκίας (BMI>30kg/m 2 ) αυξάνεται με την ηλικία μέχρι τα 60 έτη περίπου και στη συνέχεια μειώνεται. 34 Τα ηλικιωμένα άτομα παρουσιάζουν μειωμένη πρόσληψη τροφής κάτι που υποδεικνύει την ύπαρξη διαταραχής της ρύθμισης πρόσληψης τροφής και της ισορροπίας μεταξύ πρόσληψης και κατανάλωσης ενέργειας. 35 Η μειωμένη πρόσληψη ενέργειας μπορεί να οφείλεται σε κοινωνικούς παράγοντες όπως η φτώχεια, η μοναξιά, η συνταξιοδότηση, ο θάνατος του/της συζύγου και η κοινωνική απομόνωση που μπορεί να οδηγήσουν και στην κατάθλιψη. Άλλοι παράγοντες που μπορεί να σχετίζονται με μειωμένη πρόσληψη ενέργειας είναι τα προβλήματα οδοντοστοιχίας, οι μεταβολές όσφρησης και γεύσης, ενώ παθήσεις όπως η άνοια, λοιμώξεις, κατάγματα, νεοπλασίες και ασθένειες του γαστρεντερικού συστήματος μπορεί να προκαλέσουν ανορεξία, δυσαπορρόφηση θρεπτικών στοιχείων και αύξηση των απαιτήσεων του οργανισμού σε πρωτεΐνες και ενέργεια. Επιπλέον, τα ηλικιωμένα άτομα λαμβάνουν συνήθως πολλά φάρμακα, εκ των οποίων ορισμένα μπορεί να προκαλέσουν γαστρενετερικά συμπτώματα, μειωμένη απορρόφηση θρεπτικών ουσιών και απώλεια όρεξης. Η μειωμένη πρόσληψη ενέργειας μπορεί επίσης να οφείλεται σε μειωμένη αίσθηση της πείνας, η οποία με τη σειρά της μπορεί να αποδοθεί στις μειωμένες ενεργειακές ανάγκες του οργανισμού ή στην ύπαρξη ταχύτερων ή ισχυρότερων μηνυμάτων κορεσμού. Ο πρόωρος κορεσμός οφείλεται κυρίως στην πρόωρη πλήρωση του στομαχικού άντρου λόγω μείωσης της προσαρμοστικής χαλάρωσης του στομάχου, ενώ η αύξηση των επιπέδων και της αποτελεσματικότητας της χολοκυστοκινίνης παίζουν σημαντικό ρόλο στην ανορεξία της γήρανσης. Τέλος, η γήρανση φαίνεται ότι οδηγεί και στη μεταβολή

21 9 της κεντρικής ρύθμισης της πρόσληψης τροφής, αφού τα επίπεδα ορεξιογόνων πεπτιδίων όπως το ΝΡΥ φαίνεται να μειώνονται με την ηλικία. 35 Β. Πιθανές αιτίες αυξημένης κατανάλωσης ενέργειας 1. Τρόμος, μυϊκή δυσκαμψία, υπερκινησίες, δυσλειτουργία του ΑΝΣ. Υπάρχουν διάφορες μελέτες που υποστηρίζουν ότι η απώλεια βάρους στη ΝΠ οφείλεται στην αυξημένη κατανάλωση ενέργειας. Ο Broussolle και οι συνεργάτες του 36 προσδιόρισαν την κατανάλωση ενέργειας σε 18 ασθενείς με ΝΠ, 6 υγιείς εθελοντές και 6 ασθενείς με ιδιοπαθή τρόμο. Διαπίστωσαν ότι η κατανάλωση ενέργειας στους παρκινσονικούς ασθενείς ήταν σημαντικά αυξημένη σε σχέση με τις άλλες δύο ομάδες μαρτύρων. Ωστόσο, αυτή η αύξηση δεν συσχετιζόταν με τη διάρκεια ή τη βαρύτητα της ΝΠ. Επιπλέον, η κατανάλωση ενεργείας δεν διέφερε σημαντικά μεταξύ των ασθενών που λάμβαναν και αυτών που δεν λάμβαναν φαρμακευτική αγωγή. O Markus και οι συνεργάτες του 9 διαπίστωσαν ότι η κατανάλωση ενέργειας στους παρκινσονικούς ασθενείς είναι αυξημένη ακόμα και κατά την ανάπαυση και ότι ο βαθμός κατανάλωσης συσχετίζεται με το βαθμό μυϊκής δυσκαμψίας. Έτσι, κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι η αυξημένη μυϊκή δυσκαμψία είναι ένας παράγοντας που προκαλεί απώλεια σωματικού βάρους. Ανέφεραν επίσης ότι υπάρχει ισχυρή συσχέτιση μεταξύ των δυσκινησιών που οφείλονται στην L- dopa και στην απώλεια βάρους. Τέλος, έθεσαν ευθέως την πιθανότητα της δυσλειτουργίας του ΑΝΣ ως αιτία της απώλειας βάρους, διότι η θεραπεία της δυσκαμψίας δεν μείωσε σε όλες τις περιπτώσεις την κατανάλωση ενέργειας, ενώ η στερεοτακτική καταστροφή του υποθαλάμου σε ποντίκια προκάλεσε την αύξηση αυτής. Σε αντίθεση, ο Toth και οι συνεργάτες του 37 αναφέρουν ότι

22 10 οι ασθενείς με ΝΠ παρουσίασαν 15% χαμηλότερη κατανάλωση ενέργειας/24ωρο σε σχέση με την ομάδα μαρτύρων, την οποία απέδωσαν, κατά κύριο λόγο, στη μειωμένη σωματική άσκηση και όχι στην αυξημένη κατανάλωση ενέργειας κατά την ανάπαυση. Δεδομένου ότι η απώλεια βάρους εμφανίζεται από τα πρώτα στάδια της ΝΠ, όταν η κατάποση και οι κινητικές λειτουργίες που επηρεάζουν την πρόσληψη ενέργειας δεν έχουν επηρεαστεί, η αυξημένη κατανάλωση ενέργειας μπορεί να αποτελεί την κυριότερη αιτία της απώλειας βάρους. Αυτή η αύξηση της κατανάλωσης ενέργειας αποδόθηκε στη δυσκαμψία ή/και στις υπερκινησίες. Σε αντίθεση με τις παραπάνω μελέτες, ο Jankovic και οι συνεργάτες του 18 κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι η απώλεια βάρους στη ΝΠ δεν οφείλεται στην κινητική ανικανότητα ή στα αντιπαρκινσονικά φάρμακα, αλλά στη δυσλειτουργία του ΑΝΣ και ιδιαίτερα του υποθαλάμου. 2. Αύξηση του μεταβολικού ρυθμού ή αλλοίωση του μυϊκού μεταβολισμού. Όπως προαναφέρθηκε, διάφορες μελέτες έδειξαν ότι η οξεία χορήγηση L-dopa σε ασθενείς με ΝΠ προκαλεί αύξηση των επιπέδων της αυξητικής ορμόνης, ενώ η χρόνια χορήγηση L-dopa μειώνει τα επίπεδα σακχάρου στο αίμα σε συνδυασμό με μια καθυστερημένη και υπερβολική παραγωγή ινσουλίνης 31 Ο Sandyk και οι συνεργάτες του 38 αναφέρουν την ύπαρξη μειωμένης ανοχής στη γλυκόζη στο 50-80% των ασθενών που μελέτησαν και κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι η θεραπεία με L-dopa την επιδεινώνει. Ωστόσο, άλλες μελέτες υποστηρίζουν ότι η L-dopa δεν μειώνει την ανοχή στη γλυκόζη 39 ούτε αυξάνει τα επίπεδα ινσουλίνης και σακχάρου στο αίμα. 31 Ο Davies και οι συνεργάτες του μελέτησαν 15 ασθενείς με ΝΠ και 15 μάρτυρες κατ

23 11 αντιστοιχία. Οι ασθενείς με ΝΠ που είχαν χάσει κατά μέσο όρο 6,5 κιλά, παρουσίασαν σημαντικά λιγότερο λιπώδη ιστό και υψηλότερη ημερήσια πρόσληψη θερμίδων, λόγω μεγαλύτερης κατανάλωσης υδατανθράκων. Από τη μελέτη αυτή προέκυψε η διαπίστωση ότι οι παρκινσονικοί ασθενείς χάνουν βάρος παρά την αυξημένη πρόσληψη θερμίδων και το γεγονός αυτό αποδόθηκε σε δύο πιθανές αιτίες: στην αύξηση του μεταβολικού ρυθμού και στη μεταβολή του μυϊκού μεταβολισμού. 3. Δυσλειτουργία του υποθαλάμου. Ο Jankovic και οι συνεργάτες του 18 συνέκριναν το σωματικό βάρος, το ύψος και το ΒΜΙ 281 ασθενών με ΝΠ και 86 ασθενών με προϊούσα υπερπυρηνική παράλυση (PSP), με στόχο να ερευνήσουν αν η απώλεια βάρους οφείλεται σε συμμετοχή του προμήκη. Αν και οι ασθενείς με PSP παρουσίαζαν σημαντικά βαρύτερη δυσφαγία και δυσαρθρία συγκριτικά με τους παρκινσονικούς ασθενείς, το μέσο σωματικό τους βάρος και η μάζα σώματος δεν παρουσίαζαν σημαντική διαφορά. Έτσι κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι η απώλεια βάρους στη ΝΠ δεν οφείλεται σε δυσλειτουργία του προμήκη και εξέφρασαν την υπόθεση ότι μπορεί να οφείλεται σε δυσλειτουργία του υποθαλάμου, δεδομένου ότι το αυτόνομο νευρικό σύστημα, και κυρίως κέντρα του υποθαλάμου, είναι υπεύθυνα για τη ρύθμιση του σωματικού βάρους και συχνά προσβάλλονται από τη ΝΠ. 4. Διαταραχή του φλοιο-μεταιχμιακού συστήματος. Δεδομένου ότι υπάρχει ασυμφωνία για το αν η απώλεια βάρους στη ΝΠ οφείλεται σε μείωση της πρόσληψης ενέργειας ή σε αύξηση της κατανάλωσης ενέργειας, δεν θα μπορούσε να αποκλειστεί η πιθανότητα μιας διαταραχής του μεσο-φλοιομεταιχμιακού συστήματος, η οποία προκαλεί μείωση του αισθήματος

24 12 ανταμοιβής από την κατανάλωση τροφής. 40 Η υπόθεση αυτή ενισχύεται από τη μελέτη του Künig και των συνεργατών του, η οποία ανέδειξε μείωση της ενεργοποίησης των φλοιο-μεταιχμιακών και μεσο-ραβδωτών οδών μετά από ανταμοιβή στους παρκινσονικούς ασθενείς. 41 Παρ όλα αυτά, η διαπίστωση ότι οι ασθενείς με ΝΠ παρουσιάζουν μεγαλύτερη πρόσληψη ενέργειας σε σχέση με την ομάδα μαρτύρων, έρχεται σε αντίθεση με την παραπάνω υπόθεση. 5. Υποκείμενη νευροενδοκρινολογική δυσλειτουργία. Έχει διαπιστωθεί ότι στη ΝΠ η κατανάλωση ενέργειας κατά την ηρεμία είναι αυξημένη ακόμα και στους ασθενείς με μικρού βαθμού δυσκαμψία αλλά και σε αυτούς που είναι άψογα ρυθμισμένοι με τη φαρμακευτική τους αγωγή. 9 Το γεγονός αυτό, σε συνδυασμό με το ότι μέχρι στιγμής δεν έχει βρεθεί συσχέτιση μεταξύ των κινητικών συμπτωμάτων της ΝΠ και της ομοιόστασης της ενέργειας, θέτουν το ερώτημα της ύπαρξης μιας πιθανής υποκείμενης νευροενδοκρινολογικής δυσλειτουργίας ως καθοριστικό παράγοντα της απώλειας βάρους στη ΝΠ. 40 Γι αυτό το λόγο, είναι απαραίτητη η μελέτη παραγόντων που εμπλέκονται στο μηχανισμό ομοιόστασης της ενέργειας όπως πχ η λεπτίνη, η γκρελίνη και το ΝΡΥ.

25 13 Πίνακας 1. Αιτίες μειωμένης πρόσληψης ενέργειας 1. Απώλεια όρεξης Πιθανές αιτίες: α. δ/χές όσφρησης β. δυσκοιλιότητα γ. παρενέργειες αντιπαρκινσονικών φαρμάκων δ. κατάθλιψη 2. Δυσφαγία και ασυνέργεια κινήσεων μεταξύ άνω άκρου και στόματος κατά τη σίτιση 3. Δυσλειτουργία γαστρεντερικού συστήματος 4. Παρενέργειες αντιπαρκινσονικών φαρμάκων 5. Γήρανση Πίνακας 2. Αιτίες αυξημένης κατανάλωσης ενέργειας 1. Τρόμος, μυϊκή δυσκαμψία, δυσκινησίες, δυσλειτουργία ΑΝΣ 2. Αύξηση μεταβολικού ρυθμού, αλλοίωση μυϊκού μεταβολισμού 3. Δυσλειτουργία υποθαλάμου 4. Διαταραχή φλοιο-μεταιχμιακού συστήματος 5. Υποκείμενη νευροενδοκρινολογική δυσλειτουργία

26 14 3. ΛΕΠΤΙΝΗ Είναι καλά τεκμηριωμένο ότι οι ορμόνες παίζουν ζωτικό ρόλο στη ρύθμιση πολυάριθμων βιοχημικών μηχανισμών του οργανισμού. 42 Γνωρίζουμε οτι στο ΚΝΣ σε αμεση συνέργια με τον υποθάλαμο ελέγχεται η ομοιόσταση της ενέργειας μέσω πολλαπλών ορμονών και αλληλοεπιδράσεων. 43 Ο λιπώδης ιστός θεωρούνταν ένας αδρανής ιστός που χρησίμευε μόνο στην αποθήκευση ενέργειας. Σήμερα είναι πλέον ξεκάθαρο ότι ο λιπώδης ιστός είναι ένα ενεργό ενδοκρινές όργανο και η λεπτίνη είναι μία από τις κυριότερες ορμόνες που παράγει. Πρόκειται για μία ορμόνη με πολυάριθμες λειτουργίες, μεταξύ των οποίων η συμμετοχή της στην ομοιόσταση της ενέργειας αλλά και νευροενδοκρινείς και ανοσολογικές λειτουργίες. Το γονίδιο της λεπτίνης (Οb) κωδικοποιεί ένα πολυπεπτίδιο 16kDa. Η πρωτοταγής αλληλουχία και τα κρυσταλλογραφικά δεδομένα υποδηλώνουν ότι η λεπτίνη υιοθετεί μια ελικοειδή τρισδιάστατη μορφή, η οποία θυμίζει ορισμένες κυτοκίνες όπως η ιντερλευκίνη Το γονίδιο Οb εκφράζεται κυρίως στα λιποκύτταρα 45 και σε χαμηλότερα επίπεδα στο γαστρικό επιθήλιο 46 και τον πλακούντα. 47 Τα επίπεδα της λεπτίνης στο περιφερικό αίμα αντικατοπτρίζουν όχι μόνο τις αποθήκες ενέργειας του οργανισμού, αλλά και το οξύ ενεργειακό ισοζύγιο. Τα επίπεδα της λεπτίνης στο πλάσμα συνδέονται άμεσα με τη μάζα του λιπώδους ιστού, 48 αλλά ο περιορισμός της τροφής έχει σαν αποτέλεσμα την πτώση των επιπέδων της, κάτι που μπορεί να αντιστραφεί με τη χορήγηση τροφής ή ινσουλίνης. 48,49 Η εξωγενής χορήγηση λεπτίνης, κεντρικά ή περιφερικά, μειώνει την υπερφαγία, 50 ενώ η χρόνια περιφερική χορήγηση λεπτίνης μειώνει την πρόσληψη τροφής, οδηγώντας έτσι στην απώλεια λιπώδους ιστού και σωματικού βάρους. 51 Είναι γνωστό ότι οι λειτουργίες της λεπτίνης πραγματοποιούνται χάρη στη σύνδεσή της στον υποδοχέα Οb-R, που προκαλεί μια σειρά από επακόλουθες ενδοκυττάριες

27 15 αντιδράσεις. 52 Αυτός ο διαμεμβρανικός υποδοχέας παρουσιάζεται σε 3 διαφορετικές ισομορφές : τη μακριά, τη βραχεία και την εκκρινόμενη. Η λεπτίνη διαπερνά τον αιματοεγκεφαλικό φραγμό, πιθανότατα, χάρη στη βραχεία ισομορφή του υποδοχέα της, 53 ενώ η εκκρινόμενη ισομορφή θεωρείται ότι δεσμεύει τη λεπτίνη του περιφερικού αίματος, τροποποιώντας κατά αυτόν τον τρόπο τη βιολογική της διαθεσιμότητα και άρα τη λειτουργία της. 54 Η μακριά ισομορφή του υποδοχέα (Οb-Rb) είναι αυτή που πραγματοποιεί τη μεταγωγή των σημάτων της λεπτίνης και κατά συνέπεια την επίδρασή της στην πρόσληψη τροφής. Αυτή η μορφή του υποδοχέα εκφράζεται ευρέως μέσα στον υποθάλαμο και κυρίως στον τοξοειδή πυρήνα (ARC), στο μεσοκοιλιακό (VMH) και μεσοραχιαίο (DMH) υποθάλαμο, στην πλάγια υποθαλάμια περιοχή (LHA) και στην έσω υπεροπτική περιοχή (MPOA). 50,55,56,57 Ο υποδοχέας Οb-Rb εκφράζεται επίσης στον προμήκη, κατά μήκος οδών που ρυθμίζουν την όρεξη. 58 Η κυτταρική λειτουργία των παραπάνω υποθαλάμιων και προμηκικών περιοχών επηρεάζεται από την περιφερική χορήγηση ινσουλίνης. 59 Στον ARC, το mrna του Οb-Rb εκφράζεται από τα 2 σημαντικότερα είδη νευρώνων του πυρήνα: α) τους ορεξιογόνους νευρώνες που παράγουν το ΝΡΥ και το agouti related protein (AgRP) και β) τους ανορεξιογόνους νευρώνες που παράγουν προόπιομελανοκορτίνη (POMC) και cocaine and amphetamineregulated transcript (CART) 60 H λεπτίνη αναστέλλει τη λειτουργία των ορεξιογόνων νευρώνων μειώνοντας έτσι την παραγωγή ΝΡΥ και AgRP, 44,61,62 και διεγείρει τους ανορεξιογόνους νευρώνες που παράγουν POMC και CART. Έτσι λοιπόν, σε καταστάσεις όπου τα επίπεδα της λεπτίνης είναι χαμηλά, όπως πχ κατά τον περιορισμό της τροφής, αυξάνεται η παραγωγή των ορεξιογόνων πεπτιδίων ΝΡΥ και AgRP. Αντιθέτως, σε καταστάσεις αφθονίας τροφής τα επίπεδα της λεπτίνης αυξάνονται, με αποτέλεσμα να διεγείρεται η παραγωγή των ανορεξιογόνων πεπτιδίων POMC και CART. Αν και ο υποδοχέας Οb-Rb εκφράζεται σε πολλούς υποθαλάμιους πυρήνες, η δράση της λεπτίνης

28 16 μπορεί να διαφέρει σε αυτές τις διαφορετικές υποθαλάμιες περιοχές. Μελέτες έδειξαν ότι η χρόνια υπερπαραγωγή λεπτίνης στους ARC, PVN (paraventricular nucleus) και VMH (ventromedial hypothalamus) είχε σαν αποτέλεσμα τη μείωση της πρόσληψης τροφής και την κατανάλωση ενέργειας, ενώ στο MPOA αν και μείωσε την κατανάλωση ενέργειας, δεν επηρέασε την πρόσληψη τροφής. 63 Η απουσία λεπτίνης έχει σημαντική επίδραση στο σωματικό βάρος. Προκαλεί παχυσαρκία και υπογοναδισμό, 64,65 που μπορούν να βελτιωθούν με τη χορήγηση ανασυνδυασμένης λεπτίνης. 66,67 Εκτός από την επίδρασή της στην πρόσληψη τροφής, η λεπτίνη μεταβάλει την κατανάλωση ενέργειας (στα τρωκτικά και όχι στον άνθρωπο), την ανοσολογική λειτουργία, καθώς και την υποθάλαμο-υποφυσιακή ρύθμιση των γονάδων, των επινεφριδίων και του θυρεοειδούς. 68 Βλάβες του Ob-R στον άνθρωπο προκαλούν υπογοναδισμό και πρώιμης έναρξης παχυσαρκία. Έχει όμως ενδιαφέρον το γεγονός ότι αυτή η παχυσαρκία είναι λιγότερο σοβαρή από αυτή που παρατηρείται σε άτομα με έλλειψη λεπτίνης. 69 Ένα μικρό ποσοστό παχύσαρκων ατόμων παρουσιάζουν απόλυτη ή σχετική έλλειψη λεπτίνης, αλλά η πλειοψηφία τους παρουσιάζει υψηλά επίπεδα λεπτίνης στο αίμα. 70,48 Αυτό υποδεικνύει την ύπαρξη αντίσταση στη δράση της, και πράγματι, η υποδόρια χορήγηση ανασυνδυασμένης λεπτίνης σε παχύσαρκα άτομα έχει πολύ μικρή επίδραση στο σωματικό βάρος. 71,72 Η αντίσταση στη λεπτίνη οφείλεται στο συνδυασμό διαφόρων παραγόντων, όπως η μειωμένη μεταφορά της μέσα από τον αιματοεγκεφαλικό φραγμό και η διαταραγμένη μεταγωγή μηνυμάτων στους ευαίσθητους στη λεπτίνη νευρώνες. Η περιφερική χορήγηση λεπτίνης σε τρωκτικά με παχυσαρκία οφειλόμενη στη δίαιτα, δεν μειώνει την κατανάλωση τροφής, 73 η οποία, αντιθέτως, επηρεάζεται από την κεντρική χορήγηση λεπτίνης. Η συνεχής κεντρική χορήγηση λεπτίνης έχει μία διφασική επίδραση στην υποθαλάμια παραγωγή ΝΡΥ. Αρχικά παρατηρείται μία μείωση των επιπέδων του

29 17 NPY mrna, τα οποία στη συνέχεια επιστρέφουν στα αρχικά επίπεδα. 74 Η αντίσταση στη λεπτίνη μπορεί να είναι αποτέλεσμα της παχυσαρκίας, αλλά και η μειωμένη ευαισθησία στη λεπτίνη μπορεί να συνεισφέρει στην αιτιοπαθογένεση της παχυσαρκίας. Η έλλειψη ευαισθησίας στην ανορεκτική δράση της λεπτίνης μετά από κεντρική χορήγηση αυτής, αποτελεί προγνωστικό παράγοντα για την μετέπειτα εμφάνιση παχυσαρκίας σε τρωκτικά που λαμβάνουν δίαιτα υψηλής ενέργειας. 75 Επιπλέον, μια δίαιτα πλούσια σε λίπη μπορεί από μόνη της να προκαλέσει ανθεκτικότητα στη λεπτίνη, πριν ακόμα προκαλέσει αλλαγή του σωματικού βάρους. 76 Συνεπώς, αν και η έλλειψη λεπτίνης έχει σοβαρές επιπτώσεις στην πρόσληψη τροφής, το σωματικό βάρος και την ενδοκρινική λειτουργία, τα υψηλά επίπεδα λεπτίνης που συναντώνται σε παχύσαρκα άτομα δεν είναι αποτελεσματικά στο να μειώσουν το σωματικό βάρος. Μπορούμε λοιπόν να συμπεράνουμε ότι η κύρια λειτουργία της λεπτίνης εκφράζεται σε κατάσταση ασιτίας και όχι υπερβολικής σίτισης. 4. ΓΚΡΕΛΙΝΗ Η γκρελίνη είναι ένα ισχυρό ορεξιογόνο πεπτίδιο που αποτελείται από 28 αμινοξέα. Αποτελεί τον ενδογενή αγωνιστή του υποδοχέα της αυξητικής ορμόνης GHS-R (υποδοχέας του εκκριταγωγού της αυξητικής ορμόνης), μέσω του οποίου διεγείρει την έκκριση αυξητικής ορμόνης (GH). Πολλές μελέτες έχουν δείξει ότι η γκρελίνη εμπλέκεται στη ρύθμιση της ομοιόστασης της ενέργειας. 77 Η γκρελίνη παράγεται κυρίως από ενδοκρινή κύτταρα του στομάχου. 78,79 Εντούτοις, η ολική γαστρεκτομή μειώνει τα επίπεδά της στο περιφερικό αίμα μόνο κατά 50-60%. Το υπόλοιπο ποσοστό γκρελίνης παράγεται από άλλα τμήματα του γαστρεντερικού συστήματος, όπως το δωδεκαδάκτυλο, ο ιλεός, το τυφλό και το κόλον. 78,80 Τέλος, η γκρελίνη παράγεται και στον πυρήνα ARC του υποθαλάμου, 81,82 ο οποίος κατέχει πολύ σημαντικό ρόλο στη ρύθμιση της πρόσληψης

30 18 τροφής. Ο υποδοχέας της γκρελίνης, είναι ευρέως κατανεμημένος σε ολόκληρο τον εγκέφαλο, σε περιοχές όπως ο πλάγιος υποθάλαμος (LH) και ο πυρήνας ARC. 83,84 Και οι δύο αυτές περιοχές περιέχουν νευρώνες που παράγουν νευροπεπτίδια που εμπλέκονται στη ρύθμιση της πρόσληψης τροφής, όπως το NPY, AgRP, CART, POMC, melaninconcentrating hormone (MCH) και orexins (orexin-a, orexin-b). 85,86 Η κεντρικώς χορηγούμενη γκρελίνη μπορεί να αλληλεπιδράσει με αυτά τα πεπτίδια ώστε να ρυθμίσει την ομοιόσταση της ενέργειας του οργανισμού. Αν και ο μηχανισμός της ορεξιογόνου δράσης της γκρελίνης σχετίζεται με τη δράση των NPY και AgRP, 87,88,89 η αλληλεπίδρασή της με άλλους μηχανισμούς που εμπλέκονται στη ρύθμιση του ενεργειακού ισοζυγίου παραμένει ασαφής. Σε αντίθεση με τον υποδοχέα GHS-R 1a που βρίσκεται κατά κύριο λόγο στην υπόφυση και σε πολύ χαμηλότερα επίπεδα στο θυρεοειδή, το πάνκρεας, το σπλήνα, το μυοκάρδιο και τα επινεφρίδια, 90 η γκρελίνη έχει εντοπιστεί όχι μόνο στο γαστρεντερικό σύστημα, αλλά και σε όλους τους ιστούς που έχουν μελετηθεί: μαστός, χοληδόχος κύστη, λιπώδης ιστός, σάλπιγγες, ανθρώπινα λεμφοκύτταρα, ήπαρ, πνεύμονες, γραμμωτοί μύες, μυοκάρδιο, πάνκρεας, προστάτης, δέρμα, σπλήνας, όρχεις, κ.α. 91 Η βιολογική σημασία αυτής της ευρείας κατανομής είναι άγνωστη. Ίσως η γκρελίνη να διαθέτει ένα φάσμα ενδοκρινών, παρακρινών και αυτοκρινών επιδράσεων σε νευρικούς και περιφερικούς ιστούς, που δεν έχει ακόμα ταυτοποιηθεί και για το οποίο χρησιμοποιεί διαφορετικά ήδη υποδοχέων. 92 Τα επίπεδα της γκρελίνης στο περιφερικό αίμα αυξάνονται πριν από τα γεύματα και μειώνονται μετά από αυτά παίζοντας, πιθανότατα, ρόλο στην έναρξη των γευμάτων και στην αίσθηση του κορεσμού, σύμφωνα με ένα μηχανισμό αντίθετο από αυτό της ινσουλίνης. 93,94,95 Το γεγονός αυτό, επιβεβαιώνεται από πολλές πρόσφατες μελέτες και ενισχύει την άποψη ότι η γκρελίνη λειτουργεί ως ενδογενής ρυθμιστής της ομοιόστασης της ενέργειας. 77 Η μεταγευματική μείωση των επιπέδων της γκρελίνης εξαρτάται από την

31 19 πρόσληψη θερμίδων και από τα επίπεδα θρεπτικών συστατικών στο αίμα όπως πχ η γλυκόζη. 80,93 Αξίζει να σημειωθεί ότι τα επίπεδα της γκρελίνης δεν μειώνονται μετά από πρόσληψη νερού, γεγονός που υποδηλώνει ότι η διάταση του στομάχου δεν αναστέλλει την έκκρισή της. 93 Στα παχύσαρκα άτομα, η μεταγευματική ρύθμιση της γκρελίνης είναι διαταραγμένη. Τα επίπεδα της δεν παρουσιάζουν ταχεία μείωση μετά από τα γεύματα και αυτό ίσως να παίζει ρόλο στη συνέχιση λήψης τροφής και την παχυσαρκία. 96 Η προγευματική αύξηση των επιπέδων της γκρελίνης μπορεί να οφείλεται στην προσδοκία του φαγητού ή μπορεί να παίζει ρόλο στην έναρξη της σίτισης. Τα στοιχεία που προκύπτουν από διάφορες μελέτες υποδεικνύουν ότι η προγευματική αύξηση της γκρελίνης ίσως να έχει σαν στόχο την προετοιμασία του μεταβολισμού για την επικείμενη εισροή θερμίδων. 97 Η γκρελίνη εμπλέκεται στη ρύθμιση της ομοιόστασης της ενέργειας αυξάνοντας την πρόσληψη τροφής και μειώνοντας την απώλεια του λιπώδους ιστού. 88,93,95 Ρυθμίζει επίσης το μεταβολισμό της γλυκόζης, 98 σχετίζεται με τη ρύθμιση της κατανάλωσης ενέργειας 99,100,101 και πιθανότατα συμμετέχει στη ρύθμιση των δράσεων της ινσουλίνης. 102 Η γκρελίνη άλλαξε την μέχρι τώρα αντίληψη που υπήρχε σχετικά με την κεντρική ρύθμιση της έκκρισης της GH, τη ρύθμιση της όρεξης και της ενεργειακής ισορροπίας του οργανισμού. Τη σημαντικότητά της ως ορμόνη που ρυθμίζει την ομοιόσταση της ενέργειας υποστηρίζουν πάνω από 1400 μελέτες που έχουν δημοσιευτεί από την ανακάλυψή της τον Ιανουάριο του Παρ όλα αυτά όμως, θεωρείται ότι η γκρελίνη δεν εμπλέκεται στην έκκριση της GH, δεδομένου ότι τα επίπεδά της δεν συνδέονται με αυτά της GH. Εντούτοις, η συγχορήγηση GH-releasing hormone και γκρελίνης έχει συνεργικά αποτελέσματα στην έκκριση GH από την υπόφυση. Η χορήγηση γκρελίνης, είτε κεντρικά είτε περιφερικά, διεγείρει την όρεξη πιο αποτελεσματικά από οποιοδήποτε άλλο μόριο εκτός του ΝΡΥ, το οποίο θεωρείται ότι έχει

32 20 Εικ. 3. Οι κύριες βιολογικές λειτουργίες της Γκρελίνης ισοδύναμη ορεξιογόνο δράση. Η χρόνια χορήγηση γκρελίνης προκαλεί αύξηση του σωματικού βάρους, διότι οι δράσεις της προάγουν την λιπογένεση 103 και μειώνουν την κατανάλωση ενέργειας, 104,105,106 τον καταβολισμό του λίπους και τη λιπόλυση. 107,108 Το μηχανισμό έκκρισης της γκρελίνης είναι αντίστροφο αυτού της ινσουλίνης και η δράση της είναι αντίθετη από αυτή της λεπτίνης, η οποία αναστέλλει τη σύνθεση του ΝΡΥ και AgRP στον υποθάλαμο. 109,110 Μεταξύ των παραγόντων που καθορίζουν την έκκριση της γκρελίνης, σημαντικότεροι φαίνεται ότι είναι η ινσουλίνη, η γλυκόζη και η σωματοστατίνη, ενώ η GH, η λεπτίνη, η μελατονίνη, οι θυρεοειδικές ορμόνες, το γλυκογόνο και το παρασυμπαθητικό νευρικό σύστημα παίζουν πιθανότατα ρόλο στο μεταβολισμό της. 77

33 21 Η γκρελίνη που εκκρίνεται κατά κύριο λόγο από το στόμαχο και το λεπτό έντερο περνάει στο περιφερικό αίμα και στη συνέχεια, χάρη σε έναν ανεπαρκή αιματοεγκεφαλικό φραγμό, αποκτά πρόσβαση στους νευρώνες του ARC που παράγουν NPY και AgRP και με αυτό τον τρόπο είναι σε θέση να επηρεάζει την πρόσληψη τροφής. Πιθανό είναι επίσης ότι η γκρελίνη μέσω του περιφερικού αίματος δεσμεύεται σε περικοιλιακούς υποδοχείς της οπίσθιας περιοχής του εγκεφάλου, οι οποίοι στη συνέχεια επηρεάζουν τη λειτουργία του ARC μέσω ανιουσών νευρικών οδών. Το ότι η ορεξιογόνος δράση της γκρελίνης διαμεσολαβείται από το NPY και το AgRP υποστηρίζεται από πολλές μελέτες 87,88,89,111,112 στις οποίες χρησιμοποιήθηκαν διάφορες πειραματικές προσεγγίσεις, μεταξύ των οποίων η αναστολή της επαγόμενης από τη γκρελίνη πρόσληψης τροφής α) μέσω ενδοκοιλιακής έγχυσης αντισωμάτων έναντι των NPY και AgRP, ή ανταγωνιστών των υποδοχέων Υ1 του ΝΡΥ 88,111 και β) μέσω περιφερικής χορήγησης του αγωνιστή της μελανοκορτίνης melanotan-ii. 107 Επιπλέον, η περιφερική χορήγηση γκρελίνης ενεργοποιεί τη σύνθεση c-fos μόνο στους νευρώνες του ARC που συνθέτουν NPYκαι AgRP, αλλά όχι σε άλλους πυρήνες του υποθαλάμου ή του προμήκη. 112 Hλεκτροφυσιολογικές μελέτες έδειξαν ότι η γκρελινη μπορεί να ενεργοποιήσει τους νευρώνες που παράγουν NPYκαι AgRP και συγχρόνως να μειώσει τη λειτουργία των νευρώνων που συνθέτουν POMC. 113 Υποστηρίζεται ότι υπάρχουν 2 διαφορετικά δίκτυα μέσω των οποίων η γκρελίνη ρυθμίζει το ενεργειακό ισοζύγιο: α) το δίκτυο του ΝΡΥ που έχει οξεία δράση και β) το δίκτυο του AgRP που έχει χρόνια δράση. 114 Η ορεξιογόνος δράση προκύπτει από την ενεργοποίηση του υποδοχέα Υ1 του ΝΡΥ στον υποθάλαμο, ο οποίος ανταγωνίζεται τη δράση της λεπτίνης. 63,87 Σύμφωνα με μία διαφορετική θεωρία, η γκρελίνη ενεργοποιεί τους νευρώνες που παράγουν NPYκαι AgRP μέσω του πνευμονογαστρικού νεύρου. Η θεωρία αυτή βασίζεται στην υπόθεση ότι η γκρελίνη δρα στο κέντρο της πείνας και δεν διαπερνά τον

34 22 αιματοεγκεφαλικό φραγμό, κάτι που προϋποθέτει την ύπαρξη μιας έμμεσης οδού μέσω της οποίας η περιφερικώς χορηγούμενη γκρελίνη ενεργοποιεί τους υποθαλάμιους νευρώνες που ρυθμίζουν την πρόσληψη τροφής. Η οδός αυτή μπορεί να αντιπροσωπεύεται από το πνευμονογαστρικό νεύρο, δεδομένου ότι η ορεξιογόνος δράση της γκρελίνης καταστέλλεται από τη βαγοτομή. 115 Αν και οι τρόποι με τους οποίους η γκρελίνη ενεργοποιεί τους νευρώνες που συνθέτουν NPYκαι AgRP είναι διεθνώς αποδεκτοί, έχει διατυπωθεί κι άλλη μία θεωρία, σύμφωνα με την οποία η γκρελίνη θα μπορούσε να δρα ως νευροπεπτίδιο το οποίο εκκρίνεται από νευρώνες του υποθαλάμου που συνάπτονται με νευρώνες που παράγουν NPYκαι AgRP καθώς και με άλλους που εμπλέκονται στην ομοιόσταση της ενέργειας. 113,116,117 Χαρακτηριστικά που υποστηρίζουν τον ρόλο της γκρελίνης στην όρεξη και στη βραχυπρόθεσμη πρόσληψη τροφής 1. Η γκρελίνη παράγεται κυρίως στο στομάχι, όργανο που επιτρέπει την ανίχνευση της πρόσφατης πρόσληψης τροφής 2. Τα κυριώτερα αποτελέσματα της ενδοκοιλιακής και ενδοφλέβιας χορήγησης γκρελίνης σε περιόδους ελάχιστης αυθόρμητης πρόσληψης τροφής, είναι η ενεργοποίηση της πρόσληψης τροφής και η μείωση του λανθάνοντα χρόνου σίτισης 3.Η έκκριση της γκρελίνης καταστέλλεται αμέσως μετά τα γεύματα και το μέγεθος και η διάρκεια της καταστολής είναι ανάλογα της πρόσληψης ενέργειας 4. Η γκρελίνη διεγείρει την κινητικότητα του γαστρεντερικού σωλήνα, τις γαστρικές εκκρίσεις και τις και τις εξωκρινείς εκκρίσεις του παγκρέατος 5. Η Γκρελίνη διεγείρει την έκκριση του ΝΡΥ και του AgRP, δύο γνωστών ορεξιογόνων πεπτιδίων, στον τοξοειδή πυρήνα του υποθαλάμου 6.Ορισμένοι γονιδιακοί πολυμορφισμοί της γκρελίνης συνδέονται με διαταραχές των διατροφικών συνηθειών

35 23 5. ΝΡΥ Το ΝΡΥ αποτελείται από 36 αμινοξέα και είναι ένας από τους νευροδιαβιβαστές που βρίσκονται σε μεγάλη αφθονία στον εγκέφαλο. 118 Ανήκει σε μία οικογένεια πρωτεϊνών που περιλαμβάνει επίσης το πεπτίδιο ΥΥ (ΡΥΥ), το πανκρεατικό πολυπεπτίδιο (pancreatic polypeptide) και τη seminalplasmin. Θεωρείται ότι το ΝΡΥ εμπλέκεται σε διάφορες φυσιολογικές διεργασίες του εγκεφάλου όπως η μνήμη, η εκμάθηση, η επιληψία, οι κιρκάδιοι ρυθμοί, η σεξουαλική λειτουργία, οι αντιδράσεις στο στρες, και η ρύθμιση της ομοιόστασης της ενέργειας, 119,120 οι οποίες διαμεσολαβούνται από τη δέσμευση του ΝΡΥ στην οικογένεια των υποδοχέων Υ. Το ΝΡΥ συντίθεται από το μεγαλύτερο μέρος του εγκεφάλου, 121 αλλά η μελέτη της επιρροής του στην πρόσληψη τροφής επικεντρώθηκε κυρίως σε πιθανούς στόχους του υποθαλάμου, δεδομένης της μεγάλης σημασίας του υποθαλάμου στην ομοιόσταση της ενέργειας 86 και της ύπαρξης σε αυτόν υποδοχέων Υ1, Υ2 και Υ5. 122,123,124,125,126 Υπάρχουν πειστικές αποδείξεις για το ότι το ΝΡΥ διεγείρει την πρόσληψη τροφής μέσω της δέσμευσής του στους υποδοχείς Υ1 και Υ5. Αυτοί οι δύο υποδοχείς είναι ευρέως κατανεμημένοι σε ολόκληρο τον εγκέφαλο, συμπεριλαμβανομένου του φλοιού, του ιππόκαμπου, της αμυγδαλής και του υποθαλάμου και συχνά εκφράζονται από τα ίδια κύτταρα. 126 Στα πλαίσια του υποθαλάμου, αυτοί οι δύο υποδοχείς εκφράζονται στους πυρήνες ARC, PVN και στον LH. 126 Οι υποδοχείς Υ1 και Υ5 εκφράζονται επίσης και σε περιοχές της οπίσθιας περιοχής του εγκεφάλου που είναι σημαντικές για τη ρύθμιση της ενέργειας, όπως ο πυρήνας της μονήρους δεσμίδας και ο οπίσθιος προμήκης. 127 Η πυκνότητα της χρώσης σε αυτές της περιοχές είναι σχετικά χαμηλή, 126,128 αλλά αυξάνεται κατά τη διάρκεια της νηστείας. 127,128 Παρ όλα αυτά, η χορήγηση ΝΡΥ στην 4 η κοιλία, που είναι πιθανότερο να διεγείρει τον οπίσθιο εγκέφαλο από ότι τον υποθάλαμο, προκαλεί τη λήψη τροφής 129,130,131,132 και την έκφραση c-fos στον PVN. 132 Συνεπώς, υποθάλαμος και

36 24 οπίσθιος εγκέφαλος φαίνεται να συνδέονται και να έχουν παρόμοιες δράσεις όσον αφορά στην πρόκληση της πρόσληψη τροφής. Στον πυρήνα ARC, εκτός από τα κύτταρα που παράγουν ΝΡΥ, υπάρχουν και κύτταρα που παράγουν POMC και έχουν αντίθετη δράση στην πρόσληψη τροφής και την ομοιόσταση της ενέργειας. Τα κύτταρα αυτά διασπούν το POMC σε a-melanocyte stimulating hormone (amsh) που με τη σειρά της δρα στους υποδοχείς MC3 και MC4 της μελανοκορτίνης, προκαλώντας έτσι μια καταβολική δράση π.χ. η χορήγηση αγωνιστών των υποδοχέων MC3 και MC4 σε ζώα (στην 3 η κοιλία ή απευθείας στον PVN) προκαλεί μείωση της πρόσληψης τροφής και απώλεια βάρους. 133,134,135 Το ΝΡΥ δρα σε ορισμένα από αυτά τα κύτταρα-στόχους για να προκαλέσει μια αναβολική δραση. Άρα, αυτό που έχει σημασία είναι η ισορροπία μεταξύ της αναβολικής δράσης του ΝΡΥ και της καταβολικής δράσης της amsh. Σημαντικό είναι επίσης να τονίσουμε ότι τα κύτταρα που παράγουν POMC/aMSH συνδέονται απευθείας με τα κύτταρα του ARC που παράγουν NPY, καταστέλλοντας τη λειτουργία τους. 136,137 (Εικ. 4). Το AgRP είναι ένα ορεξιογόνο πεπτίδιο που συντίθεται και ελευθερώνεται μαζί με το ΝΡΥ από πολλούς νευρώνες του ARC. 138 Σε αντίθεση όμως με το ΝΡΥ που συντίθεται σε ολόκληρο τον εγκέφαλο, το AgRP συντίθεται αποκλειστικά στον ARC. Σε φυσιολογικές συγκεντρώσεις, το AgRP δρα ως ανταγωνιστής των υποδοχέων MC3 και MC4, δηλαδή ανταγωνίζεται τη δράση του amsh. 139 Επομένως, όταν οι νευρώνες που παράγουν NPY και AgRP ενεργοποιούνται, τα κύτταρα-στόχοι δέχονται μία διπλή αναβολική ώθηση. Οι υποδοχείς του ΝΡΥ ενεργοποιούν μηχανισμούς που τελικά οδηγούν στην αύξηση της πρόσληψης τροφής και στη συσσώρευση λίπους, ενώ την ίδια στιγμή το AgRP ανταγωνίζεται τους υποδοχείς MC3 και MC4, αναστέλλοντας μηχανισμούς που μειώνουν την πρόσληψη τροφής και την αποθήκευση λίπους. 86,137,140,141,142

37 25 Ανατύπωση από: Chambers AP, Woods SC, The role of neuropeptide Y in energy homeostasis, Handb Exp Pharmacol. 2012;(209):23-45 Εικόνα 4. Ετερόπλευρη άποψη του υποθαλάμου στο επίπεδο του τοξοειδούς πυρήνα (ARC). (α) νευρώνες που περιέχουν ΝΡΥ (πράσινο) από το ARC (κόκκινο) και ( β) το ραχιαίο έσω υποθάλαμο (DMH) (μπλε) συνάπτονται με πολλούς πυρήνες του υποθαλάμου συμπεριλαμβανομένου του κοιλιακού έσω υποθαλάμου (VMH), του πλάγιου υποθαλάμου (LΗ), και του παρακοιλιακού πυρήνα (PVN). Αυτές οι συνάψεις μπορεί να είναι διεγερτικές ή ανασταλτικές, ανάλογα με την περιοχή και τον τύπο του υποδοχέα που εκφράζεται στους νευρώνες με τους οποίους συνάπτονται. Το ΝΡΥ μπορεί να δράσει στους Υ1, Υ2, Υ4 και Υ5 υποδοχείς. Ωστόσο, θεωρείται ότι μόνο οι υποδοχείς Υ1, Υ2, και Υ5 εμπλέκονται στον έλεγχο της πρόσληψης τροφής. Εντός του ARC, υπάρχουν αμοιβαίες συνδέσεις μεταξύ των ανορεκτικών νευρώνων που παράγουν POMC και των ορεξιογόνων που παράγουν NPY, οι οποίες λειτουργούν μέσω αρνητικής ανατροφοδότησης. Ομοίως, νευρώνες στον VMH, οι οποίοι παρέχουν διεγερτικές ώσεις σε νευρώνες του ARC που παράγουν POMC, αναστέλλονται από τους νευρώνες που εκφράζουν το ΝΡΥστον ARC και τον DMH. Αυτά τα κυκλώματα παρέχουν μια κυτταρική βάση για τις in νίνο επιδράσεις του ΝΡΥ επί της πρόσληψης τροφής. Σε άλλους τομείς, όπως ο LH, οι ηλεκτροφυσιολογικές δράσεις του ΝΡΥ δεν έχουν ακόμη καθοριστεί. Αν και ίσως υπερβολικά απλοϊκό, θα μπορούσαμε να πούμε ότι το ΝΡΥ δρα ως διεγέρτης της πρόσληψης τροφής μέσω υποθαλαμικών ερεθισμάτων, ενώ το amsh δρα ως αναστολέας. Νευρώνες που βρίσκονται στους πυρήνες PVN, VMN και στον LH και εκφράζουν τους υποδοχείς Y1, Y5, MC3, and MC4 αποτελούν στόχο των ΝΡΥ, AgRP και amsh (Εικ. 4). Θεωρείται ότι ειδικά οι νευρώνες του ARC δέχονται και επεξεργάζονται διάφορες πληροφορίες που σχετίζονται με τις ενεργειακές ανάγκες, την άμεσα διαθέσιμη ενέργεια και την κατάσταση των αποθηκών ενέργειας του οργανισμού. Η άποψη αυτή

38 26 ενισχύεται από το γεγονός ότι στον ARC και οι νευρώνες που συνθέτουν NPY/AgRP αλλά και εκείνοι που παράγουν POMC διαθέτουν υποδοχείς για πληροφορίες που σχετίζονται με τις αποθήκες ενέργειας (π.χ. λεπτίνη, γκρελίνη, ινσουλίνη), με το θερμιδικό περιεχόμενο των εν εξελίξει γευμάτων (π.χ. χολεκυστοκινίνη [CCK], glucagon-like peptide-1 [GLP-1]) και με τα επίπεδα θρεπτικών συστατικών πλούσιων σε ενέργεια (π.χ. γλυκόζη, ορισμένα λιπαρά οξέα) (Εικ. 5). Για παράδειγμα, σήματα που σχετίζονται με χαμηλά επίπεδα λίπους στο σώμα όπως π.χ. τα υψηλά επίπεδα γκρελίνης και τα χαμηλά επίπεδα λεπτίνης, διεγείρουν την παραγωγή του ΝΡΥ στον ARC. 143,144,145,146,147,148 Αντιθέτως, σήματα που υποδεικνύουν υψηλά επίπεδα λίπους στον οργανισμό όπως π.χ. τα υψηλά επίπεδα ινσουλίνης και λεπτίνης, μειώνουν την έκκριση ΝΡΥ από τον ARC. 86,149,150,151,152,153,154 Τα υψηλά επίπεδα σημάτων κορεσμού που σχετίζονται με τη λήψη θερμίδων όπως π.χ. το PYY 155 και η CCK 156, μειώνουν τη δραστηριότητα των νευρώνων του ARC που παράγουν ΝΡΥ, ενώ το αντίθετο αποτέλεσμα έχουν οι αγωνιστές των κανναβινοειδών και οπιοειδών υποδοχέων που προκαλούν αύξηση της πρόσληψης τροφής. 157 Η χορήγηση φαρμάκων που μειώνει τη πρόσληψη γλυκόζης από τα εγκεφαλικά κύτταρα αυξάνει το ΝΡΥ στον ARC 158,159,160 και τον οπίσθιο εγκέφαλο 161, ενώ η αύξηση της διαθεσιμότητας της γλυκόζης το μειώνει. 156 (Becskei et al. 2009) Τέλος, η ενδοεγκεφαλική χορήγηση κορτικοστερόνης αυξάνει την πρόσληψη τροφής 162 μέσω της αύξησης των επιπέδων του ΝΡΥ, 163,164 ενώ η μείωση των επιπέδων της κορτικοστερόνης έχει το αντίθετο αποτέλεσμα. 165,166 Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι το σύστημα ARC-ΝΡΥ αποτελεί το στοιχείο κλειδί ενός σημαντικού νευρωνικού κυκλώματος, όπου διαφορετικές μεταβολικές πληροφορίες συνδυάζονται και το αποτέλεσμα αντικατοπτρίζεται στην ισορροπία μεταξύ της αναβολικής (NPY και AgRP) και καταβολικής δραστηριότητας (amsh) που επηρεάζει άλλα κυκλώματα που ελέγχουν την πρόσληψη τροφής, τα επίπεδα γλυκόζης στο περιφερικό αίμα και τη λειτουργία του ΑΝΣ. Το διπλό σύστημα ελέγχου αυτών των

Εργασία Βιολογίας Α' Λυκείου με θέμα: Μάριος Μ., Α'2. Νόσος του Πάρκινσον

Εργασία Βιολογίας Α' Λυκείου με θέμα: Μάριος Μ., Α'2. Νόσος του Πάρκινσον Εργασία Βιολογίας Α' Λυκείου με θέμα: Μάριος Μ., Α'2 Νόσος του Πάρκινσον Τρόπος αντιμετώπισης νόσου Πάρκινσον. Η νόσος του Πάρκινσον (Parkinson) είναι νευροεκφυλιστική ασθένεια της μέλαινας ουσίας με συχνότητα

Διαβάστε περισσότερα

Αρχικά θα πρέπει να προσδιορίσουμε τι είναι η παχυσαρκία.

Αρχικά θα πρέπει να προσδιορίσουμε τι είναι η παχυσαρκία. Αρχικά θα πρέπει να προσδιορίσουμε τι είναι η παχυσαρκία. Παχυσαρκία είναι η παθολογική αύξηση του βάρους του σώματος, που οφείλεται σε υπερβολική συσσώρευση λίπους στον οργανισμό. Παρατηρείται γενικά

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΘΡΕΨΗΣ

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΘΡΕΨΗΣ ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΘΡΕΨΗΣ υπό του Δρ. Θεμιστοκλή Τζώτζα Ιατρού Ενδοκρινολόγου ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ως διατροφική συμπεριφορά χαρακτηρίζεται

Διαβάστε περισσότερα

Αντιμετώπιση της νόσου Πάρκινσον: Νευρολογική Θεραπεία. Ιωάννης Ελλούλ Επίκουρος Καθηγητής Νευρολογίας Παν/μίου Πατρών

Αντιμετώπιση της νόσου Πάρκινσον: Νευρολογική Θεραπεία. Ιωάννης Ελλούλ Επίκουρος Καθηγητής Νευρολογίας Παν/μίου Πατρών Αντιμετώπιση της νόσου Πάρκινσον: Νευρολογική Θεραπεία Ιωάννης Ελλούλ Επίκουρος Καθηγητής Νευρολογίας Παν/μίου Πατρών Φυσική ιστορία της νόσου Πάρκινσον Διάγνωση 5 έτη 10 έτη 15 έτη Εξέλιξη Δυσκαμψία Βραδυκινησία

Διαβάστε περισσότερα

3.2. Αgouti-related protein (Agrp)

3.2. Αgouti-related protein (Agrp) 3 Μέρος ΙI: ΝΕΥΡΟΕΝΔΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΑ Νευροενδοκρινολογία της ενεργειακής ομοιοστασίας Ανδρέας Ν. Μαργιωρής 1. ΟΡΙΣΜΟΣ Ο ανθρώπινος οργανισμός έχει αναπτύξει πολλαπλούς μηχανισμούς ενεργειακής ομοιοστασίας και

Διαβάστε περισσότερα

Από τον Κώστα κουραβανα

Από τον Κώστα κουραβανα Από τον Κώστα κουραβανα Περιεχόμενα Γενικός ορισμός παχυσαρκίας Ορμονικοί-Γονιδιακοί-παράγοντες Επιπτώσεις στην υγεία Θεραπεία-Δίαιτα Γενικός ορισμός παχυσαρκίας Παχυσαρκία είναι κλινική κατάσταση στην

Διαβάστε περισσότερα

Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1], Τρ. Διδάγγελος[1], Ι. Γιώβος[3], Δ. Καραμήτσος[1]

Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1], Τρ. Διδάγγελος[1], Ι. Γιώβος[3], Δ. Καραμήτσος[1] Ολόγοςλεπτίνης/αδιπονεκτίνης ως ανεξάρτητος προγνωστικός παράγοντας 10ετούς καρδιαγγειακού κινδύνου σε ινσουλινοθεραπευόμενους ασθενείς με διαβήτη τύπου 2 Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1],

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΡΕΣ ΚΑΙ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΜΑΡΓΑΡΙΤΑ ΜΑΝΩΛΙΑ ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ ΣΤΕΛΛΑ ΠΑΝΑΓΟΥΛΗ ΕΥΗ ΡΕΜΕΔΙΑΚΗ

ΣΤΡΕΣ ΚΑΙ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΜΑΡΓΑΡΙΤΑ ΜΑΝΩΛΙΑ ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ ΣΤΕΛΛΑ ΠΑΝΑΓΟΥΛΗ ΕΥΗ ΡΕΜΕΔΙΑΚΗ ΣΤΡΕΣ ΚΑΙ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΜΑΡΓΑΡΙΤΑ ΜΑΝΩΛΙΑ ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ ΣΤΕΛΛΑ ΠΑΝΑΓΟΥΛΗ ΕΥΗ ΡΕΜΕΔΙΑΚΗ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Το στρες Πρώτη νευροενδοκρινολογική απάντηση Δεύτερη νευροενδοεκρινολογική απάντηση Ο υποθάλαμος Κορτιζόλη

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές Αρχές Ενδοκρινολογίας

Βασικές Αρχές Ενδοκρινολογίας Βασικές Αρχές Ενδοκρινολογίας Εισαγωγικό μάθημα Νικόλαος Κατσιλάμπρος Καθηγητής Παθολογίας Πανεπιστημίου Αθηνών σε συνεργασία με την ιατρό και υποψήφια διδάκτορα Χρυσή Χ. Κολιάκη Η Ενδοκρινολογία είναι

Διαβάστε περισσότερα

χρόνιου πόνου κι των συναισθημάτων. Μάλιστα, μεγάλο μέρος αυτού

χρόνιου πόνου κι των συναισθημάτων. Μάλιστα, μεγάλο μέρος αυτού Το μαιτεχμιακό σύστημα συνδέεται με τμήματα του μετωπιαίου κι κροταφικού λοβού ( τμήματα των εγκεφαλικών ημισφαιρίων,ονομασμένα σύμφωνα με το κρανιακό οστό που τα καλύπτει). Το ίδιο σχετίζεται με τον έλεγχο

Διαβάστε περισσότερα

Πεπτικό σύστημα και το κόστος της «καλοπέρασης»

Πεπτικό σύστημα και το κόστος της «καλοπέρασης» Πεπτικό σύστημα και το κόστος της «καλοπέρασης» Β. Στεργίου - Μιχαηλίδου Επίκουρη Καθηγήτρια Φυσιολογίας Της Ιατρικής Σχολής του Α.Π.Θ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ Διευθυντής ο Καθηγητής Γ.Ανωγειανάκις

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Γ ΝΕΥΡΟΔΙΑΒΙΒΑΣΤΕΣ

ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Γ ΝΕΥΡΟΔΙΑΒΙΒΑΣΤΕΣ ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Γ ΝΕΥΡΟΔΙΑΒΙΒΑΣΤΕΣ ΝΕΥΡΟΔΙΑΒΙΒΑΣΤΕΣ Ορίζουμε ως διαβιβαστή μια ουσία που απελευθερώνεται από έναν νευρώνα σε μια σύναψη και που επηρεάζει ένα άλλο κύτταρο, είτε έναν νευρώνα είτε ένα κύτταρο

Διαβάστε περισσότερα

Προσυναπτικά: 1.δυναµικό παλµού 2.σύνθεση νευροδιαβιβαστών 3.µεταβολισµός 4.έκκριση 5.επαναπρόσληψη 6.διάσπαση

Προσυναπτικά: 1.δυναµικό παλµού 2.σύνθεση νευροδιαβιβαστών 3.µεταβολισµός 4.έκκριση 5.επαναπρόσληψη 6.διάσπαση Επίδραση Φαρµάκων στο ΚΝΣ Προσυναπτικά: 1.δυναµικό παλµού 2.σύνθεση νευροδιαβιβαστών 3.µεταβολισµός 4.έκκριση 5.επαναπρόσληψη 6.διάσπαση Μετασυναπτικά: 7.σύνδεση µε τον υποδοχέα 8.µεταβολές διαπερατότητας

Διαβάστε περισσότερα

ΑΥΞΗΤΙΚΗ ΟΡΜΟΝΗ, ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΜΙΜΗΤΙΚΟΣ ΑΥΞΗΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ-Ι ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ

ΑΥΞΗΤΙΚΗ ΟΡΜΟΝΗ, ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΜΙΜΗΤΙΚΟΣ ΑΥΞΗΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ-Ι ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΑΥΞΗΤΙΚΗ ΟΡΜΟΝΗ, ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΜΙΜΗΤΙΚΟΣ ΑΥΞΗΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ-Ι ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.S Η αυξητική

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΠΑΡΚΙΝΣΟΝΙΚΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΚΑΙ ΦΙΛΩΝ ΒΟΡΕΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ. Η Χειρουργική Αντιμετώπιση της Νόσου Πάρκινσον

ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΠΑΡΚΙΝΣΟΝΙΚΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΚΑΙ ΦΙΛΩΝ ΒΟΡΕΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ. Η Χειρουργική Αντιμετώπιση της Νόσου Πάρκινσον ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΠΑΡΚΙΝΣΟΝΙΚΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΚΑΙ ΦΙΛΩΝ ΒΟΡΕΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ Η Χειρουργική Αντιμετώπιση της Νόσου Πάρκινσον Θεσσαλονίκη, Σεπτέμβριος 2013 Εισαγωγή Η χειρουργική της νόσου Πάρκινσον ξεκίνησε με τις τεχνικές

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ Πεπτικό σύστημα Β. Στεργίου - Μιχαηλίδου Επίκουρη Καθηγήτρια Φυσιολογίας Της Ιατρικής Σχολής του Α.Π.Θ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ Φυσιολογία του στομάχου Η φυσιολογία του στομάχου εξετάζει τα

Διαβάστε περισσότερα

Νοσος Cushing Μάθετε περισσότερα

Νοσος Cushing Μάθετε περισσότερα Journalist Handbook 1 Πληροφορίες για Δημοσιογράφους Νοσος Cushing Μάθετε περισσότερα Νοσος Cushing 3 TΙ ΕΙΝΑΙ Η ΝΟΣΟΣ CUSHING; Πριν μιλήσουμε για τη Νόσο Cushing, θα πρέπει να κατανοήσουμε την ασθένεια

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 4ο ΜΕΡΟΣ Β ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΝΕΥΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ

ΜΑΘΗΜΑ 4ο ΜΕΡΟΣ Β ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΝΕΥΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΜΑΘΗΜΑ 4ο ΜΕΡΟΣ Β ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΝΕΥΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ Το Νευρικό Σύστημα έχει δύο μοίρες Το Κεντρικό Νευρικό Σύστημα (Εγκέφαλος και Νωτιαίος Μυελός) Περιφερικό Νευρικό Σύστημα (Σωματικό και Αυτόνομο τμήμα) ΑΝΑΤΟΜΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ

ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ 12: HIV Ο HIV έχει συνδεθεί με κακή θρέψη και με το σύνδρομο απώλειας καθαρής σωματικής μάζας και λιπώδους ιστού (AIDS wasting syndrome). Η απώλεια σωματικού

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΙΚΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ

ΚΕΝΤΡΙΚΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΚΕΝΤΡΙΚΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Εγκέφαλος Μεγάλη αιµάτωση, πολύ σηµαντική για την λειτουργία του Επικοινωνία µε το περιβάλλον Χρησιµοποιεί το 20% του Ο 2 και ως πηγή ενέργειας γλυκόζη Στις χειρουργικές επεµβάσεις

Διαβάστε περισσότερα

Συνιστώνται για... Οι δονήσεις είναι αποτελεσματικές...

Συνιστώνται για... Οι δονήσεις είναι αποτελεσματικές... ΠΕΔΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ Εκφυλιστικές αλλοιώσεις Αγγειακές παθήσεις Παθολογίες των πνευμόνων Ουρο-γυναικολογικές διαταραχές Καρδιακές παθήσεις Παθολογίες σπονδυλικής στήλης Παθολογίες αρθρώσεων Παθολογίες συνδέσμων

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ. Ψυχολογία Κινήτρων

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ. Ψυχολογία Κινήτρων ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ψυχολογία Κινήτρων ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΙ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΗ ΒΑΣΗ ΤΩΝ ΚΙΝΗΤΡΩΝ Διδάσκουσα: Επίκ. Καθ. Γεωργία Α. Παπαντωνίου Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό

Διαβάστε περισσότερα

11. ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ

11. ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ 11. ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ Στον ανθρώπινο οργανισμό υπάρχουν δύο είδη αδένων, οι εξωκρινείς και οι ενδοκρινείς. Οι εξωκρινείς (ιδρωτοποιοί αδένες, σμηγματογόνοι αδένες κ.ά.) εκκρίνουν το προϊόν τους στην επιφάνεια

Διαβάστε περισσότερα

Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες. Μαγδαληνή Γκέιτς Α Τάξη Γυμνάσιο Αμυγδαλεώνα

Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες. Μαγδαληνή Γκέιτς Α Τάξη Γυμνάσιο Αμυγδαλεώνα Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες O εγκέφαλος Ο εγκέφαλος είναι το κέντρο ελέγχου του σώματος μας και ελέγχει όλες τις ακούσιες και εκούσιες δραστηριότητες που γίνονται μέσα σε αυτό. Αποτελεί το

Διαβάστε περισσότερα

Πεπτικό σύστημα Περιγραφή

Πεπτικό σύστημα Περιγραφή Πεπτικό Σύστημα Πεπτικό σύστημα Περιγραφή Το γαστρεντερικό σύστημα (ΓΕΣ) αποτελείται από τα κοίλα όργανα που εκτείνονται από το στόμα έως τον πρωκτό και τους επικουρικούς αδένες που ευθύνονται για την

Διαβάστε περισσότερα

Πάντως η λήψη τροφής ρυθµίζεται από το νευρικό σύστηµα µε συνεργασία δύο κέντρων.

Πάντως η λήψη τροφής ρυθµίζεται από το νευρικό σύστηµα µε συνεργασία δύο κέντρων. ΛΗΨΗ ΤΗΣ ΤΡΟΦΗΣ H ανάγκη για λήψη τροφής, που ικανοποιείται µόνο µε σιτισµό, και προέρχεται από διέγερση του κέντρου θρέψης, αποτελεί το αίσθηµα της πείνας (hunger), ενώ η επιθυµία για λήψη ειδικής τροφής,

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστηριακη διάγνωση Νευροεκφυλιστικων νοσημάτων. Χρυσούλα Νικολάου

Εργαστηριακη διάγνωση Νευροεκφυλιστικων νοσημάτων. Χρυσούλα Νικολάου Εργαστηριακη διάγνωση Νευροεκφυλιστικων νοσημάτων Χρυσούλα Νικολάου Νευροεκφυλιστικά Νοσήματα Νοσολογικές οντότητες, συχνά κληρονομικής αρχής, με προσβολή συγκεκριμένων ανατομικών δομών του Ν.Σ, (επηρεάζουν

Διαβάστε περισσότερα

Τελικό κείμενο της Μελέτης. Σύνδρομο Πολυκυστικών Ωοθηκών: Διατροφή και Υγεία

Τελικό κείμενο της Μελέτης. Σύνδρομο Πολυκυστικών Ωοθηκών: Διατροφή και Υγεία Τελικό κείμενο της Μελέτης Σύνδρομο Πολυκυστικών Ωοθηκών: Διατροφή και Υγεία Τα τελικά προϊόντα προχωρημένης γλυκοζυλίωσης (Advanced Glycation End products, ) είναι μόρια υψηλής δραστικότητας, τα οποία

Διαβάστε περισσότερα

Συστήµατα Αισθήσεων Σωµατικές Αισθήσεις

Συστήµατα Αισθήσεων Σωµατικές Αισθήσεις Συστήµατα Αισθήσεων Σωµατικές Αισθήσεις ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΝΕΥΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ Φλοιός (Ανώτερος Εγκέφαλος) Κατώτερος Εγκέφαλος Ειδικές Αισθήσεις Εν τω Βάθει Αισθητικότητα Επί πολλής Αισθητικότητα Χυµικά Ερεθίσµατα

Διαβάστε περισσότερα

Συστήματα επικοινωνίας Ανθρωπίνου σώματος. ενδοκρινολογικό νευρικό σύστημα

Συστήματα επικοινωνίας Ανθρωπίνου σώματος. ενδοκρινολογικό νευρικό σύστημα Κύτταρο Το κύτταρο αποτελείται από μέρη τα οποία έχουν συγκεκριμένη δομή και επιτελούν μία συγκεκριμένη λειτουργία στην όλη οργάνωση του κυττάρου. Δομή κυτταροπλασματικής μεμβράνης Συστήματα επικοινωνίας

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΝΕΥΡΙΚΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΡΟΓΙΑΝΝΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΜΑΥΡΙΔΟΥ ΠΑΡΘΕΝΑ

ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΝΕΥΡΙΚΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΡΟΓΙΑΝΝΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΜΑΥΡΙΔΟΥ ΠΑΡΘΕΝΑ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΘΗΜΑ : ΚΟΙΝΟΤΙΚΗ ΝΟΣ/ΚΗ ΙΙ ΥΠ. ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ : ΚΥΠΑΡΙΣΗ ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΝΕΥΡΙΚΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΡΟΓΙΑΝΝΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΜΑΥΡΙΔΟΥ ΠΑΡΘΕΝΑ ΛΑΡΙΣΑ 2010 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. Εισαγωγή

Διαβάστε περισσότερα

ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Πανεπιστήµιο Πατρών Σχολή Επιστηµών Υγείας Τµήµα Ιατρικής Πρόγραµµα Μεταπτυχιακών Σπουδών Στις Βασικές Ιατρικές Επιστήµες

ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Πανεπιστήµιο Πατρών Σχολή Επιστηµών Υγείας Τµήµα Ιατρικής Πρόγραµµα Μεταπτυχιακών Σπουδών Στις Βασικές Ιατρικές Επιστήµες Πανεπιστήµιο Πατρών Σχολή Επιστηµών Υγείας Τµήµα Ιατρικής Πρόγραµµα Μεταπτυχιακών Σπουδών Στις Βασικές Ιατρικές Επιστήµες ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ «Νευροενδοκρινική ρύθµιση της πρόσληψης τροφής: µόρια και δίκτυα»

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ. ΚΕ 0918 «Βιοχημική Αξιολόγηση Αθλητών»

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ. ΚΕ 0918 «Βιοχημική Αξιολόγηση Αθλητών» ΕΠΕΑΕΚ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ Τ.Ε.Φ.Α.Α.ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΚΕ 0918 «Βιοχημική Αξιολόγηση Αθλητών»

Διαβάστε περισσότερα

14η Επιστηµονική Συνάντηση. Ρευµατολόγων Βορειοδυτικής Ελλάδας Μέτσοβο, 21 Ιανουαρίου 2012

14η Επιστηµονική Συνάντηση. Ρευµατολόγων Βορειοδυτικής Ελλάδας Μέτσοβο, 21 Ιανουαρίου 2012 Ο άξονας οστού-εντέρου-κνσ Ο ρόλος της σεροτονίνης 14η Επιστηµονική Συνάντηση Ρευµατολόγων Βορειοδυτικής Ελλάδας Μέτσοβο, 21 Ιανουαρίου 2012 αούσης ηµήτρης Λέκτορας Παθολογίας/Ρευµατολογίας Ιατρική Σχολή

Διαβάστε περισσότερα

Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3

Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3 Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3 Για χρόνια, οι καταναλωτές µαθαίνουν για τα οφέλη της µείωσης των καρδιαγγειακών παθήσεων µε τη λήψη ωµέγα-3 λιπαρών οξέων. Αυτή η άποψη έχει επικρατήσει,

Διαβάστε περισσότερα

Ρύθμιση της λειτουργίας

Ρύθμιση της λειτουργίας Ρύθμιση της λειτουργίας Ρύθμιση λειτουργίας ΓΕΣ Νευρική Υποβλεννογόνιο πλέγμα (πλέγμα Meissner) ΛΕ, ΠΕ Μυεντερικό πλέγμα (πλέγμα Auerbach) Από τον οισοφάγο μέχρι το ορθό Ορμονική Ρύθμιση της λειτουργίας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ ΚΟΡΤΙΖΟΛΗ

ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ ΚΟΡΤΙΖΟΛΗ ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ ΚΟΡΤΙΖΟΛΗ Μεταβολισμός της κορτιζόλης Η κορτιζόλη μεταβολίζεται στο ήπαρ. Στην συνέχεια οι μεταβολίτες συζευγνύνται με γλυκουρονιδικές και θειικές ομάδες, γίνονται υδατοδιαλυτά, εισέρχονται

Διαβάστε περισσότερα

Βλέννα, υδαρές υγρό. ή τοιχωματικό ή οξυπαραγωγικό = HCl + ενδογενή παράγοντα. βλέννα. ή ζυμογόνο ή πεπτικό = πεψινογόνο

Βλέννα, υδαρές υγρό. ή τοιχωματικό ή οξυπαραγωγικό = HCl + ενδογενή παράγοντα. βλέννα. ή ζυμογόνο ή πεπτικό = πεψινογόνο Στόμαχος Δομή βλεννογόνου στομάχου - Γαστρικοί αδένες Βλέννα, υδαρές υγρό ή τοιχωματικό ή οξυπαραγωγικό = HCl + ενδογενή παράγοντα βλέννα ή ζυμογόνο ή πεπτικό = πεψινογόνο Κύτταρα G = γαστρίνη Διάσπαρτα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ. Νικολούδη Μαρία. Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος»

ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ. Νικολούδη Μαρία. Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος» ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ Νικολούδη Μαρία Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος» Ο όρος δυσλιπιδαιμία εκφράζει τις ποσοτικές και ποιοτικές διαταραχές των λιπιδίων του αίματος. Τα λιπίδια όπως η χοληστερόλη και

Διαβάστε περισσότερα

σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου επί τουλάχιστον 3

σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου επί τουλάχιστον 3 Το σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου (ΣΕΕ) ανήκει σε μια ομάδα λειτουργικών διαταραχών του πεπτικού σωλήνα. Το κοιλιακό άλγος, ο μετεωρισμός και η εναλλαγή των συνηθειών του εντέρου αποτελούν τυπικά συμπτώματα.

Διαβάστε περισσότερα

Η. ΚΑΤΣΙΚΗΣ. ΦΛΩΡΑΚΗΣ. ΠΑΝΙ ΗΣ ΠΑΧ ΥΣΑΡΚΙΑ. Αίτια, διαγνωστική προσέγγιση και θεραπευτική αντιμετώπιση

Η. ΚΑΤΣΙΚΗΣ. ΦΛΩΡΑΚΗΣ. ΠΑΝΙ ΗΣ ΠΑΧ ΥΣΑΡΚΙΑ. Αίτια, διαγνωστική προσέγγιση και θεραπευτική αντιμετώπιση Η. ΚΑΤΣΙΚΗΣ. ΦΛΩΡΑΚΗΣ. ΠΑΝΙ ΗΣ ΠΑΧ ΥΣΑΡΚΙΑ Αίτια, διαγνωστική προσέγγιση και θεραπευτική αντιμετώπιση ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2009 ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ Αίτια, διαγνωστική προσέγγιση και θεραπευτική αντιμετώπιση Η. ΚΑΤΣΙΚΗΣ.

Διαβάστε περισσότερα

Η ΔΙΑΤΟΦΗ ΤΟΥ ΣΗΜΕΡΑ. Μαθητές: Τάτσιου Ελενη,ΖάχουΚατερίνα,Κοκκινίδου Αθανασία,Καρπόζηλος Κωνσταντίνος. Καθηγητής: κ. Παπαμήτσος

Η ΔΙΑΤΟΦΗ ΤΟΥ ΣΗΜΕΡΑ. Μαθητές: Τάτσιου Ελενη,ΖάχουΚατερίνα,Κοκκινίδου Αθανασία,Καρπόζηλος Κωνσταντίνος. Καθηγητής: κ. Παπαμήτσος Η ΔΙΑΤΟΦΗ ΤΟΥ ΣΗΜΕΡΑ Μαθητές: Τάτσιου Ελενη,ΖάχουΚατερίνα,Κοκκινίδου Αθανασία,Καρπόζηλος Κωνσταντίνος Καθηγητής: κ. Παπαμήτσος ΔΙΑΤΡΟΦH Η διατροφή στην ζωή του ανθρώπου παίζει τον μεγαλύτερο ρόλο. Για

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΝΗΣΤΙΚΟΥ ΚΑΙ ΤΡΑΦΕΝΤΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥ Tον ανθρώπινο µεταβολισµό το χαρακτηρίζουν δύο στάδια. Tοπρώτοείναιηκατάστασητουοργανισµούµετά

ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΝΗΣΤΙΚΟΥ ΚΑΙ ΤΡΑΦΕΝΤΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥ Tον ανθρώπινο µεταβολισµό το χαρακτηρίζουν δύο στάδια. Tοπρώτοείναιηκατάστασητουοργανισµούµετά ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΝΗΣΤΙΚΟΥ ΚΑΙ ΤΡΑΦΕΝΤΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥ Tον ανθρώπινο µεταβολισµό το χαρακτηρίζουν δύο στάδια. Tοπρώτοείναιηκατάστασητουοργανισµούµετά απόκάποιογεύµα, οπότετοαίµαείναιπλούσιοσε θρεπτικές ύλες από

Διαβάστε περισσότερα

Παιδιά με διαβήτη. Παρά την καλή θρέψη γινόταν προοδευτικά πιο αδύναμα και καχεκτικά Ήταν ευπαθή στις λοιμώξεις Πέθαιναν από κατακλυσμιαία οξέωση

Παιδιά με διαβήτη. Παρά την καλή θρέψη γινόταν προοδευτικά πιο αδύναμα και καχεκτικά Ήταν ευπαθή στις λοιμώξεις Πέθαιναν από κατακλυσμιαία οξέωση ΙΝΣΟΥΛΙΝΗ Παιδιά με διαβήτη Παρά την καλή θρέψη γινόταν προοδευτικά πιο αδύναμα και καχεκτικά Ήταν ευπαθή στις λοιμώξεις Πέθαιναν από κατακλυσμιαία οξέωση Ιστοί στόχοι της Ινσουλίνης Η Ινσουλίνη ρυθμίζει

Διαβάστε περισσότερα

Ιδέες για ένα σωστό πρωινό

Ιδέες για ένα σωστό πρωινό Ιδέες για ένα σωστό πρωινό Υγιεινή Διατροφή Ισορροπία Ποικιλία Μέτρο Ομάδες τροφίμων Γάλα-γαλακτοκομικά προϊόντα (γιαούρτι) Φρούτα-απλοί υδατάνθρακες Λαχανικά (κυρίως πράσινα φυλλώδη) Ψωμί-αμυλώδη τρόφιμα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ

ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ: ΠΑΓΚΡΕΑΤΙΚΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΠΑΓΚΡΕΑΤΙΤΙΔΑ ΕΝΔΕΙΞΕΙΣ Κάλυψη των ενεργειακών αναγκών Πρόληψη/ αντιμετώπιση κακής θρέψης Πρόληψη της απώλειας βάρους Αντιμετώπιση της

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΚΑΙ ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΥ ΣΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ. Πόλη Ημερομηνία Ώρα Αίθουσα. Ναύπακτος 9 Μαρτίου 2013 6 μμ Παπαχαραλάμπειος

ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΚΑΙ ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΥ ΣΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ. Πόλη Ημερομηνία Ώρα Αίθουσα. Ναύπακτος 9 Μαρτίου 2013 6 μμ Παπαχαραλάμπειος ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΚΑΙ ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΥ ΣΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ Πόλη Ημερομηνία Ώρα Αίθουσα Ναύπακτος 9 Μαρτίου 2013 6 μμ Παπαχαραλάμπειος ΤΙΤΛΟΣ: Η Σημασία του στρες και του ύπνου στη ζωή του/της

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. Κάντε κλικ για να επεξεργαστείτε τον υπότιτλο του υποδείγματος

ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. Κάντε κλικ για να επεξεργαστείτε τον υπότιτλο του υποδείγματος ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Κάντε κλικ για να επεξεργαστείτε τον υπότιτλο του υποδείγματος ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Το νευρικό σύστημα θέτει σε επικοινωνία τον οργανισμό μας με τον έξω κόσμο. Μοιάζει με τηλεφωνικό δίκτυο,

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ

ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΝΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ KAI ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Νικόλαος Χ. Σύρμος ANAΠΑΡΑΓΩΓΗ Ο άνθρωπος αναπαράγεται με αμφιγονική αναπαραγωγή. Δύο γαμετικά κύτταρα,το ωάριο (θηλυκό)

Διαβάστε περισσότερα

ΑΥΞΗΤΙΚΗ ΟΡΜΟΝΗ, ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΜΙΜΗΤΙΚΟΣ ΑΥΞΗΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ-Ι ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ

ΑΥΞΗΤΙΚΗ ΟΡΜΟΝΗ, ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΜΙΜΗΤΙΚΟΣ ΑΥΞΗΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ-Ι ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΑΥΞΗΤΙΚΗ ΟΡΜΟΝΗ, ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΜΙΜΗΤΙΚΟΣ ΑΥΞΗΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ-Ι ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.S Λειτουργίες

Διαβάστε περισσότερα

που φιλοξενεί τα όργανα του ανθρώπινου οργανισμού. Ένα υγειές σύστημα με ισχυρά οστά είναι απαραίτητο για την γενική υγεία και ποιότητα ζωής.

που φιλοξενεί τα όργανα του ανθρώπινου οργανισμού. Ένα υγειές σύστημα με ισχυρά οστά είναι απαραίτητο για την γενική υγεία και ποιότητα ζωής. ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΤΙΤΛΟΣ : ΟΙ ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΟΣΤΩΝ ΚΑΙ ΤΑ ΑΙΤΙΑ ΠΟΥ ΤΙΣ ΠΡΟΚΑΛΟΥΝ! Εισαγωγή : Τα οστά είναι το σπίτι για να μείνουμε, είναι η στέγη που φιλοξενεί τα όργανα του ανθρώπινου οργανισμού. Ένα

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΙ Ως προς τη µορφή και τη λειτουργία τους. Κυτταρική διαφοροποίηση.

ΙΣΤΟΙ Ως προς τη µορφή και τη λειτουργία τους. Κυτταρική διαφοροποίηση. ΙΣΤΟΙ 1. Τα κύτταρα που αποτελούν τον οργανισµό µας, διακρίνονται σε διάφορους τύπους, παρά το γεγονός ότι όλα, τελικώς, προέρχονται από το ζυγωτό, δηλαδή το πρώτο κύτταρο µε το οποίο ξεκίνησε η ζωή µας.

Διαβάστε περισσότερα

Αύξηση & Ανάπτυξη. Υπερπλασία: αύξηση του αριθµού των κυττάρων & Υπερτροφία : αύξηση του µεγέθους των κυττάρων

Αύξηση & Ανάπτυξη. Υπερπλασία: αύξηση του αριθµού των κυττάρων & Υπερτροφία : αύξηση του µεγέθους των κυττάρων Αύξηση & Ανάπτυξη Αύξηση Κυτταρική διαίρεση και καθαρή πρωτεϊνική σύνθεση & Ανάπτυξη Αύξηση διαστάσεων (ανάστηµα) Αύξηση οστών (σπονδυλική στήλη και κάτω άκρα) Αύξηση σκελετικού µυ Αύξηση σπλάχνων Υπερπλασία:

Διαβάστε περισσότερα

Αθήνα 17 Οκτωβρίου 2007

Αθήνα 17 Οκτωβρίου 2007 Αθήνα 17 Οκτωβρίου 2007 ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ Tον κώδωνα του κινδύνου, κρούει για τη χώρα μας η Ελληνική Χειρουργική Εταιρεία Παχυσαρκίας, καθώς η Ελλάδα βρίσκεται παγκόσμια στις πρώτες θέσεις σε ποσοστά νοσογόνου

Διαβάστε περισσότερα

Νόσος του Πάρκινσον: Νεότερες εξελίξεις στη διάγνωση και θεραπεία

Νόσος του Πάρκινσον: Νεότερες εξελίξεις στη διάγνωση και θεραπεία ΙΔΡΥΜΑ ΙΑΤΡΟΒΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ ΑΚΑΔΗΜΙΑΣ ΑΘΗΝΩΝ (ΙΙΒΕΑΑ) Νόσος του Πάρκινσον: Νεότερες εξελίξεις στη διάγνωση και θεραπεία ΒΕΚΡΕΛΛΗΣ ΚΩΣΤΑΣ, PhD Κέντρο Νευροεπιστημών ΙΙΒΕΑΑ Centre for Experimental Medicine

Διαβάστε περισσότερα

Κλαίρη Μ. Εργασία στη Βιολογία Α'2 Λυκείου

Κλαίρη Μ. Εργασία στη Βιολογία Α'2 Λυκείου Κλαίρη Μ. Εργασία στη Βιολογία Α'2 Λυκείου Διαβήτης. Ακούμε καθημερίνα γύρω μας πως εκατομμύρια άνθρωποι στον κόσμο πάσχουν από διαβήτη ή παχυσαρκία. Όμως, τι πραγματικά είναι αυτό; Τι ειναι ο σακχαρώδης

Διαβάστε περισσότερα

διαιτητικές συνήθειες εμβρυϊκή εφηβείας ψυχογενής ανορεξία

διαιτητικές συνήθειες εμβρυϊκή εφηβείας ψυχογενής ανορεξία ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΥΓΕΙΑ Οι σωστές διατροφικές συνήθειες συμβάλλουν σημαντικά στην προαγωγή της υγείας και στην πρόληψη χρόνιων νοσημάτων. Όσο πιο νωρίς αποκτάμε συνήθειες που προάγουν την υγεία μας τόσο λιγότερα

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΜΟΝΙΚΕΣ ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΑΘΛΗΣΗ

ΟΡΜΟΝΙΚΕΣ ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΑΘΛΗΣΗ ΟΡΜΟΝΙΚΕΣ ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΑΘΛΗΣΗ Βασίλης Μούγιος, PhD ΤΕΦΑΑ ΑΠΘ http://users.auth.gr/mougios Παράγοντες που επηρεάζουν τις ορµονικές αποκρίσεις στην άσκηση Τύπος άσκησης Οξεία Χρόνια Προσαρµογές Αντοχής/δυναµική/αερόβια

Διαβάστε περισσότερα

ΛΟΓΟΙ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗΣ ΑΛΚΟΟΛΗΣ

ΛΟΓΟΙ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗΣ ΑΛΚΟΟΛΗΣ ΑΛΚΟΟΛ ΛΟΓΟΙ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗΣ ΑΛΚΟΟΛΗΣ v Μεταξύ ατόμων ηλικίας από 15 μέχρι 25 ετών βγήκαν τα ακόλουθα συμπεράσματα: Κοινωνικότητα (71%) Τους αρέσει η γεύση (51%) Δημιουργεί αίσθημα χαλάρωσης (12%) Προκαλεί

Διαβάστε περισσότερα

9. ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΝΕΥΡΙΚΩΝ. Νευρώνες

9. ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΝΕΥΡΙΚΩΝ. Νευρώνες 9. ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Το νευρικό σύστημα μαζί με το σύστημα των ενδοκρινών αδένων συμβάλλουν στη διατήρηση σταθερού εσωτερικού περιβάλλοντος (ομοιόσταση), ελέγχοντας και συντονίζοντας τις λειτουργίες των

Διαβάστε περισσότερα

Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια

Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια ρ ZΩΗ ΚΑΤΣΑΡΟΥ Νευρολόγος ιευθύντρια ΕΣΥ Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια µορφή κατάθλιψης,

Διαβάστε περισσότερα

Παχυσαρκία και Σακχαρώδης Διαβήτης

Παχυσαρκία και Σακχαρώδης Διαβήτης Παχυσαρκία και Σακχαρώδης Διαβήτης Τι είναι ο Σακχαρώδης Διαβήτης τύπου 2 (ΣΔ2) Ο Σακχαρώδης Διαβήτης γενικά είναι μια πάθηση κατά την οποία ο οργανισμός και συγκεκριμένα το πάγκρεας δεν παράγει ή δεν

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΑ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΜΑΤΙΑ ΣΤΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ

ΜΙΑ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΜΑΤΙΑ ΣΤΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΜΙΑ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΜΑΤΙΑ ΣΤΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ Επιβλέπων καθηγητής: Μαρράς Σωτήρης Τάξη: Α Λυκείου Έτος: 2013-2014 Περίγραμμα παρουσίασης: Τα βασικά αίτια της παχυσαρκίας. Oι συνέπειες της παχυσαρκίας. Oι τρόποι αντιμετώπισης

Διαβάστε περισσότερα

Νικηταράς Νικήτας αν. καθηγητής ΑΣΚΗΣΗ ΓΙΑ ΟΛΟΥΣ

Νικηταράς Νικήτας αν. καθηγητής ΑΣΚΗΣΗ ΓΙΑ ΟΛΟΥΣ Νικηταράς Νικήτας αν. καθηγητής ΑΣΚΗΣΗ ΓΙΑ ΟΛΟΥΣ Η άσκηση - φυσική δραστηριότητα περιέχει: Τον αθλητισμό όχι τον πρωταθλητισμό Την ήπια και μέτρια άσκηση στον ελεύθερο χρόνο (παιχνίδι, περπάτημα, ποδηλασία,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ > Ενδοκρινολογικό Τμήμα, Παθολογική Κλινική Διευθυντής: Καθηγητής Θεόδωρος Αλεξανδρίδης

Διαβάστε περισσότερα

συκώτι (ήπαρ) στομάχι χοληδόχος κύστη πάγκρεας δωδεκαδάκτυλο έντερο

συκώτι (ήπαρ) στομάχι χοληδόχος κύστη πάγκρεας δωδεκαδάκτυλο έντερο Αλκοόλ και ασθένειες του Συκωτιού (Πηγή: http://www.patient.co.uk/health/alcohol-and-liver-disease) Απόδοση στα ελληνικά: Αθανάσιος Μπάκας (υπεύθυνος του προγράμματος) Η κατανάλωση μεγάλων ποσοτήτων αλκοόλ

Διαβάστε περισσότερα

Μήπως έχω µεγαλακρία; Πώς θα το καταλάβω;

Μήπως έχω µεγαλακρία; Πώς θα το καταλάβω; Μήπως έχω µεγαλακρία; Πώς θα το καταλάβω; MegalakriaBroshure.indd 1 17/11/2010 1:27:39 μμ Η Πανελλήνια Ένωση Σπανίων Παθήσεων (Π.Ε.Σ.ΠΑ) είναι ο μόνος φορέας, μη κερδοσκοπικό σωματείο, συλλόγων ασθενών

Διαβάστε περισσότερα

Ο καλόςύπνος μαζίμετησωστή διατροφή και την άσκηση είναι απαραίτητος για τη διατήρηση της υγείας

Ο καλόςύπνος μαζίμετησωστή διατροφή και την άσκηση είναι απαραίτητος για τη διατήρηση της υγείας Ο καλόςύπνος μαζίμετησωστή διατροφή και την άσκηση είναι απαραίτητος για τη διατήρηση της υγείας εγρήγορση Στάδιο ύπνου ώρες H AΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚH ΤΟΥ ΥΠΝΟΥ Υπνικοί κύκλοι διάρκειας 90 λεπτών Υπνοςμη-REM Στάδιο1-στάδιο4

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΚΑΙ ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΣΤΟΝ ΥΠΝΟ. Φώτης Καψιμάλης Αν. Δ/ντής Πνευμονολογικής Κλινικής Νοσοκομείο Ερρίκος Ντυνάν

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΚΑΙ ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΣΤΟΝ ΥΠΝΟ. Φώτης Καψιμάλης Αν. Δ/ντής Πνευμονολογικής Κλινικής Νοσοκομείο Ερρίκος Ντυνάν ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΚΑΙ ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΣΤΟΝ ΥΠΝΟ Φώτης Καψιμάλης Αν. Δ/ντής Πνευμονολογικής Κλινικής Νοσοκομείο Ερρίκος Ντυνάν Σύνδρομο αποφρακτικής άπνοιας στον ύπνο ( ΣΑΥ) Συχνή διαταραχή (5%

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΙΚΟΔΟΜΗΣΗ ΛΙΠΑΡΩΝ ΟΞΕΩΝ II ΚΕΤΟΝΟΣΩΜΑΤΑ

ΑΠΟΙΚΟΔΟΜΗΣΗ ΛΙΠΑΡΩΝ ΟΞΕΩΝ II ΚΕΤΟΝΟΣΩΜΑΤΑ ΑΠΟΙΚΟΔΟΜΗΣΗ ΛΙΠΑΡΩΝ ΟΞΕΩΝ II ΚΕΤΟΝΟΣΩΜΑΤΑ ΗΠΑΡ VLDL Ανασκόπηση μεταβολισμού λιπιδίων & λιποπρωτεϊνών ΤΡΟΦΗ ΛΙΠΩΔΗΣ ΙΣΤΟΣ ΗΠΑΡ Κυκλοφορία Χυλομικρά Λιπαρά οξέα HDL LDL VLDL ΗΠΑΡ Τριγλυκερίδια Φωσφολίπιδια

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση, υγεία και χρόνιες παθήσεις

Άσκηση, υγεία και χρόνιες παθήσεις Συμμαχία για την υγεία - Άσκηση Άσκηση, υγεία και χρόνιες παθήσεις Συγγραφική ομάδα: Δίπλα Κωνσταντίνα, Ph.D., Λέκτορας, ΤΕΦΑΑ Σερρών ΑΠΘ Καρατράντου Κωνσταντίνα, MSc, Διδάσκουσα στο ΤΕΦΑΑ - ΠΘ Ιπποκράτης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΑΡΜΟΓΗ HACCP ΣΤΗΝ ΚΟΥΖΙΝΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΥ ΕΙΔΙΚΕΣ ΔΙΑΙΤΕΣ. Ελπίδα Παπαδοπούλου Διαιτολόγος, Ε. Α. Ν. Πειραιά «ΜΕΤΑΞΑ»

ΕΦΑΡΜΟΓΗ HACCP ΣΤΗΝ ΚΟΥΖΙΝΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΥ ΕΙΔΙΚΕΣ ΔΙΑΙΤΕΣ. Ελπίδα Παπαδοπούλου Διαιτολόγος, Ε. Α. Ν. Πειραιά «ΜΕΤΑΞΑ» ΕΦΑΡΜΟΓΗ HACCP ΣΤΗΝ ΚΟΥΖΙΝΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΥ ΕΙΔΙΚΕΣ ΔΙΑΙΤΕΣ Ελπίδα Παπαδοπούλου Διαιτολόγος, Ε. Α. Ν. Πειραιά «ΜΕΤΑΞΑ» ΣΧΕΣΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΚΑΙ ΥΓΕΙΑΣ Πρόληψη εμφάνισης νοσημάτων Θεραπεία ασθενών στο χώρο του νοσοκομείου

Διαβάστε περισσότερα

Στέργιος Ι. Τραπότσης Χειρουργός Ορθοπαιδικός Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Διδάσκων ΤΕΦAΑ-ΠΘ

Στέργιος Ι. Τραπότσης Χειρουργός Ορθοπαιδικός Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Διδάσκων ΤΕΦAΑ-ΠΘ Άσκηση, διατροφή & υγεία Στέργιος Ι. Τραπότσης Χειρουργός Ορθοπαιδικός Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Διδάσκων ΤΕΦAΑ-ΠΘ Άσκηση, διατροφή & υγεία Μακροχρόνια επιστημονική έρευνα έχει αποδείξει ότι πολλά από

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία

Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία Β. Α. Παπαγεωργίου MD, Med, Δρ. Α.Π.Θ. Παιδοψυχίατρος - TEACCH Consultant τ. Επίκουρος Καθηγήτρια Παιδοψυχιατρικής Οι Δ.Π.Τ. Δεν είναι απλώς αποκλίνουσες διατροφικές

Διαβάστε περισσότερα

Φαρμακευτική Θεραπεία Νόσου του Πάρκινσον

Φαρμακευτική Θεραπεία Νόσου του Πάρκινσον Φαρμακευτική Θεραπεία Νόσου του Πάρκινσον Η νόσος του Πάρκινσον είναι μία συχνή εκφυλιστική νόσος του Κεντρικού Νευρικού Συστήματος η οποία εκδηλώνεται με κινητικά και μη κινητικά συμπτώματα. Μέχρι σήμερα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΖΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ ΣΤΟ ΑΙΜΟΔΥΝΑΜΙΚΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ. ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΠΑΠΑΛΑΜΠΡΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗΣ BscN, Msc(c), TCN(C).

ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΖΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ ΣΤΟ ΑΙΜΟΔΥΝΑΜΙΚΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ. ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΠΑΠΑΛΑΜΠΡΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗΣ BscN, Msc(c), TCN(C). ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΖΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ ΣΤΟ ΑΙΜΟΔΥΝΑΜΙΚΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΠΑΠΑΛΑΜΠΡΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗΣ BscN, Msc(c), TCN(C). ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΟΥ ΑΣΘΕΝΟΥΣ Η ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΓΕΜΙΖΕΙ ΤΟ ΚΕΝΟ ΜΕΤΑΞΥ ΠΕΡΙΘΑΛΨΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΗ ΦΑΣΗ ΤΗΣ ΑΝΑΚΟΠΗΣ

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΗ ΦΑΣΗ ΤΗΣ ΑΝΑΚΟΠΗΣ Από την καρδιοπνευμονική στην καρδιοεγκεφαλική αναζωογόνηση ΤΗΣ ΑΝΑΚΟΠΗΣ Μαρία Ι. Σεφέρου Ειδικευόμενη Καρδιολογίας Σισμανόγλειο Γ.Ν.Α. ΑΝΑΚΟΠΗ Ηλεκτρική Φάση Κυκλοφορική Φάση Μεταβολική Φάση ΕΛΛΗΝΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΥΠΝΟΥ

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΥΠΝΟΥ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΥΠΝΟΥ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Η κεντρική υπνική άπνοια (central sleep apnea - CSA) συναντάται σε ποσοστό 5-10% όλων των ασθενών με διαταραχή της αναπνοής στον ύπνο (sleep-disordered breathing

Διαβάστε περισσότερα

Εν τω βάθει ηλεκτρισµός εγκεφάλου (DBS) στην νόσο Πάρκινσον Μέρος 1 ο Εισαγωγή και Προεγχειρητικά δεδοµένα Έλλη Μαρκάκη, Ζηνοβία Κεφαλοπούλου, Ιωάννης Ελλούλ, Κωνσταντίνος Κωνσταντογιάννης Νευρολογική

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητική Εργασία Β Λυκείου Από την αρχαία Ελλάδα στη σύγχρονη εποχή, ο αθλητισμός και τα φαινόμενα της βίας και του ντόπινγκ ΔΙΑΤΡΟΦΗ

Ερευνητική Εργασία Β Λυκείου Από την αρχαία Ελλάδα στη σύγχρονη εποχή, ο αθλητισμός και τα φαινόμενα της βίας και του ντόπινγκ ΔΙΑΤΡΟΦΗ Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία Αρσάκειο Γενικό Λύκειο Ψυχικού Ερευνητική Εργασία Β Λυκείου Σχολικό έτος: 2013-2014 Από την αρχαία Ελλάδα στη σύγχρονη εποχή, ο αθλητισμός και τα φαινόμενα της βίας και του ντόπινγκ

Διαβάστε περισσότερα

Η ζωή είναι άδικη. Μερικοί είναι άρρωστοι, ενώ άλλοι είναι υγιείς John F. Kennedy, 1962 ΡΕΜΠΕΛΟΥ ΕΛΕΝΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ: ΝΟΣΟΣ ADDISON Daniel Davies [Ιατρός] Ιατρός], 1947 Αυτός ο νεαρός φίλος σου δεν

Διαβάστε περισσότερα

ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ και ΚΑΡΚΙΝΟΣ: συνύπαρξη ή αιτιολογική σχέση;

ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ και ΚΑΡΚΙΝΟΣ: συνύπαρξη ή αιτιολογική σχέση; ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ και ΚΑΡΚΙΝΟΣ: συνύπαρξη ή αιτιολογική σχέση; Δ. Καραγιάννη, Β. Κουρκούμπας, Δ. Μπαλτζής, Γ. Κοτρώνης, Ε. Κιντιράκη, Χ.Τρακατέλλη, Α. Παυλίδου, Μ. Σιών Γ Παθολογική Κλινική ΑΠΘ, ΓΠΝΘ

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΕΝΔΟΚΡΙΝΩΝ ΑΔΕΝΩΝ. Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΕΝΔΟΚΡΙΝΩΝ ΑΔΕΝΩΝ. Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΩΝ ΕΝΔΟΚΡΙΝΩΝ ΑΔΕΝΩΝ Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος ΕΝ ΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΑ κλάδος της ιατρικής ο οποίος ασχολείται µε τις ασθένειες του ενδοκρινολογικού συστήµατος. το ενδοκρινολογικό σύστηµα αποτελείται

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ. Φαρμακολογία Ι

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ. Φαρμακολογία Ι ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Φαρμακολογία Ι Αυτόχθονα Βιοδραστικά Μόρια Διδάσκοντες: Μ. Μαρσέλος, Μ. Κωνσταντή, Π. Παππάς, Κ. Αντωνίου, Γ. Λεονταρίτης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΥΠΝΟΥ. Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΥΠΝΟΥ. Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΥΠΝΟΥ Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος ΥΠΝΟΣ αναζωογόνηση του οργανισμού επηρεάζει την καθημερινή λειτουργικότητα επηρεάζει τη σωματική και διανοητική υγεία ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΥΠΝΟΥ τακτική,

Διαβάστε περισσότερα

Ποια η χρησιμότητα των πρωτεϊνών;

Ποια η χρησιμότητα των πρωτεϊνών; ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ Τι είναι οι πρωτεϊνες; Η ονομασία πρωτεϊνες προέρχεται από το ρήμα πρωτεύω και σημαίνει την εξαιρετική σημασία που έχουν οι πρωτεϊνες για την υγεία του ανθρώπινου σώματος. Από την εποχή των Ολυμπιακών

Διαβάστε περισσότερα

PROJECT. Ελαιόλαδο το χρυσάφι στο πιάτο μας. Ελαιόλαδο και υγεία

PROJECT. Ελαιόλαδο το χρυσάφι στο πιάτο μας. Ελαιόλαδο και υγεία ΜΕΛΗ ΟΜΑΔΑΣ: Γιώργος Δερμιτζάκης Δημήτρης Δημητρουλόπουλος Έλενα Ξενάκη Μαργαρίτα Χατζοπούλου PROJECT Ελαιόλαδο το χρυσάφι στο πιάτο μας Ελαιόλαδο και υγεία ΥΠΕΥΘΥΝΕΣ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΕΣ: Λαγουτάρη Ελένη Σούσου

Διαβάστε περισσότερα

K. I. Boυμβουράκης Αν. Καθηγητής Νευρολογίας Β Νευρολογική Κλινική Πανεπιστημίου Αθηνών Π.Γ.Ν. ΑΤΤΙΚΟΝ

K. I. Boυμβουράκης Αν. Καθηγητής Νευρολογίας Β Νευρολογική Κλινική Πανεπιστημίου Αθηνών Π.Γ.Ν. ΑΤΤΙΚΟΝ K. I. Boυμβουράκης Αν. Καθηγητής Νευρολογίας Β Νευρολογική Κλινική Πανεπιστημίου Αθηνών Π.Γ.Ν. ΑΤΤΙΚΟΝ κατάσταση ετοιμότητος του μυός ενός βαθμού μόνιμης σύσπασης που διατηρούν οι μύες στην ηρεμία αποτελεί

Διαβάστε περισσότερα

Ηλίας Ν. Μυγδάλης. Β Παθολογική Κλινική και Διαβητολογικό Κέντρο, Γενικό Νοσοκομείο ΝΙΜΤΣ, Αθήνα

Ηλίας Ν. Μυγδάλης. Β Παθολογική Κλινική και Διαβητολογικό Κέντρο, Γενικό Νοσοκομείο ΝΙΜΤΣ, Αθήνα ΕΤΟΣ ΙΔΡΥΣΕΩΣ 1942 «Έναρξη ινσουλίνης στα άτομα με σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2: πότε και πως ;» Ηλίας Ν. Μυγδάλης Β Παθολογική Κλινική και Διαβητολογικό Κέντρο, Γενικό Νοσοκομείο ΝΙΜΤΣ, Αθήνα Ειδικό φροντιστήριο

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ

ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ 3: ΗΠΑΤΟΛΟΓΙΚΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΗΠΑΤΙΚΗ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑ ΕΝΔΕΙΞΕΙΣ Κάλυψη των ενεργειακών αναγκών Πρόληψη της απώλειας βάρους Ενίσχυση προγράμματος αποκατάστασης ΕΡΓΑΛΕΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Κοσμάς Χριστούλας Αναπλ. Καθηγητής Τ.Ε.Φ.Α.Α.-Α.Π.Θ. Α.Π.Θ. Η αίσθηση του κρύου Το στρες που ασκείται από το ψύχος στον οργανισμό μας, κατά την έκθεση του ανθρώπου σε συνθήκες χαμηλής θερμοκρασίας περιβάλλοντος,

Διαβάστε περισσότερα

Κατερίνα Μιχοπούλου Γ 3 Σχ. έτος 2014-2015

Κατερίνα Μιχοπούλου Γ 3 Σχ. έτος 2014-2015 Κατερίνα Μιχοπούλου Γ 3 Σχ. έτος 2014-2015 Περιεχόμενα: Η νικοτίνη και ο εγκέφαλος Τι είναι η ακετυλοχολίνη; Συνέπειες Η νικοτίνη και ο εγκέφαλος Ο καπνός προέρχεται από το φυτό Nicotiana tabacum. Αν και

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΗ ΠΑΘΟΛΟΓΙΑ ΘΕΡΜΟΜΕΤΡΗΣΗ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΗ ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑ ΥΠΕΡΘΕΡΜΙΑ ΠΥΡΕΤΟΣ ΥΠΟΘΕΡΜΙΑ. Λ.Β. Αθανασίου Παθολογική Κλινική, Τμήμα Κτηνιατρικής, Π.Θ.

ΓΕΝΙΚΗ ΠΑΘΟΛΟΓΙΑ ΘΕΡΜΟΜΕΤΡΗΣΗ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΗ ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑ ΥΠΕΡΘΕΡΜΙΑ ΠΥΡΕΤΟΣ ΥΠΟΘΕΡΜΙΑ. Λ.Β. Αθανασίου Παθολογική Κλινική, Τμήμα Κτηνιατρικής, Π.Θ. ΓΕΝΙΚΗ ΠΑΘΟΛΟΓΙΑ ΘΕΡΜΟΜΕΤΡΗΣΗ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΗ ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑ ΥΠΕΡΘΕΡΜΙΑ ΠΥΡΕΤΟΣ ΥΠΟΘΕΡΜΙΑ Λ.Β. Αθανασίου Παθολογική Κλινική, Τμήμα Κτηνιατρικής, Π.Θ. ΘΕΡΜΟΜΕΤΡΗΣΗ Ζωτικά σημεία (TPR) Θερμοκρασία Σφυγμός Αναπνοές

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ

ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η φροντίδα για τη λήψη τροφής αποτελεί μια από τις κυριότερες ασχολίες του ανθρώπου. Όσο σημαντική είναι για τον άνθρωπο η τροφή τόσο σημαντική είναι και η στέρηση

Διαβάστε περισσότερα

ΥΔΑΤΑΝΘΡΑΚΕΣ. Τι είναι οι υδατάνθρακες;

ΥΔΑΤΑΝΘΡΑΚΕΣ. Τι είναι οι υδατάνθρακες; ΥΔΑΤΑΝΘΡΑΚΕΣ Τι είναι οι υδατάνθρακες; Οι υδατάνθρακες είναι τα νομίσματα ενέργειας του σώματός μας. Τα περισσότερα τρόφιμα που τρώμε καθημερινά αποτελούνται από υδατάνθρακες. Ο οργανισμός μας, σπα τους

Διαβάστε περισσότερα

Διατροφικές Διαταραχές & η αντιμετώπιση τους

Διατροφικές Διαταραχές & η αντιμετώπιση τους Διατροφικές Διαταραχές & η αντιμετώπιση τους www.cydadiet.org www.iph.com.cy Προσφορά Συνδέσμου Διαιτολόγων και Διατροφολόγων Κύπρου σε συνεργασία με την εταιρεία Iacovos Photiades Foodstuff Suppliers

Διαβάστε περισσότερα

ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ. Θανάσης Ζ. Τζιαμούρτας, Ph.D.

ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ. Θανάσης Ζ. Τζιαμούρτας, Ph.D. ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ Θανάσης Ζ. Τζιαμούρτας, Ph.D. Τι είναι σακχαρώδης διαβήτης; Παθοφυσιολογική κατάσταση η οποία χαρακτηρίζεται από αυξημένη συγκέντρωση σακχάρου στο αίμα Καμπύλη σακχάρου (75

Διαβάστε περισσότερα

Πεπτικός σωλήνας Κύρια λειτουργία του είναι η εξασφάλιση του διαρκούς ανεφοδιασμού του οργανισμού με νερό, ηλεκτρολύτες και θρεπτικά συστατικά.

Πεπτικός σωλήνας Κύρια λειτουργία του είναι η εξασφάλιση του διαρκούς ανεφοδιασμού του οργανισμού με νερό, ηλεκτρολύτες και θρεπτικά συστατικά. Πεπτικός σωλήνας Κύρια λειτουργία του είναι η εξασφάλιση του διαρκούς ανεφοδιασμού του οργανισμού με νερό, ηλεκτρολύτες και θρεπτικά συστατικά. Στον πεπτικό σωλήνα πραγματοποιείται ο τεμαχισμός της τροφής

Διαβάστε περισσότερα

Η ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΕ ΩΤΟΒΕΛΟΝΙΣΜΟ

Η ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΕ ΩΤΟΒΕΛΟΝΙΣΜΟ Η ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΕ ΩΤΟΒΕΛΟΝΙΣΜΟ Τι είναι ο Ωτοβελονισμός (Ωτοθεραπεία) Ο Ωτοβελονισμός (Ωτοθεραπεία) είναι μια Ιατρική Μέθοδος που χρησιμοποιεί το πτερύγιο του αυτιού με διαγνωστικό και θεραπευτικό σκοπό. Έχει

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτήσεις θεωρίας. 1ο Κεφάλαιο Από το κύτταρο στον οργανισμό

Ερωτήσεις θεωρίας. 1ο Κεφάλαιο Από το κύτταρο στον οργανισμό Ερωτήσεις θεωρίας 1ο Κεφάλαιο Από το κύτταρο στον οργανισμό 1. Ποια είναι τα βασικά είδη ιστών του ανθρώπινου οργανισμού; Τα βασικά είδη ιστών του ανθρώπινου οργανισμού είναι ο επιθηλιακός, ο μυικός, ο

Διαβάστε περισσότερα