Η άποψη του SILVANO ARIETI για τη Σχιζοφρένεια. ρ Σπύρος Αντωνάτος - Ψυχίατρος

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Η άποψη του SILVANO ARIETI για τη Σχιζοφρένεια. ρ Σπύρος Αντωνάτος - Ψυχίατρος"

Transcript

1 Η άποψη του SILVANO ARIETI για τη Σχιζοφρένεια ρ Σπύρος Αντωνάτος - Ψυχίατρος ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ο Silvano Arieti γεννήθηκε στην Πίζα της Ιταλίας στις 28 Ιουνίου Σπούδασε Ιατρική στο οµώνυµο Πανεπιστήµιο. Εγκατέλειψε την πατρίδα του στα 1939 εξαιτίας της φασιστικής ρατσιστικής πολιτικής του Μουσολίνι. Βρήκε καταφύγιο στη Νέα Υόρκη, όπου παρέµεινε µέχρι το τέλος της ζωής του, στις 7 Αυγούστου ιετέλεσε καθηγητής της Ψυχιατρικής στο New York Medical School. Επίσης, έλαβε ψυχαναλυτική εκπαίδευση στο Τµήµα Ψυχανάλυσης του William Alanson White Institute από το 1946 έως το Υπήρξε ο αρχισυντάκτης του American Handbook of Psychiatry (7 τόµοι), ο εκδότης του The World Biennial of Psychiatry (εκδ. 1971, 1973, Basic Books, New York) και ο συγγραφέας των βιβλίων: The Will to be Human (1972, Quadrangle Book, New York), Creativity: The Magic Synthesis (1976, Basic Books, New York), The Intrapsychic Self: Feeling, Cognition and Creativity in Health and Mental Illness (1967, Basic Books, New York). Η πρώτη έκδοση του πιο δηµοφιλούς έργου του "Interpretation of Schizophrenia" ήταν στα 1955 µε εκδότη τον Robert Brunner. Το κείµενο που επιλέξαµε να σας παρουσιάσουµε στην ελληνική έχει την εξής µικρή ιστορία: δηµοσιεύτηκε για πρώτη φορά ένα χρόνο µετά την 1 η έκδοση του, δηλαδή στα 1956, και µάλιστα στο ιατρικό περιοδικό Journal of Nervous and Mental Disease (τεύχος 123, σελ ) υπό τον τίτλο: The possibility of psychosomatic involvement of the central nervous system in schizophrenia. Το ίδιο αυτό άρθρο µαζί µε κάποια άλλα συµπεριλήφθησαν και εµπλούτισαν τη 2 η έκδοση του "Interpretation of Schizophrenia" στα 1974, µε εκδότη τώρα τον ίδιο το συγγραφέα. Στα 1975 ο Arieti κερδίζει το National Book Award for Science για τη συγκεκριµένη έκδοση - πιο εκτενής και βελτιωµένη µε 756 σελίδες. Από αυτή την έκδοση επιλέξαµε προς µετάφραση το κείµενο που ακολουθεί, σχετικά µε την πιθανότητα ψυχοσωµατικής συµµετοχής του κεντρικού νευρικού συστήµατος στη σχιζοφρένεια. Φέρει ακριβώς τον ίδιο τίτλο µε το παραπάνω άρθρο. Όσον αφορά τη σηµασία του συγκεκριµένου κειµένου πρέπει ίσως να ανατρέξουµε στο χρονολογικό πλαίσιο της εποχής που αυτό δηµοσιεύτηκε για πρώτη φορά στη Βόρεια Αµερική, και όσων επακολούθησαν µέχρι την τελική του δηµοσίευση στη 2 η του "Interpretation of Schizophrenia". Βρισκόµαστε λοιπόν στον απόηχο των παρατηρήσεων της Flanders Dunbar - ιδρυτικού µέλους της Αµερικανικής Ψυχοσωµατικής Εταιρείας στη δεκαετία του Υποστήριζε πως «τα ψυχοσωµατικά νοσήµατα οφείλονται στην εκφόρτιση ενστικτώδους ενέργειας στο Αυτόνοµο Νευρικό Σύστηµα». 1 Ο Franz Alexander, ο σηµαντικότερος ίσως θεωρητικός της ψυχοσωµατικής ιατρικής των δεκαετιών του 1930 και του 1940, τότε ακριβώς ισχυρίζεται ανάµεσα στα άλλα πως «οι όποιες ειδικές ασυνείδητες 1

2 συγκρούσεις σχετίζονται µε την καταστολή είτε της οργής (Συµπαθητικό Σύστηµα) είτε της εξάρτησης (Παρασυµπαθητικό Σύστηµα), πράγµα που οδηγεί σε συγκεκριµένες ασθένειες µε διαγνωστική αξία». 2 Παράλληλα ο Paul MacLean επισηµαίνει ότι «σε πολλούς ψυχοσωµατικούς ασθενείς τα επιβαρυντικά συναισθήµατά τους, αντί να µεταβιβάζονται στο νεοφλοιό και να βρίσκουν έκφραση µέσω της συµβολικής χρήσης των λέξεων, διοχετεύονται άµεσα στα όργανα του σώµατος µέσω οδών του νευροενδοκρινικού και του Α.Ν.Σ.». 3 Ο Silvano Arieti µε το άρθρο του αυτό πιάνει το νήµα από εκεί που το ξεκίνησαν οι προκάτοχοί του και ιδιαιτέρως ο P. MacLean, τον οποίο µάλιστα και αναφέρει µέσα στο κείµενο. Προσπαθεί να φωτίσει λίγο διαφορετικά το ζήτηµα σχετικά µε τα ψυχοσωµατικά νοσήµατα. Μετατοπίζει το ενδιαφέρον µας από το Α.Ν.Σ. και τη δράση του πάνω στα όργανα του σώµατος (σπλαγχνικός εγκέφαλος) προς το Κ.Ν.Σ. (νεοφλοιός και ανώτερες φλοιώδεις λειτουργίες). Σύµφωνα µε την άποψή του, οι ψυχολογικές συγκρούσεις τις οποίες το ίδιο το Κ.Ν.Σ. παράγει, µπορεί να είναι τόσο έντονες, ώστε να µη γίνονται ανεκτές από ένα τµήµα του που είναι ήδη γενετικά ευάλωτο ή και όχι. Η επακόλουθη αποδιοργάνωση στις ανώτερες φλοιώδεις λειτουργίες κάποιων συγκεκριµένων εγκεφαλικών περιοχών οδηγεί στην ένταξη (συγκρότηση) αυτών των λειτουργιών του σχιζοφρενούς σε κατώτερο επίπεδο, στα πλαίσια µίας ψυχοσωµατικής προσπάθειας. Ο Arieti ανάµεσα στα άλλα, αναλάµβανε σε ψυχοθεραπεία σχιζοφρενείς, µία µάλλον ασυνήθιστη προσέγγιση που λίγοι συνάδελφοί του επεδίωκαν εκείνη την περιοχή. Οι απόψεις του στο "Interpretation of Schizophrenia", οι οποίες σήµερα αναφέρονται ως το µοντέλο του τραύµατος για τις ψυχικές διαταραχές, αντιπροσωπεύουν την αντίθετη υπόθεση απέναντι στο κύριο ρεύµα του ιατρικού µοντέλου (γενετική, νευροχηµεία, φαρµακολογία) που επικρατεί στο χώρο της ψυχιατρικής ακόµα και σήµερα. Την πίστη του άλλωστε στην ψυχοθεραπεία ως πιο ικανό θεραπευτικό µέσο αντιµετώπισης ακόµα και δύσκολων περιπτώσεων όπως η σχιζοφρένεια, τονίζει εµµέσως πλην σαφώς και στις τελευταίες γραµµές του κειµένου του το οποίο παρουσιάζουµε µεταφρασµένο. Πολύ γενικά, θα λέγαµε ότι τα µοντέλα του τραύµατος τονίζουν ιδιαιτέρως τους ψυχοπιεστικούς και τους τραυµατικούς παράγοντες στις πρώιµες σχέσεις δεσµού καθώς και στην ανάπτυξη ώριµων διαπροσωπικών σχέσεων. Οι επιδράσεις του ψυχολογικού τραυµατισµού, ιδιαίτερα στην πρώιµη ηλικία, αποτελούν τη βασική αιτία για την ανάπτυξη κάποιων ψυχιατρικών διαταραχών (συµπεριλαµβανοµένης και της διαταραχής stess µετά από ψυχικό τραυµατισµό). Υπάρχουν βέβαια και εκείνοι που ασκούν κριτική στο µοντέλο αυτό και διατείνονται ότι η κακοποίηση εκατοµµυρίων παιδιών µέσα στα χρόνια θα έπρεπε να είχε προκαλέσει αµέτρητες περιπτώσεις παραφροσύνης και πως δεν υπάρχει απόδειξη για κάτι τέτοιο. Ο Arieti άλλωστε είχε επισηµάνει ότι τα µόνα πρόσωπα µπροστά στα οποία τα νεαρά άτοµα εµφανίζονται ευάλωτα, είναι εκείνα µε τα οποία συνδέονται συναισθηµατικά στην παιδική τους ηλικία. Η παρακάτω παράγραφος από το "Interpretation of Schizophrenia" φωτίζει την ουσία του µοντέλου του τραύµατος: [ ] Πρώτα από όλα πρέπει να επαναλάβουµε αυτό που έχουµε ήδη µνηµονεύσει [ ], ότι καταστάσεις εµφανούς εξωτερικού κινδύνου, όπως στην περίπτωση πολέµων, καταστροφών, ή άλλων αντιξοοτήτων οι οποίες επηρεάζουν τη συλλογικότητα, δεν παράγουν τον τύπο του άγχους που πληγώνει τον εσωτερικό εαυτό και από µόνες τους δεν ευνοούν τη σχιζοφρένεια. Ακόµα και η πλήρης ένδεια, η φυσική ασθένεια, ή προσωπικές τραγωδίες δεν οδηγούν αναγκαία στη σχιζοφρένεια εκτός και εάν διαθέτουν διακλαδώσεις που πλήττουν την αίσθηση εαυτού. Ακόµα και σπίτια που έχουν διαλυθεί από θάνατο, διαζύγιο ή εγκατάλειψη µπορεί να είναι λιγότερο καταστρεπτικά από σπίτια όπου και οι δύο γονείς είναι ζωντανοί, ζουν µαζί, και πάντοτε υπονοµεύουν την αντίληψη που διαθέτει το παιδί τους για τον εαυτό του. ( 2 η έκδοση, Κεφ.14, σελ.197) Πριν παραθέσουµε τη µετάφραση που επιχειρήσαµε, κρίνουµε σκόπιµο και χρήσιµο να κάνουµε λόγο για το πώς εµείς αντιλαµβανόµαστε την εργασία της απόδοσης ενός κειµένου από µια ξένη στη δική µας γλώσσα. Θα δανειστούµε όσα υποστηρίζει ο θεωρητικός και κριτικός της λογοτεχνίας Νάσος Βαγενάς (φιλόλογος, ποιητής, όπου ενσωµατώνει µεταφρασµένα ποιήµατα µέσα στα ποιητικά του βιβλία) : 2

3 Τι σηµαίνει ο όρος µετάφραση; [ ] η µετάφραση είναι στην πραγµατικότητα ένα είδος κριτικής, ίσως το δυσκολότερο». ιαλέγοντας, µέσα από συνώνυµα, από ρυθµούς κι από τόνους, ό,τι του ταιριάζει καλύτερα, ο µεταφραστής, ακόµα κι όταν επιχειρεί µια λίγο ή πολύ κατά λέξη µετάφραση, επιτελεί ουσιαστικά έργο κριτικό, αναδηµιουργώντας τον τόνο του κειµένου, σύµφωνα µε τις προσωπικές του τάσεις, ικανότητες κι απόψεις. Αλλά ο δηµιουργός µεταφραστής χρησιµοποιεί το δεδοµένο κείµενο σαν βάση για να εκφράσει και τη δική του δηµιουργική πνοή, αξιοποιώντας το πρωτότυπο σ ένα µεγαλύτερο ή µικρότερο βαθµό και στο σηµείο βέβαια που το βρίσκει χρήσιµο, αλλοιώνοντάς το, εµπλουτίζοντάς το ή εξαλείφοντας ορισµένα του σηµεία, καταπώς ταιριάζει στο γενικό σκοπό που θέτει. 4 Φυσικά και το παρόν κείµενο προς µετάφραση, αφορά την ιατρική και µάλιστα διατυπωµένη µε επιστηµονικούς όρους που δεν επιδέχονται και µεγάλη αµφισβήτηση. εν πρόκειται για λογοτεχνία. Οφείλουµε λοιπόν να είµαστε ακριβείς στη γνώση των πραγµάτων που διαπραγµατευόµαστε αλλά και στην απόδοσή τους. Με άλλα λόγια πρέπει να είµαστε επιστηµονικοί. Πιο συγκεκριµένα, σε κάποιες σελίδες υπάρχει στο τέλος ως υποσηµείωση και µε άλλο γραφικό τόνο ο προβληµατισµός µας για κάποιον όρο που εισάγει ο συγγραφέας. Υποδηλώνει το πώς εµείς µεταφράζουµε τον αντίστοιχο όρο του συγγραφέα. Για λόγους πιστότητας, ήµασταν υποχρεωµένοι να ανατρέξουµε και πέραν του σχετικού κειµένου που είχαµε αναλάβει, και να δούµε πως εννοεί και επεξηγεί ο ίδιος το συγκεκριµένο όρο σε άλλα σηµεία του βιβλίου του. Ζητάµε την επιείκεια του αναγνώστη, µιας και κάποιες φορές οι υποσηµειώσεις είναι µακρόσυρτες, όµως πιστέψτε µας, δε θα µπορούσαµε να κάνουµε αλλιώς. Κλείνοντας αυτή τη µικρή εισαγωγή, αναφέρουµε πως µέσα στο κείµενο ή στις υποσηµειώσεις ανευρίσκεται συχνά το σύµβολο [ ], το οποίο υποδεικνύει ότι έχει εξαιρεθεί σχετική ύλη, έχουν παραληφθεί λέξεις ή προτάσεις. Κρίναµε πως κάτι τέτοιο δεν αλλοιώνει την ουσία του συγγραφέα και όσων υποστηρίζει. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 1. Dunbar, F., 1947, Mind and Body: Psychosomatic Medicine. New York: Random House. 2. Alexander, F., 1950, Psychosomatic Medicine. New York: Norton. 3. MacLean, P. D., 1949, Psychosomatic disease and the "visceral brain". Psychosomatic Medicine, 11: Γιάνναρης, Γ., 1985, Κίµων Φράιρερ Ο θεωρητικός και ο κριτικός της ποίησης. Αθήνα: Εκδόσεις Κέδρος. ΠΗΓΕΣ Τίτλος κεφαλαίου προς µετάφραση: The possibility of psychosomatic involvement of the central nervous system in schizophrenia (Κεφάλαιο 30, εδάφιο IV, σελ ), από το: Silvano Arieti, 1974, Interpretation of Schizophrenia, 2 nd edition. New York: Basic Books. 3

4 ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ Η ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΑ ΨΥΧΟΣΩΜΑΤΙΚΗΣ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗΣ ΤΟΥ ΚΕΝΤΡΙΚΟΥ ΝΕΥΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΣΤΗ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑ Τρεις παράγοντες έχουν δυσκολέψει σηµαντικά τη νευρολογία στην προσπάθειά της να κατανοήσει ψυχολογικά και ψυχοπαθολογικά προβλήµατα. ιαθέτει κοινό τον πρώτο παράγοντα µε την υπόλοιπη ιατρική επιστήµη. Οι γιατροί, εκπαιδευµένοι καθώς είναι σύµφωνα µε την επιστηµονική παράδοση, αποφεύγουν να χρησιµοποιούν οποιαδήποτε µέθοδο δεν είναι αυστηρά εµπειρική. Νοητικές κατασκευές, υποθέσεις εργασίας, γενικώς αποδοκιµάζονται ως θεωρητικές υποθέσεις, οι οποίες αρµόζουν περισσότερο στο πεδίο της φιλοσοφίας, παρά στο πεδίο της ιατρικής, ενώ αποδίδεται πλήρης αξιοπιστία σε εργαστηριακά πειράµατα και κλινικές παρατηρήσεις. Προφανώς, θα ήταν παράλογο να υποτιµηθούν τα τεράστια επιτεύγµατα που αποκτήθηκαν από την κλινική και την πειραµατική έρευνα. Ωστόσο, οι γιατροί θα πρέπει για άλλη µια φορά να συγκρίνουν την ερευνητική τους εργασία µε εκείνη που πραγµατοποιείται στη φυσική και τη χηµεία, όπου σηµειώθηκε µεγάλη πρόοδος από το συνδυασµό πειραµάτων και τη διατύπωση θεωρητικών υποθέσεων. Ένας τόσο διακεκριµένος επιστήµονας, όσο ο James B. Conant (1952) 5, θεωρεί ότι "η ιστορία της επιστήµης καταδεικνύει πέραν πάσης αµφιβολίας, ότι τα όντως επαναστατικά και σπουδαία επιτεύγµατα δεν προέρχονται από την εµπειριοκρατία, αλλά από τις νέες θεωρίες". Είναι φανερό, πως αργά ή γρήγορα κάθε νέα θεωρία απαραίτητα θα υποβάλλεται σε εµπειρικό έλεγχο. Παρά την κυρίαρχη αντι-θεωρητική τάση, ακόµη και στο πεδίο της νευρολογίας, θεωρητικές έννοιες, όπως εκείνες του Jackson (1932) 6 και η θεωρία του συναισθήµατος που εξέλιξε ο Papez (1937) 7, υπήρξαν πολύ γόνιµες στο να κεντρίσουν την παραγωγή σηµαντικού έργου. Ο δεύτερος παράγοντας, ο οποίος επιβράδυνε την πρόοδο της νευρολογίας προς µια ψυχολογική κατανόηση, συνίσταται στην ανεπαρκή χρήση των δεδοµένων που προσφέρουν τα σχετικά πεδία. Για παράδειγµα, πιστεύω ότι η πιο εντατική εφαρµογή της γενετικής προσέγγισης, όπως εκείνη που εφάρµοσε ο Werner (1957) 8 στο πεδίο της ψυχολογίας, καθώς και η µεγαλύτερη χρήση των ευρηµάτων του Cassirer (1953) 9 και του Langer (1942, 1949) 10,11 στις µελέτες τους πάνω στις συµβολικές λειτουργίες του νου, θα µπορούσαν να είχαν εµπλουτίσει κατά πολύ τη νευρολογία. Ο τρίτος παράγοντας είναι η σχετική περιφρόνηση προς τη νευρολογία, την οποία πρόσφατα απέκτησαν ψυχίατροι δυναµικά προσανατολισµένοι (µε ελάχιστες σηµαντικές εξαιρέσεις, όπως για παράδειγµα, οι Roy Grinker και Lawrence Kubie). Αντιδρώντας υπερβολικά σε προηγούµενες θετικιστικές προσεγγίσεις, οι περισσότεροι από αυτούς θεωρούν ότι η νευρολογία δεν έχει πολλά να προσφέρει στην κατανόηση της δυναµικής ψυχιατρικής και τείνουν να αγνοούν αυτό το πεδίο, ενώ διατηρούν πολύ πιο στενές σχέσεις µε άλλους κλάδους της ιατρικής για παράδειγµα, την παθολογία, την αλλεργιολογία, τη δερµατολογία, κοκ. Είµαι ένας από τους δυναµικά προσανατολισµένους ψυχιάτρους, οι οποίοι πιστεύουν ότι η νευρολογία έχει πολλά να συνεισφέρει στην ψυχιατρική εάν διευρυνθούν τα όριά της. 5. Conant, J.B., 1952, Modern Science and Modern Man. New York: Columbia University Press. 6. Jackson, J.H., 1932, Selected Writings. London: Hodder and Stoughton. Reprinted by Basic Books, New York, Papez, J.W., 1937, A Proposed Mechanism of Emotion. Archives of Neurology and Psychiatry, 38: Werner, H., 1957, Comparative Psychology of Mental Development. New York: International Universities Press. 9. Cassirer, E., 1953, The Philosophy of Symbolic Forms, vol. 1. New Haven: Yale University Press. 10. Langer, S.K., 1942, Philosophy in a New Key. Cambridge, Mass.: Harvard University Press. 11. Langer, S.K., 1949, On Cassirer s Theory of Language and Myth. In The Philosophy of Ernst Cassirer. Evanston III.: Library of Living Philosophers 4

5 Ένας τοµέας ο οποίος επειγόντως χρειάζεται επιπλέον ανάπτυξη, είναι η µελέτη του ίδιου του κεντρικού νευρικού συστήµατος στο πεδίο της ψυχοσωµατικής ιατρικής. Μόνο µια ιστορικά καθορισµένη τάση προς την πλήρη αποσύνδεση της ψυχιατρικής από τη νευρολογία, ευθύνεται για το γεγονός ότι, ενώ έχει αναγνωριστεί πως κάθε όργανο ή σύστηµα του σώµατος (όπως το δέρµα, το καρδιαγγειακό και το γαστρεντερικό σύστηµα) προσβάλλεται από πολλές ψυχοσωµατικές διαταραχές, στο κεντρικό νευρικό σύστηµα αποδίδεται δευτερεύουσα σηµασία. Και όµως, το κεντρικό νευρικό σύστηµα είναι το όργανο ύψιστης λειτουργικότητας. Πρόκειται για το όργανο που πρώτο προσβάλλεται από ψυχογενή ερεθίσµατα πριν αυτά διοχετευτούν στα υπόλοιπα όργανα του σώµατος. Μήπως κάτω από συνθήκες ψυχολογικής πίεσης (στρες) συµβαίνει µια, λίγο ως πολύ, ειδική λειτουργική αποδιοργάνωση στα συνήθη νευρωνικά πρότυπα; Η ψυχοσωµατική συµµετοχή του κεντρικού νευρικού συστήµατος υποθέτω πως θα απαιτούσε ένα µηχανισµό διαφορετικό από εκείνους που ευθύνονται για άλλες ψυχοσωµατικές καταστάσεις. Με άλλα λόγια, η έναρξη της διαδικασίας δε θα γινόταν µέσα από τη δράση του αυτόνοµου νευρικού συστήµατος πάνω στα όργανα του σώµατος. Το κεντρικό νευρικό σύστηµα θεωρώ πως θα ήταν το θύµα των ψυχολογικών συγκρούσεων τις οποίες το ίδιο παράγει. Σε µία τέτοια περίπτωση, αυτές καθαυτές οι συγκρούσεις ή οι αναταραχές θα προκαλούσαν αποδιοργάνωση σε περίπλοκα νευρωνικά πρότυπα. Είδαµε σε προηγούµενο κεφάλαιο (εννοεί κεφ. 2) ότι ο Jung υπήρξε ο πρώτος που υποστήριξε την ψυχοσωµατική συµµετοχή του κεντρικού νευρικού συστήµατος. Ο Jung πίστευε ότι ο εγκέφαλος, διαταραγµένος καθώς είναι από τις δικές του έντονες συγκρούσεις, παράγει τοξίνες, οι οποίες µε τη σειρά τους βλάπτουν περαιτέρω το νευρικό σύστηµα. Στις επόµενες σελίδες θα εξετάσω την πιθανότητα εµφάνισης µίας λειτουργικής µεταβολής του νευρικού συστήµατος στη σχιζοφρένεια. Αυτή η µεταβολή δε θα εξετασθεί σε βιοχηµικό ή µοριακό επίπεδο, αλλά σε ένα προγενέστερο επίπεδο: ως µία αποδιοργάνωση συνήθων νευρωνικών προτύπων. ε θα ξεκινήσω υποθέτοντας µια πιθανή πρωτογενή παθολογία του νευρικού συστήµατος, αλλά αντιθέτως, µε το να θέσω το πρόβληµα του ποια µέρη του νευρικού συστήµατος συµµετέχουν λειτουργικά στη συµπτωµατολογία της σχιζοφρένειας. Με άλλα λόγια, θα εξετάσω, όχι ποια τµήµατα του νευρικού συστήµατος νοσούν, µα ποια τµήµατα λειτουργούν όταν ένας ασθενής παρουσιάζει ιδέες αναφοράς, σκέφτεται µε παράλογο τρόπο, έχει ψευδαισθήσεις, κοκ. Έπειτα, θα αναπτύξω το πώς συντονίζονται οι λειτουργίες εκείνων των τµηµάτων του κεντρικού νευρικού συστήµατος, τα οποία συµµετέχουν στο σχιζοφρενικό σύνδροµο. Έχω πλήρη επίγνωση, ότι οι έννοιες που αναφέρονται στην παρούσα ενότητα δε µπορούν να αποδειχθούν πλήρως στο παρόν στάδιο των γνώσεών µας. Τις παρουσιάζω όχι ως τελικά συµπεράσµατα, αλλά ως υποθέσεις εργασίας, µε στόχο να κεντρίσω το ενδιαφέρον για περαιτέρω έρευνα προς µια πιο σφιχτή συνένωση ανάµεσα στην ψυχολογία και τη νευρολογία. Αυτό το θέµα θα αναλυθεί µε στοιχειώδεις όρους. Σε αναγνώστες που µπορεί να ενοχληθούν από την απλότητα της ανάλυσης, θα πρέπει να υπενθυµίσω ότι αυτό το θέµα έχει οδηγήσει σε πολλές παρανοήσεις και, εποµένως, δε θα πρέπει να φοβούµαστε να χρησιµοποιούµε µία πολύ σαφή ή απλή γλώσσα. Ας αρχίσουµε λοιπόν, µε το πιο στοιχειώδες ερώτηµα. Υπάρχει καµιά αµφιβολία πως το κεντρικό νευρικό σύστηµα συµµετέχει στη σχιζοφρένεια, µε την έννοια ότι πολλά από τα συµπτώµατά της παράγονται από το νευρικό σύστηµα ή απαιτούν τη µεσολάβησή του, παρά το ότι δεν οφείλονται απαραίτητα σε οργανική πάθησή του; Ασφαλώς και όχι. Για παράδειγµα, είναι προφανές ότι ο ασθενής δεν θα παρουσίαζε παραληρητικές ιδέες ή έναν παράξενο τρόπο σκέψης εάν δεν διέθετε εγκέφαλο. Το κεντρικό νευρικό σύστηµα είναι τόσο απαραίτητο για την παραγωγή αυτών των συµπτωµάτων, όσο απαραίτητο είναι για την παραγωγή των ψυχικών διεργασιών στο φυσιολογικό άνθρωπο. Μπορούµε να επεκταθούµε και να πούµε ότι τουλάχιστον τα περισσότερα σχιζοφρενικά συµπτώµατα παράγονται στο φλοιό του εγκεφάλου. Και πάλι εδώ, από θεωρητική άποψη, δε µπορούµε να αποκλείσουµε 5

6 την πιθανότητα µιας εκτός φλοιού παθολογίας. Κάποιος, ας πούµε, µπορεί να φανταστεί ότι για τη σχιζοφρένεια ευθύνεται κάποια παθολογία του διάµεσου εγκεφάλου ή ότι είναι ελαττωµατική η µεµβράνη των νευρώνων ή ότι λείπει κάποιο ένζυµο ή ότι παράγεται ένα µη φυσιολογικό ένζυµο. Ωστόσο και σε αυτές τις περιπτώσεις, για συµπτώµατα όπως παραληρητικές ιδέες, ψευδαισθήσεις, οι ιδέες αναφοράς, ή λεκτική σαλάτα απαιτείται η συµµετοχή του εγκεφαλικού φλοιού παράλληλα µε τις αναφερθείσες µεταβολές. Τα περισσότερα σχιζοφρενικά φαινόµενα αφορούν τη λειτουργικότητα του ασθενούς σε ένα κοινωνικό και συµβολικό σύµπαν. Επηρεάζουν τη σκέψη του και τις προγραµµατισµένες πράξεις του, όλες δε αυτές οι δραστηριότητες απαιτούν τη συµµετοχή κέντρων του εγκεφαλικού φλοιού. Τα σχιζοφρενικά συµπτώµατα προϋποθέτουν τη λειτουργία του εγκεφαλικού φλοιού, ανεξάρτητα εάν ο φλοιός είναι υγιής ή νοσεί. Το δεύτερο βήµα στο συλλογισµό µας αποτελεί ο προσδιορισµός των περιοχών του φλοιού οι οποίες συµµετέχουν στα παθολογικά συµπτώµατα της σχιζοφρένειας. Σε αυτό το σηµείο, µπορούµε να κάνουµε µία γενική διαπίστωση, η οποία αναφέρθηκε ήδη παραπάνω: όλες οι φλοιώδεις περιοχές, η λειτουργία των οποίων είναι γνωστή σήµερα, δε φαίνεται να συµµετέχουν πρωτογενώς στα συµπτώµατα της πρώιµης σχιζοφρένειας. Για παράδειγµα, είναι φανερό ότι οι κινητικές, αισθητηριακές, εξωπυραµιδικές περιοχές κοκ, δεν εµπλέκονται πρωτογενώς στη σχιζοφρένεια. Εάν ένας ασθενής, ως αποτέλεσµα µίας παραληρητικής ιδέας, διαπράξει κάποια παράλογη ενέργεια, ασφαλώς και πολλές φλοιώδεις περιοχές συµµετέχουν στην εκτέλεση αυτής της πράξης, όπως η οπτική, η πυραµιδική, η εξωπυραµιδική,. Όµως, η συµµετοχή των συγκεκριµένων φλοιωδών περιοχών δεν είναι παθολογική σε αυτή την περίπτωση (per se). Το κίνητρο, το συµβολικό νόηµα και η έλλειψη ελέγχου της παράλογης πράξης είναι αυτά που είναι παθολογικά. Εάν αποκλείσουµε την αισθητηριακή και την κινητική περιοχή καθώς και τα γλωσσικά κέντρα ως άµεσα ή αρχικά εµπλεκόµενα στην ψυχοπαθολογία της σχιζοφρένειας, αποµένουν µόνο τρεις φλοιώδεις περιοχές που µπορούν να ενέχονται. Η πρώτη, είναι µια ασαφώς προσδιορισµένη περιοχή που περιλαµβάνει το µεγαλύτερο µέρος του κροταφικού λοβού και πολύ µικρά τµήµατα του ινιακού και του βρεγµατικού λοβού. Θα ονοµάσουµε αυτή την περιοχή, περιοχή ΤΟΡ από τα αρχικά των λέξεων Temporal, Occipital, Parietal [Κροταφικός, Ινιακός, Βρεγµατικός αντίστοιχα- (Σχήµα 1)]. Η δεύτερη σηµαντική περιοχή καταλαµβάνει ολόκληρη την προµετωπιαία περιοχή. Θα αναφερόµαστε σε αυτή την περιοχή µε τη συντοµογραφία PF (prefrontal). Η τρίτη περιοχή αποτελείται από το αρχιχιτώνιο και το µέσο εγκέφαλο, ενώ συµπεριλαµβάνονται ο ρινικός εγκεφάλος, ο ιππόκαµπος, η υπερµεσολόβιος έλικα (έλικα του προσαγώγιου) και πιθανώς οι οπίσθιες κογχικές έλικες. Μέρος αυτής της περιοχής συνορεύει µε την περιοχή ΤΟΡ. Θα εξετάσουµε ξεχωριστά καθεµιά από αυτές τις τρεις περιοχές. Περιοχή ΤΟΡ Ανατοµικά, σε αυτή την περιοχή περιλαµβάνεται ένα µεγάλο µέρος του κροταφικού λοβού (περιοχές Brodmann 20, 21 και 37) και ένα µικρό τµήµα του βρεγµατικού και του ινιακού λοβού, το οποίο αποτελείται από τα πιο κεντρικά τµήµατα των περιοχών κατά Brodmann 7, 19, 39 και 40. Το βρεγµατικό τµήµα διασχίζει η διαβρεγµάτιος αύλακα. Ιστολογικά, σε τοµές κατά Nissl, µοιάζει µε τη δοµή των αισθητηριακών περιοχών. Λαµβάνει προβολές από τον έξω κοιλιακό πυρήνα του θαλάµου και από το προσκέφαλο αυτού. Το τµήµα της περιοχής 19 που συµπεριλαµβάνεται στην περιοχή ΤΟΡ πιθανώς να ανήκει περισσότερο στον βρεγµατικό, παρά στον ινιακό λοβό. Επίσης, διαθέτει προβολές από το προσκέφαλο του θαλάµου [ ] Από άποψη νευροπαθολογίας, η περιοχή ΤΟΡ συµµετέχει µάλλον σπάνια σε παθολογικές καταστάσεις που θα µπορούσαν να αποκαλύψουν τις συγκεκριµένες λειτουργίες της. Αιµορραγίες, εκφυλίσεις ή νεοπλασίες είναι σε γενικές γραµµές µονόπλευρες. Επιπροσθέτως, δεν αφορούν στο σύνολο της περιοχής [ ] 6

7 PF Area TOP Area Other cortical areas Περιοχή PF Περιοχή ΤΟΡ Άλλες φλοιώδεις περιοχές Σχήµα 1. Αριστερό ηµισφαίριο εγκεφάλου στο οποίο παρουσιάζονται οι περιοχές PF και ΤΟΡ. Στη γεροντική ψύχωση και την εγκεφαλική αρτηριοσκλήρυνση, η περιοχή ΤΟΡ εµπλέκεται λιγότερο σε σχέση µε την προµετωπιαία περιοχή (PF). Μπορεί αυτή η σχετική ανθεκτικότητα στην εµφάνιση της άνοιας ή της αρτηριοσκλήρυνσης να οφείλεται στη διαφορετική αιµάτωση. Ενώ η PF περιοχή τροφοδοτείται κυρίως από τους κλάδους των πρόσθιων εγκεφαλικών αρτηριών, η περιοχή ΤΟΡ τροφοδοτείται από κλάδους και των τριών κύριων αρτηριών του εγκεφάλου. Η περιοχή TOP εµπλέκεται στη νόσο του Pick [ ] Από άποψη φυσιολογίας, η περιοχή ΤΟΡ µπορεί να θεωρηθεί ως το κέντρο λειτουργίας µιας πολύ µεγαλύτερης περιοχής, στην οποία συµπεριλαµβάνεται ολόκληρος ο βρεγµατικός, ο ινιακός και το µεγαλύτερο τµήµα του κροταφικού λοβού. Αυτοί οι τρεις λοβοί αποτελούν το τµήµα του εγκεφάλου που λαµβάνει ερεθίσµατα από τον έξω κόσµο και τα προωθεί βαθµιαία σε ανώτερες δοµές. Μπορούµε να διαιρέσουµε αυτό το µεγάλο τµήµα του εγκεφάλου σε τέσσερα επίπεδα. Ωστόσο, πριν εξετάσουµε ξεχωριστά αυτά τα τέσσερα επίπεδα, πρέπει να ξεκαθαρίσουµε πως δεν τα µελετάµε ως σαφώς προσδιορισµένες φυσιολογικές οντότητες. Όταν αποδίδουµε κάποια λειτουργία σε µια ιδιαίτερη φλοιώδη περιοχή, εννοούµε ότι αυτή η λειτουργία αναπαριστάνεται κυρίως, όχι όµως αποκλειστικά, στη συγκεκριµένη περιοχή. Ο φλοιός δεν πρέπει να θεωρείται ως ένα µωσαϊκό διακριτών περιοχών, αλλά ως ένα πρότυπο επικαλυπτόµενων αναπαραστάσεων, που συνδέονται λίγο ως πολύ µεταξύ τους και επίσης διαθέτουν κάθετες συνδέσεις. Βέβαια, αυτές οι αναπαραστάσεις παρουσιάζουν µια σχετική συγκέντρωση σε ορισµένες περιοχές. Όταν αναφερόµαστε σε επίπεδα, αναφερόµαστε συγκεκριµένα σε αυτές τις σχετικές συγκεντρώσεις. Το πρώτο επίπεδο αποτελείται από τις αποβάθρες (πλατφόρµες) άφιξης, όπως τις ονόµασε ο Orton (1929) 12. Εδώ συµπεριλαµβάνονται τα όρια της πληκτραίας σχισµής, η εγκάρσια κροταφική έλικα (του Heschl) και η οπίσθια κεντρική έλικα (µε λοιπές παρακείµενες µικρές περιοχές του βρεγµατικού φλοιού και µικρά τµήµα της πρόσθιας κεντρικής έλικας). Πρόκειται για τις περιοχές όπου πραγµατοποιούνται οι αρχέγονες αισθήσεις. 12. Orton, S.T., 1929, The Three Levels of Cortical Elaboration in Relation to Certain Psychiatric Symptoms. American Journal of Psychiatry, 8:647. Το δεύτερο επίπεδο είναι το επίπεδο της αντίληψης ή της αναγνώρισης. Αποτελείται από 7

8 την περιοχή 18 για την όραση, ένα τµήµα της πρώτης και πιθανώς της δεύτερης κροταφικής έλικας για την ακοή, καθώς και ένα απροσδιόριστο τµήµα του βρεγµατικού λοβού για τη γενική αίσθηση (σε όλο το σώµα). Εάν παρουσιαστεί µια βλάβη σε αυτό το επίπεδο, τότε ο ασθενής υφίσταται την απώλεια της ικανότητας αντίληψης, δηλαδή, την ικανότητα να αναγνωρίζει αυτό που βιώνει. Σε µια τέτοια περίπτωση, το άτοµο πάσχει από διάφορες µορφές έλλειψης της ικανότητας του να αντιλαµβάνεται τα συµβολικά σηµεία (asymbolia), όπως για παράδειγµα ψυχική τύφλωση. Στο δεύτερο επίπεδο συναντάµε τα εξαρτηµένα αντανακλαστικά. Είναι επίσης το επίπεδο στο οποίο η συµβολική δραστηριότητα του νου εκδηλώνεται µε τη µορφή σηµείων (signs) 13. Το τρίτο επίπεδο (τµήµατα των περιοχών κατά Brodmann 19, 22, 39 και 40) είναι ιδιαίτερα πιο πολύπλοκο. Παρά το ότι µπορεί να υπάρχει σε υποτυπώδη µορφή ακόµη και σε ορισµένα είδη κατώτερα του ανθρώπου, µόνο στον άνθρωπο κατέχει περίοπτη θέση. Τα παρακάτω αποτελούν ορισµένες από τις λειτουργίες αυτού του περίπλοκου επιπέδου. Όπως έχει περιγράψει ο Nielsen (1946) 14, η εκούσια ανάκληση παλαιότερων αισθήσεων και εµπειριών, λαµβάνει χώρα σε αυτό το επίπεδο. Αυτή η λειτουργία συνεπάγεται κάποιου είδους αρχέγονης αφαίρεσης, διότι κατά την ανάκληση πρέπει να διαχωριστεί ή να αποσπαστεί µία αναγνωρισµένη εµπειρία από τις υπόλοιπες αναµνήσεις µε τις οποίες είχε συνδεθεί. Η εµπειρία που αναγνωρίστηκε στο δεύτερο επίπεδο αφαιρείται τώρα από τις αναµνήσεις και εκούσια επανέρχεται στο νου. Προκειµένου να λειτουργεί µε αυτόν τον τρόπο και στο συγκεκριµένο επίπεδο, το άτοµο πρέπει να διαθέτει την ικανότητα να αναπαράγει νοερά την εικόνα (image) 15 του εξωτερικού ερεθίσµατος. Οι εικόνες δεν είναι σηµεία, αλλά σύµβολα(symbols) 16, εφόσον αναπαριστάνουν κάτι το οποίο δεν είναι παρόν. 13."signs": Μεταφράζεται ως "σηµεία". Γράφει ο Arieti στο «Interpretation of schizophrenia» σχετικά: [ ] Τα σηµεία που υπάρχουν επίσης σε κατώτερα του ανθρώπου ζώα καθώς και στα βρέφη κατά τους πρώτους λίγους µήνες της ζωής τους, επιτρέπουν έναν τύπο µη συµβολικής µάθησης µια µάθηση που θα µπορούσε να είναι εντελώς ρεαλιστική, ακριβής και που εκπληρώνει το στόχο. Μια γάτα, που ανταποκρίνεται θετικά στην οσµή ενός ποντικού, είναι µια ρεαλίστρια. Η γάτα δεν αφήνει τη φαντασία της να της προκαλέσει σύγχυση. Η οσµή είναι εκεί άρα, ο ποντικός είναι εκεί. Σε επίπεδο σηµείων, τα σφάλµατα δύσκολα συµβαίνουν εκτός και εάν τεχνητές καταστάσεις επινοούνται από τους ανθρώπους για να µπερδεύουν τα ζώα. Τα σηµεία δεν προσποιούνται ότι αντιπροσωπεύουν κάτι που δεν είναι εκεί αποτελούν δείκτες για κάτι που είναι εκεί ή για κάτι που θεωρείται ως µέρος ενός όλου που είναι εκεί. Στο επίπεδο των σηµείων, η πνευµατική ζωή είναι πολύ περιορισµένη, περικλείνεται σε ό,τι είναι εδώ, µα τα λάθη δύσκολα γίνονται. (Κεφ. 19, σελ. 341) 14. Nielsen, J.M., 1946, Agnosia, Apraxia, Aphasia. Their Value in Cerebral Localization. New York: Hoeber 15. "image": Μεταφράζεται ως "εικόνα". Αναφορικά µε τον όρο εικόνα, ο Arieti σηµειώνει τα εξής: [ ] Η εικόνα είναι ένα µνηµονικό ίχνος που λαµβάνει τη µορφή µιας αναπαράστασης. Σχεδόν αποτελεί µια εσωτερική αναπαραγωγή µιας αντίληψης, η οποία δεν απαιτεί το αντίστοιχο εξωτερικό ερέθισµα προκειµένου να προκληθεί. Η εικόνα είναι όντως ένα από τα πιο πρώιµα και τα πιο σπουδαία θεµέλια του ανθρώπινου συµβολισµού, εάν βέβαια µε τον όρο συµβολισµός εννοούµε κάτι που αντιπροσωπεύει κάτι άλλο που δεν είναι παρόν. Από τώρα και εδώ, η γνωστική λειτουργία θα στηρίζεται πάνω σε ό,τι είναι απόν και συναγόµενο. Για παράδειγµα, το παιδί κλείνει τα µάτια του και επαναφέρει στο νου του τη µητέρα του. Αυτή µπορεί να µην είναι παρούσα, όµως η εικόνα της είναι µαζί µε το παιδί η εικόνα την αντιπροσωπεύει. Η εικόνα είναι προφανώς βασισµένη στα µνηµονικά ίχνη προηγούµενων αντιλήψεων της µητέρας. Η µητέρα τότε αποκτά µια ψυχική πραγµατικότητα η οποία δε συνδέεται µε τη φυσική της παρουσία [ ] (Κεφ. 5,σελ. 84) Κάπου αλλού ως υποσηµείωση γράφει: [ ] Με τον όρο εικόνα ορίζεται µια βαθύτερη(εσωτερική) αναπαραγωγή των αισθήσεων και αντιλήψεων, ακόµα και εάν τα ερεθίσµατα που παράγουν τις τελευταίες απουσιάζουν[ ] Η έννοια της εικόνας δε θα έπρεπε να συγχέεται µε την έννοια του εγγράµµατος (µνηµονικού αποτυπώµατος/ ίχνους που αποτυπώνεται στον εγκέφαλο από τα αντιληπτικά ερεθίσµατα) ή του περιγράµµατος (φόρµας). Με τους τελευταίους αυτούς όρους πολλοί νευρολόγοι περιγράφουν ένα νευρωνικό στοιχείο µιας σύνθετης κίνησης ή µιας επίκτητης και επιδέξιας πράξης. (Κεφ. 16,σελ. 267). 16. "symbols": Αποδίδεται ως "σύµβολα". Σύµφωνα µε το συγγραφέα: [ ] Οι άνθρωποι, επίσης, χρησιµοποιούν πολλά σηµεία. Ο παθολόγος βλέπει ένα εξάνθηµα στο δέρµα του παιδιού και ξέρει ότι αυτό το εξάνθηµα είναι σηµείο ανεµευλογιάς. Όµως, οι άνθρωποι πιο συχνά χρησιµοποιούν πράγµατα που συµβολίζουν (αντιπροσωπεύουν) κάτι άλλο, ακόµα και όταν αυτό το κάτι άλλο δεν είναι παρόν. Όταν λέγω, Γιώργος, η λέξη Γιώργος αντικαθιστά το πρόσωπο Γιώργος, όταν ο Γιώργος δεν είναι παρών. Για το λόγο αυτό, η λέξη Γιώργος δεν είναι αναγκαία ένα σηµείο του προσώπου Γιώργος, αλλά είναι πιο συχνά ένα σύµβολο του προσώπου Γιώργος. Οι άνθρωποι το γνωρίζουν αυτό και γνωρίζει ο ένας για τον άλλο ότι αυτοί το γνωρίζουν. Ίσως η µεγαλύτερη διαφορά ανάµεσα στις ψυχικές λειτουργίες των ζώων και αυτές των ανθρώπων είναι το γεγονός πως τα πρώτα δεν είναι σε θέση να χρησιµοποιούν σύµβολα, ενώ οι άνθρωποι είναι. Η χρήση συµβόλων επεκτείνει τις ζωές µας σε τεράστιο βαθµό, αφού µπορεί να αντικαταστήσουµε πράγµατα µε άλλα επ αόριστον. Καµιά ανθρώπινη προσπάθεια εννοεί προφανώς την κοινωνικοποίηση και τη λεκτική επικοινωνία- δε γίνεται κατανοητή χωρίς σύµβολα [ ] ( Κεφ. 19, σελ ) 8

9 Σε αυτό το επίπεδο, λαµβάνουν χώρα πολλές ακόµη λειτουργίες. Όχι µόνο εικόνες, αλλά και εξωτερικά ερεθίσµατα (τα οποία προκαλούνται ή όχι από το άτοµο) αρχίζουν να αντιπροσωπεύουν κάτι άλλο που δεν είναι παρόν και εποµένως γίνονται σύµβολα. Φυλογενετικά, τα σύµβολα έπονται των παλαιοσυµβόλων (paleosymbols) 17, τα οποία είναι σύµβολα που ισχύουν µόνο για το άτοµο που τα δηµιουργεί. Για παράδειγµα, ένα άτοµο διαπιστώνει κάποια σύνδεση ανάµεσα σε έναν ήχο και µία κατάσταση ή ένα αντικείµενο και ότι αυτός ο ήχος γίνεται το παλαιοσύµβολο του αντικειµένου ή της κατάστασης. Το ιδιωτικής χρήσης σύµβολο καθίσταται σύµβολο όταν η συµβολική του αξία γίνεται αποδεκτή από τουλάχιστον ένα δεύτερο πρόσωπο. Το σύµβολο προκαλεί στον άνθρωπο που το εκφράζει την ίδια απάντηση που προκαλεί ο ίδιος στους άλλους (Mead, 1934) 18. Η λεκτική επικοινωνία και η κοινωνικοποίηση ξεκινούν σε αυτό το επίπεδο. Πιθανότατα, σε αυτό το επίπεδο εµφανίζονται τα λεκτικά σύµβολα, αλλά διαθέτουν πολύ µικρή συνειρµική ισχύ (connotation power) 19. Οι συνδέσεις αυτού του τρίτου επιπέδου µε τους µετωπιαίους λοβούς επιτρέπουν την επέκταση της ικανότητας της οµιλίας. Όλα τα γλωσσικά κέντρα ανήκουν στο τρίτο επίπεδο, αλλά όπως σύντοµα θα δούµε, δε θα επεκτείνονταν χωρίς την επίδραση του τέταρτου επιπέδου. Οι περισσότεροι συγγραφείς συµφωνούν µε τον Orton (1929) στην αναγνώριση µόνο των τριών προαναφερθέντων επιπέδων εξέλιξης. Προσωπικά πιστεύω ότι πρέπει να γίνει η διαφοροποίηση και σε ένα τέταρτο επίπεδο, το οποίο ανατοµικά αποτελείται από την περιοχή ΤΟΡ (περιοχές κατά Brodmann 20, 21, 37, τµήµατα των 7, 19, 39 και 40 αντίστοιχα). Πρόκειται για την περιοχή στην οποία όλες οι διεγέρσεις που έρχονται από τα κατώτερα επίπεδα, συντίθενται και εξελίσσονται στις ανώτερες νοητικές κατασκευές. Ασφαλώς, όπως έχουµε ήδη αναφέρει, δεν πρέπει να θεωρήσουµε αυτή την περιοχή ως αποµονωµένη ή ως περιοχή που λειτουργεί µεµονωµένα. Καταρχήν, συνδέεται µε την αντίστοιχη περιοχή του άλλου ηµισφαιρίου µέσω ινών που διέρχονται από το µεσολόβιο. Επίσης, συνδέεται µε πολύ κατώτερες δοµές µέσω του αρχιχιτώνιου. Όπως θα δούµε σε λίγο, διαθέτει σηµαντικές συνδέσεις µε τους µετωπιαίους λοβούς, χωρίς τις οποίες δε θα ήταν δυνατό να λειτουργήσει καθόλου. Επιπλέον, δεν πρέπει σε καµία περίπτωση να θεωρήσει κάποιος ότι µόνο η περιοχή ΤΟΡ αρκεί για τις ανώτερες ψυχικές λειτουργίες. Το δίκτυο των νευρώνων το οποίο µεσολαβεί για τις ανώτερες ψυχικές λειτουργίες εκτείνεται σε πολύ κατώτερα επίπεδα (βλ. έγγραµµα στο Σχήµα 2). Ωστόσο, τα υψηλότερης ποιότητας 17. "paleosymbols": Μεταφράζεται ως "σύµβολα ιδιωτικής χρήσης". Μεταφέρουµε όσα σχετικά ισχυρίζεται ο συγγραφέας: [ ] οι άνθρωποι διαθέτουν τρεις τύπους συµβόλων: 1) Εικόνες 2) Ιδιωτικά σύµβολα, τα οποία από εδώ και στο εξής θα ονοµάζονται παλαιοσύµβολα 3) Κοινωνικά (ή λεκτικά ή κοινά ή µεταδόσιµα ) σύµβολα (σελ. 341) [ ] Όταν εξωτερικεύεται η εικόνα, ή όταν µια εξωτερική ενέργεια του ατόµου ή ενός αντικειµένου αντικαθιστά την εικόνα, έχουµε τα παλαιοσύµβολα. Αυτά πιθανόν υπάρχουν στους πιθήκους, αλλά είναι πιο χαρακτηριστικά στα αµέσως πριν τον άνθρωπο είδη αλλά και στο ανθρώπινο είδος. Στα παλαιοσύµβολα, η εικόνα µπορεί να αντικατασταθεί από ένα εξωτερικό αντικείµενο, χειρονοµία, ή έναν ήχο. Όµως, αυτές οι εξωτερικεύσεις επιλέγονται αυθαίρετα από το άτοµο. Για το λόγο αυτό, µπορεί να οδηγήσουν σε µοιραία λάθη[ ] Τα παλαιοσύµβολα µεγεθύνουν την πνευµατική ζωή, καθότι µας επιτρέπουν να σκεφτόµαστε για πράγµατα που δεν είναι εκεί όµως, είναι ικανά να οδηγήσουν σε λάθη. Το αντικείµενο που εκλαµβάνεται ως ένα σύµβολο, ή η χειρονοµία ή ο απόλυτος ήχος, δεν αποτελεί µια αναπαραγωγή του πράγµατος που συµβολίζεται. Επιπλέον, στα πρώιµα στάδια αυτού του επιπέδου, το άτοµο τείνει ακόµη να συγχέει το παλαιοσύµβολο µε το αντικείµενο που συµβολίζεται ή να βλέπει το παλαιοσύµβολο ως µέρος της κατάστασης που συµβολίζεται όπως ακριβώς υπήρξε το σηµείο. Το παλαιοσύµβολο είναι πιο σαφές από την εικόνα, αλλά είναι επίσης πολύ ατοµικό, υποκειµενικό, συναισθηµατικά φορτισµένο, και µη επαληθεύσιµο. Όταν επιτευχθεί η κοινωνική ζωή, πάλι τα παλαιοσύµβολα εισβάλλουν σε αυτήν. Στην πραγµατικότητα, θα φάνταζε κάθε λεκτικό σύµβολο πως υπήρξε ένα παλαιοσύµβολο, πριν γίνει ένα κοινωνικό ή λεκτικό σύµβολο. Ο αγώνας, τον οποίο το άτοµο έπρεπε να διεξάγει κατά την εξέλιξη από τα παλαιοσύµβολα προς τα κοινωνικά σύµβολα, δεν υπήρξε λιγότερο σκληρός από τον αγώνα που έδωσε για να εξελιχθεί από την εικόνα προς τα παλαιοσύµβολα. Αυτή η πάλη δεν έχει ακόµα τελειώσει. Παρακινούµαστε ακόµη από τα παλαιοσύµβολα σε ένα σηµαντικό βαθµό[ ] (Κεφ. 19, σελ. 342) 18. Mead, G.H.,1934, Mind, Self and Society. Chicago: University of Chicago Press. 19. "connotation power": Μεταφράζεται ως "ισχύς συνειρµικής σηµασίας". Αντιγράφουµε από τον Arieti, προσπαθώντας να αποδώσουµε τους όρους "connotation", "denotation" και "verbalization": [ ] Πριν ξεκινήσουµε να συζητάµε για τη γλώσσα του σχιζοφρενούς µε λεπτοµέρειες, θα ορίσουµε τρεις όρους που χρησιµοποιούνται στο παρόν πλαίσιο: connotation, denotation και verbalization. Οι δύο πρώτοι χρησιµοποιούνται παραδοσιακά στο πεδίο της λογικής, ενώ ο τρίτος έχει εισαχθεί από το συγγραφέα. Ας πάρουµε, για παράδειγµα, τον όρο τραπέζι. Ως connotation αυτού του όρου θεωρείται ο ορισµός ή η 9

10 εγγράµµατα ή esthesotypes, για να χρησιµοποιήσω µια πολύ χρήσιµη έννοια που πρότεινε ο Mackay (1954) 20, χρειάζονται µια θέση στην περιοχή ΤΟΡ, σχεδόν ως ένα κέντρο προς το οποίο συγκλίνουν όλες οι συνδέσεις. Το γεγονός ότι το ίχνος του αντιληπτικού ερεθίσµατος επεκτείνεται σε πολλά κατώτερα επίπεδα, έχει φέρει σύγχυση σε πολλούς ερευνητές και τους έχει οδηγήσει στο λανθασµένο συµπέρασµα ότι δεν είναι δυνατή καµιά εντόπιση στο φλοιό και πως το µόνο που µετράει είναι η επέκταση της φλοιώδους περιοχής. Ας επανέλθουµε όµως στην περιοχή ΤΟΡ. Κατά τη γνώµη µου, αυτή η περιοχή χρειάζεται για τις ανώτερες διαδικασίες της αφαίρεσης. Αυτές οι διαδικασίες προϋποθέτουν και απαιτούν διεργασίες κοινωνικοποίησης, των οποίων οι απλές µορφές έχουν ήδη ξεκινήσει στο τρίτο επίπεδο. Όπως είδαµε σε προηγούµενο κεφάλαιο (εννοεί το κεφ. 19), δε µπορεί να υπάρξει καµιά αφαίρεση υψηλής ποιότητας, εάν το άτοµο δεν έχει έρθει σε επαφή µε άλλα άτοµα κατά την εξέλιξή του. Μέσα από την επαφή µε άλλους ανθρώπους συνεχίζει να αυξάνεται ο αριθµός των λεκτικών συµβόλων ενώ εκείνα που αποκτήθηκαν προηγουµένως εµφανίζουν αφηρηµένη σηµασία, δηλαδή συνειρµική ή κατηγορική σηµασία (connotation or categorical significance). Για παράδειγµα, ο όρος µητέρα, δεν αναφέρεται τελικά µόνο στη µητέρα του ατόµου ή τη µητέρα όλων των αδελφών, έννοια που γενικώς συνδέεται µε µια οπτική εικόνα. Αναφέρεται σε οποιαδήποτε µητέρα γενικότερα. Στην περιοχή ΤΟΡ, οι διεργασίες της σκέψης καθίστανται ολοένα και πιο σύνθετες αλλά και πιο µακρινές από παλαιοσύµβολα, εικόνες και αντιλήψεις. Η συγκεκριµένη περιοχή διευκολύνει επίσης ή επιτρέπει την πλήρη επέκταση του τρίτου επιπέδου. Μάλιστα, η γλώσσα θα αποτελείτο µόλις από ελάχιστες λέξεις και µόνο µε ισχύ κυριολεκτικής σηµασίας (denoting power), εάν οι διεργασίες που επιτυγχάνονται στο τέταρτο επίπεδο δεν απαιτούσαν τεράστια αύξηση του λεξιλογίου. Πρόκειται για ακόµη ένα παράδειγµα της αλληλοεπικάλυψης των επιπέδων απαρτίωσης [ ] Στο Σχήµα 2, ο κροταφικός (µε εξαίρεση τον ιππόκαµπο και τις συναφείς δοµές), ο ινιακός και ο βρεγµατικός λοβός αναπαριστάνονται σε κυκλικό διάγραµµα. Οι τέσσερις οµόκεντροι κύκλοι απεικονίζονται τα τέσσερα διαφορετικά επίπεδα απαρτίωσης σε ενιαίο σύνολο. Στο κέντρο βρίσκεται η περιοχή ΤΟΡ γύρω από την οποία συγκλίνουν όλα τα υπόλοιπα επίπεδα επεξεργασίας. Όπως όλα τα διαγράµµατα, το συγκεκριµένο προορίζεται µόνο ως διδακτικό βοήθηµα, και εποµένως, υπεραπλουστεύει πολύπλοκους νευρολογικούς µηχανισµούς. Ανάµεσα στα σηµαντικά σηµεία, τα οποία για χάρη της απλούστευσης παραλείπονται από το διάγραµµα, είναι και τα εξής: (1) οι συνδέσεις ανάµεσα στα διάφορα µέρη του κροταφικού, του ινιακού και του βρεγµατικού λοβού, (2) οι συνδέσεις µε άλλες φλοιώδεις περιοχές, όπως για παράδειγµα, τους µετωπιαίους λοβούς, (3) οι συνδέσεις µεταξύ των δύο ηµισφαιρίων (4) οι φλοιώδεις-υποφλοιώδεις συνδέσεις. Επιπλέον, οι αναλογίες του χώρου τις οποίες καταλαµβάνουν οι διαφορετικές περιοχές δεν τηρούνται µε ακρίβεια. σηµασία του όρου δηλαδή, η γενική ιδέα: το είδος του επίπλου µε την επίπεδη οριζόντια επιφάνεια, που στερεώνεται πάνω σε πόδια. Ως denotation του όρου θεωρείται το πράγµα που έχουµε κατά νου δηλαδή, το τραπέζι ως µια φυσική οντότητα. Με άλλα λόγια, ο όρος τραπέζι µπορεί να σηµαίνει τραπέζι γενικώς ή µπορεί να σηµαίνει οποιοδήποτε τραπέζι ή όλα ανεξαιρέτως τα τραπέζια. Κάθε όρος διαθέτει και τις δύο αυτές πλευρές[ ] Έχω προτείνει να αποκαλούµε ως verbalization, µια τρίτη πλευρά του όρου δηλαδή, ο όρος που εκφέρεται ως µια λέξη, ως ακουστική οντότητα ή ως φώνηµα. Μπορούµε, λοιπόν, να εννοήσουµε τον όρο τραπέζι από τρεις πλευρές, οι οποίες είναι: η έµµεση, συνειρµική σηµασία (connotation), όταν κάποιος αναφέρεται στη σηµασία του η άµεση, κυριολεκτική σηµασία (denotation), όταν κάποιος αναφέρεται στο πράγµα που έχει κατά νου το εκφερόµενο (verbalization), όταν κάποιος θεωρεί τη λέξη ως µια λέξη, δηλαδή ως µια λεκτική έκφραση ανεξάρτητη από τη συµβολική αξία του όρου. Μπορούµε επίσης να δηλώσουµε πιο απλά, ως connotation µια σκέψη (ιδέα), ως denotation ένα πράγµα, ενώ το εκφερόµενο (verbalization) είναι µία λέξη. Τώρα είµαστε σε θέση να διατυπώσουµε µια δεύτερη αρχή της γνωστικής λειτουργίας του σχιζοφρενούς. Ο υγιής λοιπόν, σε κατάσταση εγρήγορσης, ενδιαφέρεται κυρίως για τη συνειρµική και την κυριολεκτική σηµασία ενός συµβόλου. Είναι όµως ικανός να µετακινήσει την προσοχή του από τη µια στις άλλες από τις τρεις πλευρές του συµβόλου. Ο σχιζοφρενής όµως τείνει να ενδιαφέρεται περισσότερο για την κυριολεκτική σηµασία και το εκφερόµενο, ενώ βιώνει εξασθένιση στην ικανότητά του προς τη συνειρµική σηµασία. Από την άποψη αυτής της αρχής, δύο σηµαντικά φαινόµενα οφείλουν να εξεταστούν στη χρήση της γλώσσας από έναν σχιζοφρενή: κατά πρώτο, η µείωση της ισχύος της συνειρµικής σηµασίας δεύτερο, η έµφαση στην κυριολεκτική σηµασία και στο εκφερόµενο[ ] (Κεφ. 16, σελ ) 20. Mackay, R.P., 1954, Toward a Neurology of Behavior. Neurology, 4:

11 Temporal Κροταφικός Pariental Βρεγµατικός Occipital Ινιακός I LEVEL ΕΠΙΠΕ Ο Ι II LEVEL ΕΠΙΠΕ Ο ΙΙ III LEVEL ΕΠΙΠΕ Ο ΙΙΙ IV LEVEL ΕΠΙΠΕ Ο ΙV ENGRAM ΕΓΓΡΑΜΜΑ-ΜΝΗΜΟΝΙΚΟ ΙΧΝΟΣ- ΑΠΟΤΥΠΩΜΑ ΣΧΗΜΑ 2. ιάγραµµα στο οποίο παρουσιάζονται τα τέσσερα φλοιώδη επίπεδα απαρτίωσης (ενσωµάτωσης), τα οποία αναπαριστάνονται σχηµατικά ως τέσσερις οµόκεντρες περιοχές στον κροταφικό, τον ινιακό και το βρεγµατικό λοβό. Οι αριθµοί αναφέρονται στις περιοχές κατά Brodmann. Κατά τη γνώµη µου, δεν υπάρχει καµιά αµφιβολία πως οι λειτουργίες, οι οποίες επιτυγχάνονται στις περιοχές ΤΟΡ, µεταβάλλονται στο σχιζοφρενικό σύνδροµο. Έχουµε δει αλλού [εννοεί στο «Interpretation of schizophrenia»], ότι στη σχιζοφρένεια έχουµε τη βαθµιαία επιστροφή από το αφηρηµένο στο συγκεκριµένο την υπαναχώρηση από µια µορφή άκρως κοινωνικοποιηµένου συµβολισµού σε έναν συµβολισµό ο οποίος είναι ολοένα και λιγότερο εννοιολογικός και κοινωνικός και περισσότερο αντιληπτικού χαρακτήρα. Ακόµη και οι διαδικασίες της σκέψης, αποστερηµένες από τον αφηρηµένο συµβολισµό, εγκαταλείπουν την κοινή µας λογική και καθίστανται παράλογες. Αρχικά, τα σύµβολα χάνουν την ισχύ της συνειρµικής σηµασίας τους και απλώς υποδηλώνουν. Έπειτα, καθίστανται παλαιοσύµβολα, δηλαδή γίνονται κατανοητά µόνο από τον ασθενή (εννοεί πως γίνονται σύµβολα ιδιωτικής χρήσης). Τέλος, µετασχηµατίζονται εξ ολοκλήρου σε αντιλήψεις (they become completely perceptualized) 21 ή παλινδροµούν στα επίπεδα των εικόνων ή αντιληπτικών ερεθισµάτων, όπως στην περίπτωση των ψευδαισθήσεων. Με άλλα λόγια, στην προϊούσα σχιζοφρένεια υπάρχει µια αυξανόµενη ανικανότητα στη χρήση των εγγραµµάτων (ή αλλιώς των µνηµονικών ιχνών) τα οποία χρειάζονται νευρώνες που βρίσκονται στην περιοχή ΤΟΡ. Στην αρχή, υπάρχει τάση απώλειας µόνο της λειτουργίας των νευρωνικών 21. "they become completely perceptualized": Η φράση µεταφράζεται ως "µετασχηµατίζονται εξ ολοκλήρου σε αντιλήψεις". Ως "διαδικασία µετασχηµατισµού σε αντίληψη" µεταφράζουµε τον όρο "perceptualization". Μεταφέρουµε σχετικά αποσπάσµατα του συγγραφέα, προς επικύρωση: Οι ψευδαισθήσεις συνιστούν µια διαδικασία, η οποία βρίσκεται σε ένα επίπεδο υψηλότερης ποιότητας από ότι η αντίληψη. Το ερέθισµα που τις εκµαιεύει αποτελεί µια εσωτερική ψυχική διαδικασία. Αυτή η ψυχική διαδικασία που προκαλεί ψευδαισθήσεις, παλινδροµεί στο κατώτερο επίπεδο της αντίληψης. Πολλοί συγγραφείς εδώ και χρόνια έχουν ανοίξει τον διάλογο και συνεχίζουν ακόµα να συζητούν πάνω στο ερώτηµα : είναι οι ψευδαισθήσεις εικόνες που έχουν αποκτήσει µια ιδιαίτερη ένταση και δύναµη, ή αποτελούν αντιλήψεις. Πολλοί άνθρωποι πιστεύουν πως είναι απλώς έντονες εικόνες. Όµως, όσο πιο προσεκτικά εξετάζει κάποιος τους ασθενείς, τόσο περισσότερο πείθεται πως αυτοί στην πραγµατικότητα βιώνουν αντιλήψεις. Οι ασθενείς δε σκέφτονται ότι "ακούνε φωνές", αλλά όντως τις ακούνε όπως ακριβώς ο ονειρευόµενος δε σκέφτεται ότι βλέπει αντικείµενα, µα όντως τα βλέπει, αν και όχι µέσα από τα µάτια του. Το πρόσωπο που έχει ψευδαισθήσεις δεν ξεχωρίζει τις πραγµατικές φωνές από τις ψευδαισθήσεις. Υπό το πρίσµα της δικής µας γενικής ερµηνείας της σχιζοφρενικής διαδικασίας, δεν είναι δύσκολο να κατανοήσουµε τις ψευδαισθήσεις. Υπήρχαν αρχικώς σκέψεις ή εικόνες οι οποίες έχουν µετατραπεί σε αντιλήψεις. Το επίπεδο της αντίληψης είναι φυλογενετικά και οντογενετικά κατώτερο από τα επίπεδα της σκέψης, και ακόµα κατώτερο από το επίπεδο των εικόνων. Οι εικόνες, αποθηκευµένες µέσα στη µνήµη µας, µπορεί να 11

12 χρησιµοποιηθούν από τις ψευδαισθήσεις, αλλά αναπαράγονται µε τους τρόπους της αντίληψης[ ] (Κεφ. 16, σελ. 269) προτύπων τα οποία περιλαµβάνουν τα κεντρικά µέρη των περιοχών ΤΟΡ. Αργότερα, καθώς η νόσος προχωρεί, επικρατεί η τάση να µη χρησιµοποιούνται καθόλου οι λειτουργίες των νευρωνικών προτύπων που χρειάζονται οποιοδήποτε τµήµα των περιοχών ΤΟΡ. Απεναντίας, τείνουν να χρησιµοποιούνται µόνο οι λειτουργίες οι οποίες επιτυγχάνονται στο πρώτο, το δεύτερο και το τρίτο επίπεδο. Με άλλα λόγια, υφίσταται µείωση ή απλούστευση στη διαµόρφωση εκείνων των ανώτερων συµβολικών νοητικών διαδικασιών στις οποίες εµπλέκονται οι νευρώνες του νεοχιτώνιου. Τα παραπάνω δε σηµαίνουν σε καµία περίπτωση ότι οι περιοχές ΤΟΡ των δύο ηµισφαιρίων έχουν προσβληθεί από κάποια οργανική πάθηση. Η αποδιοργάνωση ή η απώλεια των λειτουργιών τους µπορεί να θεωρηθεί ως ψυχογενής. Οι λειτουργίες τους µάλιστα, επιτρέποντας πολύπλοκες διαπροσωπικές σχέσεις και ανθρώπινες συγκρούσεις, µπορεί να προκαλέσουν το µεγαλύτερο άγχος στους ανθρώπους. Ο τρόπος µε τον οποίο ο ψυχογενής µηχανισµός επιφέρει τη δυσλειτουργία αυτών των περιοχών αποτελεί αντικείµενο συζήτησης. Θα µπορούσε η ένταση της συναισθηµατικής επίδρασης που προκαλείται από αυτά τα νευρωνικά πρότυπα να είναι αρκετή ώστε να διαµελιστούν οι πολύπλοκες αλυσίδες των εν λόγω προτύπων ή πιθανόν το υπόλοιπο νευρικό σύστηµα να µαθαίνει να αποφεύγει αυτά τα πρότυπα ή και να λειτουργεί χωρίς αυτά. Όποιος κι εάν είναι ο µηχανισµός, φαίνεται να υπάρχουν ελάχιστες αµφιβολίες πως αυτές οι περιοχές δε λειτουργούν µε το συνηθισµένο τρόπο ή δεν ενσωµατώνονται επαρκώς σε ενιαίο σύνολο µε το υπόλοιπο νευρικό σύστηµα. Με τη συγκεκριµένη µερική ή πλήρη ψυχογενή µείωση ή εξάλειψη των λειτουργιών των περιοχών ΤΟΡ, ο σχιζοφρενής δεν εξασφαλίζει την προσαρµογή του σε ένα κατώτερο επίπεδο απαρτίωσης. Στη διαδικασία της εξέλιξης, όλες οι περιοχές του νευρικού συστήµατος αναπροσαρµόζονται µε νέες συνδέσεις κάθε φορά που εµφανίζεται, µεταβάλλεται ή επεκτείνεται µια νέα περιοχή. Το σύνολο του νευρικού συστήµατος και ειδικά ο φλοιός, βρίσκεται σε κατάσταση µη προσαρµογής όταν οι περιοχές ΤΟΡ βρίσκονται σε κατάσταση µειωµένης λειτουργικότητας, ακόµη και εάν αυτή η µειωµένη λειτουργικότητα έχει ψυχογενή προέλευση. Με άλλον τρόπο διατυπωµένο, ο σχιζοφρενής παλινδροµεί αλλά δεν οργανώνεται σε κατώτερο επίπεδο, όπως ακριβώς συµβαίνει και σε ένα πειραµατόζωο κάποιου είδους που φυσιολογικά είναι εφοδιασµένο µε εγκεφαλικό φλοιό. Αυτό το ζώο δεν προσαρµόζεται σε ένα µη-φλοιώδες επίπεδο όταν αφαιρεθεί πειραµατικά ο φλοιός του. Κάτι τέτοιο συµβαίνει διότι ολόκληρος ο οργανισµός του ζώου προσαρµόζεται ή εναρµονίζεται µόνο µε την παρουσία εγκεφαλικού φλοιού. Η αποδιοργάνωση του σχιζοφρενούς θα συνεχιστεί. Επιπλέον, µαζί µε την εξάλειψη των ανώτερων λειτουργιών (αρνητικά συµπτώµατα κατά Jackson), υπάρχει επανεµφάνιση λειτουργιών οι οποίες είχαν ανασταλεί (θετικά συµπτώµατα κατά Jackson), όπως παράλογη σκέψη, διαταραχές της αντίληψης, κοκ. Οι χρόνιοι ασθενείς που νοσούν για πολλά χρόνια παρουσίασαν αγνωσία στον πόνο, τη θερµοκρασία και τη γεύση καθώς και ένα σύνδροµο που δεν παρουσιάζει µεγάλες διαφορές από την ψυχική τύφλωση. Επίσης, παρουσίασαν πρωτόγονες συνήθειες που θυµίζουν εκείνες που περιγράφουν οι Klüver και Bucy (1937, 1938, 1939) 22,23,24 σε πιθήκους µετά από αµφοτερόπλευρη αφαίρεση των κροταφικών λοβών. Οι αρχέγονες αισθήσεις παρέµειναν. Μπορεί σε αυτούς τους ασθενείς, οι περιοχές της διαταραχής της λειτουργικότητας να επεκτείνονται πέραν των περιοχών ΤΟΡ και να περιλαµβάνουν το τρίτο επίπεδο καθώς και µέρος του δεύτερου. 22. Klüver, H., and Bucy, P.C., 1937, Psychic Blindness and Other Symptoms Following Bilateral Temporal Lobectomy in Rhesus Monkeys. American Journal of Physiology, 119: Klüver, H., and Bucy, P.C., 1938, An Analysis of Certain Effects of Bilateral Temporal Lobectomy in Rhesus Monkey with Special Reference to Psychic Blindness. Journal of Psychology, 5: Klüver, H., and Bucy, P.C., 1939, Preliminary Analysis of Functions of the Temporal Lobes in Monkeys. Archives of Neurology and Psychiatry, 42:

13 PF ή προµετωπιαία περιοχή [ ] Οι περιοχές PF είναι ακόµη πιο σηµαντικές από την περιοχή TOP στην ψυχογένεση της σχιζοφρένειας. Οι περιοχές ΤΟΡ επεξεργάζονται το υλικό που έρχεται από τον έξω κόσµο, αλλά οι περιοχές PF είναι εκείνες που επιτρέπουν αυτή την επεξεργασία σε βαθµό που να είναι δυνατό να συµβούν σχιζοφρενικές συγκρούσεις. Ολοένα και περισσότερα στοιχεία δείχνουν ότι οι λειτουργίες των περιοχών PF είναι πολύ σηµαντικές, ακόµη και εάν αυτές οι λειτουργίες είναι δύσκολο να οριστούν µέχρι ένα βαθµό βεβαίως, παραµένουν ασαφείς. Εκτός από τον έλεγχο ορισµένων σπλαγχνικών λειτουργιών, µέχρι τώρα έχουν αναγνωριστεί τουλάχιστον τέσσερις ψυχολογικές λειτουργίες των προµετωπιαίων λοβών. Αυτές οι τέσσερις λειτουργίες ασφαλώς συσχετίζονται µεταξύ τους και αποτελούν, πιθανώς, διαφορετικές εκδηλώσεις ή διαφορετικές βαθµίδες της ίδιας βασικής διεργασίας. Η πρώτη λειτουργία είναι η ικανότητα διατήρησης ενός σταθερού στόχου παρά τα ερεθίσµατα περισπασµού από το περιβάλλον (Malmo, 1942) 25. Με άλλα λόγια, πρόκειται για τη λειτουργία της εστιακής προσοχής. Η σηµασία της εστιακής προσοχής ως προαπαιτούµενου για την επιτέλεση ανώτερων γνωστικών λειτουργιών, έχει διευκρινισθεί από τον Schachtel (1954) 26. Όπως έγραψε σχετικά, κάθε πράξη εστιακής προσοχής δεν αποτελείται από µια και µόνο συνεχή προσέγγιση του αντικειµένου προς το οποίο κατευθύνεται, αλλά από πολλές ανανεούµενες προσεγγίσεις. Η εστιακή προσοχή προϋποθέτει την ικανότητα καταστολής δευτερευόντων ερεθισµάτων και καθυστέρησης της απάντησης. Είναι προφανές ότι οι ανώτερες επεξεργασίες των ερεθισµάτων που αναφέρθηκαν σε σχέση µε τις περιοχές ΤΟΡ δε θα µπορούσαν να λάβουν χώρα, εάν δεν το επέτρεπε η συγκεκριµένη λειτουργία των περιοχών της PF. Μια δεύτερη λειτουργία της PF είναι η ικανότητα να προβλέπει το µέλλον. Ενώ στα ζώα η ικανότητα αυτή περιορίζεται στην πρόβλεψη γεγονότων βραχυπρόθεσµα (από ελάχιστα δευτερόλεπτα µέχρι µερικά λεπτά µετά από την εµφάνιση του ερεθίσµατος), ο άνθρωπος είναι ικανός να προβλέπει µακροπρόθεσµα. Η σηµασία αυτής της ικανότητας στην πρόκληση άγχους δεν µπορεί να υπερεκτιµηθεί. Πράγµατι, η πρόβλεψη του κινδύνου αποτελεί τη βασική αιτία εµφάνισης του άγχους, όπως έγραψε επανειληµµένα ο Freud. Το άγχος θα µπορούσε να εµφανισθεί και χωρίς τη φυσιολογική ικανότητα της µακρινής πρόβλεψης, αλλά θα ήταν ένα βραχυχρόνιο άγχος, παρόµοιο µε εκείνο που βιώνουν τα κατώτερα του ανθρώπου όντα (Arieti, 1947 επίσης, κεφάλαιο 5 στο παρόν βιβλίο) 27. Στα ζώα, το άγχος παρουσιάζεται όταν το ερέθισµα δείχνει άµεσο κίνδυνο ή κίνδυνο που θα ακολουθήσει σύντοµα µετά από το ερέθισµα ή όταν το ζώο διεγείρεται συγχρόνως από δύο αντικρουόµενα ερεθίσµατα. Εκτός από αυτόν τον τύπο άγχους, ο άνθρωπος παρουσιάζει µακροχρόνιο άγχος, δηλαδή, άγχος που οφείλεται στην πρόβλεψη απώτερου κινδύνου. Αυτό το άγχος εµµένει, ακόµη κι όταν αρθεί το εξωτερικό ερέθισµα, καθότι αντικαθίσταται από ένα εσωτερικό ερέθισµα, δηλαδή από µια αλυσίδα νοητικών διαδικασιών που επιτρέπουν την πρόβλεψη του απώτερου µέλλοντος. Η πρόβλεψη του απώτερου µέλλοντος δε θα ήταν δυνατή, εάν το άτοµο δε µπορούσε να συλλάβει ανώτερης µορφής σύµβολα από το τρίτο και τέταρτο επίπεδο του οπίσθιου εγκεφάλου. Για παράδειγµα, ένα µοσχάρι θεωρεί ότι η µητέρα του υπάρχει µόνο όταν την αντιλαµβάνεται, δηλαδή, όταν γίνεται αντιληπτό το οπτικό ερέθισµα της αγελάδας ή κάποιο άλλο ερέθισµα που συσχετίζεται άµεσα µε την αγελάδα ή που 25. Malmo, R.B., 1942, Interference Factors in Delayed Response in Monkeys after Removal of Frontal Lobes. Journal of Neurophysiology, 5: Schachtel, E.G., 1954, The Development of Focal Attention and the Emergence of Reality. Psychiatry, 17: Arieti, S., 1947, The Processes of Expectation and Anticipation. Their Genetic Development, Neural Basis and Role in Psychopathology. Journal of Nervous and Mental Disease, 100:

14 ακολουθεί σε πολύ σύντοµο χρονικό διάστηµα. Όµως ο άνθρωπος µπορεί να σκέπτεται τη µητέρα του, ακόµη και όταν η µητέρα του είναι απούσα, διότι µπορεί να υποκαταστήσει τη µητέρα µε το σύµβολο «µητέρα». Το σύµβολο «µητέρα» θέτει τη µητέρα στις τρεις χρονικές διαστάσεις: παρελθόν, παρόν, µέλλον. Μια τρίτη λειτουργία της PF είναι η ικανότητα να επιτρέπονται προγραµµατισµένες ή διαδοχικές λειτουργίες. Ως διαδοχική λειτουργία ορίζεται η οργάνωση ή η σύνθεση επιδέξιων πράξεων ή σκέψεων σε καθορισµένη σειρά (Morgan, 1943) 28. Παρά το ότι ορισµένα ανώτερα είδη, όπως οι πίθηκοι και οι γορίλλες, είναι ικανά για απλές διαδοχικές σειρές λειτουργιών, αυτή η λειτουργία αναπτύσσεται σηµαντικά στον άνθρωπο. Οι διαδοχικές λειτουργίες συνεπάγονται την ικανότητα (1) πρόβλεψης ενός στόχου και (2) οργάνωσης αλλά και σύνθεσης πράξεων ή σκέψεων µε µια δεδοµένη χρονική ακολουθία για το σκοπό της επίτευξης του προβλεπόµενου στόχου (Brickner, 1936) 29. Η τέταρτη λειτουργία της PF είναι η ικανότητα να γίνονται επιλογές και να ξεκινήσει η µετάφραση της «νοητικής» επιλογής σε κινητική ενέργεια. Ορισµένα πειράµατα έχουν αποδείξει ότι ζώα κατώτερα του ανθρώπου µαθαίνουν επίσης να επιλέγουν, δηλαδή µαθαίνουν ποια επιλογή να πραγµατοποιήσουν, σε ένα ορισµένο πειραµατικό περιβάλλον και ποια επιλογή να αποφύγουν (Hamilton, 1911; Yerkes, 1934) 30,31. Αυτά τα πειράµατα είναι πολύτιµα στην µελέτη των «ισοδύναµων ερεθισµάτων» και της λειτουργίας της αρχέγονης αφαίρεσης, αλλά δεν καταδεικνύουν την παρουσία της ικανότητας επιλογής, όπως αυτή υφίσταται στον άνθρωπο. Η µακροχρόνια επιλογή, όπως εµφανίζεται στον άνθρωπο, προϋποθέτει πολλά στάδια, όπως ήδη διαπιστώσαµε (εννοεί στο κεφάλαιο 17, ενότητα V). Αυτά τα στάδια δε θα µπορούσαν να πραγµατοποιηθούν εάν ο οπίσθιος εγκέφαλος δεν µας εφοδίαζε µε ανώτερες µορφές συµβολισµού. εν υπάρχει αµφιβολία ότι αυτές οι λειτουργίες της PF διαταράσσονται στη σχιζοφρένεια. Η πρώτη λειτουργία που έρχεται στο µυαλό µας είναι η ικανότητα πρόβλεψης του µέλλοντος. Αυτή η λειτουργία αποτελεί ένα απόλυτο προαπαιτούµενο για το µακροχρόνιο άγχος και ταυτόχρονα τη βάση για οποιαδήποτε πολύπλοκη ψυχική σύγκρουση. Στη σχιζοφρένεια, τείνει να αντικαθίσταται τελεολογικά (teleologically) 32 από πιο αρχέγονες διαδικασίες που απαιτούν βραχύτερα κυκλώµατα (βλ. Κεφάλαιο 16). Το ίδιο µπορεί να ειπωθεί για τις διαδοχικές σκέψεις. Οι Greenblatt και Solomon (1953) 33 επίσης πιστεύουν ότι τα κυκλώµατα του µετωπιαίου λοβού διατηρούν τη συναισθηµατική ένταση του ψυχωτικού, ενώ οι Freeman και Watts (1942) 34 έχουν περιγράψει µε σαφήνεια τη σηµασία της πρόβλεψης του µέλλοντος ως προς την αιτιολογία των ψυχώσεων. Αυτές οι λειτουργίες 28.Morgan, C.T., 1943, Physiological Psychology. New York and London McGraw-Hill. 29. Brickner, R.M., 1936, The Intellectual Functions of the Frontal Lobes A Study Based upon Observation of a Man Following Partial Bilateral Frontal Lobectomy. New York: Macmillan. 30. Hamilton, G.V., 1911, A Study of Trial and Error Reactions in Mammals. Journal of Animal Behavior, 1: Yerkes, R.M., 1934, Modes of Behavioral Adaptation in Chimpanzees to Multiple Choice Problems. Comp. Psychol. Mono., "teleologically": Αποδίδεται ως "τεολογικά". Μεταφέρουµε τα λόγια του συγγραφέα σχετικά: [ ] Όταν πειραµατόζωα έχουν µάθει να επιλύουν ένα πρόβληµα µε το µηχανισµό της διορατικότητας, και για κάποιο λόγο, δεν είναι σε θέση να λύσουν πια το πρόβληµα µε αυτή τη µέθοδο, παλινδροµούν (επανέρχονται) στη µέθοδο της δοκιµής και του λάθους. Με άλλα λόγια, υπάρχει µια τάση προς µια ανεστραµµένη ιεράρχηση στις απαντήσεις, δηλαδή από τις ανώτερες στις κατώτερες. Οι λέξεις παλινδρόµηση και τελεολογικός χρησιµοποιούνται για τους ακόλουθους λόγους: η παλινδρόµηση, αφού χρησιµοποιούνται λιγότερο εξελιγµένα επίπεδα ψυχικής ολοκλήρωσης τελεολογικός, καθότι αυτή η παλινδρόµηση µοιάζει να διαθέτει έναν σκοπό, και πιο συγκεκριµένα, να αποφύγει την ένταση, την ψυχική πίεση (stress), και το άγχος επιφέροντας τα επιθυµητά αποτελέσµατα. Για την ακρίβεια, µελέτες πάνω στην παθολογία της ψυχολογίας ανέδειξαν αµέτρητες περιπτώσεις στις οποίες η ψυχή σε δυσφορία δεν ακολουθεί αναγκαστικά την επιστηµονική σκέψη (τα γεγονότα ως αποτελέσµατα αιτίων που προηγήθηκαν), αλλά µάλλον την τελεολογική σκέψη (τα γεγονότα έχουν ένα σκοπό). Για το λόγο αυτό, τα όνειρα, οι ψευδαισθήσεις, τα συµπτώµατα, τα παραληρήµατα, κοκ, εµφανίζεται να έχουν ένα σκοπό, ακόµα και εάν αυτά τα ίδια είναι τα αποτελέσµατα αιτίων που προηγήθηκαν [ ] ( Κεφ. 15, σελ. 222) 33. Greenblatt, M., and Solomon, H.C., 1953, Frontal Lobes and Schizophrenia. New York: Springer. 34. Freeman, W., and Watts, J.W., 1942, Psychosurgery. Springfield, III.: Thomas. 14

15 δε φαίνεται να έχουν διαταραχθεί πολύ σε παρανοϊκούς µε καλά οργανωµένα παραληρήµατα, πιθανώς διότι στην έναρξη της νόσου, αυτοί οι ασθενείς καταφεύγουν κυρίως στο µηχανισµό της προβολής σε µια προσπάθεια αποβολής του άγχους. Ωστόσο, σε µεταγενέστερο στάδιο, αυτές οι λειτουργίες διαταράσσονται και στους παρανοϊκούς. Τα παραληρήµατα µεταβάλλονται από διωκτικού σε µεγαλοµανιακού τύπου και σχετίζονται ολοένα και περισσότερο µε το παρόν: «Είµαι ο βασιλιάς». Στη σχιζοφρένεια διαταράσσονται επίσης και οι υπόλοιπες λειτουργίες της PF. Η ικανότητα επιλογής ή µετάφρασης σκέψεων σε πράξεις µεταβάλλεται, κατά κύριο λόγο στην κατατονία. Όσον αφορά την ικανότητα για σταθερή ή εστιακή προσοχή, γνωρίζουµε ότι διαταράσσεται σηµαντικά στους σχιζοφρενείς. Το εύρος της προσοχής τους είναι πολύ περιορισµένο. Αρχιχιτώνιο και υποθάλαµος Το αρχιχιτώνιο και ο υποθάλαµος ενδέχεται να διαδραµατίζουν σηµαντικό ρόλο στη σχιζοφρένεια. Επειδή αποδίδεται µεγάλη σηµασία σε αυτές τις δοµές για το µηχανισµό των συναισθηµάτων, θα µπορούσαµε ακόµη και να θεωρήσουµε ότι η διαταραχή της λειτουργίας του αρχιχιτώνιου θα µπορούσε να εξηγήσει τη συναισθηµατική έκπτωση (άµβλυνση) που τόσο έκδηλη είναι στη σχιζοφρένεια. Θα µπορούσε ακόµη κάποιος να παρασυρθεί σε βιαστικά συµπεράσµατα πως η πρωταρχική αιτία αυτής της ψυχικής κατάστασης εντοπίζεται σε αυτό το τµήµα του νευρικού συστήµατος. Στο παρόν στάδιο των γνώσεών µας, µια τέτοια πιθανότητα δεν µπορεί να αποκλεισθεί κατηγορηµατικά. Ωστόσο, αυτού του είδους η ερµηνεία σε εµένα φαίνεται απίθανη. εν εννοώ πως το αρχιχιτώνιο δεν εµπλέκεται στη σχιζοφρένεια. Αντιθέτως, µια δυσλειτουργία του νεοχιτώνιου, έστω και λειτουργική, αναµένεται να έχει σηµαντικές επιπτώσεις και στο αρχιχιτώνιο. Εάν ακολουθήσουµε και πάλι τις αρχές του Jackson, µπορεί να θεωρήσουµε ότι η υπολειτουργία των περιοχών του νεοχιτώνιου πρέπει να συνοδεύεται από την απελευθέρωση και την υπερλειτουργία του αρχιχιτώνιου. Αφού γνωρίζουµε ελάχιστα για τις λειτουργίες του αρχιχιτώνιου και των επιµέρους τµηµάτων του, δεν είµαστε σε θέση να εξηγήσουµε πώς εκδηλώνεται αυτή η απελευθέρωση. Καταρχήν, κάποιος θα πίστευε ότι η απελευθέρωση του αρχιχιτωνίου θα οδηγούσε σε αύξηση της συναισθηµατικότητας του ασθενούς. Όµως, θα πρέπει να θυµόµαστε πως κάτω από τον όρο αρχιχιτώνιο συµπεριλαµβάνονται πολλές δοµές που αντιπροσωπεύουν πιθανώς διάφορα κατώτερα επίπεδα και ότι η ειδική τους δράση στην εκδήλωση των συναισθηµάτων µάς είναι άγνωστη. Σε κάθε περίπτωση, η απελευθέρωση του αρχιχιτωνίου θα αυξήσει την ανασταλτική δράση την οποία ασκεί το συγκεκριµένο τµήµα του εγκεφάλου σε κατώτερες δοµές, όπως είναι ο υποθάλαµος. Η συγκεκριµένη αναστολή του υποθάλαµου µπορεί να εξηγήσει την υπολειτουργία του αυτόνοµου νευρικού συστήµατος, όσον αφορά τις αντιδράσεις της οµοιόστασης. Επίσης, ερµηνεύει και τη µείωση της σωµατικής και της σπλαγχνικής έκφρασης αυτών των συναισθηµάτων τα οποία βιώνονται ακόµη και στη σχιζοφρένεια, παρά την αποδιοργάνωση της συµβολικής λειτουργίας που επιτελεί το νεοχιτώνιο. Η ενδιαφέρουσα µελέτη των Bard και Mountcastle (1947) 35 µπορεί να υποστηρίξει αυτή την άποψη. Αυτοί οι συγγραφείς διαπίστωσαν, ότι η αφαίρεση του νεοφλοιού προκαλεί µια κατάσταση πλαδαρότητας στις γάτες. Θυµός ή δήθεν οργή δεν παρουσιάζονται ποτέ. Επώδυνα ερεθίσµατα προκαλούν ήπιες απαντήσεις. Εάν αυτά τα ζώα υποβληθούν σε αφαίρεση της έλικας προσαγώγιου ή διαφόρων τµηµάτων του ρινικού εγκεφάλου, αγριεύουν και γίνονται θηριώδη. Τα συγκεκριµένα πειράµατα δείχνουν ότι ο ρινικός εγκέφαλος περιορίζει τη δράση του υποθαλάµου. Αυτή η δράση ανταγωνίζεται εκείνη που ασκεί ο νεοφλοιός. Μάλιστα, η αφαίρεση του φλοιού αυξάνει την ανασταλτική δράση του ρινικού εγκεφάλου. 35. Bard, P., and Mountcastle, V.B.,1947, Some Forebrain Mechanisms Involved in the Expression of Rage with Special Reference to 15

16 Suppresion of Angry Behavior. Res. Pub. A. Nerv. e. Ment. Dis., 27:362. Ας αναφέρουµε µε την ευκαιρία, ότι ο ρινικός εγκέφαλος µπορεί να ασκεί περιοριστική δράση, όχι µόνο στον υποθάλαµο, αλλά και στο θάλαµο, πιθανώς µέσω κάποιων διασυνδέσεων υποθαλάµου-θαλάµου. Έχουµε διαπιστώσει ότι στο τελικό στάδιο της σχιζοφρένειας, η αντίληψη του πόνου και της θερµοκρασίας είναι µειωµένες ή και ανύπαρκτες (Κεφάλαιο 25). Επίσης έχουµε ερµηνεύσει αυτό το φαινόµενο ως συνέπεια κάποιας πιθανής ψυχοσωµατικής δυσλειτουργίας του βρεγµατικού φλοιού. Από την άλλη, οι Penfield και Rasmussen (1952) 36 διαπίστωσαν ότι στην περίπτωση που έχουν αφαιρεθεί οι φλοιώδεις περιοχές, ο πόνος και η θερµοκρασία γίνονται αντιληπτές από τον άνθρωπο σε επίπεδο θαλάµου. Στο τελικό στάδιο της σχιζοφρένειας, θα πρέπει να παρουσιάζεται µια αυξηµένη ικανότητα αντίληψης του πόνου και της θερµοκρασίας, λόγω µιας θεωρητικά υποτιθέµενης απελευθέρωσης στο επίπεδο του θαλάµου. Στην πραγµατικότητα συµβαίνει το αντίθετο. Σε αυτές τις περιπτώσεις, µπορεί να ασκείται κάποια περιοριστική δράση στο θάλαµο από το αρχιχιτώνιο ή να υπάρχει έλλειψη διέγερσης από τον υποθάλαµο. Το γεγονός ότι η µετωπιαία λευκοτοµή ανακουφίζει από τον ανεξέλεγκτο πόνο, υποστηρίζει επιπροσθέτως αυτή την άποψη. Οφείλουµε να αναφέρουµε ότι αυτή η αλλαγή της λειτουργία των φλοιωδών κέντρων που συµβαίνει στη σχιζοφρένεια, προκαλεί κάποια ανισορροπία στον αποκαλούµενο σπλαγχνικό εγκέφαλο (MacLean, 1949) 37 δηλαδή, σε εκείνα τα φλοιώδη και υποφλοιώδη κέντρα που τώρα θεωρούνται ως η ανώτερη αναπαράσταση των σπλαγχνικών λειτουργιών. Μια κάποια δυσλειτουργία του αυτόνοµου νευρικού συστήµατος µπορεί να οφείλεται εν µέρει στην αλλαγµένη λειτουργικότητά τους. Επίσης, η αναστολή της λειτουργίας του υποθαλάµου µπορεί να µειώσει τη διέγερση η οποία φυσιολογικά αντανακλάται από τον υποθάλαµο προς το φλοιό, και αυτή η έλλειψη διέγερσης µπορεί να επαυξήσει τη δυσλειτουργία του νεοφλοιού. Οι σχέσεις υποθαλάµου-θαλάµου και θαλάµου-φλοιού µπορεί επίσης να µεταβληθούν ως αποτέλεσµα αυτής της έλλειψης ισορροπίας. Το Σχήµα 3 είναι ένα διάγραµµα αυτών των σχέσεων. Όπως κάθε διάγραµµα, αναπαριστάνει µια υπεραπλούστευση των σχετικών διεργασιών. Psychogenic hypofunction of Neocortex Inadequate stimulation Released of ARCHIPALLIUM Inhibitory effect VISCERAL BRAIN Inadequate stimulation HYPOTHALAMUS THALAMUS Ψυχογενής υπολειτουργία νεοφλοιού Ανεπαρκής διέγερση Απελευθέρωση ΑΡΧΙΧΙΤΩΝΙΟ Ανασταλτική δράση ΣΠΛΑΓΧΝΙΚΟΣ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ Ανεπαρκής διέγερση ΥΠΟΘΑΛΑΜΟΣ ΘΑΛΑΜΟΣ ΣΧΗΜΑ 3. ιάγραµµα που αποτυπώνει τις σχέσεις ανάµεσα στο νεοφλοιό, το αρχιχιτώνιο και τον υποθάλαµο στη σχιζοφρένεια. 36. Penfield, W., and Rasmussen, T., 1952, The Cerebral Cortex of Man. New York: Macmillan. 37. MacLean, P. D, 1949, Psychosomatic disease and the "Visceral brain". Recent Developments Bearing on the Papez Theory of Emotion. Psychosomatic Medicine, 11:

17 Γενική ερµηνεία Θα ανακεφαλαιώσουµε σε αυτό το σηµείο όσα αναφέραµε σχετικά µε την πιθανότητα ψυχοσωµατικής συµµετοχής του κεντρικού νευρικού συστήµατος στη σχιζοφρένεια. Ανεξάρτητα από την προέλευση των διαφόρων γεγονότων τα οποία οδηγούν τελικά στην ψύχωση, το κατακλυσµιαίο άγχος, οι δύσκολες διαπροσωπικές συγκρούσεις και οι διαταραγµένες ανώτερες µορφές συµβολισµού, επιτελούνται κυρίως σε εκείνες τις φλοιώδεις περιοχές που στο παρόν κεφάλαιο ονοµάζονται PF και ΤΟΡ. Αυτές οι περιοχές θεωρούνται ως οι ανώτατες στην εξελικτική κλίµακα. Πρόκειται για τις τελευταίες που εµφανίζονται κατά την φυλογένεση και τις τελευταίες στις οποίες συντελείται µυελίνωση κατά την οντογένεση. Ίσως είναι οι πιο ευάλωτες περιοχές του κεντρικού νευρικού συστήµατος από άποψη λειτουργίας, τουλάχιστον σε εκείνα τα άτοµα που παρουσιάζουν κληρονοµική προδιάθεση για σχιζοφρένεια. Αυτή η κληρονοµική ευαλωτότητα µπορεί να είναι άµεση, δηλαδή, να αφορά απευθείας τις λειτουργίες των συγκεκριµένων δύο περιοχών, ή έµµεση, διαταράσσοντας µια άλλη περιοχή της οποίας η οµαλή λειτουργία αποτελεί προϋπόθεση για την καλή λειτουργία των περιοχών PF και ΤΟΡ. Η επίδραση των ψυχολογικών συγκρούσεων είναι ιδιαίτερα έντονη ώστε να γίνεται ανεκτή από ένα τµήµα του κεντρικού νευρικού συστήµατος, που είναι ήδη γενετικά ευάλωτο. Ενίοτε, µπορεί να είναι υπερβολική για να γίνει ανεκτή, έστω και εάν δεν υπάρχει κληρονοµική προδιάθεση. Από την άλλη, η κληρονοµική ευαλωτότητα από µόνη της, χωρίς τη συνδροµή των ψυχογενών παραγόντων, δε θα αρκούσε για να προκληθεί η διαταραχή. Μπορεί να συµβεί η αποδιοργάνωση των νευρωνικών προτύπων κυρίως σε αυτές τις δύο περιοχές, και να ακολουθήσει η αναδιοργάνωση ή ο σχηµατισµός απλούστερων κυκλωµάτων, τα οποία χρησιµοποιούν τις συγκεκριµένες ανώτερες περιοχές ολοένα και λιγότερο και τελικά καθόλου. Εποµένως, αυτή η νευρωνική αποκατάσταση µπορεί να θεωρηθεί ως καθοριστική και επιπλέον προσαρµοστική ή επανορθωτική. Στην πραγµατικότητα, φαίνεται πως πρόκειται για µια ψυχοσωµατική απόπειρα επαναφοράς σε κατώτερα επίπεδα απαρτίωσης επίπεδα ολοκλήρωσης, τα οποία δεν επιτρέπουν πολύπλοκους διαπροσωπικούς συµβολισµούς και µακροχρόνιο άγχος. Ακόµα και ο Orton (1929) 12 πίστευε ότι βραχύτερα κυκλώµατα ή διασταυρώσεις χρησιµοποιούνται στη σχιζοφρένεια και ιδιαίτερα στην κατατονία, αλλά θεωρούσε ότι η σχετική διαδικασία ήταν οργανικής φύσης και πως επηρέαζε ειδικά τα κέντρα που συνδέονται µε τα µακρύτερα κυκλώµατα. Κατά τη γνώµη µου, την ίδια στιγµή όπου αυτά τα φλοιώδη κέντρα ή µέρη τους βρίσκονται σε κατάσταση υπολειτουργίας ή δυσλειτουργίας, άλλα κέντρα ή κάποια άλλα µέρη τους ή κάποιοι κατώτεροι νευρωνικοί σχηµατισµοί ή νευρωνικά πρότυπα απελευθερώνονται και προκαλούν χαρακτηριστικά συµπτώµατα. Οι έννοιες του Jackson ισχύουν και σε σχέση µε τη σχιζοφρένεια, εάν συσχετισθούν µε τις αρχές της ψυχοδυναµικής. Για παράδειγµα, όταν διαταράσσεται η λογική σκέψη, αναδύεται η παράλογη σκέψη. Όταν εξαφανίζονται κοινωνικά σύµβολα, αντικαθίστανται από παλαιοσύµβολα (σύµβολα ιδιωτικής χρήσης). Οι έννοιες καθίστανται ολοένα και περισσότερο αντιληπτικές και η πρόβλεψη του µέλλοντος αντικαθίσταται από σκέψεις που αφορούν το παρόν. Κάποιος θα µπορούσε εδώ να εκφράσει την αντίρρησή του, πως παρά το ότι µια οργανική κατάσταση που προσβάλλει αµφοτερόπλευρα τις PF και ΤΟΡ περιοχές θα έπρεπε να οδηγήσει σε συµπτωµατολογία παρόµοια µε τη σχιζοφρένεια, ωστόσο δεν έχει αναφερθεί ένα τέτοιο γεγονός. Στην πραγµατικότητα, η νόσος του Pick θεωρείται ως η µόνη οργανική πάθηση που θα µπορούσε να προσεγγίζει µια διµερή συµµετοχή αποκλειστικά και µόνο αυτών των περιοχών. Στη νόσο του Pick η συµπτωµατολογία µοιάζει µε εκείνη που διαπιστώνεται στους σχιζοφρενείς σε παλινδρόµηση, οι οποίοι νοσούν για πολλά έτη όµως, παρουσιάζει ελάχιστα κοινά σηµεία µε τη συµπτωµατολογία των πρώιµων σχιζοφρενικών 17

18 περιπτώσεων. Τόσο στη νόσο του Pick όσο και στη σχιζοφρένεια υφίσταται µια διαταραχή της αφηρηµένης συµπεριφοράς την οποία περιγράφει ο Goldstein δηλαδή, υπάρχει εµφάνιση των αρνητικών συµπτωµάτων κατά Jackson. Ωστόσο, στη σχιζοφρένεια έχουµε µια επανεµφάνιση πολλών θετικών συµπτωµάτων (παράλογη σκέψη, ψευδαισθήσεις, κοκ) τα οποία δεν παρατηρούµε στη νόσο του Pick. Αυτό µπορεί να οφείλεται στο γεγονός ότι στην τελευταία, όπως και σε άλλες οργανικές καταστάσεις, επηρεάζονται αρκετά επίπεδα την ίδια στιγµή, άρα αποτρέπεται η απελευθέρωση κατώτερων φλοιωδών διαδικασιών. Γνωρίζουµε πράγµατι από νευροπαθολογικές µελέτες, πόσο διάχυτες είναι αυτές οι αλλοιώσεις. Στη νόσο του Pick εµπλέκονται, όχι µόνο περιοχές συνειρµών, αλλά και πρωτεύοντα κέντρα καθώς και πολλές υποφλοιώδεις δοµές (Ferraro and Jervis, 1936) 38. Ακόµη και όταν οι βλάβες είναι ανοµοιογενείς, δύσκολα µπορούµε να πιστέψουµε ότι αφορούν εκλεκτικά µόνο ορισµένους ανώτερους νευρωνικούς σχηµατισµούς, ενώ αφήνουν ανέπαφους τους κατώτερους. Κάτι τέτοιο εξηγεί γιατί τα θετικά κατά Jackson συµπτώµατα δεν εµφανίζονται µε τόση σαφήνεια σε οργανικές καταστάσεις στις οποίες εµπλέκεται ο φλοιός. Η οµοιότητα σχιζοφρενών σε παλινδρόµηση µε οργανικούς ασθενείς στους οποίους συµµετέχει ο εγκεφαλικός φλοιός, είναι πιο εµφανής από ότι πιστεύεται γενικώς. Για παράδειγµα, στο Σχήµα 4 φαίνεται η επιστολή µιας ασθενούς, το περιεχόµενο της οποίας µοιάζει µε τη λεκτική σαλάτα των σχιζοφρενών. Στην πραγµατικότητα, αυτή η επιστολή γράφτηκε από ένα µη ψυχωτικό ασθενή που έπασχε από κινητική αφασία. Ήταν µια νέα γυναίκα που πυροβολήθηκε από τον εξοργισµένο σύζυγο της. Η σφαίρα κατέστρεψε την περιοχή Broca και όµορες περιοχές. εν µπορούσε να µιλήσει, αλλά κατανοούσε την απλή προφορική γλώσσα. Μάθαινε και πάλι να γράφει, αλλά δεν µπορούσε να βρει τις κατάλληλες λέξεις. Αυτή η επιστολή γράφτηκε για µένα την τελευταία ηµέρα υπηρεσίας µου στο Pilgrim State Hospital. Η ασθενής, η οποία γνώριζε ότι έφευγα, ήθελε να µε αποχαιρετίσει και να µε ευχαριστήσει. Στην επιστολή, ωστόσο, φαίνεται να εκφράζει διαφορετικές ιδέες µέχρι και αντίθετες, από εκείνες που επιθυµούσε να εκφράσει. Το αποτέλεσµα είναι κάτι παρόµοιο µε τη λεκτική σαλάτα. Η δυσκολία µπορεί να είναι η ίδια µε εκείνη που παρουσιάζει ο σχιζοφρενής σε παλινδρόµηση. Κάθε µέρος του νοητικού περιεχοµένου ισοδυναµεί µε ένα άλλο ο ασθενής αδυνατεί να επιλέξει το σωστό µέρος. Ένας ασθενής µε οργανική νόσο στην ερώτηση «Ποια πόλη είναι η πρωτεύουσα της Γαλλίας;» απαντά «Η Μασσαλιώτιδα». Πιθανώς χρησιµοποιεί την ίδια νοητική διαδικασία µε εκείνη του σχιζοφρενούς, ο οποίος στην ερώτηση «Ποιος υπήρξε ο πρώτος πρόεδρος των Ηνωµένων Πολιτειών;» απάντησε «ο Λευκός Οίκος». Ο Brown (1972) 39 τόνισε τις οµοιότητες ανάµεσα σε µερικούς ασθενείς µε αφασία στο λόγο τους και κάποιους σχιζοφρενείς ασθενείς. Σύµφωνα µε τον ίδιο, ο τύπος της αφασίας που θυµίζει περισσότερο τη γλώσσα του σχιζοφρενούς σε παλινδρόµηση είναι η σηµασιολογική αφασία, η οποία αποτελεί ενδιάµεση κατάσταση ανάµεσα στην αφασία όπου ο ασθενής δεν µπορεί να κατονοµάσει τα αντικείµενα (ανοµία) και την αφασία του Wernicke (φλοιώδης ακουστική αφασία). Η σηµασιολογική αφασία, η οποία περιγράφηκε για πρώτη φορά από τον Head (1926) 40, αποτυπώνει τη διακοπή της οµιλίας σε µια προ-γλωσσική φάση κατά τη µετάβαση από τη σκέψη στην οµιλία. Σύµφωνα µε τον Brown «χαρακτηρίζεται από την ανάγκη για αναγνώριση της πλήρους σηµασίας των λέξεων και των φράσεων πέραν του λεκτικού τους νοήµατος, την αδυναµία κατανόησης του τελικού στόχου ή σκοπού µιας ενέργειας και την ανικανότητα σαφούς διατύπωσης µιας γενικής ιδέας του τι ακούστηκε, τι αναγνώστηκε ή τι παρατηρήθηκε σε µια εικόνα, παρά το ότι πολλές από τις λεπτοµέρειες 38. Ferraro, A., and Jervis, G., 1936, Pick s Disease. Clinico-pathologic Study with Report of Two Cases. Archives of Neurology and Psychiatry, 36: Brown, J., W., 1972, Aphasia, Apraxia and Agnosia. Springfield, III.: Thomas. 40. Head, H.,1926, Aphasia and Kindred Disorders of Speech. New York : Macmillan. 18

19 µπορούν να απαριθµηθούν». Ο Brown συλλέγει από τη βιβλιογραφία περιπτώσεις σηµασιολογικής αφασίας µε φρασεολογία η οποία θυµίζει τη γλώσσα και τη σκέψη των σχιζοφρενών. Παραθέτει έναν ασθενή που έχουν ήδη αναφέρει οι Kinsbourne και Warrington (1963) 41, και από τον οποίο ζητήθηκε να εξηγήσει την παροιµία «Στη βράση κολλάει το σίδερο». Ο ασθενής απάντησε, «Η φιλοδοξία είναι πολύ πολύ και αποφασισµένη. Καλύτερα να είσαι καλός και στο Ταχυδροµικό Γραφείο και στο Γραµµατοκιβώτιο και στη διανοµή και στην αλληλογραφία και να επιθεωρείς και το διευθυντή... " ΣΧΗΜΑ 4. Επιστολή ασθενούς που πάσχει από κινητική αφασία, µετά από πυροβολισµό που δέχτηκε στο αριστερό ηµισφαίριο του εγκεφάλου. Προσέχει κανείς την οµοιότητα µε τη λεκτική σαλάτα των σχιζοφρενών, όσον αφορά το περιεχόµενο της επιστολής. Ωστόσο, ο γραφικός χαρακτήρας διαφέρει από εκείνον των ασθενών µε σχιζοφρένεια, πιθανόν διότι αποτυπώνει διαταραχή των κινητικών εγγραµµάτων. Αυτό το δείγµα και πολλά ακόµη από ασθενείς µε σηµασιολογική αφασία θυµίζουν τη σχιζοφρενική λεκτική σαλάτα και, ενίοτε, την ψευδο-αφηρηµένη σχιζοφρενική οµιλία. Μπορεί σε ασθενείς µε σηµασιολογική αφασία και σε σχιζοφρενείς σε παλινδρόµηση να εµπλέκονται οι ίδιες φλοιώδεις περιοχές, παρά το ότι η αιτιολογία και η παθολογία διαφέρουν. Για να επανέλθουµε στους σχιζοφρενείς σε παλινδρόµηση, µπορούµε να αναφέρουµε ότι η επανεµφάνιση των αρχέγονων λειτουργιών κατά κανόνα δεν είναι χρήσιµη, παρά το ότι περιλαµβάνουν και εκείνα τα συµπτώµατα αποκατάστασης που µελέτησε ο Freud. Μάλιστα όπως έχουµε ήδη αναφέρει, ο ασθενής σε παλινδρόµηση δεν προσαρµόζεται καλώς, αλλά µάλλον κακώς σε ένα επίπεδο όπου δεν µπορεί να ολοκληρωθεί ως άτοµο. Η υπολειτουργία των περιοχών του νεοχιτώνιου που ήδη εξετάσαµε, πρέπει επίσης να µεταβάλει τις συνδέσεις µε άλλες περιοχές, τόσο µε τις παρακείµενες όσο και µε αποµακρυσµένες, µέσα από δέσµες µακρών νευρικών ινών, από συνδέσµους όπως το µεσολόβιο, τα φλοιοθαλαµικά και τα θαλαµοφλοιώδη δεµάτια, κοκ. Πρόκειται για λειτουργική διάσχιση (diaschisis) 42, παρόµοια µε την οργανική διάσχιση που περιγράφει ο Von Monakow (1914) 43. Απευθείας συνδέσεις των περιοχών αυτών του νεοχιτώνιου µε το 41. Kinsbourne, M., and Warrington, E.,1963, Jargon Aphasia. Neuropsychologica, 1: "diaschisis" Αποδίδεται ως " διάσχιση". Αποτελεί όρο που επινόησε ο Von Monakow και σηµαίνει «την απώλεια της λειτουργικής συνοχής µεταξύ διαφόρων κέντρων ή νευρικών οδών». 43. Von Monakow,C.,V., 1914, Die Lokalisation in Grosshirn und der Abbau der Functionen durch Korticale. Wiesbaden, Herde: Bergmann. 19

20 δικτυωτό σχηµατισµό του εγκεφαλικού στελέχους δε φαίνεται πως υπάρχουν (Livingston,1955) 44. Ο δικτυωτός σχηµατισµός του εγκεφαλικού στελέχους έχει αρχαία προέλευση και αφορά περισσότερο τις βασικές φυσιολογικές λειτουργίες της ζωής παρά τις συµβολικές λειτουργίες. Ωστόσο, αδιαµφισβήτητα υπάρχουν έµµεσες συνδέσεις µέσω του αρχιχιτώνιου. Μπορούµε να φανταστούµε πως και στη σχιζοφρένεια συµβαίνει αυτό που αποκαλούµε λειτουργία δυσεγκεφαλοποίησης (dysencephalization) η συγκεκριµένη διεργασία κατά έναν τρόπο θεωρείται το αντίθετο της εγκεφαλοποίησης (encephalization) 45. Είναι γνωστό πως ορισµένοι νευρολόγοι έχουν χρησιµοποιήσει τον όρο εγκεφαλοποίηση για να περιγράψουν τη µετατόπιση προς ανώτερα κέντρα λειτουργιών, οι οποίες σε κατώτερα είδη επιτυγχάνονται από χαµηλότερα ή πιο ουραία κέντρα. Στη σχιζοφρένεια συµβαίνει το αντίθετο: όχι µόνο υπάρχει η επαναφορά των λειτουργιών του απελευθερωµένου κατώτερου κέντρου, αλλά και η τάση να επιτυγχάνεται η λειτουργία του ανώτερου κέντρου από το κατώτερο κέντρο. Για παράδειγµα, ενώ αφηρηµένες διαδικασίες της σκέψης φυσιολογικά λαµβάνουν χώρα στα ανώτερα κέντρα, στη σχιζοφρένεια πολύ συχνά επιτυγχάνονται σε ένα αντιληπτικό επίπεδο (λειτουργικά κατώτερο) και µετατρέπονται σε ακουστικές ψευδαισθήσεις. Οι τρεις διεργασίες, δηλαδή, της επανεµφάνισης των κατωτέρων λειτουργιών, της λειτουργικής διάσχισης, καθώς και της δυσεγκεφαλοποίησης, προσδιορίζουν µια κατάσταση ανισορροπίας και ψυχολογικού διχασµού, η οποία είναι πολύ χαρακτηριστική σε αυτή την ψυχική διαταραχή. Πώς υπερασπίζεται ο οργανισµός τον εαυτό του από τη συγκεκριµένη αποδιοργάνωση; Με περαιτέρω παλινδρόµηση. Η διαδικασία εποµένως επαναλαµβάνεται µέσα σε ένα φαύλο κύκλο που µπορεί να οδηγήσει σε πλήρη ερείπωση του ασθενούς. Η συγκεκριµένη κυκλική διαδικασία αποτελεί ένα από τα χαρακτηριστικά της λειτουργικής παλινδρόµησης που λείπει στο φαινόµενο της οργανικής διάσχισης. Σε οργανικές καταστάσεις δεν υπάρχει πλήρης αποδιοργάνωση, καθότι η επανεµφάνιση των λειτουργιών των κατωτέρων επιπέδων είναι ελάχιστη σε σύγκριση µε τις λειτουργικές καταστάσεις. Εάν παρουσιαστεί περαιτέρω επιδείνωση, αυτό οφείλεται στην οργανική διαδικασία η οποία επεκτείνεται ή προκαλεί άλλες βλάβες - για παράδειγµα, γλοίωµα, υδροκεφαλία, αιµορραγίες, κοκ. Εν τούτοις, ορισµένες δηλητηριάσεις, όπως εκείνες που προκαλεί η µεσκαλίνη, µπορεί να έχουν αρκετά εκλεκτική παθοφυσιολογική δράση, ώστε να αναπαράγουν µια ειδική φλοιώδη υπολειτουργία και επακόλουθες υποφλοιώδεις δυσλειτουργίες, οι οποίες µοιάζουν µε εκείνες που παρουσιάζονται στη σχιζοφρένεια. Συµπερασµατικά, τουλάχιστον σε εκείνες τις περιπτώσεις που εξελίσσονται πέραν του πολύ αρχικού σταδίου, η σχιζοφρενική διαδικασία οδηγεί σε ψυχοσωµατικές προσπάθειες για την υπαγωγή των ανώτερων φλοιωδών λειτουργιών σε κατώτερο επίπεδο. Με ελάχιστες σχετικά εξαιρέσεις, αυτή η απόπειρα αποτυγχάνει διότι η διαδικασία προκαλεί άλλους αναπαραγόµενους αφ εαυτών µηχανισµούς που οδηγούν σε παλινδροµήσεις. Μια τεχνητή µερική απόπειρα για την ένταξη του σχιζοφρενούς σε κατώτερο επίπεδο πραγµατοποιείται µε µετωπιαία λευκοτοµή [ ] αφού εξαιρούνται, τουλάχιστον εν µέρει, οι λειτουργίες εκείνων των περιοχών όπως η PF, και δεν απελευθερώνεται η προϊούσα παλινδρόµηση. Ωστόσο, το να αλλάξει µια διαταραχή που είναι τουλάχιστον κατά ένα µέρος ψυχογενής προς κάτι το οποίο, µαζί µε τα συµπτώµατα, αφαιρεί οριστικά ένα µεγάλο µέρος της ουσιαστικής έννοιας της ύπαρξης του ανθρώπου και τον περιάγουν σε ένα σχεδόν κατώτερο ον, φαίνεται πλέον πως αµφισβητείται τίθεται σε αµφιβολία, από όσους σήµερα έχουν περισσότερες επιτυχίες µε διαφορετικές θεραπευτικές προσεγγίσεις, ακόµη και σε πολύ δύσκολες περιπτώσεις. 44. Livingston, R.B., 1955, Some Brain Stem Mechanisms Relating to Psychosomatic Medicine. Psychosomatic Medicine,17: "encephalization". Αποδίδεται ως "εγκεφαλοποίηση". Σηµαίνει «την ανάληψη από το φλοιό του εγκεφάλου των λειτουργιών των νωτιαίων κέντρων». Για την ιστορία, ο Γάλλος ανατόµος F.J. Gall ( ) υπήρξε από τους πρώτους που κατανόησε ορθώς την οργάνωση του νευρικού συστήµατος στη ζωϊκή κλίµακα ως προϊούσα εγκεφαλοποίηση που «τελειούται» στον άνθρωπο µε την ιδιαίτερη ανάπτυξη των εγκεφαλικών ηµισφαιρίων και κυρίως των µετωπιαίων λοβών τους, επισύροντας έτσι την προσοχή στο φλοιό. 20

Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ. Ευανθία Σούμπαση. Απαρτιωμένη Διδασκαλία

Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ. Ευανθία Σούμπαση. Απαρτιωμένη Διδασκαλία Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ Ευανθία Σούμπαση Απαρτιωμένη Διδασκαλία ΠΕΔΙΟ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΟΡΙΣΜΟΣ Η επιστήμη που ασχολείται με τον προσδιορισμό της λειτουργικής κατάστασης του εγκεφάλου

Διαβάστε περισσότερα

Πως ο Νους Χειρίζεται το Φόβο

Πως ο Νους Χειρίζεται το Φόβο Πως ο Νους Χειρίζεται το Φόβο Σύμφωνα με δύο σχετικά πρόσφατες έρευνες, οι μνήμες φόβου και τρόμου διαφέρουν σημαντικά από τις συνηθισμένες μνήμες. Οι διαφορές αυτές δεν συνίστανται μόνο στις εμφανείς

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Γνωστική Ψυχολογία. επ. Κωνσταντίνος Π. Χρήστου

Εισαγωγή στη Γνωστική Ψυχολογία. επ. Κωνσταντίνος Π. Χρήστου Εισαγωγή στη Γνωστική Ψυχολογία Inside the black box για µια επιστήµη του Νου Επιστροφή στο Νου Γνωστική Ψυχολογία / Γνωσιακή Επιστήµη Inside the black box για µια επιστήµη του Νου Επιστροφή στο Νου Γνωστική

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 10ο ΜΕΡΟΣ Γ ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ

ΜΑΘΗΜΑ 10ο ΜΕΡΟΣ Γ ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ ΜΑΘΗΜΑ 10ο ΜΕΡΟΣ Γ ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ Πρόσφατες εργασίες έχουν αποδείξει ότι στη μνήμη παρεμβαίνουν πολλές περιοχές του εγκεφάλου Παρ όλα αυτά, υπάρχουν διαφορετικοί τύποι μνήμης και ορισμένες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες. Θεματική Ενότητα 10: Μελέτη του Εγκεφάλου

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες. Θεματική Ενότητα 10: Μελέτη του Εγκεφάλου ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες Θεματική Ενότητα 10: Μελέτη του Εγκεφάλου Θεματική Ενότητα 10: Στόχοι: Η εισαγωγή των φοιτητών στις μεθόδους μελέτης του εγκεφάλου. Λέξεις κλειδιά:

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες. Θεματική Ενότητα 2: Συμβολή της φυσιολογίας στην ψυχολογία

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες. Θεματική Ενότητα 2: Συμβολή της φυσιολογίας στην ψυχολογία ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες Θεματική Ενότητα 2: Συμβολή της φυσιολογίας στην ψυχολογία Θεματική Ενότητα 2: Στόχοι: Η απόκτηση ενημερότητας, εκ μέρους των φοιτητών, για

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) Πέτρος Ρούσσος ΔΙΑΛΕΞΗ 3 Ορισμός της Ψυχολογίας Η επιστήμη που σκοπό έχει να περιγράψει και να εξηγήσει τη συμπεριφορά και τις νοητικές διεργασίες του ανθρώπου (κυρίως)

Διαβάστε περισσότερα

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Εισαγωγή Η χώρα μας απέκτησε Νέα Προγράμματα Σπουδών και Νέα

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχωτικές διαταραχές και θεραπευτική αντιμετώπιση - Ο Δρόμος για την Θεραπεία Σάββατο, 10 Ιούλιος :29

Ψυχωτικές διαταραχές και θεραπευτική αντιμετώπιση - Ο Δρόμος για την Θεραπεία Σάββατο, 10 Ιούλιος :29 Γράφει: Νικόλαος Βακόνδιος, Ψυχολόγος Η λέξη «ψύχωση» είναι μία λέξη η οποία χρησιμοποιείται υπερβολικά συχνά από τον κόσμο με λάθος νόημα και περιεχόμενο. Στο κείμενο αυτό, γίνεται μία προσπάθεια να δοθεί

Διαβάστε περισσότερα

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Η πλειοψηφία θεωρεί ότι η Νόηση είναι μια διεργασία που συμβαίνει στο ανθρώπινο εγκέφαλο.

Διαβάστε περισσότερα

Οπτική αντίληψη. Μετά?..

Οπτική αντίληψη. Μετά?.. Οπτική αντίληψη Πρωτογενής ερεθισµός (φυσικό φαινόµενο) Μεταφορά µηνύµατος στον εγκέφαλο (ψυχολογική αντίδραση) Μετατροπή ερεθίσµατος σε έννοια Μετά?.. ΓΙΑ ΝΑ ΚΑΤΑΝΟΗΣΟΥΜΕ ΤΗΝ ΟΡΑΣΗ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΑΝΑΛΟΓΙΣΤΟΥΜΕ

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟ492: ΝΕΥΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑ

ΒΙΟ492: ΝΕΥΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑ ΒΙΟ492: ΝΕΥΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑ Δρ. Κυριακή Σιδηροπούλου Λέκτορας Νευροφυσιολογίας Γραφείο: Γ316δ ΤΗΛ: 28103940871 (γραφείο) E- MAIL: sidirop@imbb.forth.gr Εισαγωγή Σιδηροπούλου - Νευροβιολογία 1 Δομή μαθήματος

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΧΑΤΖΗΣΤΕΦΑΝΟΥ ΦΑΝΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΡΙΑ Τ.Ε. Β Γ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Η στεφανιαία µονάδα είναι ένας χώρος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες. Θεματική Ενότητα 3: Σχολές σκέψης στην ψυχολογία: I

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες. Θεματική Ενότητα 3: Σχολές σκέψης στην ψυχολογία: I ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες Θεματική Ενότητα 3: Σχολές σκέψης στην ψυχολογία: I Θεματική Ενότητα 3: Στόχοι: Η απόκτηση ενημερότητας, εκ μέρους των φοιτητών, για τις πολλές

Διαβάστε περισσότερα

Μεταιχμιακό Σύστημα του Εγκεφάλου

Μεταιχμιακό Σύστημα του Εγκεφάλου Μεταιχμιακό Σύστημα του Εγκεφάλου Άρθρο του ΧΑΡΑΛΑΜΠΟY ΤΙΓΓΙΝΑΓΚΑ, MT, CST, MNT Το μεταιχμιακό σύστημα ελέγχει το κύκλωμα του χρόνιου πόνου και των συναισθημάτων, ενώ συνδέεται με τα βαθύτερα τμήματα του

Διαβάστε περισσότερα

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Η πλειοψηφία θεωρεί πως η Νόηση είναι μια διεργασία που συμβαίνει στον ανθρώπινο εγκέφαλο.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

χρόνιου πόνου κι των συναισθημάτων. Μάλιστα, μεγάλο μέρος αυτού

χρόνιου πόνου κι των συναισθημάτων. Μάλιστα, μεγάλο μέρος αυτού Το μαιτεχμιακό σύστημα συνδέεται με τμήματα του μετωπιαίου κι κροταφικού λοβού ( τμήματα των εγκεφαλικών ημισφαιρίων,ονομασμένα σύμφωνα με το κρανιακό οστό που τα καλύπτει). Το ίδιο σχετίζεται με τον έλεγχο

Διαβάστε περισσότερα

Τι θα προτιμούσατε; Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) 25/4/2012. Διάλεξη 5 Όραση και οπτική αντίληψη. Πέτρος Ρούσσος. Να περιγράψετε τι βλέπετε στην εικόνα;

Τι θα προτιμούσατε; Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) 25/4/2012. Διάλεξη 5 Όραση και οπτική αντίληψη. Πέτρος Ρούσσος. Να περιγράψετε τι βλέπετε στην εικόνα; Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Διάλεξη 5 Όραση και οπτική αντίληψη Πέτρος Ρούσσος Να περιγράψετε τι βλέπετε στην εικόνα; Τι θα προτιμούσατε; Ή να αντιμετωπίσετε τον Γκάρι Κασπάροβ σε μια παρτίδα σκάκι; 1

Διαβάστε περισσότερα

Ανάγνωση. Ικανότητα γρήγορης και αυτόματης αναγνώρισης λέξεων. Γνώση γραμμάτων και αντιστοιχίας γραμμάτων φθόγγων. Κατανόηση κειμένου

Ανάγνωση. Ικανότητα γρήγορης και αυτόματης αναγνώρισης λέξεων. Γνώση γραμμάτων και αντιστοιχίας γραμμάτων φθόγγων. Κατανόηση κειμένου Ανάγνωση Ικανότητα γρήγορης και αυτόματης αναγνώρισης λέξεων Γνώση γραμμάτων και αντιστοιχίας γραμμάτων φθόγγων Γνώση σημασίας λέξεων (λεξιλόγιο πρόσληψης) Κατανόηση κειμένου Οικειότητα με γραπτέςλέξειςκαι

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Ψυχολογία. Ψυχολογία. Ας δούµε ένα παράδειγµα ΟΡΙΣΜΟΙ ΤΟΥ ΟΡΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ. Τοµείς έρευνας της ψυχολογίας

Εισαγωγή στην Ψυχολογία. Ψυχολογία. Ας δούµε ένα παράδειγµα ΟΡΙΣΜΟΙ ΤΟΥ ΟΡΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ. Τοµείς έρευνας της ψυχολογίας ΟΡΙΣΜΟΙ ΤΟΥ ΟΡΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ Εισαγωγή στην ρ Λυράκος Γεώργιος Ψυχολόγος Υγείας MSc. PhD Φυσικοθεραπεία Μάθηµα1 ο Είναι η επιστήµη που σκοπό έχει να περιγράψει και να εξηγήσει την συµπεριφορά και τις νοητικές

Διαβάστε περισσότερα

Επιστημονικές Εκδόσεις Σειρά: «Κλινική ψυχολογία - ψυχοθεραπεία» Διεύθυνση: Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι

Επιστημονικές Εκδόσεις Σειρά: «Κλινική ψυχολογία - ψυχοθεραπεία» Διεύθυνση: Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι Επιστημονικές Εκδόσεις Σειρά: «Κλινική ψυχολογία - ψυχοθεραπεία» Διεύθυνση: Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι Μετάφραση: Λιζέττα Κονσουλίδου Επιμέλεια μετάφρασης: Χρύσα Ξενάκη Εξώφυλλο: Ντίνα Κόφφα ISBN 978-960-9405-21-8

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Ψυχολογία

Εισαγωγή στην Ψυχολογία 1 Εισαγωγή στην Ψυχολογία ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ 2 Θέµατα Ορισµού Η ψυχολογία είναι η επιστήµη που σκοπό έχει να περιγράψει και να εξηγήσει την συµπεριφορά και της νοητικές διεργασίες κυρίως των ανθρώπων αλλά και των

Διαβάστε περισσότερα

ΟΠΤΙΚΟΚΙΝΗΤΙΚO ΣYΣΤΗΜΑ. Αθανασιάδης Στάθης φυσικοθεραπευτής NDT

ΟΠΤΙΚΟΚΙΝΗΤΙΚO ΣYΣΤΗΜΑ. Αθανασιάδης Στάθης φυσικοθεραπευτής NDT ΟΠΤΙΚΟΚΙΝΗΤΙΚO ΣYΣΤΗΜΑ Αθανασιάδης Στάθης φυσικοθεραπευτής NDT ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜOΣ ΤΗΣ ΟΡΑΣΗΣ «κοιτάζουμε με τα μάτια αλλά βλέπουμε με τον εγκέφαλο» 90% των πληροφοριών που φθάνουν στον εγκέφαλο περνούν μέσα

Διαβάστε περισσότερα

Μοντέλα Υγείας. Βασικές Αρχές Βιοϊατρικού Μοντέλου. Θετικές επιπτώσεις Βιοϊατρικής προσέγγισης. 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια

Μοντέλα Υγείας. Βασικές Αρχές Βιοϊατρικού Μοντέλου. Θετικές επιπτώσεις Βιοϊατρικής προσέγγισης. 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια ΜΟΝΤΕΛΑ ΥΓΕΙΑΣ-ΑΣΘΕΝΕΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΑΡΡΩΣΤΙΑΣ 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια Μοντέλα Υγείας Βιοιατρικό Μοντέλο Ολιστικό, Βιοψυχοκοινωνικό Μοντέλο Αρχαία Ελλάδα (Ιπποκράτης 400π.Χ.)

Διαβάστε περισσότερα

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Θετική Ψυχολογία Καρακασίδου Ειρήνη, MSc Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Εισαγωγή Θετική-Αρνητική Ψυχολογία Στόχοι της Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

«Η ομορφιά εξαρτάται από τα μάτια εκείνου που τη βλέπει»

«Η ομορφιά εξαρτάται από τα μάτια εκείνου που τη βλέπει» «Η ομορφιά εξαρτάται από τα μάτια εκείνου που τη βλέπει» Γνωστική Νευροεπιστήμη Πώς γίνεται αντιληπτή η αισθητική πληροφορία; Πώς σχηματίζονται οι μνήμες; Πώς μετασχηματίζονται σε λόγο οι αντιλήψεις και

Διαβάστε περισσότερα

1. Οι Τεχνολογίες της Πληροφορίας και των Επικοινωνιών στην εκπαιδευτική διαδικασία

1. Οι Τεχνολογίες της Πληροφορίας και των Επικοινωνιών στην εκπαιδευτική διαδικασία 1. Οι Τεχνολογίες της Πληροφορίας και των Επικοινωνιών στην εκπαιδευτική διαδικασία Ο διδακτικός σχεδιασμός (instructional design) εμφανίσθηκε στην εκπαιδευτική διαδικασία και στην κατάρτιση την περίοδο

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ: ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

ΙΑΤΡΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ: ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ: ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Κεφάλαιο 1. Ψυχολογία: Τα στάδια εξέλιξης μίας επιστήμης ΥΠΟΚΕΦΑΛΑΙΑ Οι ρίζες της Ψυχολογίας: Το μονοπάτι προς μία επιστήμη του νου. Οι πρόγονοι

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες Θεματική Ενότητα 12: Συναισθήματα Θεματική Ενότητα 12 Στόχοι: Η εισαγωγή των φοιτητών στις διαστάσεις των συναισθημάτων, στο μηχανισμό λειτουργίας

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΘΡΕΠΤΙΚΟΙ- (ΚΑΤΟΠΤΡΙΚΟΙ) ΝΕΥΡΩΝΕΣ MIRROR NEURONES. Ενσυναίσθηση

ΚΑΘΡΕΠΤΙΚΟΙ- (ΚΑΤΟΠΤΡΙΚΟΙ) ΝΕΥΡΩΝΕΣ MIRROR NEURONES. Ενσυναίσθηση ΚΑΘΡΕΠΤΙΚΟΙ- (ΚΑΤΟΠΤΡΙΚΟΙ) ΝΕΥΡΩΝΕΣ MIRROR NEURONES Ενσυναίσθηση Ενσυναίσθηση (Empathy) Με τον όρο «ενσυναίσθηση» περιγράφουμε τη μη λεκτική ικανότητα των ανθρώπων (αλλά και των πιο εξελιγμένων ζώων) να

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Πρόλογος των συγγραφέων για την ελληνική έκδοση... xxiii ΜΑΘΗΜΑΤΑ. Κεφάλαιο 1. Παρουσίαση της ψυχολογίας της ανάπτυξης...

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Πρόλογος των συγγραφέων για την ελληνική έκδοση... xxiii ΜΑΘΗΜΑΤΑ. Κεφάλαιο 1. Παρουσίαση της ψυχολογίας της ανάπτυξης... ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Εισαγωγή της επιμελήτριας της έκδοσης... xix Πρόλογος των συγγραφέων για την ελληνική έκδοση... xxiii Πρόλογος... xxv ΜΑΘΗΜΑΤΑ Κεφάλαιο 1. Παρουσίαση της ψυχολογίας της ανάπτυξης... 1 1. Επιστημολογικά

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογική εξήγηση των δυσκολιών στην ανθρώπινη επικοινωνία - Νικόλαος Γ. Βακόνδιος - Ψυχολόγ

Βιολογική εξήγηση των δυσκολιών στην ανθρώπινη επικοινωνία - Νικόλαος Γ. Βακόνδιος - Ψυχολόγ Οι άνθρωποι κάνουμε πολύ συχνά ένα μεγάλο και βασικό λάθος, νομίζουμε ότι αυτό που λέμε σε κάποιον άλλον, αυτός το εκλαμβάνει όπως εμείς το εννοούσαμε. Νομίζουμε δηλαδή ότι ο «δέκτης» του μηνύματος το

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών. Γ Οµάδα

Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών. Γ Οµάδα Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών Γ Οµάδα Διδάσκων: Αθ. Στογιαννίδης Λέκτορας 11ο Μάθηµα Διερεύνηση Προϋποθέσεων Διδασκαλίας - Α : Η θεωρία του Jean Piaget για τη νοητική ανάπτυξη του ανθρώπου

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Τις τελευταίες τρεις δεκαετίες ένας αριθµός εναλλακτικών µοντέλων για τον πόνο πέραν του ιατρικού ενσωµατώνουν ψυχολογικούς(αντίληψη,

Διαβάστε περισσότερα

Πολλοί άνθρωποι θεωρούν λανθασμένα ότι δεν είναι «ψυχικά δυνατοί». Άλλοι μπορεί να φοβούνται μήπως δεν «φανούν» ψυχικά δυνατοί στο περιβάλλον τους.

Πολλοί άνθρωποι θεωρούν λανθασμένα ότι δεν είναι «ψυχικά δυνατοί». Άλλοι μπορεί να φοβούνται μήπως δεν «φανούν» ψυχικά δυνατοί στο περιβάλλον τους. Πολλοί άνθρωποι θεωρούν λανθασμένα ότι δεν είναι «ψυχικά δυνατοί» Άλλοι μπορεί να φοβούνται μήπως δεν «φανούν» ψυχικά δυνατοί στο περιβάλλον τους Η αυτοεικόνα μας «σχηματίζεται» ως ένα σχετικά σταθερό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΚΚΑΒΑΣ ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΚΚΑΒΑΣ ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΚΚΑΒΑΣ ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ «Δεν ζω με την Νόσο του Crohn. Αυτή ζει μαζί μου» Amy Tracher Psy.D Ph.d, ασθενής και συγγραφέας του «Coping with Crohn s Disease: Manage Your Physical Symptoms and Overcome

Διαβάστε περισσότερα

, Ph.D. SYLLABUS 2009-2010

, Ph.D. SYLLABUS 2009-2010 ΕΘΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΗΜΟΣΙΑΣ ΥΓΕΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΕΣ ΣΤΙΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΥΓΕΙΑΣ Γ. Κουλιεράκης, Ph.D. Ψυχολόγος της Υγείας SYLLABUS Ακαδηµαϊκό Έτος 2009-2010 ΒΑΣΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ M. Robin DiMatteo

Διαβάστε περισσότερα

Τι πρέπει να γνωρίζει ο γονιός για τον Αυτισμό!

Τι πρέπει να γνωρίζει ο γονιός για τον Αυτισμό! Τι πρέπει να γνωρίζει ο γονιός για τον Αυτισμό! ΟΛΑ ΟΣΑ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΓΝΩΡΙΖΕΙ Ο ΓΟΝΙΟΣ ΓΥΡΩ ΑΠΟ ΤΟΝ ΑΥΤΙΣΜΟ, της Ψυχολόγου Έλλης Τιγγινάγκα, MSc Τι είναι ο αυτισμός, ποια τα αίτια που τον προκαλούν; Ο αυτισμός

Διαβάστε περισσότερα

Νευρολογικές διαταραχές

Νευρολογικές διαταραχές Νευρολογικές διαταραχές ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΛΟΒΩΝ ΤΟΥ ΕΓΚΕΦΑΛΟΥ Το κύριο τμήμα του εγκεφάλου χωρίζεται από μία επιμήκη σχισμή σε δύο ημισφαίρια που το καθένα περιλαμβάνει πέντε διακριτούς

Διαβάστε περισσότερα

Το Αρνητικό στην Ψυχανάλυση

Το Αρνητικό στην Ψυχανάλυση Το Αρνητικό στην Ψυχανάλυση Εργασία στο πλαίσιο του Προγράμματος «Εισαγωγική Εκπαίδευση στην Ψυχαναλυτική Πράξη» ΕΠΕΚΕΙΝΑ Επιμέλεια: Αφροδίτη Στυλιαρά ψυχολόγος - Αγγελική Καραγιάννη ψυχολόγος. Εποπτεία:

Διαβάστε περισσότερα

«Η κανονική νοητική συνθήκη των ανθρώπων σε κατάσταση εγρήγορσης, που χαρακτηρίζεται από την εμπειρία των αντιλήψεων, σκέψεων, συναισθημάτων,

«Η κανονική νοητική συνθήκη των ανθρώπων σε κατάσταση εγρήγορσης, που χαρακτηρίζεται από την εμπειρία των αντιλήψεων, σκέψεων, συναισθημάτων, 9 Γνωστική Ψυχολογία ΙΙ (ΨΧ 05) Το πρόβλημα της συνείδησης Μια απόπειρα ορισμού της συνείδησης «Η κανονική νοητική συνθήκη των ανθρώπων σε κατάσταση εγρήγορσης, που χαρακτηρίζεται από την εμπειρία των

Διαβάστε περισσότερα

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α.

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. Θέµατα & Ασκήσεις από: www.arnos.gr 2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22 ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σύµφωνα µε τη θεωρία του εµπειρισµού

Διαβάστε περισσότερα

Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ

Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΓΕΩΡΓΙΛΑ ΕΛΕΝΗ Απαρτιωμένη Διδασκαλία ΕΙΣΑΓΩΓΗ Διάγνωση: είναι η πολύπλοκη διαδικασία αναγνώρισης και ταυτοποίησης μιας διαταραχής που γίνεται

Διαβάστε περισσότερα

Η νόσος Alzheimer είναι μια εκφυλιστική νόσος που αργά και προοδευτικά καταστρέφει τα εγκεφαλικά κύτταρα. Δεν είναι λοιμώδη και μεταδοτική, αλλά

Η νόσος Alzheimer είναι μια εκφυλιστική νόσος που αργά και προοδευτικά καταστρέφει τα εγκεφαλικά κύτταρα. Δεν είναι λοιμώδη και μεταδοτική, αλλά Η νόσος Alzheimer είναι μια εκφυλιστική νόσος που αργά και προοδευτικά καταστρέφει τα εγκεφαλικά κύτταρα. Δεν είναι λοιμώδη και μεταδοτική, αλλά είναι η πιο κοινή αιτία άνοιας μια κατάσταση που επηρεάζει

Διαβάστε περισσότερα

Εσωτερική Κατασκευή των Εγκεφαλικών Ηµισφαιρίων. Μεταιχµιακό Σύστηµα

Εσωτερική Κατασκευή των Εγκεφαλικών Ηµισφαιρίων. Μεταιχµιακό Σύστηµα Εσωτερική Κατασκευή των Εγκεφαλικών Ηµισφαιρίων Μεταιχµιακό Σύστηµα Στο εσωτερικό των ηµισφαιρίων υπάρχου πλάγιες κοιλίες λευκή ουσία Βασικά Γάγγλια µεταιχµιακό (στεφανιαίο) σύστηµα διάµεσος εγκέφαλος

Διαβάστε περισσότερα

Γράφει: Αναστάσιος - Ιωάννης Κανελλόπουλος, Χειρουργός Οφθαλμίατρος, Καθηγητής του Πανεπιστημίου Νέας Υόρκης

Γράφει: Αναστάσιος - Ιωάννης Κανελλόπουλος, Χειρουργός Οφθαλμίατρος, Καθηγητής του Πανεπιστημίου Νέας Υόρκης Γράφει: Αναστάσιος - Ιωάννης Κανελλόπουλος, Χειρουργός Οφθαλμίατρος, Καθηγητής του Πανεπιστημίου Νέας Υόρκης Η θεραπεία της οπτική νευρίτιδας µπορεί να ξεκινάει από το θέµα της θεραπευτικής αγωγής για

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχολογία της προσωπικότητας θεωρίες.

Ψυχολογία της προσωπικότητας θεωρίες. Ψυχολογία της προσωπικότητας θεωρίες. Οι διάφορες θεωρίες προσωπικότητας προσπαθούν να απαντήσουν και να ερμηνεύσουν τα ακόλουθα ερωτήματα: α) Πώς είναι τα άτομα; Ποια είναι τα χαρακτηριστικά του ατόμου

Διαβάστε περισσότερα

Η συμβολή των απεικονιστικών μεθόδων στη διάγνωση μαθησιακών και αναπτυξιακών διαταραχών. Φοιτήτρια: Νούσια Αναστασία

Η συμβολή των απεικονιστικών μεθόδων στη διάγνωση μαθησιακών και αναπτυξιακών διαταραχών. Φοιτήτρια: Νούσια Αναστασία Η συμβολή των απεικονιστικών μεθόδων στη διάγνωση μαθησιακών και αναπτυξιακών διαταραχών Φοιτήτρια: Νούσια Αναστασία Απεικονιστικές μέθοδοι Οι νευροαπεικονιστικές μέθοδοι εμπίπτουν σε δύο μεγάλες κατηγορίες:

Διαβάστε περισσότερα

Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια

Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια ρ ZΩΗ ΚΑΤΣΑΡΟΥ Νευρολόγος ιευθύντρια ΕΣΥ Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια µορφή κατάθλιψης,

Διαβάστε περισσότερα

Πώς σκέφτονται οι άνθρωποι; Προσέγγιση επεξεργασίας πληροφοριών Γνωστική ανάλυση του έργου (λύση προβλήµατος, κατανόηση κειµένου, επικοινωνία, κλπ.) σε επιµέρους νοητικές διεργασίες, δεξιότητες και γνώσεις

Διαβάστε περισσότερα

Ηεπιστήµη. της ψυχολογίας καιοι. µεγάλες θεωρητικές σχολές. Ψυχολογία. Ψυχολογία. Ψυχολογία και Άλλες Επιστήµες. Συµπεριφορά. Περί Ψυχής, Αριστοτέλης

Ηεπιστήµη. της ψυχολογίας καιοι. µεγάλες θεωρητικές σχολές. Ψυχολογία. Ψυχολογία. Ψυχολογία και Άλλες Επιστήµες. Συµπεριφορά. Περί Ψυχής, Αριστοτέλης Ηεπιστήµη της ψυχολογίας καιοι µεγάλες θεωρητικές σχολές ρ Λυράκος Γεώργιος Ψυχολόγος Υγείας MSc PhD Ψυχολογία Είναι η επιστήµη που µελετά τη συµπεριφορά και τις νοητικές λειτουργίες του ανθρώπου Σκοπός

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ Στρεσσογόνος παράγοντας Οτιδήποτε κάνει τον άνθρωπο να βιώνει στρες Είναι μια αλλαγή στην ομοιόσταση του ατόμου Παράγοντες που προκαλούν στρες Ενδογενείς Εξωγενείς Ενδογενείς

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Νευροψυχολογία

Εισαγωγή στη Νευροψυχολογία ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ Εισαγωγή στη Νευροψυχολογία Διάλεξη #5 : Κροταφικοί και ινιακοί λοβοί: ανατομία και λειτουργίες Στέλλα Γιακουμάκη Τμήμα Ψυχολογίας Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΑ Ένα ομαδικό γνωσιακό συμπεριφοριστικό πρόγραμμα για σχιζοφρενείς με σκοπό την αποκατάσταση και αποασυλοποιήση τους μέσω της βελτίωσης των γνωστ

ΓΕΝΙΚΑ Ένα ομαδικό γνωσιακό συμπεριφοριστικό πρόγραμμα για σχιζοφρενείς με σκοπό την αποκατάσταση και αποασυλοποιήση τους μέσω της βελτίωσης των γνωστ Η ελληνική έκδοση του IPT Απαρτιωτική Ψυχολογική Θεραπεία για Σχιζοφρενείς Κ. Ευθυμίου & Σ. Ρακιτζή Ινστιτούτο Έρευνας και Θεραπείας της Συμπεριφοράς ΓΕΝΙΚΑ Ένα ομαδικό γνωσιακό συμπεριφοριστικό πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ HELLENIC SOCIETY FOR NEUROSCIENCE

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ HELLENIC SOCIETY FOR NEUROSCIENCE Τ.Θ. 5, Πανε ιστήµιο Πατρών, 650 Πάτρα, P.O. Box 5, University of Patras, 6 50 Patra ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΕΒ ΟΜΑ Α ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΓΚΕΦΑΛΟ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΚΑΙ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ: ΤΙ ΓΝΩΡΙΖΟΥΝ ΟΙ ΤΕΛΕΙΟΦΟΙΤΟΙ ΤΗΣ ΥΠΟΧΡΕΩΤΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ - ΜΕΡΟΣ B. Ο ηλεκτρονικός υπολογιστής του οργανισμού μας

ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ - ΜΕΡΟΣ B. Ο ηλεκτρονικός υπολογιστής του οργανισμού μας ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ - ΜΕΡΟΣ B Ο ηλεκτρονικός υπολογιστής του οργανισμού μας Περιφερικό Νευρικό Σύστημα o Τα όργανα του ΠΝΣ είναι τα νεύρα. o Τα νεύρα αποτελούνται από δεσμίδες νευρικών αποφυάδων (μακριών δενδριτών

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογική ερμηνεία της προσωπικότητας - Νικόλαος Γ. Βακόνδιος - Ψυχολόγος

Βιολογική ερμηνεία της προσωπικότητας - Νικόλαος Γ. Βακόνδιος - Ψυχολόγος Είναι εντυπωσιακό ότι ετυμολογικά η λέξη «ψυχή» προέρχεται από το αρχαιοελληνικό ρήμα «ψύχω» ( «πνέω»), ότι αρχικό περιεχόμενο της έννοιας της ψυχής επομένως υπήρξε η «πνοή», δηλαδή η βιολογική λειτουργία

Διαβάστε περισσότερα

Διδάσκων : Επίκουρος Καθηγητής Στάθης Παπασταθόπουλος. Τμήμα: Φιλοσοφίας, Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας

Διδάσκων : Επίκουρος Καθηγητής Στάθης Παπασταθόπουλος. Τμήμα: Φιλοσοφίας, Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας Τίτλος Μαθήματος: ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ Ι Ενότητα: Η ΘΕΩΡΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΤΟΥ L. S. Vygotsky Διδάσκων : Επίκουρος Καθηγητής Στάθης Παπασταθόπουλος Τμήμα: Φιλοσοφίας, Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Γνωστικοί και Συναισθηματικοί Παράγοντες της Επικοινωνίας

Γνωστικοί και Συναισθηματικοί Παράγοντες της Επικοινωνίας Γνωστικοί και Συναισθηματικοί Παράγοντες της Επικοινωνίας ιδάσκουσα: Μπετίνα Ντάβου ΥΛΗ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΧΕΙΜΕΡΙΝΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ 2011-2012 Η ύλη των εξετάσεων αποτελείται από τις παρακάτω θεματικές ενότητες: Εισαγωγικά

Διαβάστε περισσότερα

Περιγραφή ατοµικής περίπτωσης µεσήλικης γυναίκας µε Aποφευκτική ιαταραχή Προσωπικότητας και Αγοραφοβία 12ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας 14 17 Μαϊου 2009, Βόλος, Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας Χ. Βαρβέρη-Γ.

Διαβάστε περισσότερα

Ανάλυση των δραστηριοτήτων κατά γνωστική απαίτηση

Ανάλυση των δραστηριοτήτων κατά γνωστική απαίτηση Ανάλυση των δραστηριοτήτων κατά γνωστική απαίτηση Πέρα όµως από την Γνωσιακή/Εννοιολογική ανάλυση της δοµής και του περιεχοµένου των σχολικών εγχειριδίων των Μαθηµατικών του Δηµοτικού ως προς τις έννοιες

Διαβάστε περισσότερα

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32)

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Διάλεξη 1 Εισαγωγή, ορισμός και ιστορία της Γνωστικής Ψυχολογίας Πέτρος Ρούσσος Μερικά διαδικαστικά http://users.uoa.gr/~roussosp/gr/index.htm http://eclass.uoa.gr/courses/ppp146/

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης

Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης Clements & Sarama, 2009; Sarama & Clements, 2009 Χωρική αντίληψη και σκέψη Προσανατολισμός στο χώρο Οπτικοποίηση (visualization) Νοερή εικονική αναπαράσταση Νοερή

Διαβάστε περισσότερα

Τα µικρόβια της τρέλας

Τα µικρόβια της τρέλας Τα µικρόβια της τρέλας Πρόσφατες έρευνες έδειξαν ότι παθογόνοι µικροοργανισµοί εµπλέκονται σε µια σειρά από σοβαρές νευροψυχολογικές ασθένειες Γράφει ο ΣΠΥΡΟΣ ΜΑΝΟΥΣΕΛΗΣ Η εκδήλωση ορισµένων χρόνιων νοητικών

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 7ο ΜΕΡΟΣ Α Η ΔΟΜΗ ΤΩΝ ΗΜΙΣΦΑΙΡΙΩΝ

ΜΑΘΗΜΑ 7ο ΜΕΡΟΣ Α Η ΔΟΜΗ ΤΩΝ ΗΜΙΣΦΑΙΡΙΩΝ ΜΑΘΗΜΑ 7ο ΜΕΡΟΣ Α Η ΔΟΜΗ ΤΩΝ ΗΜΙΣΦΑΙΡΙΩΝ Η ΛΕΥΚΗ ΟΥΣΙΑ ΤΩΝ ΗΜΙΣΦΑΙΡΙΩΝ ΤΟΥ ΕΓΚΕΦΑΛΟΥ Η λευκή ουσία συντίθεται από εμύελες νευρικές ίνες διαφόρων διαμέτρων και νευρογλοία Οι νευρικές ίνες κατατάσσονται

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΓΝΩΣΗ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΓΝΩΣΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΓΝΩΣΗ Η πλέον διαδεδοµένη και αποδεκτή θεωρία είναι η τριµερής θεωρία της γνώσης που ορίζει τη γνώση ως δικαιολογηµένη αληθή πεποίθηση (justified true belief). Ανάλυση της τριµερούς

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΔΟΧΕΙΣ ΣΩΜΑΤΙΚΕΣ ΑΙΣΘΗΣΕΙΣ

ΥΠΟΔΟΧΕΙΣ ΣΩΜΑΤΙΚΕΣ ΑΙΣΘΗΣΕΙΣ ΥΠΟΔΟΧΕΙΣ ΣΩΜΑΤΙΚΕΣ ΑΙΣΘΗΣΕΙΣ ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΙ ΥΠΟΔΟΧΕΙΣ (συγκεντρωμένοι ή διάσπαρτοι) ΝΕΥΡΙΚΕΣ ΟΔΟΙ ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΟΣ ΦΛΟΙΟΣ Ειδικά κύτταρα - υποδοχείς, ευαίσθητα στις αλλαγές αυτές, είναι τα κύρια μέσα συλλογής

Διαβάστε περισσότερα

Προσοχή. Ηπροσοχήείναιµία κεντρική λειτουργία του γνωστικού συστήµατος.

Προσοχή. Ηπροσοχήείναιµία κεντρική λειτουργία του γνωστικού συστήµατος. Προσοχή Ηπροσοχήείναιµία κεντρική λειτουργία του γνωστικού συστήµατος. Ηπροσοχήεµπλέκεται στην επιλογή των στοιχείων του περιβάλλοντος που επιθυµούµε να επεξεργαστούµε, και παράλληλα στην αγνόηση στοιχείων

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Ψυχολογία με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες

Εισαγωγή στην Ψυχολογία με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Εισαγωγή στην Ψυχολογία με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες Συναισθήματα Διδάσκουσα: Επίκ. Καθ. Γεωργία Α. Παπαντωνίου Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων.

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. 9 LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. «Βλέπουμε με τα μάτια μας, αλλά κατανοούμε με τα μάτια της συλλογικότητας». 6 Ένα από τα κυριότερα

Διαβάστε περισσότερα

www.synodoiporos,weebly.com Page 1

www.synodoiporos,weebly.com Page 1 ΓΡΑΦΟΝΤΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΙΜΕΝΟΥ Σε πρώτη φάση διαβάζουμε τουλάχιστον 2 φορές ολόκληρο το κείμενο και φροντίζουμε να το κατανοήσουμε πλήρως. Προσέχουμε ιδιαίτερα τη στάση - άποψη του συγγραφέα και το σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

Σύναψη µεταξύ της απόληξης του νευράξονα ενός νευρώνα και του δενδρίτη ενός άλλου νευρώνα.

Σύναψη µεταξύ της απόληξης του νευράξονα ενός νευρώνα και του δενδρίτη ενός άλλου νευρώνα. ΟΙ ΝΕΥΡΩΝΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΟΥΝ ΜΕΣΩ ΤΗΣ ΣΥΝΑΨΗΣ Άντα Μητσάκου Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήµιο Πατρών Γνωρίζουµε ότι είµαστε ικανοί να εκτελούµε σύνθετες νοητικές διεργασίες εξαιτίας της

Διαβάστε περισσότερα

Ο πόνος είναι στο μυαλό μας!

Ο πόνος είναι στο μυαλό μας! Ο πόνος είναι στο μυαλό μας! Ο ΠΟΝΟΣ ΕΙΝΑΙ ΣΤΟ ΜΥΑΛΟ ΜΑΣ, ΑΛΛΑ ΟΧΙ ΜΕ ΤΟΝ ΤΡΟΠΟ ΠΟΥ ΝΟΜΙΖΟΥΜΕ! Όλοι νιώθουν πόνο, αλλά δεν συνεχίζουν να πονάνε όλοι. Οι λίγοι άτυχοι που συνεχίζουν να πονάνε αποκτούν οικονομικό,

Διαβάστε περισσότερα

Γνωστική Ψυχολογία ΙΙ (ΨΧ 05) Γλώσσα (3)

Γνωστική Ψυχολογία ΙΙ (ΨΧ 05) Γλώσσα (3) Γνωστική Ψυχολογία ΙΙ (ΨΧ 05) Γλώσσα (3) Δυσκολίες στην ανάγνωση Τα θεωρητικά μέρη του δικτύου οπτικής αναγνώρισης λέξεων και οι εκτιμώμενες θέσεις τους στο αριστερό ημισφαίριο του εγκεφάλου του έμπειρου

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές Αυτιστικού Φάσματος

Διαταραχές Αυτιστικού Φάσματος Δρ. Αναστασία Κουμούλα Παιδοψυχίατρος Συντ. Διευθύντρια Τμ. Ψυχιατρικής Παιδιών & Εφήβων Διευθύντρια ψυχιατρικού Τομέα Σισμανόγλειο ΓΝΑ 4/10000 άτομα Α:Κ 3:1 70% IQ

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ.

Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ. Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ. Ευσταθίου Γνωσιακή συµπεριφοριστική θεραπεία Σειρά προτάσεων παρέµβασης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙ ΙΚΑ ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑΣ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑ ΧΑΡΤΗΣ ΧΡΗΣΗ ΗΜΙΟΥΡΓΙΑ. β. φιλιππακοπουλου 1

ΕΙ ΙΚΑ ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑΣ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑ ΧΑΡΤΗΣ ΧΡΗΣΗ ΗΜΙΟΥΡΓΙΑ. β. φιλιππακοπουλου 1 ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΧΑΡΤΗΣ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ ΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΧΡΗΣΗ β. φιλιππακοπουλου 1 Αναλυτικό Πρόγραµµα 1. Εισαγωγή: Μια επιστηµονική προσέγγιση στη χαρτογραφική απεικόνιση και το χαρτογραφικό σχέδιο

Διαβάστε περισσότερα

Νοητική Διεργασία και Απεριόριστη Νοημοσύνη

Νοητική Διεργασία και Απεριόριστη Νοημοσύνη (Επιφυλλίδα - Οπισθόφυλλο). ΜΙΑ ΣΥΝΟΨΗ Η κατανόηση της νοητικής διεργασίας και της νοητικής εξέλιξης στην πράξη απαιτεί τη συνεχή και σε βάθος αντίληψη τριών σημείων, τα οποία είναι και τα βασικά σημεία

Διαβάστε περισσότερα

Εφαρµοσµένη ιδακτική των Φυσικών Επιστηµών (Πρακτικές Ασκήσεις Β Φάσης)

Εφαρµοσµένη ιδακτική των Φυσικών Επιστηµών (Πρακτικές Ασκήσεις Β Φάσης) Πανεπιστήµιο Αιγαίου Παιδαγωγικό Τµήµα ηµοτικής Εκπαίδευσης Μιχάλης Σκουµιός Εφαρµοσµένη ιδακτική των Φυσικών Επιστηµών (Πρακτικές Ασκήσεις Β Φάσης) Παρατήρηση ιδασκαλίας και Μοντέλο Συγγραφής Έκθεσης

Διαβάστε περισσότερα

Σχιζοφρένεια. Τι Είναι η Σχιζοφρένεια; Από Τι Προκαλείται η Σχιζοφρένεια; Ποια Είναι Τα Συμπτώματα Της Σχιζοφρένειας;

Σχιζοφρένεια. Τι Είναι η Σχιζοφρένεια; Από Τι Προκαλείται η Σχιζοφρένεια; Ποια Είναι Τα Συμπτώματα Της Σχιζοφρένειας; Σχιζοφρένεια Τι Είναι η Σχιζοφρένεια; Η σχιζοφρένεια, μια πνευματική ασθένεια που προκαλεί διαταραχή στον τρόπο που σκέφτεται το άτομο, επηρεάζει περίπου το 1% του πληθυσμού. Συνήθως ξεκινά από τα τελευταία

Διαβάστε περισσότερα

Ινστιτούτο Ψυχικής Υγείας Παιδιών και Ενηλίκων (Ι.Ψ.Υ.Π.Ε.) Ψυχιατρική Περίθαλψη στο Σπίτι του Ασθενούς (Ψ.Π.Σ.Α.)

Ινστιτούτο Ψυχικής Υγείας Παιδιών και Ενηλίκων (Ι.Ψ.Υ.Π.Ε.) Ψυχιατρική Περίθαλψη στο Σπίτι του Ασθενούς (Ψ.Π.Σ.Α.) Ινστιτούτο Ψυχικής Υγείας Παιδιών και Ενηλίκων (Ι.Ψ.Υ.Π.Ε.) ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ: ΣΑΚΕΛΛΑΡΟΠΟΥΛΟΣ Π. ΥΠΕΥΘΥΝOI ΤΜΗΜΑΤΟΣ Ψ.Π.Σ.Α.: ΤΣΙΠΟΥΡΙΔΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ ΖΕΙΚΟΥ ΕΒΕΛΙΝΑ: ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΥΤΡΙΑ Ψυχιατρική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΜΕΛΕΤΗ ΜΟΝΤΕΛΟΥ ΠΡΟΓΝΩΣΗΣ ΘΕΡΑΠΕΪΑΣ ΣΥΝΔΡΟΜΟΥ ΥΑΛΟΕΙΔΟΑΜΦΙΒΛΗΣΤΡΟΕΙΔΙΚΗΣ ΕΛΞΗΣ (ΣΥΕ) Ν. Λυγερός - Π. Πέτρου

ΠΡΟΜΕΛΕΤΗ ΜΟΝΤΕΛΟΥ ΠΡΟΓΝΩΣΗΣ ΘΕΡΑΠΕΪΑΣ ΣΥΝΔΡΟΜΟΥ ΥΑΛΟΕΙΔΟΑΜΦΙΒΛΗΣΤΡΟΕΙΔΙΚΗΣ ΕΛΞΗΣ (ΣΥΕ) Ν. Λυγερός - Π. Πέτρου ΠΡΟΜΕΛΕΤΗ ΜΟΝΤΕΛΟΥ ΠΡΟΓΝΩΣΗΣ ΘΕΡΑΠΕΪΑΣ ΣΥΝΔΡΟΜΟΥ ΥΑΛΟΕΙΔΟΑΜΦΙΒΛΗΣΤΡΟΕΙΔΙΚΗΣ ΕΛΞΗΣ (ΣΥΕ) Ν. Λυγερός - Π. Πέτρου Στα πλαίσια της φυσιολογικής διαδικασίας γήρανσης, το υαλώδες σώμα, το οποίο υπό φυσιολογικές

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ. Ανάπτυξη Στέλλα Βοσνιάδου

ΑΝΑΠΤΥΞΗ. Ανάπτυξη Στέλλα Βοσνιάδου 1 ΑΝΑΠΤΥΞΗ Η ψυχολογία της ανάπτυξης µελετά τις αλλαγές στη συµπεριφορά και νόηση µε την ηλικία από τη σύλληψη έως το θάνατο 2 Περιγραφή των αλλαγών Ερµηνεία των αλλαγών Αλληλεπίδραση γενετικών και περιβαλλοντικών

Διαβάστε περισσότερα

710 -Μάθηση - Απόδοση

710 -Μάθηση - Απόδοση 710 -Μάθηση - Απόδοση Διάλεξη 6η Ποιοτική αξιολόγηση της Κινητικής Παρατήρηση Αξιολόγηση & Διάγνωση Η διάλεξη αυτή περιλαμβάνει: Διαδικασία της παρατήρησης & της αξιολόγησης Στόχοι και περιεχόμενο παρατήρησης

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι Αναπηρίας. Αντί προλόγου:

Γλωσσάρι Αναπηρίας. Αντί προλόγου: Γλωσσάρι Αναπηρίας Αντί προλόγου: Το γλωσσάρι συντάχθηκε με κύριο στόχο την ενημέρωση του ευρύτερου κοινού, όσον αφορά το σύνδρομο Down, αλλά και τα δικαιώματα των παιδιών με αναπηρία. Δυστυχώς η κοινωνία

Διαβάστε περισσότερα

Επιµέλεια Θοδωρής Πιερράτος

Επιµέλεια Θοδωρής Πιερράτος Η έννοια πρόβληµα Ανάλυση προβλήµατος Με τον όρο πρόβληµα εννοούµε µια κατάσταση η οποία χρήζει αντιµετώπισης, απαιτεί λύση, η δε λύση της δεν είναι γνωστή ούτε προφανής. Μερικά προβλήµατα είναι τα εξής:

Διαβάστε περισσότερα

Ο καθημερινός άνθρωπος ως «ψυχολόγος» της προσωπικότητάς του - Νικόλαος Γ. Βακόνδιος - Ψυχο

Ο καθημερινός άνθρωπος ως «ψυχολόγος» της προσωπικότητάς του - Νικόλαος Γ. Βακόνδιος - Ψυχο Έ να πολύ μεγάλο ποσοστό ανθρώπων που αντιμετωπίζουν έντονο άγχος, δυσθυμία, «κατάθλιψη» έχει την «τάση» να αποδίδει λανθασμένα τις ψυχικές αυτές καταστάσεις, σε έναν «προβληματικό εαυτό του», (μία δυστυχώς

Διαβάστε περισσότερα

Γνωστική Ψυχολογία 3

Γνωστική Ψυχολογία 3 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ Γνωστική Ψυχολογία 3 Ενότητα #9: Κατηγοριοποίηση Διδάσκων: Οικονόμου Ηλίας ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΧΟΛΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό

Διαβάστε περισσότερα

Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες. Μαγδαληνή Γκέιτς Α Τάξη Γυμνάσιο Αμυγδαλεώνα

Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες. Μαγδαληνή Γκέιτς Α Τάξη Γυμνάσιο Αμυγδαλεώνα Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες O εγκέφαλος Ο εγκέφαλος είναι το κέντρο ελέγχου του σώματος μας και ελέγχει όλες τις ακούσιες και εκούσιες δραστηριότητες που γίνονται μέσα σε αυτό. Αποτελεί το

Διαβάστε περισσότερα

5o Μάθηµα. Αισθητικά Συστήµατα

5o Μάθηµα. Αισθητικά Συστήµατα 5o Μάθηµα Αισθητικά Συστήµατα Γραφή Μπράιγ Σωµαταισθητικό Σύστηµα Αισθήσεις:Αφής,Ιδιοδεκτικότητας Πόνου,Θερµοκρασίας Οργάνωση:Ιεραρχική-Παράλληλη Τρείς Νευρώνες:Πρωτοταγής ευτεροταγής Τριτοταγής Ραχιαίο

Διαβάστε περισσότερα

Ά κύκλος Βιωµατικών Εργαστηρίων Συµβουλευτικής Σταδιοδροµίας µε θέµα: «Άγχος και Κατάθλιψη στην Εκπαίδευση και στην Εργασία»

Ά κύκλος Βιωµατικών Εργαστηρίων Συµβουλευτικής Σταδιοδροµίας µε θέµα: «Άγχος και Κατάθλιψη στην Εκπαίδευση και στην Εργασία» Περίληψη εισήγησης µε θέµα: Τι είναι άγχος και τι κατάθλιψη. Πώς εµφανίζονται στον εκπαιδευτικό και στον επαγγελµατικό χώρο. Το Άγχος και η Κατάθλιψη αποτελούν ίσως δύο από τις πιο πολυσυζητηµένες έννοιες

Διαβάστε περισσότερα

Ο παιδικός σταθμός, είναι πράγματι ένας «σταθμός» στην πορεία ανάπτυξης και ζωής του ανθρώπου!

Ο παιδικός σταθμός, είναι πράγματι ένας «σταθμός» στην πορεία ανάπτυξης και ζωής του ανθρώπου! Η μετάβαση στον παιδικό σταθμό---ψυχολογία αναπτυξιακού σταδίου στο νήπιο και οφέλη ένταξης Γράφει: Δανάη Χορομίδου, Ψυχολόγος, Απόφοιτος Παν/μίου Αθηνών, Ψυχοθεραπεύτρια-Ψυχοδραματιστής, Συνεργάτης του

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Ψυχολογία με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες

Εισαγωγή στην Ψυχολογία με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Εισαγωγή στην Ψυχολογία με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες Συμβολή της φυσιολογίας στην ψυχολογία Διδάσκουσα: Επίκ. Καθ. Γεωργία Α. Παπαντωνίου Άδειες

Διαβάστε περισσότερα

Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες

Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες στην επικοινωνία, κοινωνικότητα και συμπεριφορά, καθώς

Διαβάστε περισσότερα

Γνωστικές δοµές και συναίσθηµα Ειδικές Πηγές: Το φαινόµενο πολυπλοκότητας ακρότητας (Linville, 1982)

Γνωστικές δοµές και συναίσθηµα Ειδικές Πηγές: Το φαινόµενο πολυπλοκότητας ακρότητας (Linville, 1982) 91 στόχους µας και εποµένως δεν µας προκαλείται διέγερση και ούτε έντονο συναίσθηµα («σε συµπαθώ, αλλά δεν είµαι ερωτευµένος µαζί σου»). Τέλος, υπάρχει και η περίπτωση του «µαζί δεν κάνουµε και χώρια δεν

Διαβάστε περισσότερα

Γνώση, Κριτική Σκέψη και Δημιουργικότητα Μελέτη, Μελέτη, Μελέτη;

Γνώση, Κριτική Σκέψη και Δημιουργικότητα Μελέτη, Μελέτη, Μελέτη; ΔΩΡΕΑΝ ΔΕΙΓΜΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΠΡΟΛΟΓΟΣ... Ο ΜΟΥΣΙΚΟΣ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ... Ο ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΑΝΤΙΛΗΨΗΣ... Μουσικό Ερέθισμα Οι Μουσικές Αισθήσεις Η Ερμηνεία και η Ανάδραση δίνουν νόημα στις πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

10 DaniEl GolEman PEtEr SEnGE

10 DaniEl GolEman PEtEr SEnGE Eισαγωγή Για σκεφτείτε το: ένα άτομο κάτω των δεκαοκτώ ετών κατά πάσα πιθανότητα δεν έχει ζήσει ποτέ χωρίς ίντερνετ. Επιπλέον, σε όλο και πιο πολλά μέρη της υφηλίου, τα περισσότερα παιδιά κάτω των δέκα

Διαβάστε περισσότερα

Επικινδυνότητακαι. και Ψυχικές ιαταραχές. Α. ουζένης Επίκουρος Καθηγητής Ψυχιατροδικαστικής Αθηνών Β Ψυχιατρική Κλινική, Αττικο Νοσοκοµείο

Επικινδυνότητακαι. και Ψυχικές ιαταραχές. Α. ουζένης Επίκουρος Καθηγητής Ψυχιατροδικαστικής Αθηνών Β Ψυχιατρική Κλινική, Αττικο Νοσοκοµείο Επικινδυνότητακαι και Ψυχικές ιαταραχές Α. ουζένης Επίκουρος Καθηγητής Ψυχιατροδικαστικής Ιατρική Σχολή Παν/µιου Αθηνών Β Ψυχιατρική Κλινική, Αττικο Νοσοκοµείο Ποιόςείναι είναιεπικίνδυνος; Κοινωνικοδηµογραφικά

Διαβάστε περισσότερα

Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων

Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων Εισαγωγή στην Κλινική Νευροψυχολογία της Μείζωνος Κατάθλιψης & της Σχιζοφρένειας (ONLINE CLINICAL SEMINAR) Εισηγητής: Δρ. Αλεξάνδρα

Διαβάστε περισσότερα