Πιεστήριο για χαλκογραφίες

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Πιεστήριο για χαλκογραφίες"

Transcript

1 Πιεστήριο για χαλκογραφίες

2 ΠΡΟΧΩΡΗΜΕΝΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ στο ΣΧΕΔΙΟ και στο ΣΚΙΤΣΟ κείμενο και εικονογράφηση ΑΝΤΡΙΑΝ ΧΙΛ ΡΕΝΑ μετάφραση ΧΑΤΧΟΥΤ ΕΚΔΟΣΕΙΣ Γ ΝΤΟΥΝΤΟΥΜΗΣ & ΣΙΑ Ο.E.

3 Πρώτη έκδοση 1972 Copyright 1972 Blandford Press Ltd 167 High Holborn, London W CV 6PH Copyright για την ελληνική γλώσσα: Γ. Ντουντούμης & Σία Ο.Ε., Μαυρομιχάλη 60, Αθήνα, τηλ , Επιμέλεια κειμένου: Μαρία Λαϊνά Επιμέλεια έκδοσης: Διον. Ι. Τσουράκης Επιθυμώ να εκφράσω τις ευχαριστίες μου στο Βρετανικό Μουσείο που μου επέτρεψε να ανατυπώσω τα έργα των Μεγάλων Δημιουργών και στους συγγραφείς από τους οποίους παρέθεσα μικρά αποσπάσματα. Θά 'θελα επίσης να ευχαριστήσω τον Τζίλιαν Μούρ που επιμελήθηκε αυτό το βιβλίο. Α.Χ.

4 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Κεφάλαιο Πρώτο Κεφάλαιο Δεύτερο Κεφάλαιο Τρίτο Σελίδα ΕΙΣΑΓΩΓΗ 7 ΤΟ ΣΧΕΔΙΟ ΣΗΜΕΡΑ 10 ΣΧΕΔΙΑΖΟΝΤΑΣ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΑ: ΜΕΡΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 13 Κεφάλαιο Τέταρτο ΤΟ ΣΧΕΔΙΟ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΑΙΩΝΕΣ 20 Κεφάλαιο Πέμπτο Κεφάλαιο Έκτο Κεφάλαιο Έβδομο Κεφάλαιο Όγδοο Κεφάλαιο Ένατο Κεφάλαιο Δέκατο Κεφάλαιο Ενδέκατο Κεφάλαιο Δωδέκατο Κεφάλαιο Δέκατο τρίτο ΕΚΛΟΓΗ ΥΛΙΚΩΝ 29 ΣΧΕΔΙΑΖΟΝΤΑΣ ΣΙΛΟΥΕΤΕΣ 34 ΣΥΝΘΕΣΗ 44 ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ 57 Η ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΣΚΙΤΣΟΥ 62 ΣΚΙΤΣΑΡΟΝΤΑΣ ΣΤΗΝ ΕΞΟΧΗ 66 ΤΟ ΜΟΛΥΒΙ ΣΤΙΣ ΔΙΑΚΟΠΕΣ 72 ΣΧΕΔΙΑΖΟΝΤΑΣ ΑΠΟ ΜΝΗΜΗΣ 81 ΦΑΝΤΑΣΤΙΚΑ ΣΧΕΔΙΑ 85 Κεφάλαιο Δέκατο τέταρτο ΜΕΡΙΚΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ 92

5 Μελέτη ενός σκωτσέζικου πεύκου με λεπτομέρειες του φυλλώματος και του φλοιού,ζωγραφισμένη σ' ένα φύλλο χαρτί με μολύβι κάρβουνου 6

6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ Εισαγωγή Σ ΤΗΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ του στη δεύτερη έκδοση του βιβλίου «Σχέδια από το Λονδίνο», ο συγγραφέας Ρόμπερτ Σκότ Μπέρν, εκφράζει την απογοήτευση του, γιατί «το σχέδιο θεωρείται γενικά σαν μια επουσιώδης ικανότητα, περισσότερο διακοσμητική παρά απαραίτητη για τη διαπαιδαγώγηση της καινούριας γενιάς». Καί συνεχίζει: «Πρώτο ανάμεσα στα πράγματα που θα βοηθήσουν στη δημιουργία μιας νέας τάξης πραγμάτων είναι το σχέδιο. Είναι λοιπόν σημαντικό να κάνουμε προσιτό σε όλους ένα μέσο που μ' αυτό ή τέχνη των διαφόρων κλάδων μπορεί να γίνει ευκολότερα κατανοητή. Σκοπός του βιβλίου τούτου είναι να συνεισφέρει στον επιθυμητό αυτό στόχο». Οπωσδήποτε μια ματιά στο πολυσέλιδο αυτό εγχειρίδιο μας πείθει για τις ειλικρινείς, αν και φλύαρες προθέσεις του κειμένου που καλύπτουν πάνω από 140 πυκνογραμμένες σελίδες και 300 σελίδες με εικονογραφήσεις που προσφέρουν τ' απαραίτητα παραδείγματα για προσεχτική αντιγραφή, κι ο πραγματικός λόγος που παραθέτω το απόσπασμα από την εισαγωγή είναι οτι ίσως ο αναγνώστης να συμμεριστεί την έκπληξή μου μαθαίνοντας οτι το βιβλίο αυτό εκδόθηκε το 1853! Πόσα παρόμοια βιβλία, αναρωτήθηκα, έχουν άραγε εκδοθεί στα ενδιάμεσα 118 χρόνια πάνω στο θέμα του σχεδίου που μ' αυτό αποφάσισα ν' ασχοληθώ κι εγώ; Καί πόσοι από τους συγγραφείς τους να επανέλαβαν άθελα τους τις οδηγίες των προηγούμενων; 7

7 Μελέτες μιας παλιάς μοτοσυκλέτας Η σκέψη αυτή οπωσδήποτε με τρομάζει λιγάκι, γι' αυτό και δε δικαιολογούμαι για τον αριθμό των δικών μου σχεδίων που εικονογραφούν αυτό το έργο. Γιατί επιτέλους, ακόμα κι αν δεν είναι τέλεια, είναι ωστόσο διαφορετικά απ' ο,τι έχει γίνει μέχρι τώρα και «διαβάζονται» ευκολότερα απ' οποιοδήποτε κατεβατό περιγραφικών λέξεων που πολύ πιθανό να έχουν ξαναειπωθεί, κι ίσως μάλιστα πολύ καλύτερα, πάνω σ' αυτό το θέμα Στό κάτω κάτω, παρηγοριέμαι με την προειδοποίηση του Λεονάρντο ντά Βίντσι ότι «όσο περισσότερο περιγράφετε, τόσο περισσότερη σύγχυση προκαλείτε. Είναι τόσο αναγκαίο να σχεδιάζετε όσο και να περιγράφετε». 8

8 Οσο για τα υπόλοιπα, αυτό το βιβλίο είναι κάτι σαν συνέχεια του προηγούμενου μου «Τί θα σχεδιάσουμε», που όπως φαίνεται κι από τον τίτλο, απευθυνόταν στο νεαρό αρχάριο. Σ' εκείνο το έργο ο ορισμός του σχεδίου που έδινα ήταν σε μορφή ερώτησης - «Πώς γίνεται;» Σε τούτο, που απευθύνεται σε πιο προχωρημένους σπουδαστές, θα τόνιζα το «Πώς θέλετε εσείς να γίνει;» - αφήνοντας από την αρχή να εννοηθεί ότι το σχέδιο είναι προσωπική υπόθεση κι επομένως οι τυχόν οδηγίες πρέπει να δοθούν μάλλον με τη μορφή υπενθύμισης, πρότασης και φιλικής συμβουλής παρά με τη μορφή παιδαγωγικών ή δογματικών εντολών. Κάποιος είπε ότι «βοηθάει περισσότερο εκείνος που δεν ξέρει τις απαντήσεις». Ίσως να παρηγοριέμαι με τη σκέψη ότι ανήκω κι εγώ σ' αυτή την κατηγορία! Γιατί αν είμαι βέβαιος γιό ένα πράγμα, είναι το εξής: όσο περισσότερο ζώ, τόσο λιγότερο σίγουρος είμαι ότι θα κάνω βαρυσήμαντες δηλώσεις σχετικά με το τι είναι καλό και τι δεν είναι, τι είναι σωστό και τι δεν είναι, στην εφαρμογή της τέχνης. Δυό και δυό κάνουν αναγκαστικά τέσσερα στις περισσότερες από τις άλλες τέχνες και επιστήμες, αλλά στο σχέδιο και τη ζωγραφική μπορούν να κάνουν τέσσερα, δεκατέσσερα ή τετρακόσια, κι όταν αναφέρονται στο άτομο, κάθε άθροισμα μπορεί να είναι σωστό. Κι αυτό είναι το δικαίωμα έκφρασης που ανήκει στον καθένα και που πρέπει οπωσδήποτε να είναι στόχος όλων εκείνων που φιλοδοξούν να προσφέρουν τη συμβολή τους στην τέχνη της απεικόνισης χρησιμοποιώντας σαν μέσο το σωστό σχέδιο. Μετά άπ' όλα αυτά, πρέπει να προσθέσω ότι χαμογέλασα διαβάζοντας μια πρόσφατη κριτική ενός βιβλίου για το σχέδιο, όπου αναφέρονται τ' ακόλουθα λόγια του συγγραφέα: «Κανένας δεν μπορεί να σάς μάθει να σχεδιάζετε γιατί δεν υπάρχουν κανόνες». Αναρωτιέμαι πόσες φορές έχω έρθει σε αντίθεση μ' αυτή τη γνώμη στα επόμενα κεφάλαια. 9

9 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ Το Σχέδιο Σήμερα Σ ΧΕΔΙΟ σημαίνει κάτι διαφορετικό για τον καθένα: Για τον ένα, σκληρή δουλειά όταν σπούδαζε για να γίνει ζωγράφος. Για τον άλλο, μυστηριώδες ή μαγικό ταλέντο που δεν του δόθηκε κι έτσι γρήγορα εγκαταλείπει τις προσπάθειες σ' αυτή την κατεύθυνση. Σε μερικούς έρχεται εύκολα, σε άλλους καθόλου! Μπορεί να είναι πολύ διασκεδαστικό ή κάπως βαρετό. Άλλοι το αντιμετωπίζουν με σεβασμό κι άλλοι με αδιαφορία. Για μένα το σχέδιο είναι κάτι που αγαπούσα από μικρό παιδί. Καί μάλιστα, ενώ έχω ορισμένες επιφυλάξεις σχετικά με το ποιητικό ή ακριβές νόημα της φράσης για το παιδί που «γεννιέται μ' Δρόμος του Μπάθ, στην Αγγλία. Έκανε πολύ κρύο για να κάνω κάτι περισσότερο 10

10 ένα ασημένιο κουτάλι στο στόμα», είμαι σχεδόν πεισμένος ότι εγώ «γεννήθηκα μ' ένα μολύβι στο χέρι». Είναι πάντως σίγουρο ότι το μολύβι ήταν το αγαπημένο μου παιχνίδι και το σχέδιο ή αγαπημένη μου διασκέδαση, κι αν οι διασκεδάσεις έχουν και τη σοβαρή πλευρά τους, τότε το σχέδιο εξακολουθεί να έχει την προτίμηση μου! Μιά από τις παλιότερες παιδικές μου αναμνήσεις είναι κάποτε που ήμουνα άρρωστος: είχα βολευτεί στο κρεβάτι μ' ένα μάτσο χαρτιά στα γόνατα μου κι ένα μολύβι στο χέρι μου, κι ή συμβουλή της μητέρας μου, φεύγοντας, να «είμαι καλό παιδί», ήταν εντελώς περιττή. Ήμουνα απόλυτα ευτυχισμένος, αντιγράφοντας κάτι από ένα βιβλίο ή σχεδιάζοντας από το μυαλό μου. Ή μεγάλη διαφορά ανάμεσα στις πρώτες μου καλλιτεχνικές προσπάθειες κι εκείνες των σημερινών παιδιών είναι ότι ενώ εμένα μου αρκούσε ένα μολύβι μόνο, για τη ζωγραφική μου, ή σύγχρονη γενιά θέλει απαραίτητα ένα πινέλο βουτηγμένο σ' ένα ζωηρό χρώμα που, μαζί με άλλα εντυπωσιακά ή φανταχτερά χρώματα, σκεπάζει μεγάλες επιφάνειες χαρτιού με άφθονη δόση αυτοπεποίθησης και ελάχιστη, σε γενικές γραμμές, ικανότητα για σχέδιο. Άν και στην περίπτωση μου ακολούθησε γρήγορα ή ζωγραφική, στην αρχή μ' ενδιέφερε κυρίως να χρωματίζω αυτά που είχα σχεδιάσει. Πρώτα έπρεπε να γίνει το σχέδιο, κι έπρεπε να γίνει σωστά, πρίν αρχίσω να προσθέτω το χρώμα. Δεν έχω βέβαια καμιά πρόθεση να επιβάλω τέτοια σκληρή πειθαρχία σε κανέναν από τους αναγνώστες μου αυτές τις μέρες. Απλώς έτσι έγινε με μένα και δεν αμφιβάλλω ότι όταν πήγα για πρώτη φορά σχολείο, αυτή ή εξάσκηση με βοήθησε να διακριθώ μ' ένα σχέδιο που ανταμείφθηκε με «πέντε βαθμούς, επειδή δεν είχε μουντζούρες». Ή επιθυμία να βελτιώσει κανείς το σχέδιο του μπορεί να εμφανιστεί οποιαδήποτε στιγμή, ιδιαίτερα την ξεκούραστη εποχή των διακοπών, κι έχω υπόψη μου ειδικά ένα ορισμένο τύπο αναγνώστη, που έχει όλη μου τη συμπάθεια, και που ενώ ξέρει ότι ή έλλειψη σχεδίου τον δυσκολεύει, προτιμάει πάντα να ζωγραφίζει ανέμελα με τις μπογιές του, παρά να βασανίζεται με την απεικόνιση του προοπτικά παραμορφωμένου κλαδιού ενός δέντρου, ή του αετώματος μιας φόρμας ή με την προοπτική μιας μισάνοιχτης πόρτας. Κι ωστόσο ξέρει ότι ή εικόνα του θα ήταν πολύ 11

11 καλύτερη αν είχε μάθει από την αρχή αυτές τις τεχνικές λεπτομέρειες του σχεδίου. Έχοντας υπόψη μου όλα αυτά, προσπάθησα, στο κεφάλαιο που ακολουθεί, να ξαναζωντανέψω το σχέδιο σαν μια ελκυστική, ενδιαφέρουσα και συχνά έκπληχτικά ευχάριστη μελέτη που μπορεί κανείς να υιοθετήσει ή να ξαναγυρίσει σ' αυτήν. Κι αν για κανέναν άλλο λόγο, μπορείτε τουλάχιστο να βασίζεστε πάνω της για να περάσετε μερικές ευχάριστες ώρες, αν κάποια μέρα σας κλείσει μέσα ή βροχή! Μιά ομπρέλα σε διάφορες στάσεις 12

12 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ Σχεδιάζοντας Αντικείμενα: Μερικά Θέματα Α Ν ΘΕΛΕΤΕ να μάθετε πως αναπτύσσεται κάτι ή πως είναι φτιαγμένο, ή πως καταλήγει σε μιαν ορισμένη μορφή ή σ' ένα ορισμένο μέγεθος, με λίγα λόγια, πως γίνεται, τότε καθίστε και σχεδιάστε το. Το σχέδιο σας θα πρέπει να είναι προσεχτικό. Αφήστε τη ζωηρή, γρήγορη εντύπωση γι' αργότερα, για κάτι που κινείται. Θά δείτε ότι είναι έκπληχτικό πόσα πράγματα μαθαίνετε ακολουθώντας σχολαστικά την κατεύθυνση, μετρώντας το μήκος και το πλάτος, συγκρίνοντας την απόσταση (ακόμα κι αν είναι μόνο μερικά χιλιοστά) και τέλος, παρατηρώντας την υφή της επιφάνειας και τη διακοσμητική λεπτομέρεια. Για πέταμα, αλλά ακόμα χρήσιμα για το σπουδαστή. Γρήγορα σκίτσα στην αποθήκη

13 Περιθώριο για ενδεχόμενο λάθους Περιθώριο για ενδεχόμενο λάθους. Περιθώριο για ενδεχόμενο λάθους Μποτίλια του νερού και ποτήρι: Α: μηχανικό γραμμικό σχέδιο - Β: ελεύθερη προσέγγιση - Γ: με μετατροπές. Μόνον σχεδιάζοντας αντικείμενα θα καταλάβετε στ' αλήθεια γιατί σας αρέσει το ένα περισσότερο από το άλλο και γιατί - που είναι και το σημαντικότερο - διαλέξατε αρχικά να τα σχεδιάσετε, δηλαδή την εικονογραφική χρησιμότητα που έχουν για σας σαν καλλιτέχνη. Θ' ανακαλύψετε ότι μερικά αντικείμενα σχεδιάζονται πιο εύκολα από άλλα και δεν εννοώ ότι αυτό γίνεται επειδή το σχήμα τους είναι λιγότερο πολύπλοκο, γιατί συχνά συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Είναι πολλές φορές δυσκολότερο ν' αποδώσετε το απέριττο σχήμα, το καθάριο περίγραμμα, παρά ενα αντικείμενο που ξεχειλίζει από εντυπωσιακά στολίδια άστατου σχήματος, αλλά που γι' αυτό ακριβώς το λόγο γοητεύει το μάτι (το παραπάνω σχέδιο είναι ένα καλό παράδειγμα αυτής της περίπτωσης). Άλλα αντικείμενα που αποτελούνται από ευθείες γραμμές, που ή σωστή αντιγραφή τους εξαρτιέται από το πλάτος, τη γωνία ή την κατεύθυνση, ίσως να σας φανούν στην αρχή περισσότερο αγγαρεία παρά διασκέδαση (παράδειγμα το καροτσάκι στη διπλανή σελίδα). 14

14 Ένα καροτσάκι προχωρεί Σ' αυτό το σημείο νομίζω ότι πρέπει να διευκρινίσουμε τι εννοούμε με την αντιγραφή. Είναι άραγε ή σωστή αναπαράσταση ενός αντικειμένου; Ή αρκεί να μοιάζει το σχέδιο μας στο αντικείμενο; Πληροί τις προυποθέσεις που μ' αυτές αναγνωρίζουμε το θέμα του σχεδίου, αν και ξέρουμε πολύ καλά δτι δεν είναι ακριβής εικόνα του αρχικού αντικειμένου; Μ' άλλα λόγια, μειώνεται ή καλλιτεχνική του αξία σαν σχέδιο από την ολοφάνερη έλλειψη απόλυτης ακρίβειας; Για μένα ή απάντηση είναι ένα κατηγορηματικό «Όχι». Στήν πραγματικότητα, ακριβώς αυτή ή επιθυμία να το κάνουμε ένα τέλείο αντίγραφο ώς την τελευταία λεπτομέρεια, μπορεί να του αφαιρέσει τα αρχικά χαρακτηριστικά και τα προσόντα που ευχαριστούν το μάτι μας, και μ' αυτό εννοώ 15

15 τον τρόπο που το βλέπουμε, τον τρόπο που το εκφράσαμε και τον τρόπο που και οι δυό προσεγγίσεις έγιναν ένα με την καλλιτεχνική πρόθεση και την τεχνική επιδεξιότητα. Αυτά λοιπόν για την «απόλυτη ακρίβεια» που δεν έχει μεγάλη σημασία και που μπορούμε να την απορρίψουμε αν φέρουμε στο μυαλό μας την ιδέα ενός δουλικού αντίγραφου. 'Αλλά θα πρέπει να προσθέσω ότι αυτός ο καινούριος ορισμός του σχεδίου δεν πρέπει να χρησιμοποιηθεί σαν πρόφαση, σαν υπεκφυγή, ή σαν εύκολη δικαιολογία για αδέξια και προχειροφτιαγμένα σχέδια. Ή περιφρονητική άποψη εκείνων που δεν το θεωρούν απαραίτητο ν' αποδώσουν σωστά το θέμα τους καλύπτει συχνά την ανικανότητα τους που ποζάρει σαν καλλιτεχνική πρόθεση. Άν θέλετε να επωφεληθείτε όσο το δυνατό περισσότερο από το σχέδιο, θα πρέπει να διαλέξετε περισσότερες από μια γωνίες. Άν το αντικείμενο είναι αρκετά μικρό ή ελαφρύ για να το μετακινήσετε, εύκολα θα το γυρίσετε από δώ κι από κει. Πώς είναι από το πίσω μέρος, ή όταν το βλέπετε από πάνω, ή στο επίπεδο του ματιού ή από κάτω; Σάς έγγυώμαι ότι θ' ανακαλύψετε μερικά αναπάντεχα σχήματα που ορισμένα άπ' αυτά δεν είναι εύκολα στο σχέδιο, αλλά αξίζουν την προσπάθεια. Το τελικό αποτέλεσμα αυτών των πολλαπλών προσπαθειών είναι από μόνο του μια αποκάλυψη αληθινής αισθητικής αξίας και, θα έλεγα, απόλυτα απαραίτητο αν θέλετε να γίνετε ένας πετυχημένος εικονογράφος ή να ξεχωρίσετε από τους εμπορικούς καλλιτέχνες της σειράς. Ούτε πρέπει να σταματήσετε στην απεικόνιση μεμονωμένων αντικειμένων, γιατί αν αποφασίσετε να εξασκηθείτε στο σχέδιο, θα χρειαστεί να ψάξετε για κατάλληλα σχήματα που μπορείτε τώρα να τα τοποθετήσετε σε ομάδες και θα δείτε πως όταν τα μετακινήσετε, σαν τους ανθρώπους σε μια συγκέντρωση, άλλες φορές θα σάς αντικρίζουν κατάματα κι άλλες φορές θα σάς έχουν γυρισμένη την πλάτη. Θά χαμογελάσετε ϊσως με μερικά από τα απίθανα αντικείμενα που σχεδίασα για χάρη σας, σαν παραδείγματα γι' αύτη την άσκηση, αλλά ξέρω από πείρα ότι τέτοιες μελέτες ανοίγουν τα μάτια της φαντασίας για ένα σωρό καινούριες ιδέες για μελλοντική δουλειά. Καί καθώς αυτά τα σχέδια πολλαπλασιάζονται, θα συγκροτήσετε σιγά σιγά μια περιεχτική βιβλιοθήκη αναφοράς, 16

16 Αλλαγές στο ποτιστήρι. Προσέξτε τις αλλαγές στο μήκος και τη θέση του στομίου (Α) και των υπόλοιπων χαρακτηριστικών 1. Μαθαίνοντας πως είναι κατασκευασμένη ή καρέκλα: οι αναλογίες φαίνονται λαθεμένες 2. Κοιτάζοντας την από πίσω καταλαβαίνουμε τις αναλογίες και το σχέδιο 3. Απρόβλεπτες δυσκολίες από το πλάι 4. Πιό κοντά στις σωστές αναλογίες κι επομένως στο πραγματικό σχέδιο 17

17 Ακρόαση με τρία μέλη του θιάσου Κουβεντούλα Βικτοριάνα 18

18 που μερικά από τα κομμάτια της μπορούν να γίνουν και αυτοτελείς πίνακες, όπως αποδείχτηκε με τη βικτωριανή λάμπα πετρελαίου που μου χρησίμεψε σά θέμα σε μια κατοπινή ελαιογραφία που ονόμασα «Βικτοριάνα». Όταν συμπληρώσετε αυτό το πρόγραμμα που προτείνω, θ' ανακαλύψετε ότι δεν μπορείτε να το βάλετε γιό πάντα στην άκρη. Θά πρέπει να έχει ακριβώς το αντίθετο αποτέλεσμα, όπως θα δείτε κι από αμέτρητες παρόμοιες μελέτες που οι μεγάλοι ζωγράφοι έκαναν για πολλά απίθανα πράγματα σ' όλα τα στάδια της καριέρας τους και που σήμερα θεωρούνται πολύτιμες σαν αποδείξεις της αστείρευτης ευχαρίστησης που τους παρείχε ή ασχολία αυτή σαν αυτοσκοπός. Ό Άλμπρεχτ Ντύρερ (15ος αιώνας) που ο κριτικός Έντγουϊν Μούλινς δικαιολογημένα ονόμασε «πρώτο σχεδιαστή της Φύσης», «ήταν διάσημος για τα ταξιδιωτικά του σκίτσα που τα έκανε για να ικανοποιήσει την περιέργεια του να εξετάζει και να καταγράφει οτιδήποτε τραβούσε το βλέμμα του» (δική μου υπογράμμιση). Αυτές οι ξεχωριστές λεπτομερειακές μελέτες, σκίτσα πουλιών, λουλουδιών, χορταριών, ανθρώπινων χεριών και ποδιών, θα πρέπει να θεωρηθούν σαν παράδειγμα ενός παγκόσμια γνωστού καλλιτέχνη που αφιέρωσε τη μεγαλύτερη δεξιοτεχνία για τις μικρότερες λεπτομέρειες και που τα βήματα του θα έπρεπε ν' ακολουθήσουμε. Υπάρχει στο σπίτι σας (είμαι σίγουρος ότι υπάρχει), ένα πατάρι, μια αποθήκη, ένα δωματιάκι, ένα υπόστεγο ή ένα υπόγειο. Οπως και στα λίβινγκ - ρούμ, σε κάτι τέτοια ήσυχα και ασφαλή μέρη θα βρείτε διάφορα μικροπράγματα σ' ένα σωρό σχήματα, μεγέθη και πιθανά στάδια διάλυσης, που όλα προσφέρουν τις υπηρεσίες τους στην υπόθεση της τέχνης και περιμένουν να παραστήσουν τα μοντέλα για τη μελλοντική σας ζωγραφική. Λέγεται ότι το φόντο του Νεο - Ιμπρεσιονισμού ήταν εκείνο που οδήγησε τον Σερά και τους οπαδούς του να δώσουν τόση μεγάλη έμφαση στο σχέδιο και τη δομή και τον Όγκντεν Ρούντ να δηλώσει ότι «ή έλλειψη ενός καλού, θετικού, περίπου ακριβούς σχεδίου είναι μια από τις συνηθισμένες αιτίες που καταστρέφουν το χρώμα της ζωγραφικής» (δική μου υπογράμμιση). Ή απόλυτη ακρίβεια, θα παρατηρήσετε, δεν είναι απαραίτητη, αν το σχέδιο είναι καλό και θετικό. 19

19 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ Το Σχέδιο Μέσα από τους Αιώνες Γ ΙΑ να δούμε πως ξεκίνησε το σχέδιο σαν μέσο οπτικής επικοινωνίας, πρέπει να γυρίσουμε στις μαρτυρίες που μας προσφέρουν τα σχέδια ή τα χρωματιστά περιγράμματα, τα αντιπροσωπευτικά αυτά και εξαιρετικά νατουραλιστικά σύμβολα ή ιδεογράμματα, που διακοσμούν τις ανώμαλες επιφάνειες των τοίχων στις κατοικίες του πρωτόγονου ανθρώπου, του ανθρώπου των σπηλαίων. Εδώ βλέπουμε ν' απεικονίζονται με απερίφραστη αντικειμενικότητα, τεράστια ζωτικότητα και θαρραλέα τεχνική δεξιοτεχνία, θέματα από τον κυριότερο τρόπο επιβίωσης του πρωτόγονου ανθρώπου - το κυνήγι, τ' άγρια ζώα που καταδίωκαν και σκότωναν για να τραφούν. Κι ακόμα πιο εκπληκτικό είναι το γεγονός ότι αυτά τα «σχέδια» είναι εκτελεσμένα με μια επιδεξιότητα που συνήθως αποχτιέται μόνο μετά από μακρόχρονη εξάσκηση. Έτσι, μου φαίνεται τελικά πολύ αμφίβολο ότι πρόκειται γιό δείγματα του πρώτου «αύτοδίδαχτου καλλιτέχνη». Οι μελλοντικές έρευνες θ' αποκαλύψουν αναμφίβολα μια ακόμα πιο μακρινή ευθύνη γι' αυτή την ικανότητα. Εμάς, ωστόσο, εκείνο που μας ενδιαφέρει είναι ότι το σχέδιο, ή κατασκευή δηλαδή ζωγραφικών συμβόλων, που όσο αφελή κι αν είναι μπορούν να γίνουν εύκολα κατανοητά από πολιτισμένους λαούς σ' ολόκληρο τον κόσμο, θα πρέπει να γίνει δεκτό σαν το θεμέλιο που πάνω του στηρίχτηκαν όλες οι κατοπινότερες μορφές τέχνης και, γι' αυτό το λόγο έστω και μόνο, το σχέδιο αξίζει τον απεριόριστο σεβασμό μας. Πρέπει να είμαστε πάντα έτοιμοι και πρόθυμοι να στραφούμε για έμπνευση και τεχνική βοήθεια στα σχέδια που μας έδωσαν στη διάρκεια των αιώνων οι μεγάλοι δάσκαλοι της τέχνης αυτής, ακόμα κι αν, σε πολλές περιπτώσεις, ή γνώση μας είναι αναγκαστικά έμμεση, από περιγραφές ή από αντίγραφα. Ό Τζώρτζ Σερινγκχαμ στις σημειώσεις του για το «Σχέδιο με Πενάκι και Μολύβι», μας προειδοποιεί ότι «το σχέδιο είναι κάτι που πρέπει να το κοιτάζουμε κι όχι να γράφουμε γι' αυτό». Κι εξηγεί πιο λεπτομερειακά: 20

20 «Ο Αγγελιοφόρος» του Ντύρερ. Σχέδιο με πενάκι, στο Βρετανικό Μουσείο «Οι σελίδες που γράφτηκαν γι' αυτό, δε θα κάνουν ένα καλό σχέδιο κακό, ή ένα κακό σχέδιο καλό, ούτε δυστυχώς θα διδάξουν κανέναν πως να ξεχωρίζει το ένα από το άλλο για το λόγο ότι ένα σχέδιο θεωρείται δίκαια αριστούργημα, ενώ ένα άλλο πρέπει ν' απορριφτεί». Αλλά ή δική μου γνώμη είναι πως οτιδήποτε γράφεται - ιδιαίτερα σήμερα - που θα τονώσει και θα ξαναζωντανέψει το ενδιαφέρον μας για το σχέδίο, αξίζει να διαβαστεί, ακόμα και ή διασκεδαστική διαφήμιση του ίδιου του Σέρινγκχαμ που επιδιώκει τον ίδιο σκοπό: «Ελάτε εκεί που έχει πάντα φώς. Τώρα όλη μέρα στην Αίθουσα Λιθογραφιών του Βρετανικού Μουσείου. Ή ώραιό- 21

21 «Παναγία και Βρέφος» του Λεονάρντο ντά Βίντσι. Σχέδιο με πενάκι, στο Βρετανικό Μουσείο 22

22 τερη συλλογή σχεδίων σ' ολόκληρο τον κόσμο! Πρωταγωνιστούν: Μιχαηλάγγελο και Λεονάρντο ντά Βίντσι. Συμπρωταγωνιστούν: τα μεγαλύτερα αστέρια από τον κόσμο του σχεδίου. Κεντρική θέρμανση. Τέλειος εξαερισμός». Δέ σας κεντρίζει το ενδιαφέρον; Γιατί ή αλήθεια είναι ότι πολύ λίγοι από μας που λέμε ότι αγαπάμε την τέχνη επωφελούμαστε από την ευκαιρία που μας προσφέρεται να μελετήσουμε πρωτότυπα σχέδια μεγάλων καλλιτεχνών από πρώτο χέρι. Καί στη δικιά τους συντροφιά θ' αρχίσουμε ν' ανακαλύπτουμε την προτίμηση μας για ένα σχέδιο σε σύγκριση με κάποιο άλλο. Στό στυλ, ίσως, ή το θέμα, ένα θρησκευτικό σχέδιο του Ρέμπραντ μπορεί να μας αρέσει καλύτερα από ένα παρόμοιο θέμα όπως το χειρίζεται ο Ούίλιαμ Μπλέηκ. Έδώ θα βρούμε τη ρομαντική έλξη σε αντίθεση με την κλασική προσέγγιση. Έδώ μπορούμε να συγκρίνουμε το κοσμικό με το ιερό, το τοπίο με το πορτραίτο και το εσωτερικό. Κι ανάμεσα σε πόσα υλικά είχε να διαλέξει ο καλλιτέχνης για να κάνει το σχέδιο του! Αυτό ίσως μας βάλει κι εμάς στον πειρασμό να δοκιμάσουμε κάποιο διαφορετικό συνδυασμό: κιμωλία και ακουαρέλα ή πενάκι και ακουαρέλα αντί για το μολύβι που έχουμε συνηθίσει και που μας ικανοποιεί. Νά - λοιπόν - διαλεγμένα στην τύχη, τα έργα μερικών από τους μεγάλους σχεδιαστές του παρελθόντος με τους τίτλους τους και με τι υλικά είναι σχεδιασμένα. Για παράδειγμα, ο Τζιότο ( ) έχει ένα πολύ όμορφο σχέδιο «του Χριστού που περπατάει πάνω στα κύματα» με πενάκι. Στήν ίδια περίοδο ανακαλύπτουμε ότι ο Γκάρντι χρησιμοποιεί «χρωματισμένο χαρτί» για να κάνει το σχέδιο με πενάκι των «Εισοδίων της Θεοτόκου», και το 14ο αιώνα, ακόμα, ή σχολή της Σιένας χρησιμοποιούσε όχι μόνο πενάκι, αλλά και πινέλο για σχέδιο με χρώμα πάνω σε χαρτί βελέν και συχνά «άνοιγε τον τόνο με λευκό». Τόν 15ο αιώνα παρατηρούμε μια επιστροφή στο απλό πενάκι, και τώρα αναφέρεται και το Σίλβερ Πόιντ όν Πάρτσμεντ (Silver Point on Parchment). Σ' αύτη την τεχνοτροπία οποιοδήποτε μυτερό εργαλείο από ασήμι (ή χρυσό) μπορούσε να χρησιμοποιηθεί πάνω σ' ένα ειδικά προετοιμασμένο χαρτί περασμένο με λευκό του ψευδάργυρου, δημιουργώντας ένα «ελαφρά γκρίζο περίγραμμα» που ο Ουτσέλο (το 15ο αιώνα) χρησιμοποίησε με εντυπωσιακά αποτελέσματα στο σχέδιο του μιας «Έφιππης Μορ- 23

23 φης». Τόνισε ακόμα περισσότερο το έφφέ σ' αύτη την περίπτωση, «σχεδιάζοντας πάνω σε μια επιφάνεια Τέρα Βέρτ (πράσινη) και ανοίγοντας τον τόνο με άσπρη κιμωλία πάνω σε μαβί φόντο». Ίσως σας φανεί ότι το παράκανε λιγάκι, αλλά είναι ενδιαφέρον να παρατηρήσετε πόσοι από τους μεγάλους παλιούς σχεδιαστές σχεδίαζαν πάνω σε χρωματιστό χαρτί. (Γιατί να μήν κάνουμε λοιπόν κι εμείς το ίδιο;) Το γεγονός είναι ότι το στοιχείο πειραματισμού υπήρχε πάντοτε. Διαβάζουμε ότι ο Πολαμόλο (14ος αιώνας) στο σχέδιο του του «Αδάμ» χρησιμοποίησε πενάκι και ένα καφετί πέρασμα ακουαρέλας πάνω από το αρχικό περίγραμμα με μαύρη κιμωλία. Ή Φλωρεντινή σχολή σχεδίου προτιμούσε το πενάκι με ακουαρέλα, τη μαύρη κιμωλία σε μπεζ χαρτί συνήθως ξανοιγμένο με λευκή κιμωλία. Φαίνεται ότι όλους τους απασχολούσε ν' ανακαλύψουν τον πιο αποτελεσματικό τρόπο για να παρουσιάσουν τα σχέδια τους. Ό Λεονάρντο χρησιμοποιούσε πολλούς συνδυασμούς, πενάκι, πινέλο και καφετί μελάνι πάνω σε γαλαζωπό χαρτί, Σίλβερ Πόιντ σε «ρόζ χαρτί ξαναπερασμένο με πενάκι», και κόκκινη κιμωλία, συνήθως σκέτη. Στό περίφημο σχέδιο του για την «Παρθένο με το Βρέφος και την Αγία Άννα με το Βρέφος Ιωάννη το Βαπτιστή» που έχει διαστάσεις 1,50 χ 1,10 μ. περίπου και βρίσκεται στη National Gallery του Λονδίνου, χρησιμοποίησε κάρβουνο πάνω σε καφετί χαρτί ξανοιγμένο με λευκή κιμωλία. Αυτό και «οι Σπουδές για Τέσσερις Δαίμονες» είναι τα μοναδικά δείγματα που εγώ κατάφερα να βρω όπου ο Λεονάρντο χρησιμοποιεί μόνο κάρβουνο. Το πενάκι, κυρίως με καφετί μελάνι, ή κόκκινη και ή μαύρη κιμωλία και πολύ σπάνια το Σίλβερ Πόιντ ήταν τα υλικά που προτιμούσε ο Ραφαήλ. Ό Μιχαηλάγγελο σχεδίαζε συνήθως με κόκκινη ή μαύρη κιμωλία. Ό Τιντορέτο ήταν άλλος ένας από τους σπάνιους σχεδιαστές που χρησιμοποιούν κάρβουνο πάνω σε γαλαζωπό χαρτί. Ό Τιέπολο γενικά επέμενε στο πενάκι και οτό πενάκι και ακουαρέλα, γιατί ταίριαζαν τόσο πολύ στη ρομαντική προσέγγιση του. Αφήνοντας την Ιταλία για την Ολλανδία, συναντάμε έναν από τους μεγαλύτερους σχεδιαστές όλων των εποχών, τον Ρέμπραντ. Τά περισσότερα από τα θαυμάσια σχέδια του ήταν φτιαγμένα με πενάκι και χρώμα. Καμιά φορά συνδύαζε κόκκινη και μαύρη κιμωλία πάνω σε χρωματιστό χαρτί και σε μια περίπτωση 24

24 «Σάσκια» του Ρέμπραντ. Σχέδιο με πενάκι, στο Βρετανικό Μουσείο 25

25 Σχέδιο με πενάκι του Ρέμπραντ, στο Βρετανικό Μουσείο (τη μοναδική που ξέρω εγώ) χρησιμοποίησε ένα μείγμα απ' όλες τις τεχνοτροπίες. Βρίσκεται στην Αίθουσα Λιθογραφίων του Βρετανικού Μουσείου Στή μεγάλη του σύνθεση «Ό Θρήνος», ο Ρέμπραντ συνδύασε «πενάκι και πινέλο με καφετί μελάνι - κόκκινη και μαύρη κιμωλία και λάδι, πάνω σε ξεχωριστά κομμάτια χαρτί διαφόρων μεγεθών, που τα κόλλησε το ένα δίπλα και πάνω στο άλλο σ' ένα μεγάλο κομμάτι χαρτί». Διαβάζουμε ακόμα για σχέδια, όπου συνδύαζε «το καφέ και το γκρίζο μελάνι, το γκρίζο μελάνι σε καφετί χαρτί, το καφέ μελάνι με άσπρο γκουάς πάνω σε γκρίζο χαρτί με ορισμένα μέρη απλωμένα με το δάχτυλο - και συχνά βρίσκουμε «διορθώσεις με λευκό». Μαθαίνοντας ότι είχε κάνει 440 διαφορετικές μελέτες 26

26 μόνο για βιβλικές ιστορίες, μπορούμε να πάρουμε μια ιδέα της καλλιτεχνικής του αξίας σαν σχεδιαστή. Στή θαυμάσια έκθεση με έργα Ρέμπραντ στο Άμστερνταμ το 1969, τα σχέδια του ήταν εκείνα που βρήκα τόσο εντυπωσιακά, τόσο εμπνευσμένα, ιδιαίτερα εκείνα όπου με τη φωτοσκίαση χάριζε ένα πρόσθετο δραματικό τόνο στη σκηνή. Γιατί σε τούτα τα σχέδια, φτιαγμένα στα τελευταία χρόνια της ζωής του, βλέπουμε ότι ή δομική εντύπωση που σχηματίζεται από την τοποθέτηση των μορφών και ή δραματική έμφαση της ανθρώπινης κατάστασης ζωντάνευαν από ένα συνδυασμό της ζωντανής γραμμής και των στρωμάτων χρώματος που τη συνόδευαν, που πρόσθεταν μια εικονογραφική ευλογία στην κάθε εικόνα. Καί προσέξτε, κάθε σχέδιο ήταν μια αυτοτελής εικόνα. Θά ήθελα να είχα αρκετό χώρο για να περιγράψω λεπτομερειακά την αξία άλλων δασκάλων του σχεδίου, όπως των Ντύρερ, Χόλμπαϊν, Ένγκρ, Γκόγια, Βατώ, Κλώντ. Ντωμιέ που όλοι χειρίζονταν το πενάκι και την κιμωλία με μια επιδεξιότητα που σπάνια έχει ξεπεραστεί. Αλλά δεν μπορώ να κλείσω αυτό το κεφάλαιο δίχως ν' αναφερθώ ιδιαίτερα στη μεγαλοφυία του Τάρνερ, σαν τοπογράφου σχεδιαστή, που έφερε το μολύβι, το μολυβένιο μολύβι πάνω στο λευκό χαρτί στο αποκορύφωμα της τελειότητας. Ενα βλέμμα στα τετράδια σχεδίων του με εικόνες από την Ευρώπη και το Πέτγουορθ Χάουζ αρκεί για να συνειδητοποιήσουμε τι μπορεί να δημιουργήσουν τρεις - πέντε πόντοι γραφίτη στο χέρι ενός ζωγράφου που άφησε πίσω του τόσα σχέδια και σκίτσα που πολλά, πιστεύω, είναι εξίσου αριστουργηματικά με μερικές από τις ελαιογραφίες του. Πόσο όλοι αυτοί οι μεγάλοι καλλιτέχνες αγαπούσαν το σχέδιο, και πως ο καθένας με τον τρόπο του ενέπνευσαν την τέχνη του σχεδίου μέχρι και σήμερα ακόμα, φαίνεται από τη δουλειά πολλών αντάξιων διαδόχων τους ανάμεσα στους σύγχρονους μας εικονογράφους, καρικατουρίστες και γελοιογράφους. Ανάμεσα τους μπορούμε να συμπεριλάβουμε μερικούς Βρετανούς, όπως τους Τσαρλς Κέν, Τένιελ, Φίλ Μέη, Μιούρχεντ Μπόουν, Μάξ Μπέερμπομ, Αύγουστο Τζών και πολλούς άλλους. Πραγματικά, ας θυμηθούμε πως ο Τοπόλσκι ξεχωρίζει τα χαρακτηριστικά των μοντέλων του μέσα από το λαβύρινθο των στροβιλιζόμενων γραμμών, ή με πόση σχολαστική ακρίβεια ο Έμετ διαλέγει το δρόμο του για να δημιουργήσει το δικό του ζωγραφικό κόσμο μέσα από ένα απολαυστικό ανακάτωμα ανοη-

27 σιών. Ή ας συγκρίνουμε την τολμηρά μεγαλοφυή πρωτοτυπία (που οι σύγχρονοι του θεωρούσαν εξωφρενική) του Ώμπρευ Μπέρντσλευ και τη μοναδική του δεξιοτεχνία στην καθάρια γραμμή με το πενάκι, με τη ζεστή, τίμια και ρωμαλέα παρουσίαση του Λοντρέζου, που τόσο πετυχημένα και τόσο χιουμοριστικά περιγράφει με φειδωλές γραμμές ή κιμωλία του Τζώρτζ Μπέλτσερ. Αρκούν αυτά για να φανούν καθαρά οι πολύπλευρες όψεις του σχεδίου και στην τεχνοτροπία και στο θέμα, καθώς ο κάθε καλλιτέχνης μας γνωρίζει τη δική του προσφορά σε στυλ, προσέγγιση και προσωπική τεχνοτροπία. Σχέδιο με πενάκι, στο Βρετανικό Μουσείο. Μάρκο Ρίτσι. (Άλλοτε το απέδιδαν στον Τισιάνο) 28

28 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΕΜΠΤΟ Εκλογή Υλικών Λ ΕΓΕΤΑΙ ότι μπορείς να σχεδιάσεις με οτιδήποτε - μ' ένα κομμάτι καμένο ξύλο πάνω σ' έναν ασβεστωμένο τοίχο μέχρι και μ' ένα κομματάκι κραγιόνι για τα χείλια πάνω σ' ένα σπασμένο τζάμι. Ίσως όμως να βοηθούσα περισσότερο τον αναγνώστη, αν εκτός από την ποικιλία υλικών που χρησιμοποιούσαν οι παλιοί ζωγράφοι, του έδινα μια μεγαλύτερη και πιο φυσιολογική εκλογή ανάμεσα στα υλικά που έχουμε στη διάθεση μας. Για το σχέδιο στο ύπαιθρο, το κοινό μολύβι συγκεντρώνει πάντα τις προτιμήσεις. Είναι οπωσδήποτε βολικό στη μεταφορά και κατασκευάζεται σε μια πολύ μεγάλη σειρά από διαβαθμίσεις, Α. Μαύρο κραγιόνι. Β. Μαύρη κιμωλία Γ. Μολύβι κάρβουνου. Εκλογή υλικών για ν' απεικονίσουμε: Α. μια γούνα Β. ένα μάλλινο παλτό Γ. μια βαμβακερή ρόμπα 29

29 Καστλνό, Λό. Γαλλία. Δυό απόψεις του ίδιου θέματος, με πενάκι (επάνω) και κιμωλία (κάτω). Προσέξτε την ελαφριά μετατόπιση της έμφασης στη σύνθεση 30

30 από ΗΗ (πολύ σκληρό) μέχρι 6Β (πολύ μαύρο και μαλακό). Καθώς περνάνε τα χρόνια βρίσκω ότι έχει μια τάση να ξεθωριάζει κι αν ένα πολυδουλεμένο σχέδιο πέσει σε άπειρα χέρια, ή επιφάνεια του μπορεί να γυαλίσει. Για πολλά χρόνια είχα προτίμηση στο μολύβι κάρβουνου, που αποδίδει πολύ ικανοποιητικά τόσο τις λεπτομέρειες όσο και τις σκιές σε βαθύ βελούδινο μαύρο. Είναι επίσης εξαιρετικό για την αντιγραφή. (Μαθαίνω ότι δεν το φτιάχνουν πια). Το Κοντέ (μια σκληρή μαύρη κιμωλία) το προτιμώ στο σχήμα του τετράπλευρου μπαστουνιού, ιδιαίτερα τη λιθογραφική ποικιλία, γιατί μπορεί κανείς να χρησιμοποιήσει και την πλευρά και τη μύτη, για να πλουτίσει τις σκιές. Υπάρχει και σε κόκκινο χρώμα. Σκίτσο μιας αγροικίας στο Λό, στη Γαλλία. Σχεδιασμένο με πενάκι και περασμένο μ' ένα στρώμα κίτρινης ώχρας 31

31 Το μαύρο κραγιόνι, μια μαλακιά κιμωλία, που τρίβεται πολύ εύκολα, δίνει πολύ εντυπωσιακά αποτελέσματα στα τολμηρά ή δραματικά σχέδια, αλλά, επειδή είναι χοντρό, είναι σχεδόν άχρηστο για λεπτομερειακές μελέτες. Κάρβουνο δε χρησιμοποιώ ποτέ για να σχεδιάσω στο ϋπαιθρο, αλλά έχω δει φυσικές σκηνές, όπως ηλιοβασιλέματα, πρωινές ομίχλες και δραματικούς σχηματισμούς σύννεφων, ν' άποδίνονται με γοητευτικά αποτελέσματα όταν χρησιμοποιηθεί το δάχτυλο ή ένα καθαρό κομμάτι ύφασμα ή ένα χαρτομάντηλο για να σχηματιστεί ή σαγηνευτική γκάμα των αποχρώσεων στις σκιές. Για άλλα είδη σχεδίου, φοβάμαι ότι δε θα μπορούσα να μιλήσω με βεβαιότητα. Πάντως πρέπει οπωσδήποτε να το «φιξάρετε» μόλις τελειώσετε. Για το σχέδιο με το πενάκι, εμφανίζονται διαρκώς καινούριοι τύποι στην αγορά. Εγώ έχω χρησιμοποιήσει και στυλό διαρκείας και μαρκαδόρο και μόλο που είναι ικανοποιητικά για ορισμένα Σατώ ντέ Μονφόρ, Λό, Γαλλία. Σκίτσο με πενάκι, περασμένο μ' ένα στρώμα όμπρας αραιωμένο σε ορισμένα μέρη για να τονιστεί ή φωτοσκίαση 32

32 είδη σκίτσου, τίποτα δεν είναι τόσο ευλύγιστο όσο το καλάμι ή το παραδοσιακό φτερό της χήνας, αν μπορείτε να τα βρείτε! Ένα πινέλο με λεπτή μύτη μπορεί να δώσει αναπάντεχη ακρίβεια κι ευαισθησία, όπως όταν βρίσκεται στα χέρια του Σίντνεϋ Σάιμ, του διάσημου εικονογράφου των φανταστικών ιστοριών του Λόρντ Ντάνσενυ, που συνδύασε μ' αυτό τον τρόπο περάσματα μαύρου μελανιού μ' ένα θησαυρό λεπτομερειακού σχεδίου, με το ίδιο εργαλείο! Αλλά για να σχεδιάσουμε σιλουέτες ή τοπία, λίγα πράγματα είναι τόσο ικανοποιητικά όσο η κιμωλία - σε ακρίβεια, δύναμη, πνεύμα ή ευαισθησία. Οσο για το χαρτί, τα περισσότερα μπλοκ σχεδίου περιέχουν χαρτί καλής ποιότητας και για την κάθε περίπτωση (πενάκι, μολύβι, ακουαρέλα κ.λ.π.), υπάρχουν ειδικά μπλοκ για το σχέδιο με το κατάλληλο χαρτί. Το παλιό Νόργουντ, Λονδίνο. Σχέδιο με ινδική μελάνη 33

33 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΚΤΟ Σχεδιάζοντας Σιλουέτες Σ ΤΗ σταδιακή αλλά και σημαδιακή απομάκρυνση από τη ρεαλιστική ή ακαδημαϊκή απεικόνιση της ανθρώπινης μορφής, μερικοί σπουδαστές παραμελούν τις αρχές της βασικής ανατομίας, παραγνωρίζοντας τη σημασία τους και σε ορισμένες περιπτώσεις, μάλιστα, τις αγνοούν τελείως. Ή ανθρώπινη σιλουέτα σαν θέμα, κι ιδιαίτερα το γυμνό, ενώ στο παρελθόν έπαιζαν τόσο σημαντικό ρόλο στο ρεπερτόριο του ζωγράφου και κατείχαν τιμητική θέση και στα μουσεία μας και στην εκτίμηση του κοινού, εδώ και πολλά χρόνια έχουν ξεπέσει σε μια θέση αμφίβολης αισθητικής αξίας. Τά ιδανικά της ανδρικής και της γυναικείας μορφής που αγαπούσαν κι απεικόνιζαν οι μεγάλοι ζωγράφοι παραγκωνίστηκαν από την απεικόνιση άλλων οργανικών μορφών που, ενώ έχουν δική τους ζωή, δεν παρουσιάζουν μεγάλη ομοιότητα με, άς πούμε, τον Αδάμ και την Εύα που οι περασμένες γενιές μάθαιναν να πιστεύουν ότι ο «Θεός είχε πλάσει κατ' εικόνα και ομοίω- 34

34 Μελέτη όρθιας σιλουέτας. Το Χ δείχνει το πόδι που σηκώνει το βάρος του σώματος. Προσέξτε τα σχήματα ανάμεσα στα μέλη και το κορμί, Α, Β και Γ 35

35 σίν του». Επιπλέον, η άποψη ότι ή ανθρώπινη σωματική ομορφιά είναι κάτι που πρέπει να θαυμάζουμε και ν' αντιγράφουμε με στοργική ακρίβεια είναι πια αναχρονιστική. Το ανθρώπινο κορμί μέσα σε κορνίζα αντιμετωπίζεται γενικά με κάποια υποψία σαν καλλιτεχνικό θέμα (μόλο που το χρησιμοποιούν σε πλατιά κλίμακα σαν σεξουαλική μορφή διαφήμισης). Σε τι χρησιμεύει λοιπόν ή γνώση της ανατομίας, που για το σύγχρονο σπουδαστή σημαίνει φυσικά, ότι θα πρέπει να παρακολουθήσει ειδικά μαθήματα πάνω στη λειτουργία του ανθρώπινου κορμιού; Για να καταλάβουμε καλύτερα αυτή την απότομη μετατόπιση στην έμφαση, είναι απαραίτητο να θυμηθούμε οτι το μάθημα σχεδίου ανθρώπινων μορφών ή ζωντανό σχέδιο, όπως το έλεγαν στην εποχή μου, ήταν τοποθετημένο πολύ ψηλά στον κατάλογο προτεραιοτήτων της παλιάς σχολής. Ό σπουδαστής ήταν υποχρεωμένος να μάθει τις αρχές της αναλογίας για να μπορεί να εκτιμάει τη στέρεη μορφή και ν' απεικονίζει με ακρίβεια την ανθρώπινη σιλουέτα, και ιδιαίτερα τα μέλη του μοντέλου σε προοπτική παραμόρφωση όταν έπαιρνε διάφορες πόζες και να καταλαβαίνει τι συνέβαινε στο κορμί με την κάθε αλλαγή στάσης. Για να μπορέσει ο σπουδαστής ν' αποχτήσει τις απαιτούμενες γνώσεις και την τεχνική ικανότητα να εφαρμόσει τις γνώσεις αυτές, ή πλήρης κατανόηση της ανατομίας θεωρούνταν απαραίτητη για το σχέδιο σιλουέτας. Έτσι, ένας σκελετός και διαγράμματα σε φυσικό μέγεθος του μυϊκού συστήματος που επηρέαζε τη μορφή της επιφάνειας ήταν αναπόσπαστα μέρη του μαθήματος. 36

36 Δέκα μελέτες του αριστερού χεριού του συγγραφέα. Αυτή είναι μια άσκηση που θα σας πει πολλά εκπληκτικά πράγματα σχετικά με το τι μπορεί να κάνει και με το πως φαίνεται σε διάφορες θέσεις Το και 4 είναι ζωγραφισμένα από τον καθρέφτη Δικαίωση όλης αυτής της εξειδικευμένης μελέτης ήταν οι αμέτρητες μελέτες και τα ανατομικά σκίτσα που μας άφησαν οι μεγάλοι ζωγράφοι και που αντίγραφα τους υπήρχαν πάντοτε άφθονα. Μ' άλλα λόγια, αν ή ανατομία θεωρούνταν απαραίτητη για τέτοιους μεγάλους καλλιτέχνες όπως ο Λεονάρντο ντά Βίντσι και ο Μιχαηλάγγελο και άλλοι, πόσο περισσότερο χρειάζονταν σ' εμάς τους ταπεινούς μιμητές τους! Πιστεύω ωστόσο, ότι σε πολλές σχολές καλών τεχνών σήμερα, αυτή ή εξαιρετικά τεχνική κι αναλυτική προσέγγιση του θέματος δε θεωρείται πια απαραίτητη, κι όταν ένα σχέδιο γίνεται από μοντέλο δεν υπάρχουν «δεσμεύσεις» σχετικά με το πότε και πως ο σπουδαστής θα κάνει το σχέδιο του. Το μοντέλο βρίσκεται κατά κάποιο τρόπο εκεί μόνο σαν αναφορά - κι όσο για το σκελετό, αυτός είναι ένα κειμήλιο από το παρελθόν. 37

37 Σχέδιο με πενάκι του Μιχαηλάγγελο Μπουοναρότι στο Βρετανικό Μουσείο 38

38 Στό κάτω κάτω, θα μπορούσε κάποιος να πεί ότι οι πίνακες με τις ανθρώπινες μορφές όπου οι άντρες κι οι γυναίκες ποζάρανε σε ηρωικές στάσεις και σε ειδυλλιακό περιβάλλον παριστάνοντας κάποια μυθική ή ρομαντική σκηνή, δεν είναι πια της μόδας. Η ερώτηση λοιπόν τώρα γίνεται «πόσα χρειάζεται να ξέρει κανένας για το πως να σχεδιάσει μια σιλουέτα;» Γιατί συχνά παρουσιάζουν το επιχείρημα ότι ή πραγματική αξία μιας τέτοιας εξειδικευμένης γνώσης ίσως αποδείχνεται ένα πραγματικό εμπόδιο που πάνω του σκοντάφτει ο ευαίσθητος σχεδιαστής, ενώ συμβαίνει και να βλάπτει τη δουλειά μερικών άλλων καλλιτεχνών. Μελέτες στημένων μοντέλων 39

39 Άν ωστόσο ερευνήσουμε κάπως καλύτερα το θέμα, θα δούμε ότι εκείνο που έφταιγε για την αρνητική στάση των σπουδαστών απέναντι στην ανατομία ήταν ο τρόπος διδασκαλίας της (δεν τη δίδασκαν, την παρουσίαζαν). Οι κανόνες των βιβλίων είχαν αντικαταστήσει τις γνώσεις. Οι μαθητές έβλεπαν και μελετούσαν κόκαλα και μύες απομονωμένα από το ζωγραφικό τους πλαίσιο. Έτσι μάθαιναν την κατασκευή του ανθρώπινου σώματος από την ιατρική σκοπιά που δεν είχε παρά ελάχιστη ή καμιά σχέση με το ζωντανό ανθρώπινο πλάσμα που έπρεπε ν' απεικονίσουν. Συχνά μάλιστα αυτός ο τρόπος διδασκαλίας έβλαπτε τον ίδιο του το σκοπό παρουσιάζοντας το ανθρώπινο σώμα σαν ένα άψυχο επιστημονικό αντικείμενο. Σιλουέτες χορού, οδηγημένες από την κίνηση ενός πουλιού Όπως και η προοπτική, λοιπόν, που θα τη συζητήσω παρακάτω, για να γίνει δεχτή από τον αναγνώστη, η ανατομία θα πρέπει να γίνει αντιληπτή σαν βοήθημα κι οχι σαν εμπόδιο στους καλλιτεχνικούς του σκοπούς. Μέ κανένα τρόπο δεν πρέπει να θεωρηθεί σαν ένα αλύγιστο σύστημα καθοδηγητικών κανόνων, αλλά σαν ένα κλειδί που ανοίγει ένα δύσκολο λουκέτο και αποκαλύπτει το μηχανισμό λειτουργίας, που δίχως αυτόν, οποιαδήποτε σιλουέτα, γυμνή ή ντυμένη, νεανική ή γέρικη, θα παραμείνει άψυχη κι ανέκφραστη. 40

40 Σπουδαστές στο εργαστήριο ζωγραφικής το 1930 (δεξιά) και πως θα φαίνονταν σήμερα (αριστερά) Κι επειδή εγώ διδάχτηκα με το «δύσκολο τρόπο», εξακολουθώ να πιστεύω ότι μερικές στοιχειώδεις γνώσεις σχετικά με το πως λειτουργεί το σώμα - τι συμβαίνει κάτω από τα ρούχα που είναι συχνά ολοφάνερο-είναι στ' αλήθεια απαραίτητες για να μπορέσετε ν' απεικονίσετε με αληθοφάνεια οποιαδήποτε σιλουέτα, είτε παίζει μεγάλο ρόλο είτε μικρό, στη σύνθεση σας. Γι' αυτό το λόγο συμπεριέλαβα τα παραδείγματα ζωντανών σχεδίων: ορισμένα που είχα κάνει σαν σπουδαστής, άλλα αργότερα σαν δάσκαλος και τελικά πιο πρόσφατα σχέδια που σ' αυτά υπάρχουν σιλουέτες, σ' ένα χιουμοριστικό ή φανταστικό κόσμο δικής μου επινόησης. Ελπίζω ότι ο συσχετισμός ανάμεσα στην πειθαρχία του παρελθόντος και την τωρινή ελευθερία είναι φανερός και παραδεχτό το αποτέλεσμα. Οι αναγνώστες που ίσως θελήσουν να επιμείνουν περισσό- 41

41 τερο πάνω στο θέμα του ζωντανού σχεδίου, θα βρουν περισσότερες λεπτομέρειες σ' ένα προηγούμενο βιβλίο μου της σειράς τούτης «Σχεδιάζοντας και Ζωγραφίζοντας Πρόσωπα και Σιλουέτες». Άν δεν έχετε τη δυνατότητα να παρακολουθήσετε οργανωμένα μαθήματα ζωντανού σχεδίου, θα πρέπει να βασιστείτε σε κάποιο φίλο που θα προσφερθεί ή θα πειστεί να ποζάρει για σας στο σπίτι σας. Αυτό βέβαια είναι πολύ διαφορετική άσκηση από το να σχεδιάζετε σε μια τάξη όπου χρησιμοποιούν επαγγελματίες μοντέλα κι όπου ο μαθητής μπορεί να συγκεντρωθεί στο θέμα του δίχως να τον απασχολεί ή πιστή απεικόνιση των χαρακτηριστικών ή η άνεση του μαντέλου. Μ' ένα φίλο, η επιθυμία σας να πετύχετε μια ομοιότητα που θα τον ευχαριστήσει, ή φυσική ανησυχία σας για την άνεση του («Μήπως κουράστηκες;») σε συνάρτηση με την υπενθύμιση οτι πρέπει να μένει ακίνητος («Θά μπορούσες να κρατάς λίγο ψηλότερα το κεφάλι σου;»), όλα αυτά είναι πράγματα που διασπάνε την προσοχή, τη στιγμή που χρειάζεται να τη συγκεντρώσετε απερίσπαστα στα τεχνικά προβλήματα που αντιμετωπίζετε. Ανάμεσα στ' άλλα θα πρέπει να φροντίσετε ώστε να φωτίζεται καλά το πρόσωπο του μοντέλου σας, είτε από δεξιά είτε από αριστερά, να κάνετε πειράματα με το σκούρο ή ανοιχτό φόντο, ώστε τα χαρακτηριστικά του να καθορίζονται με σαφήνεια, να τονίζονται ή ακόμα και να παίρνουν δραματικούς τόνους και ν' ανακαλύψετε αν ο χαρακτήρας του μοντέλου σας εκφράζεται καλύτερα ανφάς, σε τρία τέταρτα ή σε προφίλ. Αλλά ο καλύτερος τρόπος για ν' αρχίσετε είναι να κάνετε μια σειρά από προσεχτικές μελέτες του δικού σας προσώπου από τον καθρέφτη, μελετώντας τις αναλογίες: το διάστημα ανάμεσα στα μάτια, το μήκος της μύτης (που τόσο συχνά φαίνεται υπερβολικά μεγάλη), την απόσταση από την καμπύλη του ρουθουνιού μέχρι την άκρη του στόματος, και τη σωστή τοποθέτηση των αυτιών σε σχέση με τη γωνία του ματιού και την καμπύλη του σαγονιού. Για να ζωγραφίσετε το κεφάλι, βάλτε το μοντέλο σας να καθίσει σε μια φυσική και χαλαρωμένη στάση, να διαβάζει, για παράδειγμα, ένα βιβλίο, ή να πλέκει, αν είναι γυναίκα - το κεφάλι στις περισσότερες περιπτώσεις θα είναι χαμηλωμένο κι επομένως θα υπάρχει κάποια προοπτική παραμόρφωση:- ή να κοιτάζει τηλεό- 42

42 Σκίτσο του Α. Ε. Κόξ ραση, οπότε το σώμα θα είναι πιο όρθιο και το κεφάλι και τα χαρακτηριστικά πιο ζωηρά. Οπωσδήποτε, πρώτα πρέπει να καθορίσετε τη χαρακτηριστική στάση σχεδιάζοντας ελαφρά τις καθοδηγητικές γραμμές, το «σκελετό», και διορθώνοντας τις αν χρειαστεί, πριν αποπειραθείτε να συγκεντρώσετε τις προσπάθειες σας στα χαρακτηριστικά, τα μέλη, ή τα ρούχα. Μέ λίγα λόγια, «πιάστε» πρώτα τα βασικά, και δουλέψτε το σχέδιο πιο λεπτομερειακά αργότερα. 43

43 Η κατεύθυνση του μικρού γερανού ήταν μια τυχαία βοήθεια στη σύνθεση. Συγκρίνετέ το με το «Μαούνες στο Λιμάνι Σαν λαϊτ» σελ. 55 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΒΔΟΜΟ Σύνθεση H ΛEΞΗ σύνθεση είναι ένας από κείνους τους όρους στο λεξιλόγιο της τέχνης, που συχνά ακούγεται, αλλά που οι περισσότεροι ούτε τον καταλαβαίνουν απόλυτα, ούτε τον εφαρμόζουν. Πάντα αναγνωρίζουν με τον απαιτούμενο σεβασμό ότι έχει τεράστια σημασία, αλλά συχνά ο σπουδαστής το παίζει κορώνα - γράμματα, ή έτσι φαίνεται, αν το υλικό του θα είναι ή όχι σωστά τοποθετημένο στο σχέδιο ή τον πίνακα του. Γιατί σύνθεση ετυμολογικά δε σημαίνει τίποτα περισσότερο ή λιγότερο από την «τοποθέτηση μαζί» των διάφορων στοιχείων που αποτελούν την εικόνα, αδιάφορο αν αυτό γίνεται σκόπιμα ή ένστικτώδικα. Το θέμα του καλλιτέχνη σαν συνθέτη μπορεί να διατυπωθεί με διάφορους τρόπους. Σαν καλλιτέχνης, όπως ποιητής ή μουσικός, ή επιθυμία του πρέπει να είναι να εκφραστεί με τον τρόπο που έχει διαλέξει. Σαν μουσικός χρησιμοποιεί ήχους, σαν ποιητής χρησιμοποιεί λέξεις, και σαν ζωγράφος χρησιμοποιεί σχήμα και χρώμα, αλλά όλα αυτά πρέπει να τοποθετηθούν μαζί, να τακτοποιηθούν ή να συντεθούν. Υπάρχουν λοιπόν ασφαλείς κανόνες που θα πρέπει ν' ακολουθήσουμε για τη σύνθεση μιας εικόνας, και πόσο άκαμπτοι μπορούν να γίνουν; Μήπως γίνονται πιο ελαστικοί καθώς άνα-

44 πτύσσεται ή δεξιοτεχνία ή ανάλογα με τις συνθήκες: Στό κάτω κάτω, μόνο οι θεωρητικοί κατασκευάζουν σκληρούς κι απαράβατους κανόνες για τη σύνθεση, για να κωδικοποιήσουν προσωπικές εμπειρίες, και να δημιουργήσουν μ' αυτόν τον τρόπο έναν αισθητικό κρίκο ανάμεσα στον καλλιτέχνη και το κοινό του. Αν ο καλλιτέχνης παραβιάζει αυτούς τους κανόνες από άγνοια, ή τους παραβλέπει από βιασύνη, και ανακαλύπτει οτι ο κρίκος ανάμεσα στον εαυτό του και το κοινό έχει κάπως χαλαρώσει, τότε θα πρέπει να δεσμεύεται απ' αυτούς. Αν, όμως, ο καλλιτέχνης μπορεί επανειλημμένα να διατηρήσει αυτό τον απαραίτητο δεσμό σ' όλη του την ένταση, ενώ ταυτόχρονα παραβιάζει αυτό που ο θεωρητικός παραδέχεται σαν κανόνα, τότε έχει κάθε δικαίωμα να το κάνει. Αυτή ή αρχή της ελευθερίας έχει εφαρμοστεί από όλους τους μεγάλους ζωγράφους. Καί μάλιστα θα μπορούσα να υποθέσω οτι δεν υπάρχει κανόνας πάνω σ' αυτό το θέμα που να μήν έχει παραβιαστεί επανειλημμένα και με πλήρη επιτυχία, από τους καλύτερους εκπροσώπους του κάθε είδους. Το Μπρίστολ, στην Αγγλία, μετά από ένα βομβαρδισμό το Ένα ρεαλιστικό πρόχειρο σχέδιο που επρόκειτο να γίνει πίνακας, και που απεικόνιζε τις ζημιές Το Α είναι το κέντρο της_εικόνας, το Β και το Γ οδηγούν το μάτι στο εστιακό σημείο Α, και τα Δ και Ε είναι απαραίτητα για το σκοπό του πίνακα. Αλλά είναι δύσκολο να τα κρατήσουμε σε πρώτο πλάνο δίχως να τραβήξουν την προσοχή.

45 Οι κανόνες, λοιπόν, Θά πρέπει να γίνουν δεχτοί κυρίως σαν μηχανισμοί ασφαλείας για τους αρχάριους, και μ' αυτή την ιδιότητα έχουν μεγάλη άξια. Ό κίνδυνος βρίσκεται στο γεγονός ότι μπορούν, και δυστυχώς αυτό συμβαίνει συχνά, να καθιερώσουν συνταγές που διευκολύνουν τους ερασιτέχνες να μας δίνουν, δίχως να πολυκουράζονται, ικανοποιητικές συνθέσεις που εγγυημένα ποτέ δε θα προσβάλουν το μάτι του θεατή κι έτσι δε θα προσελκύσουν την κριτική. Τώρα οποιοδήποτε θέμα κι αν διαλέξετε για να σχεδιάσετε, ένα από τα πρώτα πράγματα που πρέπει ν' αποφασίσετε είναι αν το θέμα αυτό είναι οριζόντιο ή κάθετο, δηλαδή αν προσφέρεται καλύτερα για ν' αποκαλύψει τις εικονογραφικές ιδιότητες του ύψους, του πλάτους ή της απόστασης. Έχει αποδειχτεί από τους περισσότερους ζωγράφους, νομίζω, οτι το τέλειο τετράγωνο είναι το σχήμα που γεμίζει πιο δύσκολα άπ' όλα. Κρίνοντας από τον αριθμό των συνθέσεων με οριζόντια τοπία, που είναι και τα περισσότερα σ' οποιαδήποτε έκθεση ζωγραφικής, θα έλεγα ότι αυτό το σχήμα έχει γίνει δεχτό σαν το πιο κατάλληλο για να σχεδιάζουμε τους πίνακες μας, μια και προτιμάμε να εκφράζουμε τη φύση «απλωμένη» παρά «κρεμασμένη». Αλλά με κανένα τρόπο δεν πρέπει να πούμε ότι οι περισσότερες Μίντχερστ στο Σάσεξ. Αυτά τα δυό σχέδια δείχνουν το ίδιο θέμα. Πρώτα σαν οριζόντια σύνθεση κι έπειτα σαν κάθετη. Ανάμεσα στις δυό προσπάθειες ο φωτισμός είχε αλλάξει κι έκανα κι άλλες μετατροπές, στο δεύτερο σχέδιο

46 απόψεις της φύσης αποδίδονται καλύτερα σε μήκος παρά κάθετα. Άρκεί να θυμηθούμε διάσημους πίνακες όπως το «Χωράφι με το καλαμπόκι» του Κόνσταμπλ και το «Πέρασμα του Ρυακιού» του Τάρνερ για να καταλάβουμε ότι πρέπει ν' αποφεύγουμε τις γενικεύσεις! Από την άλλη μεριά, είναι ευκολότερο να καταλάβουμε την ολοένα και μεγαλύτερη προκατάληψη ενάντια στη μακριά οριζόντια εικόνα, γιατί αύτη περιορίζει τις δυνατότητες της δημιουργικής σύνθεσης στη συνηθισμένη πανοραμική άποψη (που γενικά προτρέπει το θεατή να κοιτάζει την εικόνα από την μια άκρη προς την άλλη, αντί να την κοιτάζει σε βάθος) και στην παρουσίαση της εικόνας σε δυό διαστάσεις. Μετά απ' όλα αυτά, πρέπει να επαναλάβω μια ή δυό αύτονόη- 47

47 τες και καθιερωμένες προειδοποιήσεις που ίσως να έχετε ξεχάσει. Ή μια είναι ότι ή ισορροπία του ουρανού με τη γη δεν πρέπει να είναι τέλεια. Μιά γραμμή τραβηγμένη από τη μια άκρη του σχεδίου μέχρι την άλλη θα σας βοηθήσει να τοποθετήσετε τον ορίζοντα σας πάνω ή κάτω άπ' αυτήν (έστω κι ελάχιστα) ώστε να εξασφαλίσετε αυτό που είναι γνωστό σαν «υψηλή» ή «χαμηλή οριζόντια σύνθεση». Κι ελπίζω να θυμηθείτε οτι ισορροπία στη σύνθεση δε σημαίνει την ίση κατανομή παρόμοιων σχημάτων στις δυό πλευρές για να τονίσουν το κύριο θέμα, αλλά την αποφυγή λεπτομερειακών σχημάτων ή τη συγκέντρωση σχημάτων μόνο στη μια πλευρά της εικόνας. Ή ισορροπία μπορεί να επιτευχθεί με διάφορους τρόπους: ένα σπιτάκι ή μια θημωνιά μπορούν να εξισορροπήσουν Το λιμάνι του Σόρχαμ στο Σάσεξ. Οι δυό καπνοδόχοι του εργοστασίου βρίσκονται μακριά από το κέντρο και οι σιλουέτες βοηθάνε να κατευθύνουν το μάτι προς τα πάνω και γύρω από την καμπύλη του λιμανιού προς το κεντρικό σημείο του πίνακα ένα δέντρο - μερικά σύννεφα μπορούν ν' αντισταθμίσουν το βάρος μιας συστάδας δέντρων. Μέ λίγα λόγια, ή σωστή αίσθηση της ισορροπίας θ' απορρίψει οτιδήποτε πλησιάζει το αυστηρά συμμετρικό σχήμα και μπορείτε να δείτε πως λειτουργεί μελετώντας τα έργα των μεγάλων ζωγράφων. Οι συγκλίνουσες γραμμές που σχηματίζονται από μονοπάτια ή ποτάμια ή φράχτες είναι πολύ αποτελεσματικές γιατί οδηγούν διακριτικά το μάτι στο κεντρικό σημείο ενδιαφέροντος, ενώ οι μακριές σκιές θα κατευθύνουν το μάτι έξω από την εικόνα, γι' αυτό και θα πρέπει να προσέξετε 48

48 Οδικά έργα στο Σάσεξ. Προσέξτε τις καθοδηγητικές γραμμές, τις γραμμές του ορίζοντα και το κέντρο των εικόνων, την ισορροπία του ουρανού και τα σημεία έμφασης. Α, Γραμμή του ορίζοντα ΣΦ. σημείο φυγής 49

49 Όλα αυτά θα πρέπει να τα έχετε υπόψη σας οχι σαν τυφλοσούρτες, αλλά σαν καλλιτεχνικούς κανόνες. Καί μάλιστα σαν βοηθητικούς μηχανισμούς στη δημιουργία ενός σχεδίου έτσι, που ο θεατής να τους διαισθάνεται δίχως να είναι ολοφάνερα αντιληπτοί. Δέν πρέπει ποτέ να παραμελήσετε τη φαντασία ή την εφευρετικότητα και στη σύνθεση και στη διάταξη του σχεδίου. Οι δουλόπρεπες απομιμήσεις δοκιμασμένων συνθέσεων οδηγούν συχνά στην έλλειψη τόλμης. Ένας πρακτικός τρόπος που μπορεί να σας βοηθήσει να κάνετε μια πρώτη εκλογή ενός πιθανού θέματος είναι το λεγόμενο «σκόπευτρο», που είναι και πολύ εύκολο στην κατασκευή. Δέν έχετε παρά ν' ανοίξετε μια τρύπα σ' ένα κομμάτι χαρτόνι, όχι μεγαλύτερη από 10 χ 15 εκατοστά. Εξετάζοντας το τοπίο μέσα από την τρύπα αυτή, το βλέπετε περιορισμένο κιόλας στο πλαίσιο του. Όσο πιο κοντά στο μάτι κρατάτε το χαρτόνι, τόσο μεγαλύτερο είναι το τμήμα της σκηνής που περιλαμβάνεται στο πλαίσιο, και που αντίθετα μπορεί να περιοριστεί αν απομακρύνετε το χαρτόνι από το μάτι σας. Ένα άλλο πλεονέκτημα είναι ότι μπορείτε να δείτε το θέμα σας και σαν κάθετη και σαν οριζόντια σύνθεση, ανάλογα με τον τρόπο που θα κρατήσετε το χαρτόνι. Καί στις δυό περιπτώσεις, αυτή ή μέθοδος συγκεντρώνει το βλέμμα σε κάποιο ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της σκηνής ενώ αποκλείει το υπόλοιπο τοπίο που το πλαισιώνει. Ετσι, μετακινώντας αργά το σκόπευτρο σας, οριζόντια ή κάθετα και σε διάφορες αποστάσεις από το μάτι σας, συχνά θα εντοπίσετε κάποιο θέμα που στην αρχή δεν είχατε αντιληφτεί. Ή θέα που θα σας αποκαλυφθεί μ' αυτό τον τρόπο θα χρειάζεται σχεδόν πάντοτε κάποια ελαφριά προσαρμογή καθώς ή προσωπικότητα του καλλιτέχνη θα επιβληθεί στη φύση, για να πετύχει την καλύτερη σύνθεση. Αν δείτε ότι το τελειωμένο σχέδιο είναι αποτυχία σαν σύνθεση, πρέπει ν' αντισταθείτε στον πειρασμό να του δώσετε καινούρια μορφή κόβοντας ένα κομμάτι από το πρώτο πλάνο ή τρεις - τέσσερις πόντους ουρανό ή μια λουρίδα από τις πλαϊνές πλευρές, ελπίζοντας έτσι να πετύχετε μια καλύτερη ισορροπία. Η καινούρια σύνθεση πάντα δείχνει ότι έχει υποστεί ριζικές αναπροσαρμογές, κι αυτός ο λόγος αρκεί για να μή σας γίνει ποτέ συνήθεια να «κόβετε το μουσαμά σας!». 50

50 Μου φαίνεται αδύνατο να κλείσω αυτό το κεφάλαιο για τη σύνθεση δίχως μια προειδοποίηση σ' εκείνους που συνηθίζουν να χρησιμοποιούν τη φωτογραφική μηχανή, εξηγώντας τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα αυτής της μεθόδου. Είναι ολοφάνερο το πλεονέκτημα της αποτύπωσης κάποιας φευγαλέας άποψης της φύσης, που μπορείτε να τη μελετήσετε με την ησυχία σας, και να την αντιγράψετε με ακρίβεια σε μια κατοπινή ευκαιρία. Μπορεί, ωστόσο ν' αποδειχτεί δίκοπο μαχαίρι. Ένας από τους κινδύνους είναι ότι γινόμαστε τεμπέληδες όταν αρκούμαστε ν' αφήνουμε τη φωτογραφική μηχανή να προσδιορίζει τη σύνθεση της σκηνής που θέλουμε να ζωγραφίσουμε, ακολουθώντας τις γραμμές που κατέγραψε το μηχανικό της μάτι. Κι αν έχω δίκιο λέγοντας ότι ή φύση σπάνια, αν όχι ποτέ, μας δίνει αλάνθαστες συνθέσεις, βγαίνει ότι ή φωτογραφική μηχανή απλώς επιβεβαιώνει αυτό το γεγονός. Μπίρντχαμ στό Σάσεξ. Έφερα πιο κοντά τη βάρκα Α από την πραγματική της θέση στό Χ, και μετακίνησα τη συστάδα των δέντρων προς το κέντρο της εικόνας Γ. Το σχέδιο έχει γίνει με μολύβι κάρβουνου και λίγο άσπρο πάνω σε χρωματιστό φόντο 51

51 Στις όχθες του ποταμού Τεστ. Σ' αυτή την περίπτωση ήταν θέμα επιλογής και αφαίρεσης για να διατηρηθεί ή φύση της σύνθεσης, που την ενέπνευσαν τα δυό λυγισμένα δέντρα και ο όρθιος ψαράς Ορισμένες συνθέσεις υπαγορεύονται μ' επιτυχία από τη συγκεκριμένη γωνία που βλέπουμε το θέμα, όπως μια σκηνή που τη βλέπουμε από ψηλά σε αντίθεση με την οριζόντια σκηνή που τη βλέπουμε από το επίπεδο του εδάφους. Αλλά γενικά, ή φύση πολύ σπάνια προσφέρει στον καλλιτέχνη μια έτοιμη σύνθεση. Επιπλέον, επειδή είναι πάντα υπερβολικά γενναιόδωρη στα θέματα της, από μας εξαρτιέται να ξεδιαλέξουμε τι είναι απαραίτητο και τι περιττό για τους σκοπούς του σχεδίου μας. Αλλά και τότε ίσως χρειαστεί να αφαιρέσουμε ακόμα ορισμένα πράγματα, για να φτάσουμε σε μια ικανοποιητική σύνθεση. Αφού σαν δημιουργοί μπορούμε ν' αφαιρέσουμε, ν' αλλάξουμε ή να προσθέσουμε μια σκηνή για να βελτιώσουμε το σχέδιο μας, ή φωτογραφία που αποκαλύπτει τα πάντα, μας προτρέπει να κάνουμε το ίδιο. Βέβαια δε χρειάζεται ν' αντιγράψουμε κυριολεκτικά τη φωτογραφία. Μάλιστα, θα έπρεπε να μπορούμε να κάνουμε μερικές αλλαγές ή μετατροπές, όπως θα κάναμε αν ζωγραφίζαμε τη σκηνή κατευθείαν από τη φύση. Άπό την προσωπική μου πείρα, 52

Μιχάλης Μακρή EFIAP. www.michalismakri.com

Μιχάλης Μακρή EFIAP. www.michalismakri.com Μιχάλης Μακρή EFIAP www.michalismakri.com Γιατί κάποιες φωτογραφίες είναι πιο ελκυστικές από τις άλλες; Γιατί κάποιες φωτογραφίες παραμένουν κρεμασμένες σε γκαλερί για μήνες ή και για χρόνια για να τις

Διαβάστε περισσότερα

Μεγάλο βραβείο, μεγάλοι μπελάδες. Μάνος Κοντολέων. Εικονογράφηση: Τέτη Σώλου

Μεγάλο βραβείο, μεγάλοι μπελάδες. Μάνος Κοντολέων. Εικονογράφηση: Τέτη Σώλου Συλλογή Περιστέρια 148 Εικονογράφηση εξωφύλλου: Εύη Τσακνιά 1. Το σωστό γράψιμο Έχεις προσέξει πως κάποια βιβλία παρακαλούμε να μην τελειώσουν ποτέ κι άλλα, πάλι, από την πρώτη κιόλας σελίδα τα βαριόμαστε;

Διαβάστε περισσότερα

Μιχάλης Μακρή EFIAP. Copyright: 2013 Michalis Makri

Μιχάλης Μακρή EFIAP. Copyright: 2013 Michalis Makri Μιχάλης Μακρή EFIAP Copyright: 2013 Michalis Makri Copyright: 2013 Michalis Makri Less is more Less but better Copyright: 2013 Michalis Makri Ο μινιμαλισμός ορίζεται ως η εξάλειψη όλων των στοιχείων που

Διαβάστε περισσότερα

Οι αριθμοί σελίδων με έντονη γραφή δείχνουν τα κύρια κεφάλαια που σχετίζονται με το θέμα. ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΜΑΘΗΜΑ

Οι αριθμοί σελίδων με έντονη γραφή δείχνουν τα κύρια κεφάλαια που σχετίζονται με το θέμα. ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΜΑΘΗΜΑ Τί σε απασχολεί; Διάβασε τον κατάλογο που δίνουμε παρακάτω και, όταν συναντήσεις κάποιο θέμα που απασχολεί κι εσένα, πήγαινε στις σελίδες που αναφέρονται εκεί. Διάβασε τα κεφάλαια, που θα βρεις σ εκείνες

Διαβάστε περισσότερα

Naoki HigasHida. Γιατί χοροπηδώ. Ένα αγόρι σπάει τη σιωπή του αυτισμού. david MiTCHELL. Εισαγωγή:

Naoki HigasHida. Γιατί χοροπηδώ. Ένα αγόρι σπάει τη σιωπή του αυτισμού. david MiTCHELL. Εισαγωγή: Naoki HigasHida Γιατί χοροπηδώ Ένα αγόρι σπάει τη σιωπή του αυτισμού Εισαγωγή: david MiTCHELL 41 Ε13 Προτιμάς να είσαι μόνος σου; «Α, μην ανησυχείτε γι αυτόν προτιμά να είναι μόνος του». Πόσες φορές το

Διαβάστε περισσότερα

Υλικά, Γραμμές και Τεχνικές στο Ελεύθερο Σχέδιο

Υλικά, Γραμμές και Τεχνικές στο Ελεύθερο Σχέδιο Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο Α Υλικά, Γραμμές και Τεχνικές στο Ελεύθερο Σχέδιο Σκοπός Σκοπός του κεφαλαίου αυτού είναι να γνωρίσουν οι μαθητές τα υλικά που χρειάζονται για το ελεύθερο σχέδιο και τον τρόπο που θα τα

Διαβάστε περισσότερα

«Ο Αϊούλαχλης και ο αετός»

«Ο Αϊούλαχλης και ο αετός» ΠΑΡΑΜΥΘΙ #25 «Ο Αϊούλαχλης και ο αετός» (Φλώρινα - Μακεδονία Καύκασος) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #25 Ψηφίστε το παραμύθι που σας άρεσε περισσότερο εδώ μέχρι 30/09/2011

Διαβάστε περισσότερα

Τράντα Βασιλική Β εξάμηνο Ειδικής Αγωγής

Τράντα Βασιλική Β εξάμηνο Ειδικής Αγωγής Τράντα Βασιλική Β εξάμηνο Ειδικής Αγωγής Ο Μικρός Πρίγκιπας έφτασε στη γη. Εκεί είδε μπροστά του την αλεπού. - Καλημέρα, - Καλημέρα, απάντησε ο μικρός πρίγκιπας, ενώ έψαχνε να βρει από πού ακουγόταν η

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2010 ΛΥΣΕΙΣ

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2010 ΛΥΣΕΙΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2010 Μάθημα: ΣΧΕΔΙΟ ΜΟΔΑΣ (358) Ημερομηνία: Τρίτη, 01 Ιουνίου 2010 Ώρα εξέτασης: 11.00

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ (ΦΑΣΗ 1 η )

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ (ΦΑΣΗ 1 η ) ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ (ΦΑΣΗ 1 η ) 1 ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΟΥ JACKSON POLLOCK ΣΤΟΝ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΟ WILLIAM WRIGHT ΤΟ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ ΤΟΥ 1950. Το καλοκαίρι του 1950 o δημοσιογράφος William Wright πήρε μια πολύ ενδιαφέρουσα ηχογραφημένη

Διαβάστε περισσότερα

Η νέα ενότητα χρωμάτων για το μάθημα των καλλιτεχνικών: "Winterbild"

Η νέα ενότητα χρωμάτων για το μάθημα των καλλιτεχνικών: Winterbild Η νέα ενότητα χρωμάτων για το μάθημα των καλλιτεχνικών: "Winterbild" Καλλιτεχνική ζωγραφική με τις νερομπογιές Κ12 Με την Pelikan η ζωγραφική γίνεται μια μοναδική εμπειρία: Αυτός είναι και ο λόγος για

Διαβάστε περισσότερα

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς A...Τα αισθήματα και η ενεργεία που δημιουργήθηκαν μέσα μου ήταν μοναδικά. Μέσα στο γαλάζιο αυτό αυγό, ένιωσα άτρωτος, γεμάτος χαρά και αυτοπεποίθηση.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΔΡΑΣΗ ΑΠΟ ΤΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΟΥ ΤΡΟΜΟΥ

ΑΠΟΔΡΑΣΗ ΑΠΟ ΤΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΟΥ ΤΡΟΜΟΥ ΑΠΟΔΡΑΣΗ ΑΠΟ ΤΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΟΥ ΤΡΟΜΟΥ - Α,α,α,α,α,α,α! ούρλιαξε η Νεφέλη - Τρομερό! συμπλήρωσε η Καλλιόπη - Ω, Θεέ μου! αναφώνησα εγώ - Απίστευτα τέλειο! είπε η Ειρήνη και όλες την κοιτάξαμε λες και είπε

Διαβάστε περισσότερα

ρόλο στην προετοιμασία του θέματός μας αποτέλεσε το ιστόγραμμα που φτιάξαμε με τα παιδιά με πράγματα που ήθελαν να μάθουν για τους ζωγράφους.

ρόλο στην προετοιμασία του θέματός μας αποτέλεσε το ιστόγραμμα που φτιάξαμε με τα παιδιά με πράγματα που ήθελαν να μάθουν για τους ζωγράφους. Προπρονήπια Α 2015 ΠΙΝΑΚΕΣ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗΣ Το δίμηνο Οκτωβρίου-Νοεμβρίου ασχοληθήκαμε με το θέμα «Πίνακες Ζωγραφικής». Αφορμή στάθηκε μια συζήτηση που κάναμε με τα παιδιά για το φθινόπωρο και τις αλλαγές του

Διαβάστε περισσότερα

Συνέντευξη Alex Dong για τα σπαθιά

Συνέντευξη Alex Dong για τα σπαθιά Συνέντευξη Alex Dong για τα σπαθιά 1. Πόσες φόρμες σπαθιών Taiji εξασκείς; Στο σύστημα της οικογένειας Yang, υπάρχουν μόνο δυο φόρμες, αυτή του ίσιου σπαθιού (jian) και του κυρτού σπαθιού (dao). Στο σύστημα

Διαβάστε περισσότερα

Και τώρα τι κάνω; Σημαντικότερο απ όλα είναι να διαβάσεις και να ευχαριστηθείς την ιστορία και τις πληροφορίες για τον κόσμο των χρωμάτων

Και τώρα τι κάνω; Σημαντικότερο απ όλα είναι να διαβάσεις και να ευχαριστηθείς την ιστορία και τις πληροφορίες για τον κόσμο των χρωμάτων Και τώρα τι κάνω; Σημαντικότερο απ όλα είναι να διαβάσεις και να ευχαριστηθείς την ιστορία και τις πληροφορίες για τον κόσμο των χρωμάτων Να ποια είναι τα υλικά που θα χρειαστείς: γκρι χαρτόνι (100 γραμμαρίων)

Διαβάστε περισσότερα

TFT TV. Τι είναι οι TFT και πως λειτουργούν;

TFT TV. Τι είναι οι TFT και πως λειτουργούν; TFT TV Τι είναι οι TFT και πως λειτουργούν; Η ετυμολογία του όρου TFT (Thin Film Transistor ή τρανζίστορ λεπτού φιλμ) μας παραπέμπει στο δομικό στοιχείο ελέγχου της οθόνης, που είναι το τρανζίστορ. Οι

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση γραπτού λόγου

Κατανόηση γραπτού λόγου Β1 1 Επίπεδο Β1 (25 μονάδες) Διάρκεια: 40 λεπτά Ερώτημα 1 (6 μονάδες) Διαβάζετε σ ένα περιοδικό οδηγίες για να μάθουν σωστά τα παιδιά σας σκι. Το περιοδικό όμως είναι παλιό κι έτσι βλέπετε καθαρά μόνο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις.

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις. Α ομάδα ΕΡΓΑΣΙΕΣ 1. Η συγγραφέας του βιβλίου μοιράζεται μαζί μας πτυχές της ζωής κάποιων παιδιών, άλλοτε ευχάριστες και άλλοτε δυσάρεστες. α) Ποια πιστεύεις ότι είναι τα μηνύματα που θέλει να περάσει μέσα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης)

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΓΕΝΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΙ Το μάθημα απευθύνεται σε μαθητές με ειδικό ενδιαφέρον για το ΣΧΕΔΙΟ (Ελεύθερο και Προοπτικό) και που ενδέχεται

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη αγκαλιά. Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου

Χάρτινη αγκαλιά. Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου Χάρτινη αγκαλιά Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου Εργασίες 1 α ) Κατά τη γνώμη μου, το βιβλίο που διαβάσαμε κρύβει στις σελίδες του βαθιά και πολύ σημαντικά μηνύματα, που η συγγραφέας θέλει να μεταδώσει

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΡΒΙΣ ΒΑΤΣΑΚΛΗΣ ΧΡΗΣΤΟΣ

ΣΕΡΒΙΣ ΒΑΤΣΑΚΛΗΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΣΧΟΛΗ ΠΡΟΠΟΝΗΤΩΝ Γ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑΣ ΣΕΡΒΙΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ένα καλό σέρβις είναι ένα από τα πιο σημαντικά χτυπήματα επειδή μπορεί να δώσει ένα μεγάλο πλεονέκτημα στην αρχή του πόντου. Το σέρβις είναι το πιο σημαντικό

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α. Τρόποι απόδειξης

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α. Τρόποι απόδειξης Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α Ο πυρήνας των μαθηματικών είναι οι τρόποι με τους οποίους μπορούμε να συλλογιζόμαστε στα μαθηματικά. Τρόποι απόδειξης Επαγωγικός συλλογισμός (inductive)

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΝΑΚΙΔΕΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ

ΠΙΝΑΚΙΔΕΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ ΠΙΝΑΚΙΔΕΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ ΥΠΑΡΧΟΝΤΟΣ ΚΤΗΡΙΟΥ Ή ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΝΕΟΥ ΚΤΗΡΙΟΥ Ένα από τα πιο κρίσιμα σημεία της διαδικασίας σχεδιασμού είναι η παρουσίαση της ανάλυσης της ιδέας σας 1. Έχετε εργαστεί στη διαδικασία

Διαβάστε περισσότερα

Μάθετε να γράφετε 4/5. ετών. Από τελείες στη γραµµή γραµµές και διακοσµήσεις από τη γραµµή της επιστολής. να κάνετε στο σπίτι

Μάθετε να γράφετε 4/5. ετών. Από τελείες στη γραµµή γραµµές και διακοσµήσεις από τη γραµµή της επιστολής. να κάνετε στο σπίτι Υ Ο Μ Σ Η Φ Α Ρ Γ ΙΟ Α ΤΟ ΤΕΤΡ Μάθετε να γράφετε 4/5 ετών Από τελείες στη γραµµή γραµµές και διακοσµήσεις από τη γραµµή της επιστολής να κάνετε στο σπίτι 2 Από το σχολείο στο σπίτι Από το σχολείο στο σπίτι

Διαβάστε περισσότερα

1 / 15 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 3 ης Γυµνασίου. Μάρτιος 2007

1 / 15 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 3 ης Γυµνασίου. Μάρτιος 2007 1 / 15 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Έρευνα υποστηριζόµενη από τη Γενική ιεύθυνση Εκπαίδευσης και Πολιτισµού της Ε.Ε., στο πλαίσιο του προγράµµατος Σωκράτης «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο

Διαβάστε περισσότερα

Γνωριμία με τη φωτογραφική έκφραση για παιδιά του Δημοτικού

Γνωριμία με τη φωτογραφική έκφραση για παιδιά του Δημοτικού Μένης Θεοδωρίδης Γνωριμία με τη φωτογραφική έκφραση για παιδιά του Δημοτικού Η μικρή εισαγωγή στη φωτογραφική έκφραση για παιδιά 6-12 χρόνων που ακολουθεί, γράφτηκε με σκοπό να ενθαρρύνει τους εκπαιδευτικούς

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ από τον ευρύτερο χώρο του πολιτισμού

ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ από τον ευρύτερο χώρο του πολιτισμού ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ από τον ευρύτερο χώρο του πολιτισμού Σταύρος Κούλας Γραφίστας - Πώς ορίζεται το επάγγελμά σας, και ποιες είναι οι παραλλαγές του; H γραφιστική είναι ένα επάγγελμα που ορίζει τη σχέση του ανθρώπου

Διαβάστε περισσότερα

TRIDIO 190016 TRIDIO 1

TRIDIO 190016 TRIDIO 1 TRIDIO 190016 1 Τι είναι το Tridio; Το Tridio είναι μια ανεξάρτητη μέθοδος εργασίας με σκοπό να υποστηρίξει τις τρέχουσες μεθόδους διδασκαλίας μαθηματικών στους τομείς της ανάπτυξης της χωρικής ικανότητας,

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ

Διαβάστε περισσότερα

σόκ. Σιώπησε και έφυγε μετανιωμένος χωρίς να πει τίποτα, ούτε μια λέξη.» Σίμος Κάρμιος Λύκειο Λειβαδιών Σεπτέμβριος 2013

σόκ. Σιώπησε και έφυγε μετανιωμένος χωρίς να πει τίποτα, ούτε μια λέξη.» Σίμος Κάρμιος Λύκειο Λειβαδιών Σεπτέμβριος 2013 Εμπειρίες που αποκόμισα από το Διήμερο Σεμινάριο που αφορά στην ένταξη Παιδιών με Απώλεια Ακοής στη Μέση Γενική και Μέση Τεχνική και Επαγγελματική Εκπαίδευση Είχα την τύχη να συμμετάσχω στο διήμερο σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

ΥΔΡΟΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ (ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ) Τίτλος διερεύνησης: Ποιοί παράγοντες επηρεάζουν το πόσο νερό συγκρατεί το χώμα;

ΥΔΡΟΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ (ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ) Τίτλος διερεύνησης: Ποιοί παράγοντες επηρεάζουν το πόσο νερό συγκρατεί το χώμα; ΥΔΡΟΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ (ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ) Τίτλος διερεύνησης: Ποιοί παράγοντες επηρεάζουν το πόσο νερό συγκρατεί το χώμα; Σύντομη περιγραφή διερεύνησης: Σκοπός αυτής της διερεύνησης ήταν να κάνουν κάποιες υποθέσεις

Διαβάστε περισσότερα

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η καλλιέργεια της ικανότητας για γραπτή έκφραση πρέπει να αρχίζει από την πρώτη τάξη. Ο γραπτός λόγος χρειάζεται ως μέσο έκφρασης. Βέβαια,

Διαβάστε περισσότερα

ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ

ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ 2015 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΠΙΒΛΕΠΟΥΣΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: ΓΡΙΒΑ ΕΛΕΝΗ 5/2/2015 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Αυτό το portfolio φτιάχτηκε

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτηματολόγιο αυτοαξιολόγησης μαθησιακού τύπου (προφίλ)

Ερωτηματολόγιο αυτοαξιολόγησης μαθησιακού τύπου (προφίλ) VAK Learning Styles Self-Assessment Questionnaire Ερωτηματολόγιο αυτοαξιολόγησης μαθησιακού τύπου (προφίλ) Κυκλώστε ή επιλέξτε την απάντηση που αντιπροσωπεύει καλύτερα τη γενικότερη συμπεριφορά σας. Θυμηθείτε

Διαβάστε περισσότερα

Σόφη Θεοδωρίδου: "Αν δε συμπάσχεις με τους ήρωές σου, δεν είναι αληθινοί"

Σόφη Θεοδωρίδου: Αν δε συμπάσχεις με τους ήρωές σου, δεν είναι αληθινοί Σόφη Θεοδωρίδου: "Αν δε συμπάσχεις με τους ήρωές σου, δεν είναι αληθινοί" Το clickatlife επιλέγει ρήσεις από έντεκα συγγραφείς της παγκόσμιας κλασσικής λογοτεχνίας για να ανοίξει διάλογο με σύγχρονους

Διαβάστε περισσότερα

Γρίφος 1 ος Ένας έχει μια νταμιτζάνα με 20 λίτρα κρασί και θέλει να δώσει σε φίλο του 1 λίτρο. Πώς μπορεί να το μετρήσει, χωρίς καθόλου απ' το κρασί να πάει χαμένο, αν διαθέτει μόνο ένα δοχείο των 5 λίτρων

Διαβάστε περισσότερα

Φωνή: Θανούλη! Φανούλη! Μαριάννα! Φανούλης: Μας φωνάζει η μαμά! Ερχόμαστε!

Φωνή: Θανούλη! Φανούλη! Μαριάννα! Φανούλης: Μας φωνάζει η μαμά! Ερχόμαστε! 20 Χειμώνας σε μια πλατεία. Χιονίζει σιωπηλά. Την ησυχία του τοπίου διαταράσσουν φωνές και γέλια παιδιών. Μπαίνουν στη σκηνή τρία παιδιά: τα δίδυμα, ο Θανούλης και ο Φανούλης, και η αδελφή τους η Μαριάννα.

Διαβάστε περισσότερα

Ομαδική Εργασία Παραγωγής Γραπτού Λόγου με θέμα: «ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΜΟΥ»

Ομαδική Εργασία Παραγωγής Γραπτού Λόγου με θέμα: «ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΜΟΥ» Ομαδική Εργασία Παραγωγής Γραπτού Λόγου με θέμα: «ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΜΟΥ» Δ τάξη, 2013-2014 Παρουσίαση γραπτής εργασίας «ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΜΟΥ» ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2013 Τα βήματα που ακολουθήσαμε ήταν: 1. Αφού η δασκάλα μας έγραψε

Διαβάστε περισσότερα

Διάβαστε αναλυτικά την συνέντευξη που έδωσε στην Stadio, ο Χαράλαμπος Λυκογιάννης.

Διάβαστε αναλυτικά την συνέντευξη που έδωσε στην Stadio, ο Χαράλαμπος Λυκογιάννης. Διάβαστε αναλυτικά την συνέντευξη που έδωσε στην Stadio, ο Χαράλαμπος Λυκογιάννης. Στην αρχή της σεζόν ήσουν μεταξύ ομάδας νέων και πρώτης ομάδας. Τι σκεφτόσουν τότε για την εξέλιξη της χρονιάς; Στην αρχή

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΣΧΕ ΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΘΕΜΑ: εξιότητες κοψίματος Σβούρες ΤΑΞΗ: Α-Β

ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΣΧΕ ΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΘΕΜΑ: εξιότητες κοψίματος Σβούρες ΤΑΞΗ: Α-Β ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΣΧΕ ΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΘΕΜΑ: εξιότητες κοψίματος Σβούρες ΤΑΞΗ: Α-Β ΗΜ/ΝΙΑ ΠΟΡΕΙΑ ΕΡΓΑΣΙΑ ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ Σεπτέμβριος Αφόρμηση: ίνω στα παιδιά σε χαρτόνι φωτοτυπημένη μια σβούρα και τους

Διαβάστε περισσότερα

ΧΑΡΤΑΕΤΟΣ UÇURTMA Orkun Bozkurt

ΧΑΡΤΑΕΤΟΣ UÇURTMA Orkun Bozkurt ΧΑΡΤΑΕΤΟΣ UÇURTMA Orkun Bozkurt - Ι - Αυτός είναι ένας ανάπηρος πριν όμως ήταν άνθρωπος. Κάθε παιδί, σαν ένας άνθρωπος. έρχεται, καθώς κάθε παιδί γεννιέται. Πήρε φροντίδα απ τη μητέρα του, ανάμεσα σε ήχους

Διαβάστε περισσότερα

Στέφανος Λίβος: «Η συγγραφή δεν είναι καθημερινή ανάγκη για μένα. Η έκφραση όμως είναι!»

Στέφανος Λίβος: «Η συγγραφή δεν είναι καθημερινή ανάγκη για μένα. Η έκφραση όμως είναι!» Ημερομηνία 27/4/2015 Μέσο Συντάκτης Link www.thinkover.gr Ανδριάνα Βούτου http://www.thinkover.gr/2015/04/27/stefanos-livos/ Στέφανος Λίβος: «Η συγγραφή δεν είναι καθημερινή ανάγκη για μένα. Η έκφραση

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Σελίδα 3 από 21

Περιεχόμενα. Σελίδα 3 από 21 Σελίδα 1 από 21 Σελίδα 2 από 21 Περιεχόμενα Κεφάλαιο 1 Χρήσεις του υπολογιστή... 4 Κεφάλαιο 2 Βασικά τμήματα υπολογιστή... 6 Κεφάλαιο 3 - Ασφάλεια... 9 Κεφάλαιο 4 - Ποντίκι... 11 Κεφάλαιο 5 - Πληκτρολόγιο...

Διαβάστε περισσότερα

Περιληπτικά, τα βήματα που ακολουθούμε γενικά είναι τα εξής:

Περιληπτικά, τα βήματα που ακολουθούμε γενικά είναι τα εξής: Αυτό που πρέπει να θυμόμαστε, για να μη στεναχωριόμαστε, είναι πως τόσο στις εξισώσεις, όσο και στις ανισώσεις 1ου βαθμού, που θέλουμε να λύσουμε, ακολουθούμε ακριβώς τα ίδια βήματα! Εκεί που πρεπει να

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενα Κατανόησης Γραπτού Λόγου

Κείμενα Κατανόησης Γραπτού Λόγου Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας Πιστοποίηση Επάρκειας της Ελληνομάθειας 18 Ιανουαρίου 2013 A2 Κείμενα Κατανόησης Γραπτού Λόγου Διάρκεια Εξέτασης 30 λεπτά Διάρκεια Εξέτασης 30 λεπτά Ερώτημα 1 (7 μονάδες) Διαβάζετε

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΛΕΜΕΣΟΥ (Κ.Α.) ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ:

ΙΕ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΛΕΜΕΣΟΥ (Κ.Α.) ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: ΙΕ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΛΕΜΕΣΟΥ (Κ.Α.) ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2007-2008 Τάξη: Γ 3 Όνομα: Η μύτη μου είναι μεγάλη. Όχι μόνο μεγάλη, είναι και στραβή. Τα παιδιά στο νηπιαγωγείο με λένε Μυτόγκα. Μα η δασκάλα τα μαλώνει: Δεν

Διαβάστε περισσότερα

Ο εγωιστής γίγαντας. Μεταγραφή : Γλυμίτσα Ευθυμία. Διδασκαλείο Δημοτικής Εκπαίδευσης. «Αλέξανδρος Δελμούζος»

Ο εγωιστής γίγαντας. Μεταγραφή : Γλυμίτσα Ευθυμία. Διδασκαλείο Δημοτικής Εκπαίδευσης. «Αλέξανδρος Δελμούζος» Ο εγωιστής γίγαντας Μεταγραφή : Γλυμίτσα Ευθυμία Διδασκαλείο Δημοτικής Εκπαίδευσης «Αλέξανδρος Δελμούζος» 2010-2011 Κάθε απόγευμα μετά από το σχολείο τα παιδιά πήγαιναν για να παίξουν στον κήπο του γίγαντα.

Διαβάστε περισσότερα

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα.

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα. Ήρθε ένας νέος μαθητής στην τάξη. Όλοι τον αποκαλούν ο «καινούριος». Συμφωνείς; 1 Δεν είναι σωστό να μη φωνάζουμε κάποιον με το όνομά του. Είναι σαν να μην τον αναγνωρίζουμε. Σωστά. Έχει όνομα και με αυτό

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την 1 ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την παλαιότερη γνώση τους, σημειώνουν λεπτομέρειες, παρακολουθούν

Διαβάστε περισσότερα

Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ. Ο Μικρός Πρίγκιπας. Μετάφραση: Μελίνα Καρακώστα. Διασκευή: Ανδρονίκη

Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ. Ο Μικρός Πρίγκιπας. Μετάφραση: Μελίνα Καρακώστα. Διασκευή: Ανδρονίκη Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ Ο Μικρός Πρίγκιπας Μετάφραση: Μελίνα Καρακώστα Διασκευή: Ανδρονίκη 2 Μια φορά κι έναν καιρό ήταν ένα νεαρό αγόρι, που του άρεσε πολύ να ζωγραφίζει. Μια μέρα ζωγράφισε ένα βόα

Διαβάστε περισσότερα

Η καμπύλωση του χώρου-θεωρία της σχετικότητας

Η καμπύλωση του χώρου-θεωρία της σχετικότητας Η καμπύλωση του χώρου-θεωρία της σχετικότητας Σύμφωνα με τη Γενική Θεωρία της Σχετικότητας που διατύπωσε ο Αϊνστάιν, το βαρυτικό πεδίο κάθε μάζας δημιουργεί μια καμπύλωση στον χώρο (μάλιστα στον χωροχρόνο),

Διαβάστε περισσότερα

Γιατί να μη χορεύω στις μύτες;

Γιατί να μη χορεύω στις μύτες; Γιατί να μη χορεύω στις μύτες; Κείμενο της Celia Sparger, φυσιοθεραπεύτριας της Sadler s Wells School, συγγραφέως των βιβλίων Anatomy of Ballet και Beginning Ballet. Η συγγραφέας εκφράζει τη βαθύτατη ευγνωμοσύνη

Διαβάστε περισσότερα

τα παιχνίδια είναι αλήθεια ότι τα πρώτα παιχνίδια παίζουν βασικό ρόλο στην ανάπτυξη του παιδιού;

τα παιχνίδια είναι αλήθεια ότι τα πρώτα παιχνίδια παίζουν βασικό ρόλο στην ανάπτυξη του παιδιού; παιχνίδια Όταν του μαθαίνω να παίζει με την μπάλα ή με τη σβούρα ξαναγίνομαι και εγώ παιδί... τι ωραία που είναι να το βλέπεις να διασκεδάζει και να μαθαίνει μέρα με την ημέρα! Με την Prénatal μπορείς

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΤΑΣΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ (Ε.Χαραλάμπους)

ΕΝΤΑΣΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ (Ε.Χαραλάμπους) ΕΝΤΑΣΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ (Ε.Χαραλάμπους) Όνομα Παιδιού: Ναταλία Ασιήκαλη ΤΙΤΛΟΣ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗΣ: Πως οι παράγοντες υλικό, μήκος και πάχος υλικού επηρεάζουν την αντίσταση και κατ επέκταση την ένταση του ρεύματος

Διαβάστε περισσότερα

Δημοτικό Σχολείο Σκανδάλου-Γαρδικίου. Τάξη Α Σχ. Έτος 2002-2003

Δημοτικό Σχολείο Σκανδάλου-Γαρδικίου. Τάξη Α Σχ. Έτος 2002-2003 Δημοτικό Σχολείο Σκανδάλου-Γαρδικίου Τάξη Α Σχ. Έτος 2002-2003 Διδακτικοί στόχοι: Ευαισθητοποίηση της όρασης των παιδιών. Επαφή με τις έννοιες βασικά και συμπληρωματικά χρώματα. Να προβληματιστούν να πειραματιστούν,

Διαβάστε περισσότερα

Ποια αντικείμενα υπάρχουν στην αίθουσά μας; Τα καταγράφουμε εδώ:

Ποια αντικείμενα υπάρχουν στην αίθουσά μας; Τα καταγράφουμε εδώ: Το σχέδιο της αίθουσάς μας Τι σχήμα έχει η αίθουσά μας; Επιλέγουμε το σωστό σχήμα και γράφουμε το όνομά του στο κάτω μέρος. Ποια αντικείμενα υπάρχουν στην αίθουσά μας; Τα καταγράφουμε εδώ: Πώς είναι τοποθετημένα

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Επιμέλεια εργασίας: Παναγιώτης Γιαννόπουλος Περιεχόμενα Ερώτηση 1 η : σελ. 3-6 Ερώτηση 2 η : σελ. 7-9 Παναγιώτης Γιαννόπουλος Σελίδα 2 Ερώτηση 1 η Η συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ - ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΟΜΑΔΕΣ & ΥΛΙΚΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΘΕΜΑΤΑ - ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΟΜΑΔΕΣ & ΥΛΙΚΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΘΕΜΑΤΑ - ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΟΜΑΔΕΣ & ΥΛΙΚΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΘΕΜΑΤΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΔΙΑΚΟΣΜΗΤΙΚΑ - ΑΦΑΙΡΕΣΗ ΓΕΜΙΣΜΑ ΠΡΟΣΩΠΑ ΦΙΓΟΥΡΑ Γεωμετρικά- οργανικά (πχ zentangles) Κορνίζα πλαίσιο ΥΦΗ, ΧΡΩΜΑ,

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Το να είσαι γονιός δεν είναι εύκολο πράγμα. Δεν υπάρχει ευκαιρία για πρόβα, δεν υπάρχουν σχολεία. Το μόνο που κουβαλάμε

Διαβάστε περισσότερα

Μαθαίνω τα βασικά εργαλεία του προγράμματος ζωγραφικής για να μπορώ να ζωγραφίζω στον ηλεκτρονικό υπολογιστή.

Μαθαίνω τα βασικά εργαλεία του προγράμματος ζωγραφικής για να μπορώ να ζωγραφίζω στον ηλεκτρονικό υπολογιστή. ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΟΥ 1 ΤΑΞΗ Α Μαθαίνω τα βασικά εργαλεία του προγράμματος ζωγραφικής για να μπορώ να ζωγραφίζω στον ηλεκτρονικό υπολογιστή. 1. Παρατηρώ το πρόγραμμα ζωγραφικής στην οθόνη του υπολογιστή μου. 2.

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες

Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες Τίτλος: Ιστορίες δωματίων Βαθμίδα: 2 Τάξη: Ε Διάρκεια: 6 Χ 80 Περιγραφή Ενότητας Οι μαθητές και οι μαθήτριες μέσα από διάφορες δραστηριότητες που αφορούν στο δωμάτιό τους

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Γ' Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΓΕΝΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΙ Το μάθημα απευθύνεται σε μαθητές με ειδικό ενδιαφέρον για το ΕΛΕΥΘΕΡΟ-ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ( Εικαστική και Αρχιτεκτονική

Διαβάστε περισσότερα

Έρικα Τζαγκαράκη. Τα Ηλιοβασιλέματα. της μικρής. Σταματίας

Έρικα Τζαγκαράκη. Τα Ηλιοβασιλέματα. της μικρής. Σταματίας Έρικα Τζαγκαράκη Τα Ηλιοβασιλέματα της μικρής Σταματίας στην μικρη Ριτζάκη Σταματία-Σπυριδούλα Τα Ηλιοβασιλέματα της μικρής Σταματίας ISBN: 978-618-81493-0-4 Έρικα Τζαγκαράκη Θεσσαλονίκη 2014 Έρικα Τζαγκαράκη

Διαβάστε περισσότερα

Ο μαθητής (σχεδιαστής) πρέπει να αναπτύξει την ικανότητα επικοινωνίας, με τη βοήθεια σχεδίων ή σκίτσων.

Ο μαθητής (σχεδιαστής) πρέπει να αναπτύξει την ικανότητα επικοινωνίας, με τη βοήθεια σχεδίων ή σκίτσων. ΓΡΑΦΙΚΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ Η Γραφική Επικοινωνία αναφέρεται στις γραφικές δεξιότητες και τεχνικές που χρησιμοποιούνται στην Τεχνολογία. Περιλαμβάνει σχέδιο, χρήση χρωμάτων, καταχώρηση πληροφοριών και παρουσίαση

Διαβάστε περισσότερα

Το παραμύθι της αγάπης

Το παραμύθι της αγάπης Το παραμύθι της αγάπης Μια φορά και ένα καιρό, μια βασίλισσα έφερε στον κόσμο ένα παιδί τόσο άσχημο που σχεδόν δεν έμοιαζε για άνθρωποs. Μια μάγισσα που βρέθηκε σιμά στη βασίλισσα την παρηγόρησε με τούτα

Διαβάστε περισσότερα

Η Αλφαβητοχώρα. Γιώργος Αμπατζίδης. Ελλάδα. A sea of words 5 th year

Η Αλφαβητοχώρα. Γιώργος Αμπατζίδης. Ελλάδα. A sea of words 5 th year Η Αλφαβητοχώρα Γιώργος Αμπατζίδης. Ελλάδα Η μέρα έμοιαζε συνηθισμένη στην Αλφαβητοχώρα. Ο κύριος ې διαφήμιζε τα φρέσκα λαχανικά του στο μανάβικο δείχνοντας με καμάρι πως το μαρούλι είχε ακόμα την πρωινή

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΑ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ τεύχος Β

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΑ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ τεύχος Β ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΑ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ τεύχος Β Ελένη ΚΑΜΠΕΡΗ - ΤΖΟΥΡΙΑΔΟΥ Σχολική Σύμβουλος Προσχολικής Αγωγής Σταυρούλα ΠΑΝΤΑΖΗ Νηπιαγωγός ΙΩΑΝΝΙΝΑ 2004 1 λίγα λόγια για τις δραστηριότητες Στο τεύχος αυτό περιλαμβάνονται:

Διαβάστε περισσότερα

ΑΚΑΤΑΜΑΧΗΤΟ ΔΙΚΤΥΑΚΟ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ

ΑΚΑΤΑΜΑΧΗΤΟ ΔΙΚΤΥΑΚΟ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΑΚΑΤΑΜΑΧΗΤΟ ΔΙΚΤΥΑΚΟ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΠΛΑΝΟ ΔΡΑΣΗΣ ΧΩΡΙΣ ΥΠΟΘΕΣΕΙΣ Κάντε μεγάλα όνειρα, και αυτό που ονειρεύεστε, αυτό θα γίνετε. James Allen As A Man Thinketh Γιατί Το Κάνεις Αυτό;?... 5 Δουλέψτε Πιο Σκληρά

Διαβάστε περισσότερα

Τα παιδιά της Πρωτοβουλίας και η Δώρα Νιώπα γράφουν ένα παραμύθι - αντίδωρο

Τα παιδιά της Πρωτοβουλίας και η Δώρα Νιώπα γράφουν ένα παραμύθι - αντίδωρο Τα παιδιά της Πρωτοβουλίας και η Δώρα Νιώπα γράφουν ένα παραμύθι - αντίδωρο Ο Ηλίας ανεβαίνει Ψηλά Ψηλότερα Κάθε Μάρτιο, σε μια Χώρα Κοντινή, γινόταν μια Γιορτή! Η Γιορτή των Χαρταετών. Για πρώτη φορά,

Διαβάστε περισσότερα

Η ιστορία του Φερδινάνδου Συγγραφέας: Μούνρω Λιφ. Μετάφραση: Κωνσταντίνος Παπαγεωργίου

Η ιστορία του Φερδινάνδου Συγγραφέας: Μούνρω Λιφ. Μετάφραση: Κωνσταντίνος Παπαγεωργίου Η ιστορία του Φερδινάνδου Συγγραφέας: Μούνρω Λιφ. Μετάφραση: Κωνσταντίνος Παπαγεωργίου Μια φορά κι έναν καιρό στην Ισπανία υπήρχε ένας μικρός ταύρος που το όνομά του ήταν Φερδινάνδος. Όλοι οι άλλοι μικροί

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚ ΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ Α.Ε.

ΕΚ ΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ Α.Ε. ιστορίες της 17 ιστορίες της Πρωτοχρονιάς Παραμύθια: Βαλερί Κλες, Έμιλι-Ζιλί Σαρμπονιέ, Λόρα Μιγιό, Ροζέ-Πιερ Μπρεμό, Μονίκ Σκουαρσιαφικό, Καλουάν, Ιμπέρ Μασουρέλ, Ζαν Ταμπονί-Μισεράτσι, Πολ Νέισκενς,

Διαβάστε περισσότερα

Οι ιχνηλάτες ταξιδεύουν σε άγνωστα νερά

Οι ιχνηλάτες ταξιδεύουν σε άγνωστα νερά Οι ιχνηλάτες ταξιδεύουν σε άγνωστα νερά Μια φορά κι έναν καιρό μια παρέα από μαθητές και μαθήτριες που αγαπούσαν την περιπέτεια και ήθελαν να γνωρίσουν τον κόσμο αποφάσισε να κάνει ένα ταξίδι μακρινό.

Διαβάστε περισσότερα

Τέχνης. την επίσκεψή τους στο Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης. συμμετείχαν στο Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα

Τέχνης. την επίσκεψή τους στο Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης. συμμετείχαν στο Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα Η δραστηριότητα του Α2 στο Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Οι μαθητές του Α2 του Μουσικού Σχολείου Θεσσαλονίκης με την επίσκεψή τους στο Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης συμμετείχαν στο Εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Οξέα (Π. ΤΟΦΗ) Ποια υγρά επηρεάζουν μέρη του σώματος;

Οξέα (Π. ΤΟΦΗ) Ποια υγρά επηρεάζουν μέρη του σώματος; Σύντομη Περιγραφή Διερεύνησης Οξέα (Π. ΤΟΦΗ) Ποια υγρά επηρεάζουν μέρη του σώματος; Στόχος της διερεύνησης ήταν να διαφανεί το αν κάποια υγρά επηρεάζουν μέρη του σώματός μας. Αρχικά, θελήσαμε να διερευνήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Διοικώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι «διοίκηση» 2. Η «διοίκηση»

Διαβάστε περισσότερα

ΒΛΑΣΤΗΣΗ (ΜΑΤΘΑΙΟΥ) !"Τίτλος διερεύνησης: Ποιοι παράγοντες επηρεάζουν το πόσο γρήγορα θα βλαστήσουν τα σπέρματα των οσπρίων.

ΒΛΑΣΤΗΣΗ (ΜΑΤΘΑΙΟΥ) !Τίτλος διερεύνησης: Ποιοι παράγοντες επηρεάζουν το πόσο γρήγορα θα βλαστήσουν τα σπέρματα των οσπρίων. ΒΛΑΣΤΗΣΗ (ΜΑΤΘΑΙΟΥ)!"Τίτλος διερεύνησης: Ποιοι παράγοντες επηρεάζουν το πόσο γρήγορα θα βλαστήσουν τα σπέρματα των οσπρίων.!"σύντομη περιγραφή διερεύνησης: Στη διερεύνησή μας μετρήθηκε ο χρόνος που χρειάστηκαν

Διαβάστε περισσότερα

Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:...

Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:... Φυτά της Αλυκής και προσαρμογές στην Ξηρασία Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Σχολείο:... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:... Καταγραφή Περιβαλλοντικών συνθηκών Καλή σας μέρα. Ονομάζομαι Άγγελος

Διαβάστε περισσότερα

Ενδεικτικό σχέδιο διδασκαλίας με χρήση του λογισμικού «Δημιουργός Μοντέλων»

Ενδεικτικό σχέδιο διδασκαλίας με χρήση του λογισμικού «Δημιουργός Μοντέλων» Ενδεικτικό σχέδιο διδασκαλίας με χρήση του λογισμικού «Δημιουργός Μοντέλων» Η ανάπτυξη των φυτών Τάξη: Ε Δημοτικού Μάθημα: Φυσικές Επιστήμες (το βιβλίο του κ. Κόκκοτα Παναγιώτη) Ενότητα: «Τι χρειάζεται

Διαβάστε περισσότερα

Σχεδιασμός διαφοροποιημένης διδασκαλίας

Σχεδιασμός διαφοροποιημένης διδασκαλίας Σχεδιασμός διαφοροποιημένης διδασκαλίας ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΤΩΝ ΖΩΩΝ Ένας λαγός, ένα πουλί, ένα ψάρι, ένας σκίουρος, μια πάπια και διάφορα άλλα ζώα αποφάσισαν να ανοίξουν ένα σχολείο. Συστήθηκε λοιπόν μια επιτροπή

Διαβάστε περισσότερα

Γιώργης Παυλόπουλος. Τι είναι ποίηση...

Γιώργης Παυλόπουλος. Τι είναι ποίηση... Γιώργης Παυλόπουλος Τι είναι ποίηση... "Αν ένα πουλί μπορούσε να πει με ακρίβεια τι τραγουδάει, γιατί τραγουδάει, και τι είναι αυτό που το κάνει να τραγουδάει, δεν θα τραγούδαγε". Κυρίες και Κύριοι Φίλες

Διαβάστε περισσότερα

Πώς μπορώ να βοηθήσω το παιδί μου να μάθει να μελετά μόνο του και να έχει αποτέλεσμα;

Πώς μπορώ να βοηθήσω το παιδί μου να μάθει να μελετά μόνο του και να έχει αποτέλεσμα; Πώς μπορώ να βοηθήσω το παιδί μου να μάθει να μελετά μόνο του και να έχει αποτέλεσμα; Είτε πρόκειται για παιδιά με μαθησιακές δυσκολίες είτε όχι, η οργάνωση δεν είναι ό,τι πιο εύκολο γενικά για τα παιδιά.

Διαβάστε περισσότερα

Η λεοπάρδαλη, η νυχτερίδα ή η κουκουβάγια βλέπουν πιο καλά μέσα στο απόλυτο σκοτάδι;

Η λεοπάρδαλη, η νυχτερίδα ή η κουκουβάγια βλέπουν πιο καλά μέσα στο απόλυτο σκοτάδι; ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Η λεοπάρδαλη, η νυχτερίδα ή η κουκουβάγια βλέπουν πιο καλά μέσα στο απόλυτο σκοτάδι; Κανένα από αυτά τα ζώα. Στο απόλυτο σκοτάδι είναι αδύνατο να δει κανείς ο,τιδήποτε. Ποια δουλειά

Διαβάστε περισσότερα

4 Εαν προσπαθούσα να ξεφύγω από κάτι, τότε τα επιχειρήματα μου θα ήταν: Α με συνέπεια Β με μοναδικότητα C με λεπτομέρεια D με εξειδικευμένες γνώσεις

4 Εαν προσπαθούσα να ξεφύγω από κάτι, τότε τα επιχειρήματα μου θα ήταν: Α με συνέπεια Β με μοναδικότητα C με λεπτομέρεια D με εξειδικευμένες γνώσεις Kolbe A Test Απάντησε ρωτώντας τον εαυτό σου: Αν ήμουν ελεύθερος να δράσω όντας ο εαυτός μου και κάνοντας αυτό που μπορώ να κάνω καλύτερα, τότε θα έκανα... (επέλεξε μία από τις 4 επιλογές, καθώς και μία

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ

ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ Η έκθεση ακαδημαϊκών ενδιαφερόντων συνοδεύει σχεδόν πάντα την αίτηση για την είσοδο σε οποιοδήποτε πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών. Την έκθεση ακαδημαϊκών ενδιαφερόντων

Διαβάστε περισσότερα

ΟΥΙΛΙΑΜ ΛΑΝΤΕΪ συνέντευξη στον Ελπιδοφόρο Ιντζέμπελη

ΟΥΙΛΙΑΜ ΛΑΝΤΕΪ συνέντευξη στον Ελπιδοφόρο Ιντζέμπελη Ημερομηνία 25/2/2015 Μέσο Συντάκτης Link diastixo.gr Ελπιδοφόρος Ιντζέμπελης http://diastixo.gr/sinentefxeis/xenoi/3524-william-landay ΟΥΙΛΙΑΜ ΛΑΝΤΕΪ συνέντευξη στον Ελπιδοφόρο Ιντζέμπελη Δημοσιεύτηκε

Διαβάστε περισσότερα

Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη»

Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη» Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη» Συνέντευξη στην Ελευθερία Καμπούρογλου Το «Μια συγνώμη για το τέλος» είναι η νέα συγγραφική δουλειά της Λένας Μαντά, που μόλις

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΡΦΕΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ. PDF created with pdffactory Pro trial version www.pdffactory.com

ΜΟΡΦΕΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ. PDF created with pdffactory Pro trial version www.pdffactory.com ΜΟΡΦΕΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ Αφηγηματική προσέγγιση: Αποτελεί τη βασική μορφή των δασκαλοκεντρικών μεθόδων διδασκαλίας. Ο δάσκαλος δίνει τις πληροφορίες, ενώ οι μαθητές του παρακολουθούν μένοντας αμέτοχοι και κρατώντας

Διαβάστε περισσότερα

Αϊνστάιν. Η ζωή και το έργο του από τη γέννησή του έως το τέλος της ζωής του ΦΙΛΟΜΗΛΑ ΒΑΚΑΛΗ-ΣΥΡΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ. Εικόνες: Νίκος Μαρουλάκης

Αϊνστάιν. Η ζωή και το έργο του από τη γέννησή του έως το τέλος της ζωής του ΦΙΛΟΜΗΛΑ ΒΑΚΑΛΗ-ΣΥΡΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ. Εικόνες: Νίκος Μαρουλάκης ΜΕΓΑΛΟΙ ΕΦΕΥΡΕΤΕΣ - ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΕΣ ΦΙΛΟΜΗΛΑ ΒΑΚΑΛΗ-ΣΥΡΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ Αϊνστάιν Η ζωή και το έργο του από τη γέννησή του έως το τέλος της ζωής του Εικόνες: Νίκος Μαρουλάκης Περιεχόµενα Κεφάλαιο 1:...3 Κεφάλαιο

Διαβάστε περισσότερα

Α Π Ο Τ Ε Λ Ε Σ Μ Α Τ Α Α Ξ Ι Ο Λ Ο Γ Η Σ Η Σ

Α Π Ο Τ Ε Λ Ε Σ Μ Α Τ Α Α Ξ Ι Ο Λ Ο Γ Η Σ Η Σ Αγαπητοί μαθητές/μαθήτριες ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΟΥ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟΥ Κάνοντας την αποδελτίωση του ερωτηματολογίου αξιολόγησης, διαβάσαμε όλες τις προσωπικές παρατηρήσεις σχόλια και πήραμε αρκετά μηνύματα.

Διαβάστε περισσότερα

κάνουμε τι; Γιατί άμα είναι να είμαστε απλώς ενωμένοι, αυτό λέγεται παρέα. Εγώ προτιμώ να παράγουμε ένα Έργο και να δούμε.

κάνουμε τι; Γιατί άμα είναι να είμαστε απλώς ενωμένοι, αυτό λέγεται παρέα. Εγώ προτιμώ να παράγουμε ένα Έργο και να δούμε. Εισήγηση του Ν. Λυγερού στη 2η Παγκόσμια Συνδιάσκεψη Ποντιακής Νεολαίας "Οι προκλήσεις του 21ου αιώνα, η ποντιακή νεολαία και ο ρόλος της στο οικουμενικό περιβάλλον". Συνεδριακό Κέντρο Ιωάννης Βελλίδης

Διαβάστε περισσότερα

Αντικείμενα, συμπεριφορές, γεγονότα

Αντικείμενα, συμπεριφορές, γεγονότα Αντικείμενα, συμπεριφορές, γεγονότα O προγραμματισμός αποτελεί ένα τρόπο επίλυσης προβλημάτων κατά τον οποίο συνθέτουμε μια ακολουθία εντολών με σκοπό την επίτευξη συγκεκριμένων στόχων. Ας ξεκινήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτηματολόγιο Προγράμματος "Ασφαλώς Κυκλοφορώ" (αρχικό ερωτηματολόγιο) Για μαθητές Δ - Ε - ΣΤ Δημοτικού

Ερωτηματολόγιο Προγράμματος Ασφαλώς Κυκλοφορώ (αρχικό ερωτηματολόγιο) Για μαθητές Δ - Ε - ΣΤ Δημοτικού Ερωτηματολόγιο Προγράμματος "Ασφαλώς Κυκλοφορώ" (αρχικό ερωτηματολόγιο) Για μαθητές Δ - Ε - ΣΤ Δημοτικού Tάξη & Τμήμα:... Σχολείο:... Ημερομηνία:.../.../200... Όνομα:... Ερωτηματολόγιο Προγράμματος "Ασφαλώς

Διαβάστε περισσότερα

Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:...

Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:... Φυτά του Θαμνώνα και προσαρμογές στην Ξηρασία Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Σχολείο:... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:... Καταγραφή Περιβαλλοντικών συνθηκών Καλή σας μέρα. Ονομάζομαι Άγγελος

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΖΩ ΚΑΙ ΚΑΤΑΛΑΒΑΙΝΩ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ

ΠΑΙΖΩ ΚΑΙ ΚΑΤΑΛΑΒΑΙΝΩ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ 1oς ΚΥΚΛΟΣ - ΠΑΙΖΟΥΜΕ ΚΑΙ ΜΑΘΑΙΝΟΥΜΕ ΤΟΥΣ ΑΡΙΘΜΟΥΣ Α Ενότητα Ανακαλύπτουμε τις ιδιότητες των υλικών μας, τα τοποθετούμε σε ομάδες και διατυπώνουμε κριτήρια ομαδοποίησης Οι μαθητές μαθαίνουν να αναπτύσσουν

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Α ΜΕΡΟΣ. Μαθαίνω να σχηµατίζω απλές προτάσεις... 7. Μαθαίνω να οµορφαίνω τις προτάσεις µου... 17

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Α ΜΕΡΟΣ. Μαθαίνω να σχηµατίζω απλές προτάσεις... 7. Μαθαίνω να οµορφαίνω τις προτάσεις µου... 17 3 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Α ΜΕΡΟΣ Μαθαίνω να σχηµατίζω απλές προτάσεις................ 7 Μαθαίνω να οµορφαίνω τις προτάσεις µου.............. 17 Μαθαίνω να µεγαλώνω τις προτάσεις µου............... 25 Μαθαίνω να γράφω

Διαβάστε περισσότερα

Για παιδιά 5-8 ετών. Με προεγγραφή. Στη Βιβλιοθήκη.

Για παιδιά 5-8 ετών. Με προεγγραφή. Στη Βιβλιοθήκη. Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Τρίπολης Δολιανών 1,Τ.Κ. 22100 2710-224238 Δευτέρα - Παρασκευή 7:00-15:00 28 εκδηλώσεις 16 Ιουνίου, 6:00-8:00, το απόγευμα Η μέρα της γνώσης και όχι της αμάθειας. Το κουτί των

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ

Θέμα: ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΤΕΙ ΣΕΡΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΔΟΜΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ Θέμα: ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΩΝ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗΣ & ΟΙΚΟΔΟΜΙΚΗΣ Σύνταξη κειμένου: Μαρία Ν. Δανιήλ, Αρχιτέκτων

Διαβάστε περισσότερα

Γενικά χαρακτηριστικά

Γενικά χαρακτηριστικά ΙΜΠΡΕΣΙΟΝΙΣΜΟΣ Γενικά χαρακτηριστικά Μικρές πινελιές που δημιουργούν παχύ στρώμα μπογιάς αποτυπώνοντας λεπτομερές. Χρήση των βασικών χρωμάτων, σπάνια χρήση του μαύρου χρώματος. Απουσία διαδοχικών επιστρώσεων

Διαβάστε περισσότερα

Η ΧΕΛΩΝΑ ΠΟΥ ΖΩΓΡΑΦΙΖΕΙ

Η ΧΕΛΩΝΑ ΠΟΥ ΖΩΓΡΑΦΙΖΕΙ Η ΧΕΛΩΝΑ ΠΟΥ ΖΩΓΡΑΦΙΖΕΙ Στον υπολογιστή σου κρύβεται μια χελώνα που της αρέσει να ζωγραφίζει. Κρατάει ένα «μαγικό» μολύβι που αλλάζει χρώματα, γράφει άλλοτε λεπτά και άλλοτε πιο χοντρά και μπορεί να δώσει

Διαβάστε περισσότερα