Πιεστήριο για χαλκογραφίες

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Πιεστήριο για χαλκογραφίες"

Transcript

1 Πιεστήριο για χαλκογραφίες

2 ΠΡΟΧΩΡΗΜΕΝΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ στο ΣΧΕΔΙΟ και στο ΣΚΙΤΣΟ κείμενο και εικονογράφηση ΑΝΤΡΙΑΝ ΧΙΛ ΡΕΝΑ μετάφραση ΧΑΤΧΟΥΤ ΕΚΔΟΣΕΙΣ Γ ΝΤΟΥΝΤΟΥΜΗΣ & ΣΙΑ Ο.E.

3 Πρώτη έκδοση 1972 Copyright 1972 Blandford Press Ltd 167 High Holborn, London W CV 6PH Copyright για την ελληνική γλώσσα: Γ. Ντουντούμης & Σία Ο.Ε., Μαυρομιχάλη 60, Αθήνα, τηλ , Επιμέλεια κειμένου: Μαρία Λαϊνά Επιμέλεια έκδοσης: Διον. Ι. Τσουράκης Επιθυμώ να εκφράσω τις ευχαριστίες μου στο Βρετανικό Μουσείο που μου επέτρεψε να ανατυπώσω τα έργα των Μεγάλων Δημιουργών και στους συγγραφείς από τους οποίους παρέθεσα μικρά αποσπάσματα. Θά 'θελα επίσης να ευχαριστήσω τον Τζίλιαν Μούρ που επιμελήθηκε αυτό το βιβλίο. Α.Χ.

4 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Κεφάλαιο Πρώτο Κεφάλαιο Δεύτερο Κεφάλαιο Τρίτο Σελίδα ΕΙΣΑΓΩΓΗ 7 ΤΟ ΣΧΕΔΙΟ ΣΗΜΕΡΑ 10 ΣΧΕΔΙΑΖΟΝΤΑΣ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΑ: ΜΕΡΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 13 Κεφάλαιο Τέταρτο ΤΟ ΣΧΕΔΙΟ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΑΙΩΝΕΣ 20 Κεφάλαιο Πέμπτο Κεφάλαιο Έκτο Κεφάλαιο Έβδομο Κεφάλαιο Όγδοο Κεφάλαιο Ένατο Κεφάλαιο Δέκατο Κεφάλαιο Ενδέκατο Κεφάλαιο Δωδέκατο Κεφάλαιο Δέκατο τρίτο ΕΚΛΟΓΗ ΥΛΙΚΩΝ 29 ΣΧΕΔΙΑΖΟΝΤΑΣ ΣΙΛΟΥΕΤΕΣ 34 ΣΥΝΘΕΣΗ 44 ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ 57 Η ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΣΚΙΤΣΟΥ 62 ΣΚΙΤΣΑΡΟΝΤΑΣ ΣΤΗΝ ΕΞΟΧΗ 66 ΤΟ ΜΟΛΥΒΙ ΣΤΙΣ ΔΙΑΚΟΠΕΣ 72 ΣΧΕΔΙΑΖΟΝΤΑΣ ΑΠΟ ΜΝΗΜΗΣ 81 ΦΑΝΤΑΣΤΙΚΑ ΣΧΕΔΙΑ 85 Κεφάλαιο Δέκατο τέταρτο ΜΕΡΙΚΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ 92

5 Μελέτη ενός σκωτσέζικου πεύκου με λεπτομέρειες του φυλλώματος και του φλοιού,ζωγραφισμένη σ' ένα φύλλο χαρτί με μολύβι κάρβουνου 6

6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ Εισαγωγή Σ ΤΗΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ του στη δεύτερη έκδοση του βιβλίου «Σχέδια από το Λονδίνο», ο συγγραφέας Ρόμπερτ Σκότ Μπέρν, εκφράζει την απογοήτευση του, γιατί «το σχέδιο θεωρείται γενικά σαν μια επουσιώδης ικανότητα, περισσότερο διακοσμητική παρά απαραίτητη για τη διαπαιδαγώγηση της καινούριας γενιάς». Καί συνεχίζει: «Πρώτο ανάμεσα στα πράγματα που θα βοηθήσουν στη δημιουργία μιας νέας τάξης πραγμάτων είναι το σχέδιο. Είναι λοιπόν σημαντικό να κάνουμε προσιτό σε όλους ένα μέσο που μ' αυτό ή τέχνη των διαφόρων κλάδων μπορεί να γίνει ευκολότερα κατανοητή. Σκοπός του βιβλίου τούτου είναι να συνεισφέρει στον επιθυμητό αυτό στόχο». Οπωσδήποτε μια ματιά στο πολυσέλιδο αυτό εγχειρίδιο μας πείθει για τις ειλικρινείς, αν και φλύαρες προθέσεις του κειμένου που καλύπτουν πάνω από 140 πυκνογραμμένες σελίδες και 300 σελίδες με εικονογραφήσεις που προσφέρουν τ' απαραίτητα παραδείγματα για προσεχτική αντιγραφή, κι ο πραγματικός λόγος που παραθέτω το απόσπασμα από την εισαγωγή είναι οτι ίσως ο αναγνώστης να συμμεριστεί την έκπληξή μου μαθαίνοντας οτι το βιβλίο αυτό εκδόθηκε το 1853! Πόσα παρόμοια βιβλία, αναρωτήθηκα, έχουν άραγε εκδοθεί στα ενδιάμεσα 118 χρόνια πάνω στο θέμα του σχεδίου που μ' αυτό αποφάσισα ν' ασχοληθώ κι εγώ; Καί πόσοι από τους συγγραφείς τους να επανέλαβαν άθελα τους τις οδηγίες των προηγούμενων; 7

7 Μελέτες μιας παλιάς μοτοσυκλέτας Η σκέψη αυτή οπωσδήποτε με τρομάζει λιγάκι, γι' αυτό και δε δικαιολογούμαι για τον αριθμό των δικών μου σχεδίων που εικονογραφούν αυτό το έργο. Γιατί επιτέλους, ακόμα κι αν δεν είναι τέλεια, είναι ωστόσο διαφορετικά απ' ο,τι έχει γίνει μέχρι τώρα και «διαβάζονται» ευκολότερα απ' οποιοδήποτε κατεβατό περιγραφικών λέξεων που πολύ πιθανό να έχουν ξαναειπωθεί, κι ίσως μάλιστα πολύ καλύτερα, πάνω σ' αυτό το θέμα Στό κάτω κάτω, παρηγοριέμαι με την προειδοποίηση του Λεονάρντο ντά Βίντσι ότι «όσο περισσότερο περιγράφετε, τόσο περισσότερη σύγχυση προκαλείτε. Είναι τόσο αναγκαίο να σχεδιάζετε όσο και να περιγράφετε». 8

8 Οσο για τα υπόλοιπα, αυτό το βιβλίο είναι κάτι σαν συνέχεια του προηγούμενου μου «Τί θα σχεδιάσουμε», που όπως φαίνεται κι από τον τίτλο, απευθυνόταν στο νεαρό αρχάριο. Σ' εκείνο το έργο ο ορισμός του σχεδίου που έδινα ήταν σε μορφή ερώτησης - «Πώς γίνεται;» Σε τούτο, που απευθύνεται σε πιο προχωρημένους σπουδαστές, θα τόνιζα το «Πώς θέλετε εσείς να γίνει;» - αφήνοντας από την αρχή να εννοηθεί ότι το σχέδιο είναι προσωπική υπόθεση κι επομένως οι τυχόν οδηγίες πρέπει να δοθούν μάλλον με τη μορφή υπενθύμισης, πρότασης και φιλικής συμβουλής παρά με τη μορφή παιδαγωγικών ή δογματικών εντολών. Κάποιος είπε ότι «βοηθάει περισσότερο εκείνος που δεν ξέρει τις απαντήσεις». Ίσως να παρηγοριέμαι με τη σκέψη ότι ανήκω κι εγώ σ' αυτή την κατηγορία! Γιατί αν είμαι βέβαιος γιό ένα πράγμα, είναι το εξής: όσο περισσότερο ζώ, τόσο λιγότερο σίγουρος είμαι ότι θα κάνω βαρυσήμαντες δηλώσεις σχετικά με το τι είναι καλό και τι δεν είναι, τι είναι σωστό και τι δεν είναι, στην εφαρμογή της τέχνης. Δυό και δυό κάνουν αναγκαστικά τέσσερα στις περισσότερες από τις άλλες τέχνες και επιστήμες, αλλά στο σχέδιο και τη ζωγραφική μπορούν να κάνουν τέσσερα, δεκατέσσερα ή τετρακόσια, κι όταν αναφέρονται στο άτομο, κάθε άθροισμα μπορεί να είναι σωστό. Κι αυτό είναι το δικαίωμα έκφρασης που ανήκει στον καθένα και που πρέπει οπωσδήποτε να είναι στόχος όλων εκείνων που φιλοδοξούν να προσφέρουν τη συμβολή τους στην τέχνη της απεικόνισης χρησιμοποιώντας σαν μέσο το σωστό σχέδιο. Μετά άπ' όλα αυτά, πρέπει να προσθέσω ότι χαμογέλασα διαβάζοντας μια πρόσφατη κριτική ενός βιβλίου για το σχέδιο, όπου αναφέρονται τ' ακόλουθα λόγια του συγγραφέα: «Κανένας δεν μπορεί να σάς μάθει να σχεδιάζετε γιατί δεν υπάρχουν κανόνες». Αναρωτιέμαι πόσες φορές έχω έρθει σε αντίθεση μ' αυτή τη γνώμη στα επόμενα κεφάλαια. 9

9 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ Το Σχέδιο Σήμερα Σ ΧΕΔΙΟ σημαίνει κάτι διαφορετικό για τον καθένα: Για τον ένα, σκληρή δουλειά όταν σπούδαζε για να γίνει ζωγράφος. Για τον άλλο, μυστηριώδες ή μαγικό ταλέντο που δεν του δόθηκε κι έτσι γρήγορα εγκαταλείπει τις προσπάθειες σ' αυτή την κατεύθυνση. Σε μερικούς έρχεται εύκολα, σε άλλους καθόλου! Μπορεί να είναι πολύ διασκεδαστικό ή κάπως βαρετό. Άλλοι το αντιμετωπίζουν με σεβασμό κι άλλοι με αδιαφορία. Για μένα το σχέδιο είναι κάτι που αγαπούσα από μικρό παιδί. Καί μάλιστα, ενώ έχω ορισμένες επιφυλάξεις σχετικά με το ποιητικό ή ακριβές νόημα της φράσης για το παιδί που «γεννιέται μ' Δρόμος του Μπάθ, στην Αγγλία. Έκανε πολύ κρύο για να κάνω κάτι περισσότερο 10

10 ένα ασημένιο κουτάλι στο στόμα», είμαι σχεδόν πεισμένος ότι εγώ «γεννήθηκα μ' ένα μολύβι στο χέρι». Είναι πάντως σίγουρο ότι το μολύβι ήταν το αγαπημένο μου παιχνίδι και το σχέδιο ή αγαπημένη μου διασκέδαση, κι αν οι διασκεδάσεις έχουν και τη σοβαρή πλευρά τους, τότε το σχέδιο εξακολουθεί να έχει την προτίμηση μου! Μιά από τις παλιότερες παιδικές μου αναμνήσεις είναι κάποτε που ήμουνα άρρωστος: είχα βολευτεί στο κρεβάτι μ' ένα μάτσο χαρτιά στα γόνατα μου κι ένα μολύβι στο χέρι μου, κι ή συμβουλή της μητέρας μου, φεύγοντας, να «είμαι καλό παιδί», ήταν εντελώς περιττή. Ήμουνα απόλυτα ευτυχισμένος, αντιγράφοντας κάτι από ένα βιβλίο ή σχεδιάζοντας από το μυαλό μου. Ή μεγάλη διαφορά ανάμεσα στις πρώτες μου καλλιτεχνικές προσπάθειες κι εκείνες των σημερινών παιδιών είναι ότι ενώ εμένα μου αρκούσε ένα μολύβι μόνο, για τη ζωγραφική μου, ή σύγχρονη γενιά θέλει απαραίτητα ένα πινέλο βουτηγμένο σ' ένα ζωηρό χρώμα που, μαζί με άλλα εντυπωσιακά ή φανταχτερά χρώματα, σκεπάζει μεγάλες επιφάνειες χαρτιού με άφθονη δόση αυτοπεποίθησης και ελάχιστη, σε γενικές γραμμές, ικανότητα για σχέδιο. Άν και στην περίπτωση μου ακολούθησε γρήγορα ή ζωγραφική, στην αρχή μ' ενδιέφερε κυρίως να χρωματίζω αυτά που είχα σχεδιάσει. Πρώτα έπρεπε να γίνει το σχέδιο, κι έπρεπε να γίνει σωστά, πρίν αρχίσω να προσθέτω το χρώμα. Δεν έχω βέβαια καμιά πρόθεση να επιβάλω τέτοια σκληρή πειθαρχία σε κανέναν από τους αναγνώστες μου αυτές τις μέρες. Απλώς έτσι έγινε με μένα και δεν αμφιβάλλω ότι όταν πήγα για πρώτη φορά σχολείο, αυτή ή εξάσκηση με βοήθησε να διακριθώ μ' ένα σχέδιο που ανταμείφθηκε με «πέντε βαθμούς, επειδή δεν είχε μουντζούρες». Ή επιθυμία να βελτιώσει κανείς το σχέδιο του μπορεί να εμφανιστεί οποιαδήποτε στιγμή, ιδιαίτερα την ξεκούραστη εποχή των διακοπών, κι έχω υπόψη μου ειδικά ένα ορισμένο τύπο αναγνώστη, που έχει όλη μου τη συμπάθεια, και που ενώ ξέρει ότι ή έλλειψη σχεδίου τον δυσκολεύει, προτιμάει πάντα να ζωγραφίζει ανέμελα με τις μπογιές του, παρά να βασανίζεται με την απεικόνιση του προοπτικά παραμορφωμένου κλαδιού ενός δέντρου, ή του αετώματος μιας φόρμας ή με την προοπτική μιας μισάνοιχτης πόρτας. Κι ωστόσο ξέρει ότι ή εικόνα του θα ήταν πολύ 11

11 καλύτερη αν είχε μάθει από την αρχή αυτές τις τεχνικές λεπτομέρειες του σχεδίου. Έχοντας υπόψη μου όλα αυτά, προσπάθησα, στο κεφάλαιο που ακολουθεί, να ξαναζωντανέψω το σχέδιο σαν μια ελκυστική, ενδιαφέρουσα και συχνά έκπληχτικά ευχάριστη μελέτη που μπορεί κανείς να υιοθετήσει ή να ξαναγυρίσει σ' αυτήν. Κι αν για κανέναν άλλο λόγο, μπορείτε τουλάχιστο να βασίζεστε πάνω της για να περάσετε μερικές ευχάριστες ώρες, αν κάποια μέρα σας κλείσει μέσα ή βροχή! Μιά ομπρέλα σε διάφορες στάσεις 12

12 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ Σχεδιάζοντας Αντικείμενα: Μερικά Θέματα Α Ν ΘΕΛΕΤΕ να μάθετε πως αναπτύσσεται κάτι ή πως είναι φτιαγμένο, ή πως καταλήγει σε μιαν ορισμένη μορφή ή σ' ένα ορισμένο μέγεθος, με λίγα λόγια, πως γίνεται, τότε καθίστε και σχεδιάστε το. Το σχέδιο σας θα πρέπει να είναι προσεχτικό. Αφήστε τη ζωηρή, γρήγορη εντύπωση γι' αργότερα, για κάτι που κινείται. Θά δείτε ότι είναι έκπληχτικό πόσα πράγματα μαθαίνετε ακολουθώντας σχολαστικά την κατεύθυνση, μετρώντας το μήκος και το πλάτος, συγκρίνοντας την απόσταση (ακόμα κι αν είναι μόνο μερικά χιλιοστά) και τέλος, παρατηρώντας την υφή της επιφάνειας και τη διακοσμητική λεπτομέρεια. Για πέταμα, αλλά ακόμα χρήσιμα για το σπουδαστή. Γρήγορα σκίτσα στην αποθήκη

13 Περιθώριο για ενδεχόμενο λάθους Περιθώριο για ενδεχόμενο λάθους. Περιθώριο για ενδεχόμενο λάθους Μποτίλια του νερού και ποτήρι: Α: μηχανικό γραμμικό σχέδιο - Β: ελεύθερη προσέγγιση - Γ: με μετατροπές. Μόνον σχεδιάζοντας αντικείμενα θα καταλάβετε στ' αλήθεια γιατί σας αρέσει το ένα περισσότερο από το άλλο και γιατί - που είναι και το σημαντικότερο - διαλέξατε αρχικά να τα σχεδιάσετε, δηλαδή την εικονογραφική χρησιμότητα που έχουν για σας σαν καλλιτέχνη. Θ' ανακαλύψετε ότι μερικά αντικείμενα σχεδιάζονται πιο εύκολα από άλλα και δεν εννοώ ότι αυτό γίνεται επειδή το σχήμα τους είναι λιγότερο πολύπλοκο, γιατί συχνά συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Είναι πολλές φορές δυσκολότερο ν' αποδώσετε το απέριττο σχήμα, το καθάριο περίγραμμα, παρά ενα αντικείμενο που ξεχειλίζει από εντυπωσιακά στολίδια άστατου σχήματος, αλλά που γι' αυτό ακριβώς το λόγο γοητεύει το μάτι (το παραπάνω σχέδιο είναι ένα καλό παράδειγμα αυτής της περίπτωσης). Άλλα αντικείμενα που αποτελούνται από ευθείες γραμμές, που ή σωστή αντιγραφή τους εξαρτιέται από το πλάτος, τη γωνία ή την κατεύθυνση, ίσως να σας φανούν στην αρχή περισσότερο αγγαρεία παρά διασκέδαση (παράδειγμα το καροτσάκι στη διπλανή σελίδα). 14

14 Ένα καροτσάκι προχωρεί Σ' αυτό το σημείο νομίζω ότι πρέπει να διευκρινίσουμε τι εννοούμε με την αντιγραφή. Είναι άραγε ή σωστή αναπαράσταση ενός αντικειμένου; Ή αρκεί να μοιάζει το σχέδιο μας στο αντικείμενο; Πληροί τις προυποθέσεις που μ' αυτές αναγνωρίζουμε το θέμα του σχεδίου, αν και ξέρουμε πολύ καλά δτι δεν είναι ακριβής εικόνα του αρχικού αντικειμένου; Μ' άλλα λόγια, μειώνεται ή καλλιτεχνική του αξία σαν σχέδιο από την ολοφάνερη έλλειψη απόλυτης ακρίβειας; Για μένα ή απάντηση είναι ένα κατηγορηματικό «Όχι». Στήν πραγματικότητα, ακριβώς αυτή ή επιθυμία να το κάνουμε ένα τέλείο αντίγραφο ώς την τελευταία λεπτομέρεια, μπορεί να του αφαιρέσει τα αρχικά χαρακτηριστικά και τα προσόντα που ευχαριστούν το μάτι μας, και μ' αυτό εννοώ 15

15 τον τρόπο που το βλέπουμε, τον τρόπο που το εκφράσαμε και τον τρόπο που και οι δυό προσεγγίσεις έγιναν ένα με την καλλιτεχνική πρόθεση και την τεχνική επιδεξιότητα. Αυτά λοιπόν για την «απόλυτη ακρίβεια» που δεν έχει μεγάλη σημασία και που μπορούμε να την απορρίψουμε αν φέρουμε στο μυαλό μας την ιδέα ενός δουλικού αντίγραφου. 'Αλλά θα πρέπει να προσθέσω ότι αυτός ο καινούριος ορισμός του σχεδίου δεν πρέπει να χρησιμοποιηθεί σαν πρόφαση, σαν υπεκφυγή, ή σαν εύκολη δικαιολογία για αδέξια και προχειροφτιαγμένα σχέδια. Ή περιφρονητική άποψη εκείνων που δεν το θεωρούν απαραίτητο ν' αποδώσουν σωστά το θέμα τους καλύπτει συχνά την ανικανότητα τους που ποζάρει σαν καλλιτεχνική πρόθεση. Άν θέλετε να επωφεληθείτε όσο το δυνατό περισσότερο από το σχέδιο, θα πρέπει να διαλέξετε περισσότερες από μια γωνίες. Άν το αντικείμενο είναι αρκετά μικρό ή ελαφρύ για να το μετακινήσετε, εύκολα θα το γυρίσετε από δώ κι από κει. Πώς είναι από το πίσω μέρος, ή όταν το βλέπετε από πάνω, ή στο επίπεδο του ματιού ή από κάτω; Σάς έγγυώμαι ότι θ' ανακαλύψετε μερικά αναπάντεχα σχήματα που ορισμένα άπ' αυτά δεν είναι εύκολα στο σχέδιο, αλλά αξίζουν την προσπάθεια. Το τελικό αποτέλεσμα αυτών των πολλαπλών προσπαθειών είναι από μόνο του μια αποκάλυψη αληθινής αισθητικής αξίας και, θα έλεγα, απόλυτα απαραίτητο αν θέλετε να γίνετε ένας πετυχημένος εικονογράφος ή να ξεχωρίσετε από τους εμπορικούς καλλιτέχνες της σειράς. Ούτε πρέπει να σταματήσετε στην απεικόνιση μεμονωμένων αντικειμένων, γιατί αν αποφασίσετε να εξασκηθείτε στο σχέδιο, θα χρειαστεί να ψάξετε για κατάλληλα σχήματα που μπορείτε τώρα να τα τοποθετήσετε σε ομάδες και θα δείτε πως όταν τα μετακινήσετε, σαν τους ανθρώπους σε μια συγκέντρωση, άλλες φορές θα σάς αντικρίζουν κατάματα κι άλλες φορές θα σάς έχουν γυρισμένη την πλάτη. Θά χαμογελάσετε ϊσως με μερικά από τα απίθανα αντικείμενα που σχεδίασα για χάρη σας, σαν παραδείγματα γι' αύτη την άσκηση, αλλά ξέρω από πείρα ότι τέτοιες μελέτες ανοίγουν τα μάτια της φαντασίας για ένα σωρό καινούριες ιδέες για μελλοντική δουλειά. Καί καθώς αυτά τα σχέδια πολλαπλασιάζονται, θα συγκροτήσετε σιγά σιγά μια περιεχτική βιβλιοθήκη αναφοράς, 16

16 Αλλαγές στο ποτιστήρι. Προσέξτε τις αλλαγές στο μήκος και τη θέση του στομίου (Α) και των υπόλοιπων χαρακτηριστικών 1. Μαθαίνοντας πως είναι κατασκευασμένη ή καρέκλα: οι αναλογίες φαίνονται λαθεμένες 2. Κοιτάζοντας την από πίσω καταλαβαίνουμε τις αναλογίες και το σχέδιο 3. Απρόβλεπτες δυσκολίες από το πλάι 4. Πιό κοντά στις σωστές αναλογίες κι επομένως στο πραγματικό σχέδιο 17

17 Ακρόαση με τρία μέλη του θιάσου Κουβεντούλα Βικτοριάνα 18

18 που μερικά από τα κομμάτια της μπορούν να γίνουν και αυτοτελείς πίνακες, όπως αποδείχτηκε με τη βικτωριανή λάμπα πετρελαίου που μου χρησίμεψε σά θέμα σε μια κατοπινή ελαιογραφία που ονόμασα «Βικτοριάνα». Όταν συμπληρώσετε αυτό το πρόγραμμα που προτείνω, θ' ανακαλύψετε ότι δεν μπορείτε να το βάλετε γιό πάντα στην άκρη. Θά πρέπει να έχει ακριβώς το αντίθετο αποτέλεσμα, όπως θα δείτε κι από αμέτρητες παρόμοιες μελέτες που οι μεγάλοι ζωγράφοι έκαναν για πολλά απίθανα πράγματα σ' όλα τα στάδια της καριέρας τους και που σήμερα θεωρούνται πολύτιμες σαν αποδείξεις της αστείρευτης ευχαρίστησης που τους παρείχε ή ασχολία αυτή σαν αυτοσκοπός. Ό Άλμπρεχτ Ντύρερ (15ος αιώνας) που ο κριτικός Έντγουϊν Μούλινς δικαιολογημένα ονόμασε «πρώτο σχεδιαστή της Φύσης», «ήταν διάσημος για τα ταξιδιωτικά του σκίτσα που τα έκανε για να ικανοποιήσει την περιέργεια του να εξετάζει και να καταγράφει οτιδήποτε τραβούσε το βλέμμα του» (δική μου υπογράμμιση). Αυτές οι ξεχωριστές λεπτομερειακές μελέτες, σκίτσα πουλιών, λουλουδιών, χορταριών, ανθρώπινων χεριών και ποδιών, θα πρέπει να θεωρηθούν σαν παράδειγμα ενός παγκόσμια γνωστού καλλιτέχνη που αφιέρωσε τη μεγαλύτερη δεξιοτεχνία για τις μικρότερες λεπτομέρειες και που τα βήματα του θα έπρεπε ν' ακολουθήσουμε. Υπάρχει στο σπίτι σας (είμαι σίγουρος ότι υπάρχει), ένα πατάρι, μια αποθήκη, ένα δωματιάκι, ένα υπόστεγο ή ένα υπόγειο. Οπως και στα λίβινγκ - ρούμ, σε κάτι τέτοια ήσυχα και ασφαλή μέρη θα βρείτε διάφορα μικροπράγματα σ' ένα σωρό σχήματα, μεγέθη και πιθανά στάδια διάλυσης, που όλα προσφέρουν τις υπηρεσίες τους στην υπόθεση της τέχνης και περιμένουν να παραστήσουν τα μοντέλα για τη μελλοντική σας ζωγραφική. Λέγεται ότι το φόντο του Νεο - Ιμπρεσιονισμού ήταν εκείνο που οδήγησε τον Σερά και τους οπαδούς του να δώσουν τόση μεγάλη έμφαση στο σχέδιο και τη δομή και τον Όγκντεν Ρούντ να δηλώσει ότι «ή έλλειψη ενός καλού, θετικού, περίπου ακριβούς σχεδίου είναι μια από τις συνηθισμένες αιτίες που καταστρέφουν το χρώμα της ζωγραφικής» (δική μου υπογράμμιση). Ή απόλυτη ακρίβεια, θα παρατηρήσετε, δεν είναι απαραίτητη, αν το σχέδιο είναι καλό και θετικό. 19

19 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ Το Σχέδιο Μέσα από τους Αιώνες Γ ΙΑ να δούμε πως ξεκίνησε το σχέδιο σαν μέσο οπτικής επικοινωνίας, πρέπει να γυρίσουμε στις μαρτυρίες που μας προσφέρουν τα σχέδια ή τα χρωματιστά περιγράμματα, τα αντιπροσωπευτικά αυτά και εξαιρετικά νατουραλιστικά σύμβολα ή ιδεογράμματα, που διακοσμούν τις ανώμαλες επιφάνειες των τοίχων στις κατοικίες του πρωτόγονου ανθρώπου, του ανθρώπου των σπηλαίων. Εδώ βλέπουμε ν' απεικονίζονται με απερίφραστη αντικειμενικότητα, τεράστια ζωτικότητα και θαρραλέα τεχνική δεξιοτεχνία, θέματα από τον κυριότερο τρόπο επιβίωσης του πρωτόγονου ανθρώπου - το κυνήγι, τ' άγρια ζώα που καταδίωκαν και σκότωναν για να τραφούν. Κι ακόμα πιο εκπληκτικό είναι το γεγονός ότι αυτά τα «σχέδια» είναι εκτελεσμένα με μια επιδεξιότητα που συνήθως αποχτιέται μόνο μετά από μακρόχρονη εξάσκηση. Έτσι, μου φαίνεται τελικά πολύ αμφίβολο ότι πρόκειται γιό δείγματα του πρώτου «αύτοδίδαχτου καλλιτέχνη». Οι μελλοντικές έρευνες θ' αποκαλύψουν αναμφίβολα μια ακόμα πιο μακρινή ευθύνη γι' αυτή την ικανότητα. Εμάς, ωστόσο, εκείνο που μας ενδιαφέρει είναι ότι το σχέδιο, ή κατασκευή δηλαδή ζωγραφικών συμβόλων, που όσο αφελή κι αν είναι μπορούν να γίνουν εύκολα κατανοητά από πολιτισμένους λαούς σ' ολόκληρο τον κόσμο, θα πρέπει να γίνει δεκτό σαν το θεμέλιο που πάνω του στηρίχτηκαν όλες οι κατοπινότερες μορφές τέχνης και, γι' αυτό το λόγο έστω και μόνο, το σχέδιο αξίζει τον απεριόριστο σεβασμό μας. Πρέπει να είμαστε πάντα έτοιμοι και πρόθυμοι να στραφούμε για έμπνευση και τεχνική βοήθεια στα σχέδια που μας έδωσαν στη διάρκεια των αιώνων οι μεγάλοι δάσκαλοι της τέχνης αυτής, ακόμα κι αν, σε πολλές περιπτώσεις, ή γνώση μας είναι αναγκαστικά έμμεση, από περιγραφές ή από αντίγραφα. Ό Τζώρτζ Σερινγκχαμ στις σημειώσεις του για το «Σχέδιο με Πενάκι και Μολύβι», μας προειδοποιεί ότι «το σχέδιο είναι κάτι που πρέπει να το κοιτάζουμε κι όχι να γράφουμε γι' αυτό». Κι εξηγεί πιο λεπτομερειακά: 20

20 «Ο Αγγελιοφόρος» του Ντύρερ. Σχέδιο με πενάκι, στο Βρετανικό Μουσείο «Οι σελίδες που γράφτηκαν γι' αυτό, δε θα κάνουν ένα καλό σχέδιο κακό, ή ένα κακό σχέδιο καλό, ούτε δυστυχώς θα διδάξουν κανέναν πως να ξεχωρίζει το ένα από το άλλο για το λόγο ότι ένα σχέδιο θεωρείται δίκαια αριστούργημα, ενώ ένα άλλο πρέπει ν' απορριφτεί». Αλλά ή δική μου γνώμη είναι πως οτιδήποτε γράφεται - ιδιαίτερα σήμερα - που θα τονώσει και θα ξαναζωντανέψει το ενδιαφέρον μας για το σχέδίο, αξίζει να διαβαστεί, ακόμα και ή διασκεδαστική διαφήμιση του ίδιου του Σέρινγκχαμ που επιδιώκει τον ίδιο σκοπό: «Ελάτε εκεί που έχει πάντα φώς. Τώρα όλη μέρα στην Αίθουσα Λιθογραφιών του Βρετανικού Μουσείου. Ή ώραιό- 21

21 «Παναγία και Βρέφος» του Λεονάρντο ντά Βίντσι. Σχέδιο με πενάκι, στο Βρετανικό Μουσείο 22

22 τερη συλλογή σχεδίων σ' ολόκληρο τον κόσμο! Πρωταγωνιστούν: Μιχαηλάγγελο και Λεονάρντο ντά Βίντσι. Συμπρωταγωνιστούν: τα μεγαλύτερα αστέρια από τον κόσμο του σχεδίου. Κεντρική θέρμανση. Τέλειος εξαερισμός». Δέ σας κεντρίζει το ενδιαφέρον; Γιατί ή αλήθεια είναι ότι πολύ λίγοι από μας που λέμε ότι αγαπάμε την τέχνη επωφελούμαστε από την ευκαιρία που μας προσφέρεται να μελετήσουμε πρωτότυπα σχέδια μεγάλων καλλιτεχνών από πρώτο χέρι. Καί στη δικιά τους συντροφιά θ' αρχίσουμε ν' ανακαλύπτουμε την προτίμηση μας για ένα σχέδιο σε σύγκριση με κάποιο άλλο. Στό στυλ, ίσως, ή το θέμα, ένα θρησκευτικό σχέδιο του Ρέμπραντ μπορεί να μας αρέσει καλύτερα από ένα παρόμοιο θέμα όπως το χειρίζεται ο Ούίλιαμ Μπλέηκ. Έδώ θα βρούμε τη ρομαντική έλξη σε αντίθεση με την κλασική προσέγγιση. Έδώ μπορούμε να συγκρίνουμε το κοσμικό με το ιερό, το τοπίο με το πορτραίτο και το εσωτερικό. Κι ανάμεσα σε πόσα υλικά είχε να διαλέξει ο καλλιτέχνης για να κάνει το σχέδιο του! Αυτό ίσως μας βάλει κι εμάς στον πειρασμό να δοκιμάσουμε κάποιο διαφορετικό συνδυασμό: κιμωλία και ακουαρέλα ή πενάκι και ακουαρέλα αντί για το μολύβι που έχουμε συνηθίσει και που μας ικανοποιεί. Νά - λοιπόν - διαλεγμένα στην τύχη, τα έργα μερικών από τους μεγάλους σχεδιαστές του παρελθόντος με τους τίτλους τους και με τι υλικά είναι σχεδιασμένα. Για παράδειγμα, ο Τζιότο ( ) έχει ένα πολύ όμορφο σχέδιο «του Χριστού που περπατάει πάνω στα κύματα» με πενάκι. Στήν ίδια περίοδο ανακαλύπτουμε ότι ο Γκάρντι χρησιμοποιεί «χρωματισμένο χαρτί» για να κάνει το σχέδιο με πενάκι των «Εισοδίων της Θεοτόκου», και το 14ο αιώνα, ακόμα, ή σχολή της Σιένας χρησιμοποιούσε όχι μόνο πενάκι, αλλά και πινέλο για σχέδιο με χρώμα πάνω σε χαρτί βελέν και συχνά «άνοιγε τον τόνο με λευκό». Τόν 15ο αιώνα παρατηρούμε μια επιστροφή στο απλό πενάκι, και τώρα αναφέρεται και το Σίλβερ Πόιντ όν Πάρτσμεντ (Silver Point on Parchment). Σ' αύτη την τεχνοτροπία οποιοδήποτε μυτερό εργαλείο από ασήμι (ή χρυσό) μπορούσε να χρησιμοποιηθεί πάνω σ' ένα ειδικά προετοιμασμένο χαρτί περασμένο με λευκό του ψευδάργυρου, δημιουργώντας ένα «ελαφρά γκρίζο περίγραμμα» που ο Ουτσέλο (το 15ο αιώνα) χρησιμοποίησε με εντυπωσιακά αποτελέσματα στο σχέδιο του μιας «Έφιππης Μορ- 23

23 φης». Τόνισε ακόμα περισσότερο το έφφέ σ' αύτη την περίπτωση, «σχεδιάζοντας πάνω σε μια επιφάνεια Τέρα Βέρτ (πράσινη) και ανοίγοντας τον τόνο με άσπρη κιμωλία πάνω σε μαβί φόντο». Ίσως σας φανεί ότι το παράκανε λιγάκι, αλλά είναι ενδιαφέρον να παρατηρήσετε πόσοι από τους μεγάλους παλιούς σχεδιαστές σχεδίαζαν πάνω σε χρωματιστό χαρτί. (Γιατί να μήν κάνουμε λοιπόν κι εμείς το ίδιο;) Το γεγονός είναι ότι το στοιχείο πειραματισμού υπήρχε πάντοτε. Διαβάζουμε ότι ο Πολαμόλο (14ος αιώνας) στο σχέδιο του του «Αδάμ» χρησιμοποίησε πενάκι και ένα καφετί πέρασμα ακουαρέλας πάνω από το αρχικό περίγραμμα με μαύρη κιμωλία. Ή Φλωρεντινή σχολή σχεδίου προτιμούσε το πενάκι με ακουαρέλα, τη μαύρη κιμωλία σε μπεζ χαρτί συνήθως ξανοιγμένο με λευκή κιμωλία. Φαίνεται ότι όλους τους απασχολούσε ν' ανακαλύψουν τον πιο αποτελεσματικό τρόπο για να παρουσιάσουν τα σχέδια τους. Ό Λεονάρντο χρησιμοποιούσε πολλούς συνδυασμούς, πενάκι, πινέλο και καφετί μελάνι πάνω σε γαλαζωπό χαρτί, Σίλβερ Πόιντ σε «ρόζ χαρτί ξαναπερασμένο με πενάκι», και κόκκινη κιμωλία, συνήθως σκέτη. Στό περίφημο σχέδιο του για την «Παρθένο με το Βρέφος και την Αγία Άννα με το Βρέφος Ιωάννη το Βαπτιστή» που έχει διαστάσεις 1,50 χ 1,10 μ. περίπου και βρίσκεται στη National Gallery του Λονδίνου, χρησιμοποίησε κάρβουνο πάνω σε καφετί χαρτί ξανοιγμένο με λευκή κιμωλία. Αυτό και «οι Σπουδές για Τέσσερις Δαίμονες» είναι τα μοναδικά δείγματα που εγώ κατάφερα να βρω όπου ο Λεονάρντο χρησιμοποιεί μόνο κάρβουνο. Το πενάκι, κυρίως με καφετί μελάνι, ή κόκκινη και ή μαύρη κιμωλία και πολύ σπάνια το Σίλβερ Πόιντ ήταν τα υλικά που προτιμούσε ο Ραφαήλ. Ό Μιχαηλάγγελο σχεδίαζε συνήθως με κόκκινη ή μαύρη κιμωλία. Ό Τιντορέτο ήταν άλλος ένας από τους σπάνιους σχεδιαστές που χρησιμοποιούν κάρβουνο πάνω σε γαλαζωπό χαρτί. Ό Τιέπολο γενικά επέμενε στο πενάκι και οτό πενάκι και ακουαρέλα, γιατί ταίριαζαν τόσο πολύ στη ρομαντική προσέγγιση του. Αφήνοντας την Ιταλία για την Ολλανδία, συναντάμε έναν από τους μεγαλύτερους σχεδιαστές όλων των εποχών, τον Ρέμπραντ. Τά περισσότερα από τα θαυμάσια σχέδια του ήταν φτιαγμένα με πενάκι και χρώμα. Καμιά φορά συνδύαζε κόκκινη και μαύρη κιμωλία πάνω σε χρωματιστό χαρτί και σε μια περίπτωση 24

24 «Σάσκια» του Ρέμπραντ. Σχέδιο με πενάκι, στο Βρετανικό Μουσείο 25

25 Σχέδιο με πενάκι του Ρέμπραντ, στο Βρετανικό Μουσείο (τη μοναδική που ξέρω εγώ) χρησιμοποίησε ένα μείγμα απ' όλες τις τεχνοτροπίες. Βρίσκεται στην Αίθουσα Λιθογραφίων του Βρετανικού Μουσείου Στή μεγάλη του σύνθεση «Ό Θρήνος», ο Ρέμπραντ συνδύασε «πενάκι και πινέλο με καφετί μελάνι - κόκκινη και μαύρη κιμωλία και λάδι, πάνω σε ξεχωριστά κομμάτια χαρτί διαφόρων μεγεθών, που τα κόλλησε το ένα δίπλα και πάνω στο άλλο σ' ένα μεγάλο κομμάτι χαρτί». Διαβάζουμε ακόμα για σχέδια, όπου συνδύαζε «το καφέ και το γκρίζο μελάνι, το γκρίζο μελάνι σε καφετί χαρτί, το καφέ μελάνι με άσπρο γκουάς πάνω σε γκρίζο χαρτί με ορισμένα μέρη απλωμένα με το δάχτυλο - και συχνά βρίσκουμε «διορθώσεις με λευκό». Μαθαίνοντας ότι είχε κάνει 440 διαφορετικές μελέτες 26

26 μόνο για βιβλικές ιστορίες, μπορούμε να πάρουμε μια ιδέα της καλλιτεχνικής του αξίας σαν σχεδιαστή. Στή θαυμάσια έκθεση με έργα Ρέμπραντ στο Άμστερνταμ το 1969, τα σχέδια του ήταν εκείνα που βρήκα τόσο εντυπωσιακά, τόσο εμπνευσμένα, ιδιαίτερα εκείνα όπου με τη φωτοσκίαση χάριζε ένα πρόσθετο δραματικό τόνο στη σκηνή. Γιατί σε τούτα τα σχέδια, φτιαγμένα στα τελευταία χρόνια της ζωής του, βλέπουμε ότι ή δομική εντύπωση που σχηματίζεται από την τοποθέτηση των μορφών και ή δραματική έμφαση της ανθρώπινης κατάστασης ζωντάνευαν από ένα συνδυασμό της ζωντανής γραμμής και των στρωμάτων χρώματος που τη συνόδευαν, που πρόσθεταν μια εικονογραφική ευλογία στην κάθε εικόνα. Καί προσέξτε, κάθε σχέδιο ήταν μια αυτοτελής εικόνα. Θά ήθελα να είχα αρκετό χώρο για να περιγράψω λεπτομερειακά την αξία άλλων δασκάλων του σχεδίου, όπως των Ντύρερ, Χόλμπαϊν, Ένγκρ, Γκόγια, Βατώ, Κλώντ. Ντωμιέ που όλοι χειρίζονταν το πενάκι και την κιμωλία με μια επιδεξιότητα που σπάνια έχει ξεπεραστεί. Αλλά δεν μπορώ να κλείσω αυτό το κεφάλαιο δίχως ν' αναφερθώ ιδιαίτερα στη μεγαλοφυία του Τάρνερ, σαν τοπογράφου σχεδιαστή, που έφερε το μολύβι, το μολυβένιο μολύβι πάνω στο λευκό χαρτί στο αποκορύφωμα της τελειότητας. Ενα βλέμμα στα τετράδια σχεδίων του με εικόνες από την Ευρώπη και το Πέτγουορθ Χάουζ αρκεί για να συνειδητοποιήσουμε τι μπορεί να δημιουργήσουν τρεις - πέντε πόντοι γραφίτη στο χέρι ενός ζωγράφου που άφησε πίσω του τόσα σχέδια και σκίτσα που πολλά, πιστεύω, είναι εξίσου αριστουργηματικά με μερικές από τις ελαιογραφίες του. Πόσο όλοι αυτοί οι μεγάλοι καλλιτέχνες αγαπούσαν το σχέδιο, και πως ο καθένας με τον τρόπο του ενέπνευσαν την τέχνη του σχεδίου μέχρι και σήμερα ακόμα, φαίνεται από τη δουλειά πολλών αντάξιων διαδόχων τους ανάμεσα στους σύγχρονους μας εικονογράφους, καρικατουρίστες και γελοιογράφους. Ανάμεσα τους μπορούμε να συμπεριλάβουμε μερικούς Βρετανούς, όπως τους Τσαρλς Κέν, Τένιελ, Φίλ Μέη, Μιούρχεντ Μπόουν, Μάξ Μπέερμπομ, Αύγουστο Τζών και πολλούς άλλους. Πραγματικά, ας θυμηθούμε πως ο Τοπόλσκι ξεχωρίζει τα χαρακτηριστικά των μοντέλων του μέσα από το λαβύρινθο των στροβιλιζόμενων γραμμών, ή με πόση σχολαστική ακρίβεια ο Έμετ διαλέγει το δρόμο του για να δημιουργήσει το δικό του ζωγραφικό κόσμο μέσα από ένα απολαυστικό ανακάτωμα ανοη-

27 σιών. Ή ας συγκρίνουμε την τολμηρά μεγαλοφυή πρωτοτυπία (που οι σύγχρονοι του θεωρούσαν εξωφρενική) του Ώμπρευ Μπέρντσλευ και τη μοναδική του δεξιοτεχνία στην καθάρια γραμμή με το πενάκι, με τη ζεστή, τίμια και ρωμαλέα παρουσίαση του Λοντρέζου, που τόσο πετυχημένα και τόσο χιουμοριστικά περιγράφει με φειδωλές γραμμές ή κιμωλία του Τζώρτζ Μπέλτσερ. Αρκούν αυτά για να φανούν καθαρά οι πολύπλευρες όψεις του σχεδίου και στην τεχνοτροπία και στο θέμα, καθώς ο κάθε καλλιτέχνης μας γνωρίζει τη δική του προσφορά σε στυλ, προσέγγιση και προσωπική τεχνοτροπία. Σχέδιο με πενάκι, στο Βρετανικό Μουσείο. Μάρκο Ρίτσι. (Άλλοτε το απέδιδαν στον Τισιάνο) 28

28 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΕΜΠΤΟ Εκλογή Υλικών Λ ΕΓΕΤΑΙ ότι μπορείς να σχεδιάσεις με οτιδήποτε - μ' ένα κομμάτι καμένο ξύλο πάνω σ' έναν ασβεστωμένο τοίχο μέχρι και μ' ένα κομματάκι κραγιόνι για τα χείλια πάνω σ' ένα σπασμένο τζάμι. Ίσως όμως να βοηθούσα περισσότερο τον αναγνώστη, αν εκτός από την ποικιλία υλικών που χρησιμοποιούσαν οι παλιοί ζωγράφοι, του έδινα μια μεγαλύτερη και πιο φυσιολογική εκλογή ανάμεσα στα υλικά που έχουμε στη διάθεση μας. Για το σχέδιο στο ύπαιθρο, το κοινό μολύβι συγκεντρώνει πάντα τις προτιμήσεις. Είναι οπωσδήποτε βολικό στη μεταφορά και κατασκευάζεται σε μια πολύ μεγάλη σειρά από διαβαθμίσεις, Α. Μαύρο κραγιόνι. Β. Μαύρη κιμωλία Γ. Μολύβι κάρβουνου. Εκλογή υλικών για ν' απεικονίσουμε: Α. μια γούνα Β. ένα μάλλινο παλτό Γ. μια βαμβακερή ρόμπα 29

29 Καστλνό, Λό. Γαλλία. Δυό απόψεις του ίδιου θέματος, με πενάκι (επάνω) και κιμωλία (κάτω). Προσέξτε την ελαφριά μετατόπιση της έμφασης στη σύνθεση 30

30 από ΗΗ (πολύ σκληρό) μέχρι 6Β (πολύ μαύρο και μαλακό). Καθώς περνάνε τα χρόνια βρίσκω ότι έχει μια τάση να ξεθωριάζει κι αν ένα πολυδουλεμένο σχέδιο πέσει σε άπειρα χέρια, ή επιφάνεια του μπορεί να γυαλίσει. Για πολλά χρόνια είχα προτίμηση στο μολύβι κάρβουνου, που αποδίδει πολύ ικανοποιητικά τόσο τις λεπτομέρειες όσο και τις σκιές σε βαθύ βελούδινο μαύρο. Είναι επίσης εξαιρετικό για την αντιγραφή. (Μαθαίνω ότι δεν το φτιάχνουν πια). Το Κοντέ (μια σκληρή μαύρη κιμωλία) το προτιμώ στο σχήμα του τετράπλευρου μπαστουνιού, ιδιαίτερα τη λιθογραφική ποικιλία, γιατί μπορεί κανείς να χρησιμοποιήσει και την πλευρά και τη μύτη, για να πλουτίσει τις σκιές. Υπάρχει και σε κόκκινο χρώμα. Σκίτσο μιας αγροικίας στο Λό, στη Γαλλία. Σχεδιασμένο με πενάκι και περασμένο μ' ένα στρώμα κίτρινης ώχρας 31

31 Το μαύρο κραγιόνι, μια μαλακιά κιμωλία, που τρίβεται πολύ εύκολα, δίνει πολύ εντυπωσιακά αποτελέσματα στα τολμηρά ή δραματικά σχέδια, αλλά, επειδή είναι χοντρό, είναι σχεδόν άχρηστο για λεπτομερειακές μελέτες. Κάρβουνο δε χρησιμοποιώ ποτέ για να σχεδιάσω στο ϋπαιθρο, αλλά έχω δει φυσικές σκηνές, όπως ηλιοβασιλέματα, πρωινές ομίχλες και δραματικούς σχηματισμούς σύννεφων, ν' άποδίνονται με γοητευτικά αποτελέσματα όταν χρησιμοποιηθεί το δάχτυλο ή ένα καθαρό κομμάτι ύφασμα ή ένα χαρτομάντηλο για να σχηματιστεί ή σαγηνευτική γκάμα των αποχρώσεων στις σκιές. Για άλλα είδη σχεδίου, φοβάμαι ότι δε θα μπορούσα να μιλήσω με βεβαιότητα. Πάντως πρέπει οπωσδήποτε να το «φιξάρετε» μόλις τελειώσετε. Για το σχέδιο με το πενάκι, εμφανίζονται διαρκώς καινούριοι τύποι στην αγορά. Εγώ έχω χρησιμοποιήσει και στυλό διαρκείας και μαρκαδόρο και μόλο που είναι ικανοποιητικά για ορισμένα Σατώ ντέ Μονφόρ, Λό, Γαλλία. Σκίτσο με πενάκι, περασμένο μ' ένα στρώμα όμπρας αραιωμένο σε ορισμένα μέρη για να τονιστεί ή φωτοσκίαση 32

32 είδη σκίτσου, τίποτα δεν είναι τόσο ευλύγιστο όσο το καλάμι ή το παραδοσιακό φτερό της χήνας, αν μπορείτε να τα βρείτε! Ένα πινέλο με λεπτή μύτη μπορεί να δώσει αναπάντεχη ακρίβεια κι ευαισθησία, όπως όταν βρίσκεται στα χέρια του Σίντνεϋ Σάιμ, του διάσημου εικονογράφου των φανταστικών ιστοριών του Λόρντ Ντάνσενυ, που συνδύασε μ' αυτό τον τρόπο περάσματα μαύρου μελανιού μ' ένα θησαυρό λεπτομερειακού σχεδίου, με το ίδιο εργαλείο! Αλλά για να σχεδιάσουμε σιλουέτες ή τοπία, λίγα πράγματα είναι τόσο ικανοποιητικά όσο η κιμωλία - σε ακρίβεια, δύναμη, πνεύμα ή ευαισθησία. Οσο για το χαρτί, τα περισσότερα μπλοκ σχεδίου περιέχουν χαρτί καλής ποιότητας και για την κάθε περίπτωση (πενάκι, μολύβι, ακουαρέλα κ.λ.π.), υπάρχουν ειδικά μπλοκ για το σχέδιο με το κατάλληλο χαρτί. Το παλιό Νόργουντ, Λονδίνο. Σχέδιο με ινδική μελάνη 33

33 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΚΤΟ Σχεδιάζοντας Σιλουέτες Σ ΤΗ σταδιακή αλλά και σημαδιακή απομάκρυνση από τη ρεαλιστική ή ακαδημαϊκή απεικόνιση της ανθρώπινης μορφής, μερικοί σπουδαστές παραμελούν τις αρχές της βασικής ανατομίας, παραγνωρίζοντας τη σημασία τους και σε ορισμένες περιπτώσεις, μάλιστα, τις αγνοούν τελείως. Ή ανθρώπινη σιλουέτα σαν θέμα, κι ιδιαίτερα το γυμνό, ενώ στο παρελθόν έπαιζαν τόσο σημαντικό ρόλο στο ρεπερτόριο του ζωγράφου και κατείχαν τιμητική θέση και στα μουσεία μας και στην εκτίμηση του κοινού, εδώ και πολλά χρόνια έχουν ξεπέσει σε μια θέση αμφίβολης αισθητικής αξίας. Τά ιδανικά της ανδρικής και της γυναικείας μορφής που αγαπούσαν κι απεικόνιζαν οι μεγάλοι ζωγράφοι παραγκωνίστηκαν από την απεικόνιση άλλων οργανικών μορφών που, ενώ έχουν δική τους ζωή, δεν παρουσιάζουν μεγάλη ομοιότητα με, άς πούμε, τον Αδάμ και την Εύα που οι περασμένες γενιές μάθαιναν να πιστεύουν ότι ο «Θεός είχε πλάσει κατ' εικόνα και ομοίω- 34

34 Μελέτη όρθιας σιλουέτας. Το Χ δείχνει το πόδι που σηκώνει το βάρος του σώματος. Προσέξτε τα σχήματα ανάμεσα στα μέλη και το κορμί, Α, Β και Γ 35

35 σίν του». Επιπλέον, η άποψη ότι ή ανθρώπινη σωματική ομορφιά είναι κάτι που πρέπει να θαυμάζουμε και ν' αντιγράφουμε με στοργική ακρίβεια είναι πια αναχρονιστική. Το ανθρώπινο κορμί μέσα σε κορνίζα αντιμετωπίζεται γενικά με κάποια υποψία σαν καλλιτεχνικό θέμα (μόλο που το χρησιμοποιούν σε πλατιά κλίμακα σαν σεξουαλική μορφή διαφήμισης). Σε τι χρησιμεύει λοιπόν ή γνώση της ανατομίας, που για το σύγχρονο σπουδαστή σημαίνει φυσικά, ότι θα πρέπει να παρακολουθήσει ειδικά μαθήματα πάνω στη λειτουργία του ανθρώπινου κορμιού; Για να καταλάβουμε καλύτερα αυτή την απότομη μετατόπιση στην έμφαση, είναι απαραίτητο να θυμηθούμε οτι το μάθημα σχεδίου ανθρώπινων μορφών ή ζωντανό σχέδιο, όπως το έλεγαν στην εποχή μου, ήταν τοποθετημένο πολύ ψηλά στον κατάλογο προτεραιοτήτων της παλιάς σχολής. Ό σπουδαστής ήταν υποχρεωμένος να μάθει τις αρχές της αναλογίας για να μπορεί να εκτιμάει τη στέρεη μορφή και ν' απεικονίζει με ακρίβεια την ανθρώπινη σιλουέτα, και ιδιαίτερα τα μέλη του μοντέλου σε προοπτική παραμόρφωση όταν έπαιρνε διάφορες πόζες και να καταλαβαίνει τι συνέβαινε στο κορμί με την κάθε αλλαγή στάσης. Για να μπορέσει ο σπουδαστής ν' αποχτήσει τις απαιτούμενες γνώσεις και την τεχνική ικανότητα να εφαρμόσει τις γνώσεις αυτές, ή πλήρης κατανόηση της ανατομίας θεωρούνταν απαραίτητη για το σχέδιο σιλουέτας. Έτσι, ένας σκελετός και διαγράμματα σε φυσικό μέγεθος του μυϊκού συστήματος που επηρέαζε τη μορφή της επιφάνειας ήταν αναπόσπαστα μέρη του μαθήματος. 36

36 Δέκα μελέτες του αριστερού χεριού του συγγραφέα. Αυτή είναι μια άσκηση που θα σας πει πολλά εκπληκτικά πράγματα σχετικά με το τι μπορεί να κάνει και με το πως φαίνεται σε διάφορες θέσεις Το και 4 είναι ζωγραφισμένα από τον καθρέφτη Δικαίωση όλης αυτής της εξειδικευμένης μελέτης ήταν οι αμέτρητες μελέτες και τα ανατομικά σκίτσα που μας άφησαν οι μεγάλοι ζωγράφοι και που αντίγραφα τους υπήρχαν πάντοτε άφθονα. Μ' άλλα λόγια, αν ή ανατομία θεωρούνταν απαραίτητη για τέτοιους μεγάλους καλλιτέχνες όπως ο Λεονάρντο ντά Βίντσι και ο Μιχαηλάγγελο και άλλοι, πόσο περισσότερο χρειάζονταν σ' εμάς τους ταπεινούς μιμητές τους! Πιστεύω ωστόσο, ότι σε πολλές σχολές καλών τεχνών σήμερα, αυτή ή εξαιρετικά τεχνική κι αναλυτική προσέγγιση του θέματος δε θεωρείται πια απαραίτητη, κι όταν ένα σχέδιο γίνεται από μοντέλο δεν υπάρχουν «δεσμεύσεις» σχετικά με το πότε και πως ο σπουδαστής θα κάνει το σχέδιο του. Το μοντέλο βρίσκεται κατά κάποιο τρόπο εκεί μόνο σαν αναφορά - κι όσο για το σκελετό, αυτός είναι ένα κειμήλιο από το παρελθόν. 37

37 Σχέδιο με πενάκι του Μιχαηλάγγελο Μπουοναρότι στο Βρετανικό Μουσείο 38

38 Στό κάτω κάτω, θα μπορούσε κάποιος να πεί ότι οι πίνακες με τις ανθρώπινες μορφές όπου οι άντρες κι οι γυναίκες ποζάρανε σε ηρωικές στάσεις και σε ειδυλλιακό περιβάλλον παριστάνοντας κάποια μυθική ή ρομαντική σκηνή, δεν είναι πια της μόδας. Η ερώτηση λοιπόν τώρα γίνεται «πόσα χρειάζεται να ξέρει κανένας για το πως να σχεδιάσει μια σιλουέτα;» Γιατί συχνά παρουσιάζουν το επιχείρημα ότι ή πραγματική αξία μιας τέτοιας εξειδικευμένης γνώσης ίσως αποδείχνεται ένα πραγματικό εμπόδιο που πάνω του σκοντάφτει ο ευαίσθητος σχεδιαστής, ενώ συμβαίνει και να βλάπτει τη δουλειά μερικών άλλων καλλιτεχνών. Μελέτες στημένων μοντέλων 39

39 Άν ωστόσο ερευνήσουμε κάπως καλύτερα το θέμα, θα δούμε ότι εκείνο που έφταιγε για την αρνητική στάση των σπουδαστών απέναντι στην ανατομία ήταν ο τρόπος διδασκαλίας της (δεν τη δίδασκαν, την παρουσίαζαν). Οι κανόνες των βιβλίων είχαν αντικαταστήσει τις γνώσεις. Οι μαθητές έβλεπαν και μελετούσαν κόκαλα και μύες απομονωμένα από το ζωγραφικό τους πλαίσιο. Έτσι μάθαιναν την κατασκευή του ανθρώπινου σώματος από την ιατρική σκοπιά που δεν είχε παρά ελάχιστη ή καμιά σχέση με το ζωντανό ανθρώπινο πλάσμα που έπρεπε ν' απεικονίσουν. Συχνά μάλιστα αυτός ο τρόπος διδασκαλίας έβλαπτε τον ίδιο του το σκοπό παρουσιάζοντας το ανθρώπινο σώμα σαν ένα άψυχο επιστημονικό αντικείμενο. Σιλουέτες χορού, οδηγημένες από την κίνηση ενός πουλιού Όπως και η προοπτική, λοιπόν, που θα τη συζητήσω παρακάτω, για να γίνει δεχτή από τον αναγνώστη, η ανατομία θα πρέπει να γίνει αντιληπτή σαν βοήθημα κι οχι σαν εμπόδιο στους καλλιτεχνικούς του σκοπούς. Μέ κανένα τρόπο δεν πρέπει να θεωρηθεί σαν ένα αλύγιστο σύστημα καθοδηγητικών κανόνων, αλλά σαν ένα κλειδί που ανοίγει ένα δύσκολο λουκέτο και αποκαλύπτει το μηχανισμό λειτουργίας, που δίχως αυτόν, οποιαδήποτε σιλουέτα, γυμνή ή ντυμένη, νεανική ή γέρικη, θα παραμείνει άψυχη κι ανέκφραστη. 40

40 Σπουδαστές στο εργαστήριο ζωγραφικής το 1930 (δεξιά) και πως θα φαίνονταν σήμερα (αριστερά) Κι επειδή εγώ διδάχτηκα με το «δύσκολο τρόπο», εξακολουθώ να πιστεύω ότι μερικές στοιχειώδεις γνώσεις σχετικά με το πως λειτουργεί το σώμα - τι συμβαίνει κάτω από τα ρούχα που είναι συχνά ολοφάνερο-είναι στ' αλήθεια απαραίτητες για να μπορέσετε ν' απεικονίσετε με αληθοφάνεια οποιαδήποτε σιλουέτα, είτε παίζει μεγάλο ρόλο είτε μικρό, στη σύνθεση σας. Γι' αυτό το λόγο συμπεριέλαβα τα παραδείγματα ζωντανών σχεδίων: ορισμένα που είχα κάνει σαν σπουδαστής, άλλα αργότερα σαν δάσκαλος και τελικά πιο πρόσφατα σχέδια που σ' αυτά υπάρχουν σιλουέτες, σ' ένα χιουμοριστικό ή φανταστικό κόσμο δικής μου επινόησης. Ελπίζω ότι ο συσχετισμός ανάμεσα στην πειθαρχία του παρελθόντος και την τωρινή ελευθερία είναι φανερός και παραδεχτό το αποτέλεσμα. Οι αναγνώστες που ίσως θελήσουν να επιμείνουν περισσό- 41

41 τερο πάνω στο θέμα του ζωντανού σχεδίου, θα βρουν περισσότερες λεπτομέρειες σ' ένα προηγούμενο βιβλίο μου της σειράς τούτης «Σχεδιάζοντας και Ζωγραφίζοντας Πρόσωπα και Σιλουέτες». Άν δεν έχετε τη δυνατότητα να παρακολουθήσετε οργανωμένα μαθήματα ζωντανού σχεδίου, θα πρέπει να βασιστείτε σε κάποιο φίλο που θα προσφερθεί ή θα πειστεί να ποζάρει για σας στο σπίτι σας. Αυτό βέβαια είναι πολύ διαφορετική άσκηση από το να σχεδιάζετε σε μια τάξη όπου χρησιμοποιούν επαγγελματίες μοντέλα κι όπου ο μαθητής μπορεί να συγκεντρωθεί στο θέμα του δίχως να τον απασχολεί ή πιστή απεικόνιση των χαρακτηριστικών ή η άνεση του μαντέλου. Μ' ένα φίλο, η επιθυμία σας να πετύχετε μια ομοιότητα που θα τον ευχαριστήσει, ή φυσική ανησυχία σας για την άνεση του («Μήπως κουράστηκες;») σε συνάρτηση με την υπενθύμιση οτι πρέπει να μένει ακίνητος («Θά μπορούσες να κρατάς λίγο ψηλότερα το κεφάλι σου;»), όλα αυτά είναι πράγματα που διασπάνε την προσοχή, τη στιγμή που χρειάζεται να τη συγκεντρώσετε απερίσπαστα στα τεχνικά προβλήματα που αντιμετωπίζετε. Ανάμεσα στ' άλλα θα πρέπει να φροντίσετε ώστε να φωτίζεται καλά το πρόσωπο του μοντέλου σας, είτε από δεξιά είτε από αριστερά, να κάνετε πειράματα με το σκούρο ή ανοιχτό φόντο, ώστε τα χαρακτηριστικά του να καθορίζονται με σαφήνεια, να τονίζονται ή ακόμα και να παίρνουν δραματικούς τόνους και ν' ανακαλύψετε αν ο χαρακτήρας του μοντέλου σας εκφράζεται καλύτερα ανφάς, σε τρία τέταρτα ή σε προφίλ. Αλλά ο καλύτερος τρόπος για ν' αρχίσετε είναι να κάνετε μια σειρά από προσεχτικές μελέτες του δικού σας προσώπου από τον καθρέφτη, μελετώντας τις αναλογίες: το διάστημα ανάμεσα στα μάτια, το μήκος της μύτης (που τόσο συχνά φαίνεται υπερβολικά μεγάλη), την απόσταση από την καμπύλη του ρουθουνιού μέχρι την άκρη του στόματος, και τη σωστή τοποθέτηση των αυτιών σε σχέση με τη γωνία του ματιού και την καμπύλη του σαγονιού. Για να ζωγραφίσετε το κεφάλι, βάλτε το μοντέλο σας να καθίσει σε μια φυσική και χαλαρωμένη στάση, να διαβάζει, για παράδειγμα, ένα βιβλίο, ή να πλέκει, αν είναι γυναίκα - το κεφάλι στις περισσότερες περιπτώσεις θα είναι χαμηλωμένο κι επομένως θα υπάρχει κάποια προοπτική παραμόρφωση:- ή να κοιτάζει τηλεό- 42

42 Σκίτσο του Α. Ε. Κόξ ραση, οπότε το σώμα θα είναι πιο όρθιο και το κεφάλι και τα χαρακτηριστικά πιο ζωηρά. Οπωσδήποτε, πρώτα πρέπει να καθορίσετε τη χαρακτηριστική στάση σχεδιάζοντας ελαφρά τις καθοδηγητικές γραμμές, το «σκελετό», και διορθώνοντας τις αν χρειαστεί, πριν αποπειραθείτε να συγκεντρώσετε τις προσπάθειες σας στα χαρακτηριστικά, τα μέλη, ή τα ρούχα. Μέ λίγα λόγια, «πιάστε» πρώτα τα βασικά, και δουλέψτε το σχέδιο πιο λεπτομερειακά αργότερα. 43

43 Η κατεύθυνση του μικρού γερανού ήταν μια τυχαία βοήθεια στη σύνθεση. Συγκρίνετέ το με το «Μαούνες στο Λιμάνι Σαν λαϊτ» σελ. 55 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΒΔΟΜΟ Σύνθεση H ΛEΞΗ σύνθεση είναι ένας από κείνους τους όρους στο λεξιλόγιο της τέχνης, που συχνά ακούγεται, αλλά που οι περισσότεροι ούτε τον καταλαβαίνουν απόλυτα, ούτε τον εφαρμόζουν. Πάντα αναγνωρίζουν με τον απαιτούμενο σεβασμό ότι έχει τεράστια σημασία, αλλά συχνά ο σπουδαστής το παίζει κορώνα - γράμματα, ή έτσι φαίνεται, αν το υλικό του θα είναι ή όχι σωστά τοποθετημένο στο σχέδιο ή τον πίνακα του. Γιατί σύνθεση ετυμολογικά δε σημαίνει τίποτα περισσότερο ή λιγότερο από την «τοποθέτηση μαζί» των διάφορων στοιχείων που αποτελούν την εικόνα, αδιάφορο αν αυτό γίνεται σκόπιμα ή ένστικτώδικα. Το θέμα του καλλιτέχνη σαν συνθέτη μπορεί να διατυπωθεί με διάφορους τρόπους. Σαν καλλιτέχνης, όπως ποιητής ή μουσικός, ή επιθυμία του πρέπει να είναι να εκφραστεί με τον τρόπο που έχει διαλέξει. Σαν μουσικός χρησιμοποιεί ήχους, σαν ποιητής χρησιμοποιεί λέξεις, και σαν ζωγράφος χρησιμοποιεί σχήμα και χρώμα, αλλά όλα αυτά πρέπει να τοποθετηθούν μαζί, να τακτοποιηθούν ή να συντεθούν. Υπάρχουν λοιπόν ασφαλείς κανόνες που θα πρέπει ν' ακολουθήσουμε για τη σύνθεση μιας εικόνας, και πόσο άκαμπτοι μπορούν να γίνουν; Μήπως γίνονται πιο ελαστικοί καθώς άνα-

44 πτύσσεται ή δεξιοτεχνία ή ανάλογα με τις συνθήκες: Στό κάτω κάτω, μόνο οι θεωρητικοί κατασκευάζουν σκληρούς κι απαράβατους κανόνες για τη σύνθεση, για να κωδικοποιήσουν προσωπικές εμπειρίες, και να δημιουργήσουν μ' αυτόν τον τρόπο έναν αισθητικό κρίκο ανάμεσα στον καλλιτέχνη και το κοινό του. Αν ο καλλιτέχνης παραβιάζει αυτούς τους κανόνες από άγνοια, ή τους παραβλέπει από βιασύνη, και ανακαλύπτει οτι ο κρίκος ανάμεσα στον εαυτό του και το κοινό έχει κάπως χαλαρώσει, τότε θα πρέπει να δεσμεύεται απ' αυτούς. Αν, όμως, ο καλλιτέχνης μπορεί επανειλημμένα να διατηρήσει αυτό τον απαραίτητο δεσμό σ' όλη του την ένταση, ενώ ταυτόχρονα παραβιάζει αυτό που ο θεωρητικός παραδέχεται σαν κανόνα, τότε έχει κάθε δικαίωμα να το κάνει. Αυτή ή αρχή της ελευθερίας έχει εφαρμοστεί από όλους τους μεγάλους ζωγράφους. Καί μάλιστα θα μπορούσα να υποθέσω οτι δεν υπάρχει κανόνας πάνω σ' αυτό το θέμα που να μήν έχει παραβιαστεί επανειλημμένα και με πλήρη επιτυχία, από τους καλύτερους εκπροσώπους του κάθε είδους. Το Μπρίστολ, στην Αγγλία, μετά από ένα βομβαρδισμό το Ένα ρεαλιστικό πρόχειρο σχέδιο που επρόκειτο να γίνει πίνακας, και που απεικόνιζε τις ζημιές Το Α είναι το κέντρο της_εικόνας, το Β και το Γ οδηγούν το μάτι στο εστιακό σημείο Α, και τα Δ και Ε είναι απαραίτητα για το σκοπό του πίνακα. Αλλά είναι δύσκολο να τα κρατήσουμε σε πρώτο πλάνο δίχως να τραβήξουν την προσοχή.

45 Οι κανόνες, λοιπόν, Θά πρέπει να γίνουν δεχτοί κυρίως σαν μηχανισμοί ασφαλείας για τους αρχάριους, και μ' αυτή την ιδιότητα έχουν μεγάλη άξια. Ό κίνδυνος βρίσκεται στο γεγονός ότι μπορούν, και δυστυχώς αυτό συμβαίνει συχνά, να καθιερώσουν συνταγές που διευκολύνουν τους ερασιτέχνες να μας δίνουν, δίχως να πολυκουράζονται, ικανοποιητικές συνθέσεις που εγγυημένα ποτέ δε θα προσβάλουν το μάτι του θεατή κι έτσι δε θα προσελκύσουν την κριτική. Τώρα οποιοδήποτε θέμα κι αν διαλέξετε για να σχεδιάσετε, ένα από τα πρώτα πράγματα που πρέπει ν' αποφασίσετε είναι αν το θέμα αυτό είναι οριζόντιο ή κάθετο, δηλαδή αν προσφέρεται καλύτερα για ν' αποκαλύψει τις εικονογραφικές ιδιότητες του ύψους, του πλάτους ή της απόστασης. Έχει αποδειχτεί από τους περισσότερους ζωγράφους, νομίζω, οτι το τέλειο τετράγωνο είναι το σχήμα που γεμίζει πιο δύσκολα άπ' όλα. Κρίνοντας από τον αριθμό των συνθέσεων με οριζόντια τοπία, που είναι και τα περισσότερα σ' οποιαδήποτε έκθεση ζωγραφικής, θα έλεγα ότι αυτό το σχήμα έχει γίνει δεχτό σαν το πιο κατάλληλο για να σχεδιάζουμε τους πίνακες μας, μια και προτιμάμε να εκφράζουμε τη φύση «απλωμένη» παρά «κρεμασμένη». Αλλά με κανένα τρόπο δεν πρέπει να πούμε ότι οι περισσότερες Μίντχερστ στο Σάσεξ. Αυτά τα δυό σχέδια δείχνουν το ίδιο θέμα. Πρώτα σαν οριζόντια σύνθεση κι έπειτα σαν κάθετη. Ανάμεσα στις δυό προσπάθειες ο φωτισμός είχε αλλάξει κι έκανα κι άλλες μετατροπές, στο δεύτερο σχέδιο

46 απόψεις της φύσης αποδίδονται καλύτερα σε μήκος παρά κάθετα. Άρκεί να θυμηθούμε διάσημους πίνακες όπως το «Χωράφι με το καλαμπόκι» του Κόνσταμπλ και το «Πέρασμα του Ρυακιού» του Τάρνερ για να καταλάβουμε ότι πρέπει ν' αποφεύγουμε τις γενικεύσεις! Από την άλλη μεριά, είναι ευκολότερο να καταλάβουμε την ολοένα και μεγαλύτερη προκατάληψη ενάντια στη μακριά οριζόντια εικόνα, γιατί αύτη περιορίζει τις δυνατότητες της δημιουργικής σύνθεσης στη συνηθισμένη πανοραμική άποψη (που γενικά προτρέπει το θεατή να κοιτάζει την εικόνα από την μια άκρη προς την άλλη, αντί να την κοιτάζει σε βάθος) και στην παρουσίαση της εικόνας σε δυό διαστάσεις. Μετά απ' όλα αυτά, πρέπει να επαναλάβω μια ή δυό αύτονόη- 47

47 τες και καθιερωμένες προειδοποιήσεις που ίσως να έχετε ξεχάσει. Ή μια είναι ότι ή ισορροπία του ουρανού με τη γη δεν πρέπει να είναι τέλεια. Μιά γραμμή τραβηγμένη από τη μια άκρη του σχεδίου μέχρι την άλλη θα σας βοηθήσει να τοποθετήσετε τον ορίζοντα σας πάνω ή κάτω άπ' αυτήν (έστω κι ελάχιστα) ώστε να εξασφαλίσετε αυτό που είναι γνωστό σαν «υψηλή» ή «χαμηλή οριζόντια σύνθεση». Κι ελπίζω να θυμηθείτε οτι ισορροπία στη σύνθεση δε σημαίνει την ίση κατανομή παρόμοιων σχημάτων στις δυό πλευρές για να τονίσουν το κύριο θέμα, αλλά την αποφυγή λεπτομερειακών σχημάτων ή τη συγκέντρωση σχημάτων μόνο στη μια πλευρά της εικόνας. Ή ισορροπία μπορεί να επιτευχθεί με διάφορους τρόπους: ένα σπιτάκι ή μια θημωνιά μπορούν να εξισορροπήσουν Το λιμάνι του Σόρχαμ στο Σάσεξ. Οι δυό καπνοδόχοι του εργοστασίου βρίσκονται μακριά από το κέντρο και οι σιλουέτες βοηθάνε να κατευθύνουν το μάτι προς τα πάνω και γύρω από την καμπύλη του λιμανιού προς το κεντρικό σημείο του πίνακα ένα δέντρο - μερικά σύννεφα μπορούν ν' αντισταθμίσουν το βάρος μιας συστάδας δέντρων. Μέ λίγα λόγια, ή σωστή αίσθηση της ισορροπίας θ' απορρίψει οτιδήποτε πλησιάζει το αυστηρά συμμετρικό σχήμα και μπορείτε να δείτε πως λειτουργεί μελετώντας τα έργα των μεγάλων ζωγράφων. Οι συγκλίνουσες γραμμές που σχηματίζονται από μονοπάτια ή ποτάμια ή φράχτες είναι πολύ αποτελεσματικές γιατί οδηγούν διακριτικά το μάτι στο κεντρικό σημείο ενδιαφέροντος, ενώ οι μακριές σκιές θα κατευθύνουν το μάτι έξω από την εικόνα, γι' αυτό και θα πρέπει να προσέξετε 48

48 Οδικά έργα στο Σάσεξ. Προσέξτε τις καθοδηγητικές γραμμές, τις γραμμές του ορίζοντα και το κέντρο των εικόνων, την ισορροπία του ουρανού και τα σημεία έμφασης. Α, Γραμμή του ορίζοντα ΣΦ. σημείο φυγής 49

49 Όλα αυτά θα πρέπει να τα έχετε υπόψη σας οχι σαν τυφλοσούρτες, αλλά σαν καλλιτεχνικούς κανόνες. Καί μάλιστα σαν βοηθητικούς μηχανισμούς στη δημιουργία ενός σχεδίου έτσι, που ο θεατής να τους διαισθάνεται δίχως να είναι ολοφάνερα αντιληπτοί. Δέν πρέπει ποτέ να παραμελήσετε τη φαντασία ή την εφευρετικότητα και στη σύνθεση και στη διάταξη του σχεδίου. Οι δουλόπρεπες απομιμήσεις δοκιμασμένων συνθέσεων οδηγούν συχνά στην έλλειψη τόλμης. Ένας πρακτικός τρόπος που μπορεί να σας βοηθήσει να κάνετε μια πρώτη εκλογή ενός πιθανού θέματος είναι το λεγόμενο «σκόπευτρο», που είναι και πολύ εύκολο στην κατασκευή. Δέν έχετε παρά ν' ανοίξετε μια τρύπα σ' ένα κομμάτι χαρτόνι, όχι μεγαλύτερη από 10 χ 15 εκατοστά. Εξετάζοντας το τοπίο μέσα από την τρύπα αυτή, το βλέπετε περιορισμένο κιόλας στο πλαίσιο του. Όσο πιο κοντά στο μάτι κρατάτε το χαρτόνι, τόσο μεγαλύτερο είναι το τμήμα της σκηνής που περιλαμβάνεται στο πλαίσιο, και που αντίθετα μπορεί να περιοριστεί αν απομακρύνετε το χαρτόνι από το μάτι σας. Ένα άλλο πλεονέκτημα είναι ότι μπορείτε να δείτε το θέμα σας και σαν κάθετη και σαν οριζόντια σύνθεση, ανάλογα με τον τρόπο που θα κρατήσετε το χαρτόνι. Καί στις δυό περιπτώσεις, αυτή ή μέθοδος συγκεντρώνει το βλέμμα σε κάποιο ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της σκηνής ενώ αποκλείει το υπόλοιπο τοπίο που το πλαισιώνει. Ετσι, μετακινώντας αργά το σκόπευτρο σας, οριζόντια ή κάθετα και σε διάφορες αποστάσεις από το μάτι σας, συχνά θα εντοπίσετε κάποιο θέμα που στην αρχή δεν είχατε αντιληφτεί. Ή θέα που θα σας αποκαλυφθεί μ' αυτό τον τρόπο θα χρειάζεται σχεδόν πάντοτε κάποια ελαφριά προσαρμογή καθώς ή προσωπικότητα του καλλιτέχνη θα επιβληθεί στη φύση, για να πετύχει την καλύτερη σύνθεση. Αν δείτε ότι το τελειωμένο σχέδιο είναι αποτυχία σαν σύνθεση, πρέπει ν' αντισταθείτε στον πειρασμό να του δώσετε καινούρια μορφή κόβοντας ένα κομμάτι από το πρώτο πλάνο ή τρεις - τέσσερις πόντους ουρανό ή μια λουρίδα από τις πλαϊνές πλευρές, ελπίζοντας έτσι να πετύχετε μια καλύτερη ισορροπία. Η καινούρια σύνθεση πάντα δείχνει ότι έχει υποστεί ριζικές αναπροσαρμογές, κι αυτός ο λόγος αρκεί για να μή σας γίνει ποτέ συνήθεια να «κόβετε το μουσαμά σας!». 50

50 Μου φαίνεται αδύνατο να κλείσω αυτό το κεφάλαιο για τη σύνθεση δίχως μια προειδοποίηση σ' εκείνους που συνηθίζουν να χρησιμοποιούν τη φωτογραφική μηχανή, εξηγώντας τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα αυτής της μεθόδου. Είναι ολοφάνερο το πλεονέκτημα της αποτύπωσης κάποιας φευγαλέας άποψης της φύσης, που μπορείτε να τη μελετήσετε με την ησυχία σας, και να την αντιγράψετε με ακρίβεια σε μια κατοπινή ευκαιρία. Μπορεί, ωστόσο ν' αποδειχτεί δίκοπο μαχαίρι. Ένας από τους κινδύνους είναι ότι γινόμαστε τεμπέληδες όταν αρκούμαστε ν' αφήνουμε τη φωτογραφική μηχανή να προσδιορίζει τη σύνθεση της σκηνής που θέλουμε να ζωγραφίσουμε, ακολουθώντας τις γραμμές που κατέγραψε το μηχανικό της μάτι. Κι αν έχω δίκιο λέγοντας ότι ή φύση σπάνια, αν όχι ποτέ, μας δίνει αλάνθαστες συνθέσεις, βγαίνει ότι ή φωτογραφική μηχανή απλώς επιβεβαιώνει αυτό το γεγονός. Μπίρντχαμ στό Σάσεξ. Έφερα πιο κοντά τη βάρκα Α από την πραγματική της θέση στό Χ, και μετακίνησα τη συστάδα των δέντρων προς το κέντρο της εικόνας Γ. Το σχέδιο έχει γίνει με μολύβι κάρβουνου και λίγο άσπρο πάνω σε χρωματιστό φόντο 51

51 Στις όχθες του ποταμού Τεστ. Σ' αυτή την περίπτωση ήταν θέμα επιλογής και αφαίρεσης για να διατηρηθεί ή φύση της σύνθεσης, που την ενέπνευσαν τα δυό λυγισμένα δέντρα και ο όρθιος ψαράς Ορισμένες συνθέσεις υπαγορεύονται μ' επιτυχία από τη συγκεκριμένη γωνία που βλέπουμε το θέμα, όπως μια σκηνή που τη βλέπουμε από ψηλά σε αντίθεση με την οριζόντια σκηνή που τη βλέπουμε από το επίπεδο του εδάφους. Αλλά γενικά, ή φύση πολύ σπάνια προσφέρει στον καλλιτέχνη μια έτοιμη σύνθεση. Επιπλέον, επειδή είναι πάντα υπερβολικά γενναιόδωρη στα θέματα της, από μας εξαρτιέται να ξεδιαλέξουμε τι είναι απαραίτητο και τι περιττό για τους σκοπούς του σχεδίου μας. Αλλά και τότε ίσως χρειαστεί να αφαιρέσουμε ακόμα ορισμένα πράγματα, για να φτάσουμε σε μια ικανοποιητική σύνθεση. Αφού σαν δημιουργοί μπορούμε ν' αφαιρέσουμε, ν' αλλάξουμε ή να προσθέσουμε μια σκηνή για να βελτιώσουμε το σχέδιο μας, ή φωτογραφία που αποκαλύπτει τα πάντα, μας προτρέπει να κάνουμε το ίδιο. Βέβαια δε χρειάζεται ν' αντιγράψουμε κυριολεκτικά τη φωτογραφία. Μάλιστα, θα έπρεπε να μπορούμε να κάνουμε μερικές αλλαγές ή μετατροπές, όπως θα κάναμε αν ζωγραφίζαμε τη σκηνή κατευθείαν από τη φύση. Άπό την προσωπική μου πείρα, 52

Μιχάλης Μακρή EFIAP. www.michalismakri.com

Μιχάλης Μακρή EFIAP. www.michalismakri.com Μιχάλης Μακρή EFIAP www.michalismakri.com Γιατί κάποιες φωτογραφίες είναι πιο ελκυστικές από τις άλλες; Γιατί κάποιες φωτογραφίες παραμένουν κρεμασμένες σε γκαλερί για μήνες ή και για χρόνια για να τις

Διαβάστε περισσότερα

Υλικά, Γραμμές και Τεχνικές στο Ελεύθερο Σχέδιο

Υλικά, Γραμμές και Τεχνικές στο Ελεύθερο Σχέδιο Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο Α Υλικά, Γραμμές και Τεχνικές στο Ελεύθερο Σχέδιο Σκοπός Σκοπός του κεφαλαίου αυτού είναι να γνωρίσουν οι μαθητές τα υλικά που χρειάζονται για το ελεύθερο σχέδιο και τον τρόπο που θα τα

Διαβάστε περισσότερα

Η νέα ενότητα χρωμάτων για το μάθημα των καλλιτεχνικών: "Winterbild"

Η νέα ενότητα χρωμάτων για το μάθημα των καλλιτεχνικών: Winterbild Η νέα ενότητα χρωμάτων για το μάθημα των καλλιτεχνικών: "Winterbild" Καλλιτεχνική ζωγραφική με τις νερομπογιές Κ12 Με την Pelikan η ζωγραφική γίνεται μια μοναδική εμπειρία: Αυτός είναι και ο λόγος για

Διαβάστε περισσότερα

Οι αριθμοί σελίδων με έντονη γραφή δείχνουν τα κύρια κεφάλαια που σχετίζονται με το θέμα. ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΜΑΘΗΜΑ

Οι αριθμοί σελίδων με έντονη γραφή δείχνουν τα κύρια κεφάλαια που σχετίζονται με το θέμα. ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΜΑΘΗΜΑ Τί σε απασχολεί; Διάβασε τον κατάλογο που δίνουμε παρακάτω και, όταν συναντήσεις κάποιο θέμα που απασχολεί κι εσένα, πήγαινε στις σελίδες που αναφέρονται εκεί. Διάβασε τα κεφάλαια, που θα βρεις σ εκείνες

Διαβάστε περισσότερα

TFT TV. Τι είναι οι TFT και πως λειτουργούν;

TFT TV. Τι είναι οι TFT και πως λειτουργούν; TFT TV Τι είναι οι TFT και πως λειτουργούν; Η ετυμολογία του όρου TFT (Thin Film Transistor ή τρανζίστορ λεπτού φιλμ) μας παραπέμπει στο δομικό στοιχείο ελέγχου της οθόνης, που είναι το τρανζίστορ. Οι

Διαβάστε περισσότερα

ρόλο στην προετοιμασία του θέματός μας αποτέλεσε το ιστόγραμμα που φτιάξαμε με τα παιδιά με πράγματα που ήθελαν να μάθουν για τους ζωγράφους.

ρόλο στην προετοιμασία του θέματός μας αποτέλεσε το ιστόγραμμα που φτιάξαμε με τα παιδιά με πράγματα που ήθελαν να μάθουν για τους ζωγράφους. Προπρονήπια Α 2015 ΠΙΝΑΚΕΣ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗΣ Το δίμηνο Οκτωβρίου-Νοεμβρίου ασχοληθήκαμε με το θέμα «Πίνακες Ζωγραφικής». Αφορμή στάθηκε μια συζήτηση που κάναμε με τα παιδιά για το φθινόπωρο και τις αλλαγές του

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ

Διαβάστε περισσότερα

Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ. Ο Μικρός Πρίγκιπας. Μετάφραση: Μελίνα Καρακώστα. Διασκευή: Ανδρονίκη

Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ. Ο Μικρός Πρίγκιπας. Μετάφραση: Μελίνα Καρακώστα. Διασκευή: Ανδρονίκη Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ Ο Μικρός Πρίγκιπας Μετάφραση: Μελίνα Καρακώστα Διασκευή: Ανδρονίκη 2 Μια φορά κι έναν καιρό ήταν ένα νεαρό αγόρι, που του άρεσε πολύ να ζωγραφίζει. Μια μέρα ζωγράφισε ένα βόα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ από τον ευρύτερο χώρο του πολιτισμού

ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ από τον ευρύτερο χώρο του πολιτισμού ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ από τον ευρύτερο χώρο του πολιτισμού Σταύρος Κούλας Γραφίστας - Πώς ορίζεται το επάγγελμά σας, και ποιες είναι οι παραλλαγές του; H γραφιστική είναι ένα επάγγελμα που ορίζει τη σχέση του ανθρώπου

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης)

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΓΕΝΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΙ Το μάθημα απευθύνεται σε μαθητές με ειδικό ενδιαφέρον για το ΣΧΕΔΙΟ (Ελεύθερο και Προοπτικό) και που ενδέχεται

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη αγκαλιά. Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου

Χάρτινη αγκαλιά. Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου Χάρτινη αγκαλιά Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου Εργασίες 1 α ) Κατά τη γνώμη μου, το βιβλίο που διαβάσαμε κρύβει στις σελίδες του βαθιά και πολύ σημαντικά μηνύματα, που η συγγραφέας θέλει να μεταδώσει

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ

Θέμα: ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΤΕΙ ΣΕΡΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΔΟΜΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ Θέμα: ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΩΝ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗΣ & ΟΙΚΟΔΟΜΙΚΗΣ Σύνταξη κειμένου: Μαρία Ν. Δανιήλ, Αρχιτέκτων

Διαβάστε περισσότερα

σόκ. Σιώπησε και έφυγε μετανιωμένος χωρίς να πει τίποτα, ούτε μια λέξη.» Σίμος Κάρμιος Λύκειο Λειβαδιών Σεπτέμβριος 2013

σόκ. Σιώπησε και έφυγε μετανιωμένος χωρίς να πει τίποτα, ούτε μια λέξη.» Σίμος Κάρμιος Λύκειο Λειβαδιών Σεπτέμβριος 2013 Εμπειρίες που αποκόμισα από το Διήμερο Σεμινάριο που αφορά στην ένταξη Παιδιών με Απώλεια Ακοής στη Μέση Γενική και Μέση Τεχνική και Επαγγελματική Εκπαίδευση Είχα την τύχη να συμμετάσχω στο διήμερο σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

Γιατί να μη χορεύω στις μύτες;

Γιατί να μη χορεύω στις μύτες; Γιατί να μη χορεύω στις μύτες; Κείμενο της Celia Sparger, φυσιοθεραπεύτριας της Sadler s Wells School, συγγραφέως των βιβλίων Anatomy of Ballet και Beginning Ballet. Η συγγραφέας εκφράζει τη βαθύτατη ευγνωμοσύνη

Διαβάστε περισσότερα

Σόφη Θεοδωρίδου: "Αν δε συμπάσχεις με τους ήρωές σου, δεν είναι αληθινοί"

Σόφη Θεοδωρίδου: Αν δε συμπάσχεις με τους ήρωές σου, δεν είναι αληθινοί Σόφη Θεοδωρίδου: "Αν δε συμπάσχεις με τους ήρωές σου, δεν είναι αληθινοί" Το clickatlife επιλέγει ρήσεις από έντεκα συγγραφείς της παγκόσμιας κλασσικής λογοτεχνίας για να ανοίξει διάλογο με σύγχρονους

Διαβάστε περισσότερα

Γνωριμία με τη φωτογραφική έκφραση για παιδιά του Δημοτικού

Γνωριμία με τη φωτογραφική έκφραση για παιδιά του Δημοτικού Μένης Θεοδωρίδης Γνωριμία με τη φωτογραφική έκφραση για παιδιά του Δημοτικού Η μικρή εισαγωγή στη φωτογραφική έκφραση για παιδιά 6-12 χρόνων που ακολουθεί, γράφτηκε με σκοπό να ενθαρρύνει τους εκπαιδευτικούς

Διαβάστε περισσότερα

Μάθετε να γράφετε 4/5. ετών. Από τελείες στη γραµµή γραµµές και διακοσµήσεις από τη γραµµή της επιστολής. να κάνετε στο σπίτι

Μάθετε να γράφετε 4/5. ετών. Από τελείες στη γραµµή γραµµές και διακοσµήσεις από τη γραµµή της επιστολής. να κάνετε στο σπίτι Υ Ο Μ Σ Η Φ Α Ρ Γ ΙΟ Α ΤΟ ΤΕΤΡ Μάθετε να γράφετε 4/5 ετών Από τελείες στη γραµµή γραµµές και διακοσµήσεις από τη γραµµή της επιστολής να κάνετε στο σπίτι 2 Από το σχολείο στο σπίτι Από το σχολείο στο σπίτι

Διαβάστε περισσότερα

Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη»

Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη» Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη» Συνέντευξη στην Ελευθερία Καμπούρογλου Το «Μια συγνώμη για το τέλος» είναι η νέα συγγραφική δουλειά της Λένας Μαντά, που μόλις

Διαβάστε περισσότερα

Η Αλφαβητοχώρα. Γιώργος Αμπατζίδης. Ελλάδα. A sea of words 5 th year

Η Αλφαβητοχώρα. Γιώργος Αμπατζίδης. Ελλάδα. A sea of words 5 th year Η Αλφαβητοχώρα Γιώργος Αμπατζίδης. Ελλάδα Η μέρα έμοιαζε συνηθισμένη στην Αλφαβητοχώρα. Ο κύριος ې διαφήμιζε τα φρέσκα λαχανικά του στο μανάβικο δείχνοντας με καμάρι πως το μαρούλι είχε ακόμα την πρωινή

Διαβάστε περισσότερα

Φωνή: Θανούλη! Φανούλη! Μαριάννα! Φανούλης: Μας φωνάζει η μαμά! Ερχόμαστε!

Φωνή: Θανούλη! Φανούλη! Μαριάννα! Φανούλης: Μας φωνάζει η μαμά! Ερχόμαστε! 20 Χειμώνας σε μια πλατεία. Χιονίζει σιωπηλά. Την ησυχία του τοπίου διαταράσσουν φωνές και γέλια παιδιών. Μπαίνουν στη σκηνή τρία παιδιά: τα δίδυμα, ο Θανούλης και ο Φανούλης, και η αδελφή τους η Μαριάννα.

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΛΕΜΕΣΟΥ (Κ.Α.) ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ:

ΙΕ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΛΕΜΕΣΟΥ (Κ.Α.) ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: ΙΕ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΛΕΜΕΣΟΥ (Κ.Α.) ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2007-2008 Τάξη: Γ 3 Όνομα: Η μύτη μου είναι μεγάλη. Όχι μόνο μεγάλη, είναι και στραβή. Τα παιδιά στο νηπιαγωγείο με λένε Μυτόγκα. Μα η δασκάλα τα μαλώνει: Δεν

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Σελίδα 3 από 21

Περιεχόμενα. Σελίδα 3 από 21 Σελίδα 1 από 21 Σελίδα 2 από 21 Περιεχόμενα Κεφάλαιο 1 Χρήσεις του υπολογιστή... 4 Κεφάλαιο 2 Βασικά τμήματα υπολογιστή... 6 Κεφάλαιο 3 - Ασφάλεια... 9 Κεφάλαιο 4 - Ποντίκι... 11 Κεφάλαιο 5 - Πληκτρολόγιο...

Διαβάστε περισσότερα

Γιώργης Παυλόπουλος. Τι είναι ποίηση...

Γιώργης Παυλόπουλος. Τι είναι ποίηση... Γιώργης Παυλόπουλος Τι είναι ποίηση... "Αν ένα πουλί μπορούσε να πει με ακρίβεια τι τραγουδάει, γιατί τραγουδάει, και τι είναι αυτό που το κάνει να τραγουδάει, δεν θα τραγούδαγε". Κυρίες και Κύριοι Φίλες

Διαβάστε περισσότερα

Ποια αντικείμενα υπάρχουν στην αίθουσά μας; Τα καταγράφουμε εδώ:

Ποια αντικείμενα υπάρχουν στην αίθουσά μας; Τα καταγράφουμε εδώ: Το σχέδιο της αίθουσάς μας Τι σχήμα έχει η αίθουσά μας; Επιλέγουμε το σωστό σχήμα και γράφουμε το όνομά του στο κάτω μέρος. Ποια αντικείμενα υπάρχουν στην αίθουσά μας; Τα καταγράφουμε εδώ: Πώς είναι τοποθετημένα

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Το να είσαι γονιός δεν είναι εύκολο πράγμα. Δεν υπάρχει ευκαιρία για πρόβα, δεν υπάρχουν σχολεία. Το μόνο που κουβαλάμε

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενα Κατανόησης Γραπτού Λόγου

Κείμενα Κατανόησης Γραπτού Λόγου Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας Πιστοποίηση Επάρκειας της Ελληνομάθειας 18 Ιανουαρίου 2013 A2 Κείμενα Κατανόησης Γραπτού Λόγου Διάρκεια Εξέτασης 30 λεπτά Διάρκεια Εξέτασης 30 λεπτά Ερώτημα 1 (7 μονάδες) Διαβάζετε

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Γ' Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΓΕΝΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΙ Το μάθημα απευθύνεται σε μαθητές με ειδικό ενδιαφέρον για το ΕΛΕΥΘΕΡΟ-ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ( Εικαστική και Αρχιτεκτονική

Διαβάστε περισσότερα

Περιληπτικά, τα βήματα που ακολουθούμε γενικά είναι τα εξής:

Περιληπτικά, τα βήματα που ακολουθούμε γενικά είναι τα εξής: Αυτό που πρέπει να θυμόμαστε, για να μη στεναχωριόμαστε, είναι πως τόσο στις εξισώσεις, όσο και στις ανισώσεις 1ου βαθμού, που θέλουμε να λύσουμε, ακολουθούμε ακριβώς τα ίδια βήματα! Εκεί που πρεπει να

Διαβάστε περισσότερα

ΖΑΚ ΠΡΕΒΕΡ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΓΙΑ ΣΕΝΑ ΑΓΑΠΗ ΜΟΥ

ΖΑΚ ΠΡΕΒΕΡ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΓΙΑ ΣΕΝΑ ΑΓΑΠΗ ΜΟΥ ΖΑΚ ΠΡΕΒΕΡ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΓΙΑ ΣΕΝΑ ΑΓΑΠΗ ΜΟΥ Πήγα στην αγορά με τα πουλιά Κι αγόρασα πουλιά Για σένα αγάπη μου Πήγα στην αγορά με τα λουλούδια Κι αγόρασα λουλούδια Για σένα αγάπη μου Πήγα στην αγορά με τα σιδερικά

Διαβάστε περισσότερα

Ο εγωιστής γίγαντας. Μεταγραφή : Γλυμίτσα Ευθυμία. Διδασκαλείο Δημοτικής Εκπαίδευσης. «Αλέξανδρος Δελμούζος»

Ο εγωιστής γίγαντας. Μεταγραφή : Γλυμίτσα Ευθυμία. Διδασκαλείο Δημοτικής Εκπαίδευσης. «Αλέξανδρος Δελμούζος» Ο εγωιστής γίγαντας Μεταγραφή : Γλυμίτσα Ευθυμία Διδασκαλείο Δημοτικής Εκπαίδευσης «Αλέξανδρος Δελμούζος» 2010-2011 Κάθε απόγευμα μετά από το σχολείο τα παιδιά πήγαιναν για να παίξουν στον κήπο του γίγαντα.

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Εξυπηρετώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Η εξυπηρέτηση ως το πλέον δυναμικό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Α ΜΕΡΟΣ. Μαθαίνω να σχηµατίζω απλές προτάσεις... 7. Μαθαίνω να οµορφαίνω τις προτάσεις µου... 17

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Α ΜΕΡΟΣ. Μαθαίνω να σχηµατίζω απλές προτάσεις... 7. Μαθαίνω να οµορφαίνω τις προτάσεις µου... 17 3 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Α ΜΕΡΟΣ Μαθαίνω να σχηµατίζω απλές προτάσεις................ 7 Μαθαίνω να οµορφαίνω τις προτάσεις µου.............. 17 Μαθαίνω να µεγαλώνω τις προτάσεις µου............... 25 Μαθαίνω να γράφω

Διαβάστε περισσότερα

Piet Mondrian. Η ζωή και το έργο του Piet Mondrian! Ο πίνακάς του.

Piet Mondrian. Η ζωή και το έργο του Piet Mondrian! Ο πίνακάς του. Piet Mondrian Η ζωή και το έργο του Piet Mondrian! Ο πίνακάς του. Περιεχόμενα: Βιογραφικό του Piet Mondrian Μοντέρνα τέχνη Φωβισμός Κυβισμός Νεοπλασικισμός Ενδεικτικά έργα του Piet Mondrian Μαθηματική

Διαβάστε περισσότερα

707_THEFINALBOOK_Layout 1 5/12/2012 8:44 πμ Page 1. Σοφία Σταμπολίτη. Καρκινικές Φράσεις. ...ένα παιχνίδι λέξεων...

707_THEFINALBOOK_Layout 1 5/12/2012 8:44 πμ Page 1. Σοφία Σταμπολίτη. Καρκινικές Φράσεις. ...ένα παιχνίδι λέξεων... 707_THEFINALBOOK_Layout 1 5/12/2012 8:44 πμ Page 1 Σοφία Σταμπολίτη 707 Καρκινικές Φράσεις...ένα παιχνίδι λέξεων... 707_THEFINALBOOK_Layout 1 5/12/2012 8:44 πμ Page 2 707 Καρκινικές Φράσεις 2012 Σοφία

Διαβάστε περισσότερα

Α Π Ο Τ Ε Λ Ε Σ Μ Α Τ Α Α Ξ Ι Ο Λ Ο Γ Η Σ Η Σ

Α Π Ο Τ Ε Λ Ε Σ Μ Α Τ Α Α Ξ Ι Ο Λ Ο Γ Η Σ Η Σ Αγαπητοί μαθητές/μαθήτριες ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΟΥ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟΥ Κάνοντας την αποδελτίωση του ερωτηματολογίου αξιολόγησης, διαβάσαμε όλες τις προσωπικές παρατηρήσεις σχόλια και πήραμε αρκετά μηνύματα.

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Το μάθημα της Θεατρικής Αγωγής θα διδάσκεται από φέτος στην Ε και Στ Δημοτικού. Πρόκειται για μάθημα βιωματικού χαρακτήρα, με κύριο

Διαβάστε περισσότερα

Παράδειγμα σχεδιασμού και παρουσίασης μικροδιδασκαλίας

Παράδειγμα σχεδιασμού και παρουσίασης μικροδιδασκαλίας Παράδειγμα σχεδιασμού και παρουσίασης μικροδιδασκαλίας Στο τρίτο άρθρο αυτής της σειράς, η οποία αποτελεί μια πρώτη, μικρή απάντηση στις ανάγκες των εκπαιδευτών του σεμιναρίου της 12 ης & 13 ης Ιουνίου

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Διοικώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι «διοίκηση» 2. Η «διοίκηση»

Διαβάστε περισσότερα

Αϊνστάιν. Η ζωή και το έργο του από τη γέννησή του έως το τέλος της ζωής του ΦΙΛΟΜΗΛΑ ΒΑΚΑΛΗ-ΣΥΡΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ. Εικόνες: Νίκος Μαρουλάκης

Αϊνστάιν. Η ζωή και το έργο του από τη γέννησή του έως το τέλος της ζωής του ΦΙΛΟΜΗΛΑ ΒΑΚΑΛΗ-ΣΥΡΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ. Εικόνες: Νίκος Μαρουλάκης ΜΕΓΑΛΟΙ ΕΦΕΥΡΕΤΕΣ - ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΕΣ ΦΙΛΟΜΗΛΑ ΒΑΚΑΛΗ-ΣΥΡΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ Αϊνστάιν Η ζωή και το έργο του από τη γέννησή του έως το τέλος της ζωής του Εικόνες: Νίκος Μαρουλάκης Περιεχόµενα Κεφάλαιο 1:...3 Κεφάλαιο

Διαβάστε περισσότερα

Κεντρική Βιβλιοθήκη. Δομοκού 2 Σταθμός Λαρίσης ΤΚ.10440 Τηλ. 210-8810884 email:publibrath@yahoo.gr

Κεντρική Βιβλιοθήκη. Δομοκού 2 Σταθμός Λαρίσης ΤΚ.10440 Τηλ. 210-8810884 email:publibrath@yahoo.gr Κεντρική Βιβλιοθήκη Δομοκού 2 Σταθμός Λαρίσης ΤΚ.10440 Τηλ. 210-8810884 email:publibrath@yahoo.gr Δευτέρα 16 Ιουνίου, 11:00-1:00, το πρωί Πνευστά και κρουστά. Αντίθετοι κόσμοι κοινές μελωδίες Με τη συνοδεία

Διαβάστε περισσότερα

Χριστουγεννιάτικα στολίδια από ανακυκλώσιμα υλικά!

Χριστουγεννιάτικα στολίδια από ανακυκλώσιμα υλικά! Χριστουγεννιάτικα στολίδια από ανακυκλώσιμα υλικά! Αυτές τις γιορτές βλέπουμε τη χριστουγεννιάτικη διακόσμηση με πολλή δημιουργικότητα και λιγότερα έξοδα! Το Sofan Handmade και η ομάδα του Ftiaxto.gr μοιράζονται

Διαβάστε περισσότερα

ΑΓΓΛΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΛΕΥΚΩΣΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013. Χρόνος: 1 ώρα. Οδηγίες

ΑΓΓΛΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΛΕΥΚΩΣΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013. Χρόνος: 1 ώρα. Οδηγίες ΑΓΓΛΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΛΕΥΚΩΣΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 ΤΑΞΗ Α ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΟ 19/05/2013 Χρόνος: 1 ώρα Οδηγίες 1. Έλεγξε ότι το γραπτό που έχεις μπροστά σου αποτελείται από τις σελίδες 1-11. 2. Όλες τις

Διαβάστε περισσότερα

Κώστας Λεµονίδης - Κάπως Αµήχανα

Κώστας Λεµονίδης - Κάπως Αµήχανα Κώστας Λεµονίδης - Κάπως Αµήχανα 1. Παντοτινά δικός σου Ξέρεις ποιος είσαι, ελεύθερο πουλί Μέσα σου βλέπεις κι ακούς µιά φωνή Σου λέει τι να κάνεις, σου δείχνει να ζεις Μαθαίνεις το δρόµο και δεν σε βρίσκει

Διαβάστε περισσότερα

Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:...

Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:... Φυτά της Αλυκής και προσαρμογές στην Ξηρασία Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Σχολείο:... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:... Καταγραφή Περιβαλλοντικών συνθηκών Καλή σας μέρα. Ονομάζομαι Άγγελος

Διαβάστε περισσότερα

Σχεδιασμός διαφοροποιημένης διδασκαλίας

Σχεδιασμός διαφοροποιημένης διδασκαλίας Σχεδιασμός διαφοροποιημένης διδασκαλίας ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΤΩΝ ΖΩΩΝ Ένας λαγός, ένα πουλί, ένα ψάρι, ένας σκίουρος, μια πάπια και διάφορα άλλα ζώα αποφάσισαν να ανοίξουν ένα σχολείο. Συστήθηκε λοιπόν μια επιτροπή

Διαβάστε περισσότερα

ΨΗΦΙΑΚΑ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ ΣΕ ΣΥΣΚΕΥΕΣ ΚΙΝΗΤΗΣ

ΨΗΦΙΑΚΑ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ ΣΕ ΣΥΣΚΕΥΕΣ ΚΙΝΗΤΗΣ 1 of 18 4/16/2015 4:11 PM ΨΗΦΙΑΚΑ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ ΣΕ ΣΥΣΚΕΥΕΣ ΚΙΝΗΤΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ Το ερωτηματολόγιο αυτό έχει διάφορες ενότητες για τα ψηφιακά παιχνίδια που παίζονται σε συσκευές κινητής τεχνολογίας και ειδικότερα

Διαβάστε περισσότερα

Μάθημα 1. Ας γνωριστούμε λοιπόν!!! Σήμερα συναντιόμαστε για πρώτη φορά. Μαζί θα περάσουμε τους επόμενους

Μάθημα 1. Ας γνωριστούμε λοιπόν!!! Σήμερα συναντιόμαστε για πρώτη φορά. Μαζί θα περάσουμε τους επόμενους Μάθημα 1 Ας γνωριστούμε λοιπόν!!! Σήμερα συναντιόμαστε για πρώτη φορά. Μαζί θα περάσουμε τους επόμενους μήνες και θα μοιραστούμε πολλά! Ας γνωριστούμε λοιπόν. Ο καθένας από εμάς ας πει λίγα λόγια για τον

Διαβάστε περισσότερα

Masaccio, ο πρόωρα χαμένος ιδρυτής της Αναγέννησης

Masaccio, ο πρόωρα χαμένος ιδρυτής της Αναγέννησης Masaccio, ο πρόωρα χαμένος ιδρυτής της Αναγέννησης Εικόνα 1: Η πληρωμή του φόρου, παρεκκλήσιο Brancacci, Φλωρεντία Εικόνα 2: Η εκδίωξη από τον παράδεισο, παρεκκλήσιο Brancacci. Πριν και μετά την αποκατάσταση

Διαβάστε περισσότερα

Γράμμα σ έναν νέο θεραπευτή

Γράμμα σ έναν νέο θεραπευτή Γράμμα σ έναν νέο θεραπευτή ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η τελική εργασία ως επιστέγασμα της τετραετούς πορείας στην εκπαίδευση είναι μια σκέψη που μπαίνει στον πρώτο χρόνο. Είναι μια σκέψη που ζυμώνεται, προκαλεί απορία,

Διαβάστε περισσότερα

Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1. Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες.

Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1. Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες. Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1 Σενάριο Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες. Σε αντίθεση με τα αφηγηματικά ή λογοτεχνικά είδη, το σενάριο περιγράφει αυτό

Διαβάστε περισσότερα

Επίλυση Προβλημάτων με Χρωματισμό. Αλέξανδρος Γ. Συγκελάκης asygelakis@gmail.com

Επίλυση Προβλημάτων με Χρωματισμό. Αλέξανδρος Γ. Συγκελάκης asygelakis@gmail.com Επίλυση Προβλημάτων με Χρωματισμό Αλέξανδρος Γ. Συγκελάκης asygelakis@gmail.com 1 Η αφορμή συγγραφής της εργασίας Το παρακάτω πρόβλημα που τέθηκε στο Μεταπτυχιακό μάθημα «Θεωρία Αριθμών» το ακαδημαϊκό

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ PROJECT

ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ PROJECT ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ PROJECT Βασιλίσιν Μιχάλης, Δέφτο Χριστίνα, Ιλινιούκ Ίον, Κάσα Μαρία, Κουζμίδου Ελένη, Λαμπαδάς Αλέξης, Μάνε Χρισόστομος, Μάρκο Χριστίνα, Μπάμπη Χριστίνα, Σακατελιάν Λίλιτ, Σαχμπαζίδου

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση γραπτού λόγου

Κατανόηση γραπτού λόγου Κατανόηση γραπτού λόγου Επίπεδο Β Δεύτερη διδακτική πρόταση Ημερολόγια Ενδεικτική διάρκεια: Ομάδα στόχος: Διδακτικός στόχος: Στρατηγικές: Ενσωμάτωση δεξιοτήτων: Υλικό: 1 διδακτική ώρα παιδιά ή ενήλικες

Διαβάστε περισσότερα

Τηλεόραση και διαφήμιση

Τηλεόραση και διαφήμιση Τηλεόραση και διαφήμιση Δείτε τι έγραψαν μερικά παιδιά για τις διαφημίσεις:... Σε κάθε σπίτι σήμερα έχει μπει η τηλεόραση και, όπως γνωρίζουμε, κάθε μέρα βομβαρδιζόμαστε από τις διάφορες διαφημίσεις που

Διαβάστε περισσότερα

Τι σημαίνει αστικά πεδία σε μετάβαση για εσάς και την καλλιτεχνική σας δημιουργία;

Τι σημαίνει αστικά πεδία σε μετάβαση για εσάς και την καλλιτεχνική σας δημιουργία; Τι σημαίνει αστικά πεδία σε μετάβαση για εσάς και την καλλιτεχνική σας δημιουργία; Δύσκολη ερώτηση Για την καλλιτεχνική μου δημιουργία δεν παίζει κανένα ρόλο. Αυτό που με πικραίνει είναι ότι έζησα την

Διαβάστε περισσότερα

Ο Φώτης και η Φωτεινή

Ο Φώτης και η Φωτεινή Καλλιόπη Τσακπίνη Ο Φώτης και η Φωτεινή Μια ιστορία για ένα παιδί με αυτισμό Επιστημονική επιμέλεια: Σοφία Μαυροπούλου Εικονογράφηση: Κατερίνα Μητρούδα Βόλος 2007 Περιεχόμενα Προλογικό σημείωμα...1 Ο

Διαβάστε περισσότερα

Στη μορφολογία πρέπει αρχικά να εξετάσουμε το γενικό σχήμα του προσώπου.

Στη μορφολογία πρέπει αρχικά να εξετάσουμε το γενικό σχήμα του προσώπου. ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ Στη μορφολογία πρέπει αρχικά να εξετάσουμε το γενικό σχήμα του προσώπου. Διακρίνουμε τα εξής σχήματα - Οβάλ - Οβάλ μακρύ - Ορθογωνικό - Στρογγυλό - Τετραγωνικό - Τριγωνικό - Εξαγωνικό - Τραπεζοειδές

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα για το Πριν, το Τώρα και το Μετά.

Λίγα για το Πριν, το Τώρα και το Μετά. 1 Λίγα για το Πριν, το Τώρα και το Μετά. Ψάχνοντας από το εσωτερικό κάποιων εφημερίδων μέχρι σε πιο εξειδικευμένα περιοδικά και βιβλία σίγουρα θα έχουμε διαβάσει ή θα έχουμε τέλος πάντων πληροφορηθεί,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ. Κυριάκος Ιωάννου (σύμβουλος Σχ.Τ.)

ΤΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ. Κυριάκος Ιωάννου (σύμβουλος Σχ.Τ.) ΤΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ Κυριάκος Ιωάννου (σύμβουλος Σχ.Τ.) 1 Ο ΠΛΑΤΩΝΑΣ: «Αρχίζει να γερνά κανείς από τη στιγμή που σταματάει να παίζει». Tι εννοεί ο Πλάτωνας με τα πιο πάνω λόγια; Συμφωνείτε; Μήπως το παιχνίδι είναι

Διαβάστε περισσότερα

Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Σχολείο Φλώρινας Ε τάξη Σχολικό έτος: 2012-13

Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Σχολείο Φλώρινας Ε τάξη Σχολικό έτος: 2012-13 Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Σχολείο Φλώρινας Ε τάξη Σχολικό έτος: 2012-13 Εκπαιδευτικό πρόγραμμα που επιμελήθηκε η δασκάλα της τάξης Κυριακή Αμαραντίδου Οκτώβριος 2012 1 Με αφορμή τα 100 χρόνια από την

Διαβάστε περισσότερα

Οξέα (Π. ΤΟΦΗ) Ποια υγρά επηρεάζουν μέρη του σώματος;

Οξέα (Π. ΤΟΦΗ) Ποια υγρά επηρεάζουν μέρη του σώματος; Σύντομη Περιγραφή Διερεύνησης Οξέα (Π. ΤΟΦΗ) Ποια υγρά επηρεάζουν μέρη του σώματος; Στόχος της διερεύνησης ήταν να διαφανεί το αν κάποια υγρά επηρεάζουν μέρη του σώματός μας. Αρχικά, θελήσαμε να διερευνήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΠΩΣ ΕΡΩΤΕΥΟΝΤΑΙ ΣΤΗ ΒΕΡΟΝΑ; Μικρός οδηγός για δραστηριότητες μελέτης κινηματογραφικών μεταφορών από θεατρικά έργα του Σαίξπηρ

ΠΩΣ ΕΡΩΤΕΥΟΝΤΑΙ ΣΤΗ ΒΕΡΟΝΑ; Μικρός οδηγός για δραστηριότητες μελέτης κινηματογραφικών μεταφορών από θεατρικά έργα του Σαίξπηρ ΠΩΣ ΕΡΩΤΕΥΟΝΤΑΙ ΣΤΗ ΒΕΡΟΝΑ; Μικρός οδηγός για δραστηριότητες μελέτης κινηματογραφικών μεταφορών από θεατρικά έργα του Σαίξπηρ αρχική εκδοχή: Θεοδωρίδης Μ. (2006), «Πώς ερωτεύονται στη Βερόνα; σκέψεις για

Διαβάστε περισσότερα

ALBUM ΤΟ ΚΛΕΙΔΙ 2010 ΦΥΣΑΕΙ

ALBUM ΤΟ ΚΛΕΙΔΙ 2010 ΦΥΣΑΕΙ ALBUM ΤΟ ΚΛΕΙΔΙ 2010 ΦΥΣΑΕΙ Μη µου µιλάς γι' αυτά που ξεχνάω Μη µε ρωτάς για καλά κρυµµένα µυστικά Και µε κοιτάς... και σε κοιτώ... Κι είναι η στιγµή που δεν µπορεί να βγεί απ' το µυαλό Φυσάει... Κι είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΔιΑσκεΔΑσή & κατεβασμα Αρχειων

ΔιΑσκεΔΑσή & κατεβασμα Αρχειων ΔιΑσκεΔΑσή & κατεβασμα Αρχειων στο ΔιΑΔικτυο Δεν ειναι ο,τι λαμπει χρυσοσ Η Αθηνά περνάει από της Ζέτας και του Αλέξη μετά από το μάθημα της στο Πανεπιστήμιο και πριν να συναντήσει τους φίλους της. Η Ζέτα

Διαβάστε περισσότερα

Χρήστος Ιωάννου Τσαρούχης. Στάλες. Ποίηση

Χρήστος Ιωάννου Τσαρούχης. Στάλες. Ποίηση Χρήστος Ιωάννου Τσαρούχης Στάλες Ποίηση ΣΤΑΛΕΣ Χρήστος Ιωάννου Τσαρούχης Διορθώσεις: Χαρά Μακρίδη Επιμέλεια: Κωνσταντίνος Ι. Κορίδης Σελιδοποίηση: Ζωή Ιωακειμίδου Σχέδιο βιβλίου: Λαμπρινή Βασιλείου-Γεώργα

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΚΑΤΑΠΛΗΚΤΙΚΟ ΜΑΣ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΗ ΘΑΛΑΣΣΑ ΤΩΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ ΜΙΑ ΦΑΝΤΑΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ

ΤΟ ΚΑΤΑΠΛΗΚΤΙΚΟ ΜΑΣ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΗ ΘΑΛΑΣΣΑ ΤΩΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ ΜΙΑ ΦΑΝΤΑΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ ΤΟ ΚΑΤΑΠΛΗΚΤΙΚΟ ΜΑΣ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΗ ΘΑΛΑΣΣΑ ΤΩΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ ΜΙΑ ΦΑΝΤΑΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ Με τους μαθητές τις μαθήτριες και τη δασκάλα της P2ELa 2013-2014 Η ΑΝΑΧΩΡΗΣΗ- ΟΙ ΣΤΟΧΟΙ Μια μέρα ξεκινήσαμε από τις Βρυξέλλες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΕΡΕΥΝΗΣΤΕ ΤΗ ΜΥΣΤΗΡΙΩΔΗ ΝΗΣΟ

ΕΞΕΡΕΥΝΗΣΤΕ ΤΗ ΜΥΣΤΗΡΙΩΔΗ ΝΗΣΟ ΕΞΕΡΕΥΝΗΣΤΕ ΤΗ ΜΥΣΤΗΡΙΩΔΗ ΝΗΣΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Εξερευνήστε τη μυστηριώδη νήσο La Isla, και κυνηγήστε ζώα που μέχρι πρότινος θεωρούνταν εξαφανισμένα. Το ευγενές Ντόντο, το προσεκτικό Γιγάντιο Φόσα, τον άπιαστο

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ»

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ» Εργαστήριο δικτύωσης σε εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με θέμα: «Η συναισθηματική νοημοσύνη και η επίδρασή της στην εκπαιδευτική διαδικασία» 6 7 Μαΐου 2014 Κέντρο Πρόληψης των

Διαβάστε περισσότερα

Παραμύθι για την υγιεινή διατροφή

Παραμύθι για την υγιεινή διατροφή Παραμύθι για την υγιεινή διατροφή Τζήκου Βασιλική Το δίλημμα της Λένιας 1 Παραμύθι πού έχω κάνει στο πρόγραμμα Αγωγής Υγείας που είχε τίτλο: «Γνωρίζω το σώμα μου, το αγαπώ και το φροντίζω» με την βοήθεια

Διαβάστε περισσότερα

Ο Μιχάλης Κάσιαλος γεννήθηκε στην Άσσια. Ήταν γεωργός, αργότερα όμως έμαθε και την τέχνη του τσαγκάρη. Μερικά αρχαία Ελληνικά νομίσματα, που βρήκε

Ο Μιχάλης Κάσιαλος γεννήθηκε στην Άσσια. Ήταν γεωργός, αργότερα όμως έμαθε και την τέχνη του τσαγκάρη. Μερικά αρχαία Ελληνικά νομίσματα, που βρήκε Ελισσαιος καβαζη Ο Μιχάλης Κάσιαλος γεννήθηκε στην Άσσια. Ήταν γεωργός, αργότερα όμως έμαθε και την τέχνη του τσαγκάρη. Μερικά αρχαία Ελληνικά νομίσματα, που βρήκε μια μέρα στο χωράφι του, έδωσαν στην

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΤΟΥ ΠΑΙΧΝΔΙΟΥ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ. χαρτονένια κομμάτια 1 ταμπλό 2 ταμπλό αγροκτήματος (ένα για κάθε παίκτη)

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΤΟΥ ΠΑΙΧΝΔΙΟΥ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ. χαρτονένια κομμάτια 1 ταμπλό 2 ταμπλό αγροκτήματος (ένα για κάθε παίκτη) ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΤΟΥ ΠΑΙΧΝΔΙΟΥ του Uwe Rosenberg για 2 παίκτες ηλικίας 13 και άνω ΠΕΡΙΛΗΨΗ Παίρνετε τους ρόλους αγροτών και εκτρέφετε πρόβατα, γουρούνια αγελάδες και άλογα. Τρείς εργάτες σας βοηθούν στις εργασίες

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνολογία Α! Τάξης. Καθηγητής : ΗΡΑΚΛΗΣ ΝΤΟΥΣΗΣ

Τεχνολογία Α! Τάξης. Καθηγητής : ΗΡΑΚΛΗΣ ΝΤΟΥΣΗΣ Τεχνολογία Α! Τάξης Καθηγητής : ΗΡΑΚΛΗΣ ΝΤΟΥΣΗΣ Μελέτη Πριν από κάθε κατασκευή προηγούνται : 1. Μελέτη 2. Σχεδίαση *Τι σχήμα να τις δώσω; *Τι μέγεθος θα έχει (διαστάσεις); Σχεδίαση * Ποιοι είναι οι κανόνες

Διαβάστε περισσότερα

Ε. Άλλες ιδέες για ξύλο

Ε. Άλλες ιδέες για ξύλο Ε. Άλλες ιδέες για ξύλο Μικρά ξυλάκια MDF με πάχος δικής μας εκλογής, χρωματιστά χαρτιά Α4 ή λεπτό οικολογικό χαρτί, κορδελίτσες και αποξηραμένα φύλλα του Φθινοπώρου αρκούν για ένα όμορφο αισθητικό αποτέλεσμα.

Διαβάστε περισσότερα

Greek Translations of Brad Yates Videos

Greek Translations of Brad Yates Videos Greek Translations of Brad Yates Videos Contents: Allowing and Receiving Feeling Betrayed Tapping with Brad Yates Allowing and Receiving http://www.youtube.com/watch?v=4iftrjbas5o Translation by Vicky

Διαβάστε περισσότερα

Μαθαίνω να χρησιμοποιώ το ψαλίδι

Μαθαίνω να χρησιμοποιώ το ψαλίδι 2014 Μαθαίνω να χρησιμοποιώ το ψαλίδι Ειδικός Παιδαγωγός www.eidikospaidagogos.gr/ info@eidikospaidagogos.gr ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η εκμάθηση κοψίματος με ψαλίδι ως δεξιότητα είναι πολύ σημαντική, αλλά ταυτοχρόνως

Διαβάστε περισσότερα

Φωλιές η φύση κατοικίες οι άνθρωποι!

Φωλιές η φύση κατοικίες οι άνθρωποι! Αν ρίξουμε μια προσεκτική ματιά γύρω μας, θα δούμε με πόση σοφία, χάρη και ομορφιά είναι όλα φτιαγμένα. Το κάθε έμψυχο και άψυχο δημιούργημα της φύσης αποτελεί ένα έργο τέχνης. Όλα γύρω θυμίζουν πίνακες,

Διαβάστε περισσότερα

Προσέλευση μαθητών, ελεύθερες δραστηριότητες. Τα παιδιά απασχολούνται με οικοδομικό υλικό (τουβλάκια, κ.λπ.), πλαστελίνη, παζλ, ζωγραφική κ.ά.

Προσέλευση μαθητών, ελεύθερες δραστηριότητες. Τα παιδιά απασχολούνται με οικοδομικό υλικό (τουβλάκια, κ.λπ.), πλαστελίνη, παζλ, ζωγραφική κ.ά. Τα παιδιά απασχολούνται με οικοδομικό υλικό (τουβλάκια, κ.λπ.), πλαστελίνη, παζλ, ζωγραφική κ.ά. Τουαλέτα, υγιεινή, πρωινό. Πρωινή προσευχή, ημερολόγιο, αναφορά στο θέμα εβδομάδας. Πρόκειται για τη θεματική

Διαβάστε περισσότερα

CONGRATULATIONS! Είσαι έτοιμη να γίνεις... to become a Ballerina!

CONGRATULATIONS! Είσαι έτοιμη να γίνεις... to become a Ballerina! CONGRATULATIONS! Είσαι έτοιμη να γίνεις... You are μπαλαρίνα; now ready to become a Ballerina! Περιεχόμενα 3 Πώς να γίνεις μπαλαρίνα 4 Ο κόσμος του μπαλέτου 6 Η καλύτερη φίλη μιας μπαλαρίνας 8 Υπέροχη

Διαβάστε περισσότερα

Παιχνιδάκια με τη LOGO

Παιχνιδάκια με τη LOGO Όταν σβήνει ο υπολογιστής ξεχνάω τα πάντα. Κάτι πρέπει να γίνει Κάθε φορά που δημιουργώ ένα πρόγραμμα στη Logo αυτό αποθηκεύεται προσωρινά στη μνήμη του υπολογιστή. Αν θέλω να διατηρηθούν τα προγράμματά

Διαβάστε περισσότερα

2 ο Εργαστήρι Λεσχών Ανάγνωσης. Πάρος 2-6 Ιουλίου 2007

2 ο Εργαστήρι Λεσχών Ανάγνωσης. Πάρος 2-6 Ιουλίου 2007 2 ο Εργαστήρι Λεσχών Ανάγνωσης Πάρος 2-6 Ιουλίου 2007 Περίληψη Η Αλίκη µισεί τα µαθηµατικά και θεωρεί πως δε χρησιµεύουν σε τίποτα. Μια µέρα που κάθεται και διαβάζει στο πάρκο, ένα παράξενο άτοµο την προσκαλεί

Διαβάστε περισσότερα

για παιδιά (8-12 ετών) Κατανόηση γραπτού λόγου

για παιδιά (8-12 ετών) Κατανόηση γραπτού λόγου Α1 για παιδιά (8-12 ετών) Διάρκεια: 30 λεπτά Επίπεδο Α1 για παιδιά (8-12 ετών) Ερώτημα 1 (7 μονάδες) Η Χαρά γράφει ένα γράμμα στη Νικολέτα. Θέλεις να δεις αν καταλαβαίνεις αυτά που διαβάζεις, γι αυτό σημειώνεις

Διαβάστε περισσότερα

ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά για αξίες και συναισθήματα»

ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά για αξίες και συναισθήματα» Ημερομηνία 8/4/2015 Μέσο Συντάκτης Link http://artpress.sundaybloody.com/ Βασίλης Κάργας http://goo.gl/di6ugf Μαρίνα Γιώτη, συγγραφέαςεικονογράφος : «Τα παραμύθια είναι ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά

Διαβάστε περισσότερα

Η ΆΝΝΑ ΚΑΙ Ο ΑΛΈΞΗΣ ΕΝΆΝΤΙΑ ΣΤΟΥΣ ΠΑΡΑΧΑΡΆΚΤΕΣ

Η ΆΝΝΑ ΚΑΙ Ο ΑΛΈΞΗΣ ΕΝΆΝΤΙΑ ΣΤΟΥΣ ΠΑΡΑΧΑΡΆΚΤΕΣ ΤΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ EURO RUN www.nea-trapezogrammatia-euro.eu Η ΆΝΝΑ ΚΑΙ Ο ΑΛΈΞΗΣ ΕΝΆΝΤΙΑ ΣΤΟΥΣ ΠΑΡΑΧΑΡΆΚΤΕΣ - 2 - Η Άννα και ο Αλέξης είναι συμμαθητές και πολύ καλοί φίλοι. Μπλέκουν πάντοτε σε φοβερές καταστάσεις.

Διαβάστε περισσότερα

Η ΤΡΟΧΙΑ ΤΟΥ ΗΛΙΟΥ. Σελίδα 1 από 6

Η ΤΡΟΧΙΑ ΤΟΥ ΗΛΙΟΥ. Σελίδα 1 από 6 Η ΤΡΟΧΙΑ ΤΟΥ ΗΛΙΟΥ Στόχος(οι): Η παρατήρηση της τροχιάς του ήλιου στον ουρανό και της διακύμανση της ανάλογα με την ώρα της ημέρας ή την εποχή. Εν τέλει, η δραστηριότητα αυτή θα βοηθήσει τους μαθητές να

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ 8-12 ΕΤΩΝ Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ

ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ 8-12 ΕΤΩΝ Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ 8 - ΕΤΩΝ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Μ Ν Α Δ Ε Σ Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α

Διαβάστε περισσότερα

Βούλα Μάστορη. Ένα γεμάτο μέλια χεράκι

Βούλα Μάστορη. Ένα γεμάτο μέλια χεράκι 1 Σειρά Σπουργιτάκια Εκδόσεις Πατάκη Ένα γεμάτο μέλια χεράκι Βούλα Μάστορη Εικονογράφηση: Σπύρος Γούσης Σελ. 91 Δραστηριότητες για Γ & Δ τάξη Συγγραφέας: Η Βούλα Μάστορη γεννήθηκε στο Αγρίνιο. Πέρασε τα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ

ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ Η έκθεση ακαδημαϊκών ενδιαφερόντων συνοδεύει σχεδόν πάντα την αίτηση για την είσοδο σε οποιοδήποτε πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών. Την έκθεση ακαδημαϊκών ενδιαφερόντων

Διαβάστε περισσότερα

Θα σε βοηθούσε για παράδειγμα να γράψεις και εσύ μια λίστα με σκέψεις σαν αυτή που έκανε η Ζωή και εμφανίστηκε ο «Αγχολέων»!

Θα σε βοηθούσε για παράδειγμα να γράψεις και εσύ μια λίστα με σκέψεις σαν αυτή που έκανε η Ζωή και εμφανίστηκε ο «Αγχολέων»! Η Ζωή είναι 8 χρονών και πριν 3 χρόνια ο παιδιάτρος και οι γονείς της, της εξήγησαν πως έχει Νεανική Ιδιοπαθή Αρθρίτιδα. Από τότε η Ζωή κάνει όλα αυτά που τη συμβούλεψε ο παιδορευματολόγος της και είναι

Διαβάστε περισσότερα

«Τρόποι για να βελτιώσω την πόλη μου»

«Τρόποι για να βελτιώσω την πόλη μου» Γράψε ένα Τίτλο για την εφημερίδα εδώ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΑΠΟ τα ΠΑΙΔΙΑ ΤΕΧΝΗ σελ. 4 γράψε την ημερομηνία εδώ «Τρόποι για να βελτιώσω την πόλη μου» Αφιέρωμα για την σχέση «Πόλη + Φύση» «Να μεγάλωναν ας πούμε οι

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΚΑΙ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ

ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΚΑΙ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΚΑΙ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ 1. Σηκωνόμαστε όρθιοι και καρφιτσώνουμε μια κόλλα χαρτί στην πλάτη του κάθε παιδιού. Ας γράψουμε πάνω στην πλάτη του καθενός ανώνυμα κάτι που μας αρέσει πραγματικά

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Παράδειγμα 1 Γράψε ένα δεκαδικό αριθμό μεταξύ του 2 και του 3 που δεν περιέχει το 5 που περιέχει το 7 και που βρίσκεται όσο πιο κοντά γίνεται με το

Παράδειγμα 1 Γράψε ένα δεκαδικό αριθμό μεταξύ του 2 και του 3 που δεν περιέχει το 5 που περιέχει το 7 και που βρίσκεται όσο πιο κοντά γίνεται με το Παράδειγμα 1 Γράψε ένα δεκαδικό αριθμό μεταξύ του 2 και του 3 που δεν περιέχει το 5 που περιέχει το 7 και που βρίσκεται όσο πιο κοντά γίνεται με το 5/2 1 Παράδειγμα 2: Γράψε ένα κλάσμα που χρησιμοποιεί

Διαβάστε περισσότερα

Τα παιδιά βιώνουν παιχνίδια από το παρελθόν με τους παππούδες ΦΑΝΗ ΧΡΗΣΤΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ-ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΙΝΕ/ΓΣΕΕ

Τα παιδιά βιώνουν παιχνίδια από το παρελθόν με τους παππούδες ΦΑΝΗ ΧΡΗΣΤΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ-ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΙΝΕ/ΓΣΕΕ Τα παιδιά βιώνουν παιχνίδια από το παρελθόν με τους παππούδες ΦΑΝΗ ΧΡΗΣΤΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ-ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΙΝΕ/ΓΣΕΕ Τα παιχνίδια είναι δημιουργήματα του Ελληνικού πολιτισμού με ρίζες που φτάνουν στην

Διαβάστε περισσότερα

Αυτοπεποίθηση & Άγχος στα Παιδιά. Άντιμετώπιση Άγχους ΕΞετάσεων. Αγγελική Αντωνακοπούλου, Μ.Α. Ψυχολόγος

Αυτοπεποίθηση & Άγχος στα Παιδιά. Άντιμετώπιση Άγχους ΕΞετάσεων. Αγγελική Αντωνακοπούλου, Μ.Α. Ψυχολόγος Αυτοπεποίθηση & Άγχος στα Παιδιά Άντιμετώπιση Άγχους ΕΞετάσεων Αγγελική Αντωνακοπούλου, Μ.Α. Ψυχολόγος Η αυτοπεποίθηση είναι απαραίτητη για την επιτυχία του παιδιού σε όλους τους τομείς της ζωής του!!!

Διαβάστε περισσότερα

Το Πρώτο Βιβλίο του Μικρού Δράκου Μου Ο Μου επισκέπτεται την Ευρώπη

Το Πρώτο Βιβλίο του Μικρού Δράκου Μου Ο Μου επισκέπτεται την Ευρώπη 1 Ο μικρός δράκος Μου ζούσε μαζί με τη μαμά και τον μπαμπά του πάνω σ ένα πολύ ψηλό βουνό, μέσα σ ένα πολύ μεγάλο δέντρο. Το Πρώτο Βιβλίο του Μικρού Δράκου Μου Ο Μου επισκέπτεται την Ευρώπη Μετάφραση:

Διαβάστε περισσότερα

τον ΤΥΧΕΡΟ ΑΠΟΔΕΚΤΗ αυτής της πρόσκλησης.

τον ΤΥΧΕΡΟ ΑΠΟΔΕΚΤΗ αυτής της πρόσκλησης. Ευχές σε σένα Ευχές σε σένα Ευχές σε σένα Ευχές σε σένα Ευχές σε σένα Ευχές σε σένα ΕΙΣΑΓΩΓΗ Γιόρτασε την 50ή λαχταριστή επέτειο του βιβλίου Ο ΤΣΑΡΛΙ ΚΑΙ ΤΟ ΕΡΓΟΣΤΑΣΙΟ ΣΟΚΟΛΑΤΑΣ. Αγαπητέ/ή αναγνώστη/τρια,

Διαβάστε περισσότερα

Μάχη Νικολάρα: Δεν ακούγεται και πολύ δημιουργικό αυτό, έτσι όπως το περιγράφετε.

Μάχη Νικολάρα: Δεν ακούγεται και πολύ δημιουργικό αυτό, έτσι όπως το περιγράφετε. Μάχη Νικολάρα: Θα μιλήσουμε για τον τομέα της εκπαίδευσης από μια άλλη σκοπιά. Οι ανακοινώσεις του Υπουργείου Παιδείας εχθές ανέτρεψαν κατά κάποιο τρόπο τον προγραμματισμό αυτής της εκπομπής, όμως όλα

Διαβάστε περισσότερα