12 ΣΕ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΣΚΟΠΟΥ ΣΕ ΕΝΑΝ ΚΟΣΜΟ ΧΩΡΙΣ ΣΚΟΠΟ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "12 ΣΕ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΣΚΟΠΟΥ ΣΕ ΕΝΑΝ ΚΟΣΜΟ ΧΩΡΙΣ ΣΚΟΠΟ"

Transcript

1 Προλεγόμενα Στα χρόνια του Δημοτικού η λέξη ηθική μού ήταν άγνωστη. Ήξερα όμως τι ήταν η διαγωγή. Την έγραφαν με όμορφα στρογγυλά γράμματα οι δάσκαλοι στα ενδεικτικά προαγωγής από τη μια τάξη στην άλλη και, αντίθετα με τον βαθμό για τον οποίον αγωνιούσα, η διαγωγή ήταν πάντα κοσμιοτάτη, όχι μόνο για μένα, αλλά για όλους μας στο σχολειό. Σε απλά ελληνικά, «διαγωγή» σήμαινε «φέρσιμο» και το καλό φέρσιμο ήταν θεϊκή επιταγή που σήμαινε ότι ήταν ο τρόπος μου να τα έχω καλά με τον Θεό. Αργότερα τα πράγματα άρχισαν να μπερδεύονται. Ο Θεός έγινε κάτι σαν τον αγροφύλακα του χωριού: θα μπορούσα να μπω στο ξένο μποστάνι και να φύγω με ένα ώριμο πεπόνι, αρκεί να μη με έπιανε το μάτι του. Με την ενηλικίωσή μου ενηλικιώθηκε και η ηθική, ανεξαρτητοποιήθηκε από τον Θεό και απελευθερώθηκε από τη φοβία του αγροφύλακα. Και έγινε κάτι από τον κόσμο τούτο για τον κόσμο τούτο. Παρέμεινε όμως πάντα ταυτισμένη με το φέρσιμο, αυτό που, πιο εκλεπτυσμένα, μπορούμε να ονομάσουμε «στρατηγική της συμπεριφοράς». Αυτή την άποψη περί ηθικής προσπαθώ να σκιαγραφήσω σε τούτο το βιβλίο. Είμαι βέβαιος ότι δεν πρόκειται για μια άποψη ευρείας αποδοχής, πράγμα που κάνει το βιβλίο λίγο πιο χρήσιμο απ ό,τι αν ίσχυε το αντίθετο. Αυτή την άποψη την οφείλω στον τρόπο που έμαθα να βλέπω τον κόσμο δηλαδή την άβια και την έμβια φύση (και φυσικά τον άνθρωπο, που είναι μέρος της) έναν τρόπο

2 12 ΣΕ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΣΚΟΠΟΥ ΣΕ ΕΝΑΝ ΚΟΣΜΟ ΧΩΡΙΣ ΣΚΟΠΟ που απορρίπτει τα θέσφατα και βάζει στη θέση τους τη μαρτυρία και τον έλεγχο. Θα προσθέσω, κάνοντας την εξομολόγησή μου όσο το δυνατόν πιο νωρίς, ότι αδυνατώ να βγάλω την ηθική έξω απ αυτόν τον κόσμο και να την κατατάξω στα περιεχόμενα κάποιου άλλου κόσμου, ενός κόσμου που δεν μπορώ να ψηλαφήσω με τον ίδιο τρόπο που έμαθα να ψηλαφώ αυτόν τον κόσμο, αλλά πρέπει να τον δεχθώ ως έχει, απαράβατο και αναλλοίωτο. Δεν είναι η πρώτη μου ενασχόληση με το θέμα, είναι όμως η πιο ολοκληρωμένη. Αναφορές στο θέμα βρίσκονται σε διάφορα κείμενα που έγραψα και σε διάφορες διαλέξεις που έδωσα. Στο βιβλίο μου Ας συμφιλιωθούμε με τον Δαρβίνο, ας συμφιλιωθούμε με τη φύση μας και με τη Φύση (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2009) έχω σκιαγραφήσει τη θεωρητική βάση των περισσοτέρων επιχειρημάτων που θα συναντήσει ο αναγνώστης σε τούτο εδώ το βιβλίο. Τα επιχειρήματα αυτά αναπτύσσονται εδώ με έναν τρόπο πιο άμεσο, αν και λιγότερο ενδελεχή άλλωστε αυτός ήταν ένας από τους σκοπούς του βιβλίου: να καταστήσει πιο προσιτές για το ευρύ κοινό ιδέες που έχουν παρουσιαστεί σε κάπως πιο τεχνικό επίπεδο στο βιβλίο που προανέφερα, αλλά και σε άλλα βιβλία Ελλήνων και ξένων συγγραφέων που ασχολήθηκαν με την ίδια κεντρική ιδέα. Η διάρθρωση του βιβλίου έχει αυτόν ακριβώς τον σκοπό. Αποτελείται από 30 μικρές αυτοτελείς «ενότητες», που η κάθε μία μπορεί άνετα να διαβαστεί σε ένα διάλειμμα, στο μετρό ή σε μια παραλία, χωρίς την ανάγκη να ανατρέξει ο αναγνώστης στις ενότητες που έχουν προηγηθεί. Για τον ίδιο λόγο έχω αποφύγει πίνακες, σχήματα, επιστημονικούς όρους και παραπομπές στη βιβλιογραφία, εκτός όπου αυτό ήταν απαραίτητο. Όλα αυτά έχουν το τίμημά τους. Όσοι έχουν διαβάσει προηγούμενα κείμενά μου, ίσως νιώσουν κάποια πλήξη, σκοντάφτοντας πάνω σε γνωστές εκφράσεις ή ακόμα και γνωστές παραγράφους. Τους ζητώ συγγνώμη. Όμως ελπίζω ότι οι περισσότεροι αναγνώστες θα βρουν μια φρέσκια ματιά σε ένα πολυσυζητημένο, αλλά πάντα επίκαιρο θέμα. Γι αυτούς τους δεύτερους δεν μπορεί να υπάρξει μεγαλύτερη ικανοποίηση για τον συγγραφέα από το να τους κάνει να

3 ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ 13 ανατρέξουν σε συναφή κείμενα του ίδιου και, ακόμα προτιμότερο, άλλων συγγραφέων. Ένα άλλο αναπόφευκτο μειονέκτημα της επιλογής να αναπτύξω το θέμα κατά το δυνατόν πιο εκλαϊκευτικά είναι ότι πολλοί φίλοι, των οποίων το έργο εκτιμώ ιδιαίτερα και από το οποίο έχω αντλήσει πολλαπλά οφέλη, δεν θα δουν το όνομά τους στις σελίδες του βιβλίου. Γι αυτούς το «συγγνώμη» μου είναι ακόμα πιο βαθύ. Θα κάνω πάντως την εξαίρεση να αναφερθώ πρώτα στο Διατμηματικό Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών «Βιοηθική» του Πανεπιστημίου Κρήτης, στο οποίο συμμετέχω από ιδρύσεώς του. Έμαθα πολλά από τους διδάσκοντες και από τους φοιτητές και εκτίμησα την προσήνεια με την οποία αντιμετώπισαν τις εν πολλοίς και κατά πολλούς αιρετικές μου απόψεις. Ο συλλογικός τόμος: Θέματα Βιο ηθικής (επιμέλεια Σταυρούλας Τσινόρεμα και Κίτσου Λούη, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2013), ένα από τα πιο απτά επιτεύγματα του Προγράμματος, αποτέλεσε χρήσιμο εργαλείο για το παρόν βιβλίο. Εξίσου πολύτιμο υπήρξε το αξεπέραστο σε πλάτος και βάθος πόνημα του Κώστα Κριμπά: Δαρβινισμός και η ιστορία του έως τις μέρες μας (Ωκεανίδα, 2009). Ο Κώστας Σταμάτης στο Φιλοσοφία και Οικολογική Ηθική (Νήσος, 2013) και ο Θανάσης Ντινόπουλος στο Ο Αδέξιος Σχεδιαστής (Ίων, 2013) αναφέρονται εκτεταμένα στο βιβλίο μου Ας συμφιλιωθούμε με τον Δαρβίνο, ο καθένας από τη σκοπιά του. Δέχομαι με την ίδια ευγνωμοσύνη την κριτική και τον έπαινο και των δύο. Στο ανά χείρας βιβλίο θα αναγνωρίσουν την επίδραση και την αναφορά στο έργο τους. Είχα και πάλι την τύχη να γίνει τούτο το βιβλίο δεκτό για δημοσίευση από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, που σημαίνει ότι από την πρώτη στιγμή έγινα μέλος ενός επιτελείου που συνέπασχε για την ποιότητά του όσο κι εγώ. Θα περιοριστώ να αναφέρω ονομαστικά τη διευθύντρια των εκδόσεων Διονυσία Δασκάλου και τον διευθυντή της σειράς επιστημονικής εκλαΐκευσης Στέφανο Τραχανά, καθώς και τον επιμελητή του κειμένου Νικηφόρο Σταματάκη.

4 14 ΣΕ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΣΚΟΠΟΥ ΣΕ ΕΝΑΝ ΚΟΣΜΟ ΧΩΡΙΣ ΣΚΟΠΟ Αφιερώνω το βιβλίο σε δύο διεθνώς αναγνωρισμένους εργάτες της εξελικτικής σκέψης κοντά στους οποίους είχα την τύχη να μαθητεύσω. Ο Κώστας Β. Κριμπάς ήταν αυτός που ουσιαστικά εμφύτευσε τον Νεοδαρβινισμό στην Ελλάδα στις αρχές του Συνέπεσε να είμαι μεταξύ των πρώτων που δέχθηκαν τα φώτα του. Από τότε εξακολουθεί να ηγείται στον χώρο της εξελικτικής σκέψης στη χώρα μας. Ο Ρίτσαρντ Λεβόντιν (Richard C. Lewontin) συγκαταλεγόταν ήδη μεταξύ των κορυφαίων της πειραματικής και θεωρητικής εξελικτικής βιολογίας, όταν βρέθηκα στο εργαστήριό του στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου το Την πνευματική στέγη που μου έδωσε, δεν ξέρω πόσο την αξιοποίησα. Όμως χωρίς αυτήν δεν θα μπορούσα να μείνω και να σταδιοδρομήσω στο εξωτερικό στα χρόνια που η Ελλάδα βρισκόταν υπό το καθεστώς της χούντας.

5 1 Ο δρόμος προς την ηθική: μέσα από την αποκάλυψη ή την ανακάλυψη; Θα αρχίσω με ένα κείμενο του αείμνηστου Γιώργου Κουμάντου, πρώτου Προέδρου της Εθνικής Επιτροπής Βιοηθικής: Μη γελιόμαστε: η μείζων δυσκολία της εφαρμογής των κανόνων και των αρχών που ήδη ισχύουν στα καινούργια προβλήματα της βιολογίας (όπως άλλωστε και η θέσπιση νέων, ειδικών κανόνων) είναι η συνάρτηση των λύσεων που προκρίνονται με τις μεταφυσικές πεποιθήσεις του καθενός. Προφανώς εδώ δεν μπορεί να υπάρξουν «συμβιβαστικές» λύσεις. Ούτε αυτά τα προβλήματα μπορούν να λυθούν με πλειοψηφίες και μειοψηφίες. Μήπως οι λύσεις θα έπρεπε να αναζητηθούν σε κάποιες αρχές εγκόσμιας ηθικής με αφαίρεση των μεταφυσικών διαστάσεων; * Η ηθική είναι μια έννοια σαν το φως, τη ζωή ή το χρήμα. Όλοι νομίζουμε πως ξέρουμε για τι πράγμα μιλάμε, μόλις όμως σκαλίσουμε λίγο την επιφάνεια αισθανόμαστε το έδαφος να υποχωρεί κάτω από τα πόδια μας γι αυτό και υπάρχει μια ολόκληρη επιστήμη γύρω από το φως, τη ζωή και το χρήμα, και φυσικά για την ηθική. Στο βιβλίο που μόλις ανέφερα έγραψα ένα άρθρο που άπτε- * Σ. Τσινόρεμα και Κ. Λούης (επιμ.), Θέματα Βιοηθικής, Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2013, σ (αναδημοσίευση από Γ. Κουμάντος, Θητεία στην ελευθερία, Αθήνα: Πόλις, 2007, σ ).

6 16 ΣΕ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΣΚΟΠΟΥ ΣΕ ΕΝΑΝ ΚΟΣΜΟ ΧΩΡΙΣ ΣΚΟΠΟ ται της ηθικής. * Στο αμέσως επόμενο άρθρο του ίδιου βιβλίου ο Γ. Μαραγκός ** αναδεικνύει τα φιλοσοφικά κενά της τοποθέτησής μου. Ποια θα μπορούσε να είναι η άμυνά μου; Θα το ομολογήσω απερίφραστα: να παραμερίσω τη φιλοσοφική θεμελίωση, πρώτον γιατί δεν διαθέτω την ικανότητα να την κατανοήσω και δεύτερον και κυριότερο γιατί θεωρώ ότι όσα προτίθεμαι να πω μπορούν να σταθούν και χωρίς αυτήν. Στην πρακτική αυτή έχω συμμάχους: τους φυσικούς που παρήγαγαν έργο πριν γίνει γνωστή η αρχή της απροσδιοριστίας του Χάιζενμπεργκ και τους μαθηματικούς που έκαναν το ίδιο πριν γίνει γνωστό το θεώρημα της μη πληρότητας του Γκέντελ. Μα πιο πολύ έχω συμμάχους όλους εκείνους που δουλεύουν με τις εφαρμογές της επιστήμης και βελτιώνουν καθημερινά τη ζωή μας χωρίς να βάζουν μέσα στις εξισώσεις τους τον Χάιζενμπεργκ και τον Γκέντελ. Τολμώ μάλιστα να υποθέσω ότι την τακτική μου αυτή θα την επικροτούσε και ο Κουμάντος (δεν μπορώ να πω, βέβαια, το ίδιο για τα συμπεράσματά μου). Μπρος στην ανάγκη εφαρμογής της ηθικής αναγνώρισε και εκείνος την ανάγκη μιας εγκόσμιας ηθικής με αφαίρεση των μεταφυσικών διαστάσεων. Αυτή η λιτή φράση συλλαμβάνει ό,τι θέλει να πει τούτο εδώ το βιβλίο. Με αφετηρία αυτή τη ρηχή από θεωρητικής σκοπιάς θέση, ηθική για το ανά χείρας βιβλίο είναι αυτό που λέμε «στάση ζωής», δηλαδή οι συνήθειές μας, οι φιλοδοξίες μας, η συμπεριφορά μας απέναντι στους άλλους τον πλανήτη ολόκληρο, τον έμβιο και τον άβιο. Ο ορισμός αυτός απλουστεύει τα πράγματα. Μας επιτρέπει να αναγνωρίσουμε ένα υποκείμενο, τον δρώντα, και ένα αντικείμενο, τον αποδέκτη της δράσης. Και καθιστά φανερό ότι η διαμόρφωση μιας σωστής στάσης ζωής απαιτεί από το υποκείμενο να έχει όσο το δυνατόν πληρέστερη γνώση του αντικειμένου, όπου * Λ. Ζούρος, «Κριτική για την κριτική της κοινωνιοβιολογίας», ό.π., σ ** Γ. Μαραγκός, «Βιοηθική: Ανθρωπολογικές προϋποθέσεις», ό.π., σ

7 Ο ΔΡΟΜΟΣ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΗΘΙΚΗ 17 «γνώση» σημαίνει εκείνη την αντίληψη των πραγμάτων η οποία στηρίζεται στον εμπειρικό έλεγχο. Εμμένοντας στην ανάγκη ενός πρακτικού οδηγού για την ηθική, θα ισχυριστώ ότι έχουμε στην ουσία να διαλέξουμε ανάμεσα σε δύο δρόμους: τον δρόμο της ανακάλυψης και τον δρόμο της αποκάλυψης. Με τον όρο «ανακάλυψη» εννοώ τη γνώση που αποκτούμε με τις αισθήσεις μας, με τη σκέψη μας και με τα εργαλεία τα οποία οι αισθήσεις και οι σκέψεις μάς βοήθησαν να αναπτύξουμε: την παρατήρηση, το πείραμα, τη συσχέτιση, την αφαίρεση, τη γενίκευση. Η γνώση αυτή, όπως υποστηρίζουν οι θεράποντές της, έχει επαφή με την πραγματικότητα μέσα από ένα σύστημα (πιο σωστά θα λέγαμε μέσα από ένα μοντέλο) που «δουλεύει». Και ως απόδειξη ότι «δουλεύει» προβάλλουν κάποια επιχειρήματα: όπως το ότι χάρη σε αυτήν πήγαμε στο φεγγάρι (ένα άλμα στον χώρο) και διπλασιάσαμε ή και τριπλασιάσαμε τον μέσο χρόνο της ζωής μας (ένα άλμα στον χρόνο). Δεν ασχολούνται με την απόλυτη αλήθεια άλλωστε το «απόλυτο» και το «αναλλοίωτο» είναι έννοιες τις οποίες απορρίπτουν. Με τον όρο «αποκάλυψη» εννοώ την άποψη ότι το παν, από το Α ως το Ω, καθορίζεται από (πιο σωστά το Α και το Ω είναι) μια Υπέρτατη Δύναμη, ότι όλα οφείλονται και όλα οδηγούν σε Αυτήν. Όσο για τον μέσο δρόμο, μάλλον αποτελεί μια αυταπάτη. Από τη στιγμή που θα δεχτούμε πως οι δύο δρόμοι είναι αλληλένδετοι και συμπληρωματικοί, από τη στιγμή αυτή θα έχουμε υποτάξει τη φυσική θεώρηση των πραγμάτων στη μεταφυσική, θα έχουμε κάνει την ανακάλυψη μέρος της αποκάλυψης. Δεν μπορείς να παντρέψεις τη θεϊκή γνώση με την ανθρώπινη και να ζητάς συζυγική ισότητα. Μια άμεση συνέπεια της διάκρισης των δύο δρόμων είναι ότι για εκείνους που υιοθετούν τον δρόμο της αποκάλυψης, η διαμόρφωση μιας στάσης ζωής δεν είναι αυτοσκοπός, είναι απλώς ένα εργαλείο για την επιτυχία του απώτατου σκοπού, που είναι η συμμετοχή στο άυλο, το άφθαρτο, το αιώνιο. Γι αυτούς, ο απώτατος τούτος σκοπός θέτει τέλος σε περαιτέρω υπαρξιακά και ηθικά ερωτήματα. Αντίθετα, εκείνοι που προτιμούν τον δρόμο της ανακάλυψης θεωρούν ότι η διαμόρφωση μιας στάσης ζωής έχει αυταξία, δεν αποτελεί μέσον για την επιτυχία κάποιου σκοπού.

8 18 ΣΕ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΣΚΟΠΟΥ ΣΕ ΕΝΑΝ ΚΟΣΜΟ ΧΩΡΙΣ ΣΚΟΠΟ Γι αυτό έχουν, μεταξύ άλλων, να απαντήσουν στο ερώτημα «πώς ερμηνεύεται η τάση για προσφυγή στην άλλη οδό, στο υπερβατικό;» Η απάντηση που δίνει ο δρόμος της ανακάλυψης δεν διαφέρει πολύ από την απάντηση που δίνει στο γιατί ερωτευόμαστε ή γιατί φιλονικούμε. Ομολογουμένως βρισκόμαστε ακόμα πολύ μακριά από το να έχουμε μια καλή ιδέα για το τι γίνεται μέσα στο μυαλό μας όταν ερωτευόμαστε, όταν μαλώνουμε, όταν προσευχόμαστε. Ίσως, όμως, όχι πιο μακριά απ ό,τι βρίσκονταν από το διαστημόπλοιο οι Αθηναίοι στα χρόνια του Περικλέους. Λίγοι είναι εκείνοι που θα ισχυριστούν ότι οι διεργασίες αυτές δεν θα γίνουν κατανοητές κάποια μέρα στο μέλλον. Μπορούμε να πάμε ένα βήμα πιο πέρα: όποιοι και να είναι οι μηχανισμοί, έχουμε κάθε λόγο να υποθέσουμε ότι συναρμολογήθηκαν βαθμηδόν στη μακραίωνη ιστορία του είδους μας μέσα από μια διαδικασία αποβολής του άχρηστου και συγκράτησης του χρήσιμου μια διαδικασία που είναι γνωστή ως επιλογή-προσαρμογή. Η διαδικασία αυτή έχει ερμηνεύσει με αξιοσημείωτη επιτυχία τον έρωτα, τη ζήλια, τη γονική φροντίδα και άλλα σχετικά. Δεν έχει ακόμα αρθρωθεί σοβαρός αντίλογος στο γιατί να μην μπορεί να συμβάλει στην ερμηνεία της επινόησης του υπερβατικού και όλων των συναφών φαινομένων. Αν έτσι έχουν τα πράγματα (ας κρατήσουμε το «αν»), τότε η επινόηση του υπερβατικού δεν είναι παρά ένα μέσον έστω έμμεσο, αλλά αποτελεσματικό για τη διαμόρφωση μιας στάσης ζωής. Η αναγωγή της σε αυτοσκοπό αποτελεί ίσως τη σημαντικότερη περίπτωση της πλάνης στην οποία υποπίπτουμε όταν ανάγουμε το μέσον σε σκοπό. Μήπως όμως η πλάνη ισχύει αντίστροφα; Μια από τις πρώτες αρχές της φιλοσοφίας της ηθικής είναι η «φυσιοκρατική πλάνη», σύμφωνα με την οποία πλανάται όποιος επιχειρεί να συναγάγει το «πρέπει» από το «είναι». Με απλά λόγια, οι φυσικοί νόμοι δεν θα πρέπει να καθορίζουν τη συμπεριφορά μας. Δεν μπορούμε, π.χ., να αναγάγουμε τον «αγώνα περί υπάρξεως» (την επικράτηση του ισχυρού πάνω στον αδύναμο, και όλα τα σχετικά) σε ύπατη κοινωνική αρχή. Ούτε μπορούμε να θεωρήσουμε ως ανήθικες τις παρεκκλίσεις από τον «φυσικό κανόνα», όπως λ.χ. η ομοφυλοφι-

9 Ο ΔΡΟΜΟΣ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΗΘΙΚΗ 19 λία. Ακόμα, δεν θα θέλαμε να σκύψουμε το κεφάλι και να αποδεχθούμε «αυτό που είναι», εγκαταλείποντας αυτό που θα «έπρεπε να είναι». Το «φυσικό», επομένως, και το «υπάρχον» όχι μόνο δεν μας λένε τίποτε για το ηθικό, μπορεί μάλιστα να δείχνουν προς την αντίθετη κατεύθυνση. Από το γεγονός, τώρα, ότι η ανακάλυψη συναρτάται αποκλειστικά με το φυσικό και το υπαρκτό, αφού το μεταφυσικό είναι έξω από τον χώρο της, προκύπτει αβίαστα ότι δεν μπορεί να αποτελέσει τον δρόμο προς την ηθική. Άρα η θέση του βιβλίου είναι λανθασμένη, θα πρέπει να σταματήσει εδώ. Όμως το βιβλίο δεν σταματά εδώ, ξεκινά από εδώ. Το επιχείρημά του είναι ότι η φυσιοκρατική πλάνη στηρίζεται πάνω σε ένα οντολογικό κενό, ότι εξωθεί τις απαρχές της ηθικής σε μια περιοχή όπου δεν μπορούν να ισχύσουν οι φυσικο-ιστορικές ερμηνείες, ότι θεωρεί την ηθική ως κάτι έξω απ αυτό τον κόσμο, και ότι με αυτό τον τρόπο ερωτοτροπεί με την αποκάλυψη. Το βιβλίο επιχειρεί να αντιστρέψει αυτή τη βασική ιδέα πίσω από τη φυσιοκρατική πλάνη και να ισχυριστεί ότι η γνώση που αντλείται από τη φυσική θεώρηση του κόσμου, η ανακάλυψη, μπορεί να προσεγγίσει την ηθική ως ένα συναρμολόγημα της εξέλιξής μας και ότι αυτή η προσέγγιση ερμηνεύει επίσης το γιατί φτάσαμε να μιλούμε για φυσιοκρατική πλάνη. Με μια λέξη, η ανακάλυψη ως ερμηνευτική οδός εμπεριέχει την αποκάλυψη. Είναι ολοφάνερο ότι το βιβλίο αναφέρεται σε θέματα για τα οποία ο καθένας έχει τις απόψεις και «τα πιστεύω» του. Όλοι γνωρίζουμε ότι κανείς δεν ανοίγει ένα τέτοιο βιβλίο απροκατάληπτος. Από τη μια μεριά θα υπάρξουν εκείνοι που θα το κλείσουν μόλις διαβάσουν τις πρώτες σελίδες. Απλώς είναι βέβαιοι ότι βρίσκεται σε λάθος δρόμο, ότι στηρίζεται σε μια ιδέα με την οποία δεν μπορούν να συμβιβαστούν. Κάποιοι άλλοι θα το διαβάσουν με τον προκαθορισμένο σκοπό να ακονίσουν την επιχειρηματολογία τους κατά της βασικής αρχής που το διατρέχει. Υπάρχουν και εκείνοι που αποτελούν το κατοπτρικό είδωλο των παραπάνω. Είναι εκείνοι που εξαρχής συμφωνούν με τη θέση του βιβλίου και, επομένως, κρίνουν περιττή την ανάγνωσή του ή προχωρούν στην ανάγνωσή του μόνο για να αποκτήσουν μια ισχυρότερη θεμελίωση

10 20 ΣΕ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΣΚΟΠΟΥ ΣΕ ΕΝΑΝ ΚΟΣΜΟ ΧΩΡΙΣ ΣΚΟΠΟ των απόψεών τους. Όσοι αισθάνονται «ουδέτεροι», μάλλον βρίσκονται κάτω από την αυταπάτη της αμεροληψίας. Είναι σχεδόν αδύνατον να μην έχει κανείς μια έστω και ενστικτώδη κλίση, οσοδήποτε μικρή και ανεπαίσθητη, υπέρ της αποκάλυψης ή της ανακάλυψης (με την έννοια που τις χρησιμοποιώ εδώ). Οι πραγματικά ουδέτεροι σπανίζουν. Θα ήταν αφέλεια για τον συγγραφέα του βιβλίου αφέλεια πολλαπλώς επιβεβαιωμένη από παρόμοιες προσπάθειες άλλων συγγραφέων με πολύ πιο καλό μυαλό, πιο πολλές γνώσεις και πιο δυνατή πένα να νομίσει ότι μπορεί να αλλάξει αυτή την πραγματικότητα. Και όμως το έγραψε.

11 2 Από την υπόθεση στη θεωρία ή ο μαζοχισμός του επιστήμονα Πριν τέσσερις αιώνες, η περιστροφή της Γης γύρω από τον άξονά της και η περιφορά της γύρω από τον Ήλιο ήταν απλώς μια υπόθεση μια υπόθεση γνωστή με το όνομα Ηλιοκεντρική Θεωρία. Οι επιστήμονες της εποχής εκείνης ασχολήθηκαν με το πώς θα ισχυροποιούσαν την υπόθεση αυτή. Σήμερα οι κινήσεις της Γης δεν αποτελούν υπόθεση, είναι ένα φαινόμενο ή, αν θέλετε, ένα γεγονός. Σήμερα οι επιστήμονες δεν ενδιαφέρονται να «αποδείξουν» ότι η Γη στρέφεται γύρω από τον άξονά της και περιφέρεται γύρω από τον Ήλιο το θεωρούν δεδομένο. Δεν έπαψαν όμως να ασχολούνται με το φαινόμενο: με την ιστορία της Γης και του Ηλιακού μας Συστήματος και, ακόμα πιο πέρα, να ερευνούν τη φύση της Βαρύτητας, της δύναμης που ευθύνεται γι αυτό. Παρά ταύτα, εξακολουθούμε να μιλούμε για Ηλιοκεντρική Θεωρία. Προφανώς εδώ η λέξη θεωρία δεν σημαίνει υπόθεση, δεν υποδηλώνει αμφιβολία. Το δίδαγμα είναι ότι η επιστήμη ξεκινά με υποθέσεις και στην πορεία ή τις απορρίπτει ή τις ανάγει σε «θεωρίες», δηλαδή συμπαγή σύνολα γνώσεων, όπου οι αρχικές υποθέσεις μετασχηματίζονται σε δεδομένα και παραχωρούν τη θέση τους σε άλλες υποθέσεις υψηλοτέρου βαθμού. Με την έννοια αυτή, η λέξη «θεωρία» στην επιστήμη έχει τελείως διαφορετική, σχεδόν διαμετρικώς αντίθετη έννοια απ ό,τι στην καθημερινή μας ζωή. Έτσι μιλούμε για την Ατομική Θεωρία στη Φυσική και για τη Θεωρία του Κυττάρου στη Βιολογία. Πώς όμως μια υπόθεση ανάγεται σε θεωρία;

12 22 ΣΕ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΣΚΟΠΟΥ ΣΕ ΕΝΑΝ ΚΟΣΜΟ ΧΩΡΙΣ ΣΚΟΠΟ Δεν μπορεί να υπάρξει πιο μεγάλο κοσμοϊστορικό γεγονός από τη Μεγάλη Έκρηξη. Σύμφωνα με τις τελευταίες εκτιμήσεις έγινε πριν από 13,8 δισεκατομμύρια χρόνια. Κάποιοι διατείνονται ότι αν η επιστήμη προχωρεί με την παρατήρηση και τον πειραματισμό, τότε το παρελθόν είναι έξω από τον χώρο της, αφού κανείς δεν μπορεί να παρατηρήσει ή να πειραματιστεί με το παρελθόν. Ιστορικά γεγονότα, όπως η Μεγάλη Έκρηξη, είναι, κατά την άποψη αυτή, έξω από την επιστήμη και για τον ίδιο λόγο είναι έξω από την επιστήμη και η Εξέλιξη της Ζωής. Στον αντίποδα αυτού του ισχυρισμού βρίσκεται η άποψη πως ό,τι υπάρχει στη Γη και το Σύμπαν ολόκληρο είναι το αποτέλεσμα μιας σειράς φυσικών διεργασιών, έχει δηλαδή μια ιστορία. Άρα κάθε προσπάθεια αντίληψης του κόσμου, είτε πρόκειται για τον άβιο είτε τον έμβιο, προϋποθέτει μια ανάγνωση του παρελθόντος. Η ανάγνωση μπορεί να είναι δύσκολη, αλλά δεν είναι αδύνατη. Η φυσική ιστορία δεν είναι αδιαπέραστη από την επιστημονική διεισδυτικότητα. Για να γυρίσουμε στη Μεγάλη Έκρηξη, ο Λευτέρης Οικονόμου * δεν μπορεί να συγκρατήσει τον θαυμασμό του για το πόσο κοντά έχει φτάσει η επιστήμη στην πλήρη επιβεβαίωση αυτού του έσχατου κοσμοϊστορικού γεγονότος. Γράφει: «Η εντυπωσιακή αυτή σύμπτωση των παρατηρησιακών δεδομένων (που αφορούν το Σύμπαν και την Ιστορία του) με τα πιο θεμελιακά θεωρητικά αποτελέσματα δημιουργεί συγκλονιστικά αισθήματα δέους και θαυμασμού για την εμβέλεια της επιστημονικής μεθοδολογίας και τη δύναμη της ανθρώπινης διάνοιας». Η «εντυπωσιακή σύμπτωση» αναφέρεται στην καταπληκτική συμφωνία των παρατηρήσεων με τις προβλέψεις στις οποίες οδηγεί η υπόθεση της Μεγάλης Έκρηξης. Πρόκειται όντως για ένα κορυφαίο επίτευγμα της ανθρώπινης διάνοιας. Δεν είναι λίγο πράγμα να μιλάς με επιστημονική επιχειρηματολογία για την απαρχή του παντός. Το επίτευγμα αποκτά μια ιδιαίτερη γοητεία γιατί δεν ξεκίνησε με σκοπό την ικανοποίηση κάποιων «πεζών» επιδιώξεων (π.χ. το πώς θα φωτίζουμε το δωμάτιό * Ε. Ν. Οικονόμου, Από τα κουάρκ μέχρι το Σύμπαν Μια σύντομη περιήγηση, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2012, σ. 238.

13 ΑΠΟ ΤΗΝ ΥΠΟΘΕΣΗ ΣΤΗ ΘΕΩΡΙΑ 23 μας πατώντας ένα κουμπί), αλλά για την ικανοποίηση της ανθρώπινης δίψας να γνωρίσει τον κόσμο. Αποτελεί επιπλέον ένα έξοχο παράδειγμα του πώς δουλεύει η επιστήμη. Ο επιστήμονας πάντα ξεκινά με μια υπόθεση και στη συνέχεια μπαίνει σε μια διαδικασία που μπορεί να ονομαστεί «επιστημονικός μαζοχισμός»: στην αρχή δίνει λίγα περιθώρια στην υπόθεσή του να είναι σωστή (π.χ. 5%) και πολλά να είναι λάθος (95%). Από κει και πέρα προσπαθεί να δει πώς μπορεί να αλλάξει αυτές τις πιθανότητες με τα μέσα που διαθέτει: τον πειραματισμό και την παρατήρηση. Και η μεν απόρριψη της υπόθεσης (το πέρασμα από το 95% στο 100%) είναι σχετικά εύκολη: αρκεί το αποτέλεσμα ενός πειράματος ή μιας παρατήρησης να είναι ασύμβατο με τη υπόθεση. Αντίθετα, η επιβεβαίωση της υπόθεσης (το πέρασμα από το 5% στο 100%) είναι πολύ δύσκολη, θεωρητικά αδύνατη. Και τούτο γιατί η συμφωνία ενός πειράματος ή μιας παρατήρησης με την υπόθεση δεν ισοδυναμεί με απόδειξη της υπόθεσης, αλλά με μη-απόρριψή της. Η συσσώρευση τέτοιων συμφωνιών από ανεξάρτητα και διαφορετικού τύπου πειράματα και παρατηρήσεις και η απουσία ασυμφωνίας οδηγεί ασυμπτωτικά στον μηδενισμό της πιθανότητας ότι η υπόθεση είναι λάθος και επομένως «ακουμπά» τη βεβαιότητα ότι είναι σωστή. Όμως ποτέ δεν την «αποδεικνύει», με την έννοια της απόδειξης που χρησιμοποιούμε στα μαθηματικά. Απλώς την εγκαθιδρύει ως την «κρατούσα υπόθεση εργασίας», και αυτό φυσικά δεν είναι μικρό επίτευγμα. Ο επιστήμονας ποτέ δεν μιλά με βεβαιότητες το προνόμιο αυτό ανήκει σε εκείνους που προτιμούν την αποκάλυψη έναντι της ανακάλυψης, μιλά πάντα με πιθανότητες. Και είναι ευτυχής κάθε φορά που καταφέρνει να μειώσει σημαντικά την πιθανότητα να κάνει λάθος (μπορεί μάλιστα να τιμηθεί και με το βραβείο Νόμπελ για τον άθλο αυτό). Η συγκεκριμένη διαδικασία παραγωγής γνώσης ισχύει για όλες τις φυσικές επιστήμες. Και είναι υπεύθυνη για το γεγονός ότι εκείνοι που θεωρούν τους εαυτούς τους ως κατ εξοχήν αρμόδιους για τη διαμόρφωση των κανόνων της ηθικής έχουν συμβιβαστεί με την ιδέα ότι δεν μπορούν να τα βάλουν με τις φυσικές επιστήμες. Δεν ήταν πάντοτε έτσι. Θυμηθείτε τον Τζορντάνο Μπρούνο και τον Γαλιλαίο και, πολύ πιο πριν απ αυτούς, την Υπατία. Στον συμβιβασμό

14 24 ΣΕ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΣΚΟΠΟΥ ΣΕ ΕΝΑΝ ΚΟΣΜΟ ΧΩΡΙΣ ΣΚΟΠΟ αυτό έχουν δώσει ένα όνομα: δυισμός, που σημαίνει «ας χωρίσουμε τα τσανάκια μας», κάτι που είναι μάλλον ευχή παρά πραγματικότητα. Όμως και έτσι, ο συμβιβασμός δεν υπήρξε ποτέ πλήρης και χωρίς όρους. Εκεί που η έλλειψή του είναι κραυγαλέα, ακόμα και σήμερα, είναι η Βιολογία. Το γιατί είναι πολύ απλό. Ενώ οι άλλοι κλάδοι της φυσικής επιστήμης ασχολούνται με τον άβιο κόσμο, η Βιολογία ασχολείται με τον έμβιο. Αυτό από μόνο του δεν θα αποτελούσε λόγο «οργής» κατά της Βιολογίας. Η μεγάλη «ατυχία» της Βιολο γίας είναι ότι ο άνθρωπος συμβαίνει να ανήκει και αυτός στον έμβιο κόσμο και η μεγάλη «αμαρτία» της σύγχρονης Βιολογίας είναι ότι άνοιξε τον δρόμο για την ένταξη του ανθρώπου στον φυσικό κόσμο, τον έκανε αντικείμενο της φυσικής επιστήμης. Όχι μόνο ως σάρκα και οστά πώς κυκλοφορεί το αίμα στις φλέβες του, πώς βλέπει και πώς ακούει αλλά και πώς νιώθει, σκέπτεται και ελπίζει. Ό,τι είπαμε στην αρχή για την Ηλιοκεντρική Θεωρία ισχύει και για τη Θεωρία της Εξέλιξης. Ξεκίνησε και αυτή ως υπόθεση και εξελίχθηκε σε θεωρία, δηλαδή σε σώμα γνώσεων που συμπεριλαμβάνει αδιαμφισβήτητα γεγονότα και ερμηνευτικές υποθέσεις. Τα γεγονότα είναι η κοινή καταγωγή και η διαφοροποίηση, με το πέρασμα του χρόνου, των ειδών που έζησαν και ζουν στον πλανήτη. Ερμηνευτικές υποθέσεις είναι οι προτάσεις που διαμόρφωσε η επιστήμη για τους μηχανισμούς που ευθύνονται για την ιστορία της ζωής στον πλανήτη. Με την έννοια αυτή η Θεωρία της Εξέλιξης αποτελεί τη «βασική» θεωρία της Βιολογίας, κάτι αντίστοιχο με τη Θεωρία της Κβαντομηχανικής στη Φυσική. Γι αυτό και ο Κώστας Κριμπάς έχει επανειλημμένως προτείνει σε προφορικές διαλέξεις να αντικατασταθεί ο όρος «Θεωρία της Εξέλιξης» με τον όρο «Εξελικτική», κατά το πρότυπο της αντικατάστασης της «Θεωρίας της Κβαντομηχανικής» με τον όρο «Κβαντομηχανική». Παρά ταύτα, ο πολύς κόσμος χρησιμοποιεί τον όρο «Θεωρία της Εξέλιξης» για να αναφερθεί τόσο στο γεγονός όσο και στην ερμηνεία του μάλιστα περισσότερο στο γεγονός παρά στην ερμηνεία. Στο παρόν βιβλίο η διάκριση τίθεται από την αρχή: χρησιμοποιώ τον όρο «Εξέλιξη» για να αναφέρομαι στο γεγονός και τον όρο «Θεωρία της Εξέλιξης» για να αναφέρομαι στην ερμηνεία του.

15 ΑΠΟ ΤΗΝ ΥΠΟΘΕΣΗ ΣΤΗ ΘΕΩΡΙΑ 25 Η εμμονή στο φαινόμενο και τη θεωρία της εξέλιξης σε ένα βιβλίο που έχει ως θέμα την ηθική είναι αυτονόητη. Αν η Θεωρία της Εξέλιξης θέλει να συνυπάρχει στον ίδιο χώρο της επιστήμης μαζί με όλες τις μεγάλες θεωρίες οι οποίες μας έχουν δώσει ένα λειτουργικό μοντέλο για τον κόσμο που μας περιβάλλει, αν θέλει να θεωρείται ως μια σοβαρή προσπάθεια να ερμηνεύσει ένα φυσικό φαινόμενο, το φαινόμενο της ζωής, τότε δεν μπορεί να ενέχει το παραμικρό ίχνος δυισμού. Είναι υποχρεωμένη να ερμηνεύσει κάθε πτυχή και κάθε έκφανση του φαινομένου της ζωής με τις ίδιες αρχές που χρησιμοποιεί κάθε φυσική επιστήμη. Και ένα τέτοιο φαινόμενο είναι ο άνθρωπος. Αν η θεωρία της Εξέλιξης άφηνε έξω τον άνθρωπο, τότε βέβαια δεν θα υπήρχαν υποστηρικτές και πολέμιοι του Δαρβίνου, θα υπήρχαν μόνο υποστηρικτές. Δικαιούμαστε, νομίζω, να προσπεράσουμε εκείνους που θέλουν τον άνθρωπο αποκομμένο από το συνεχές νήμα της ζωής, που απαιτούν μια ειδική δημιουργία για αυτόν. Η θέση τους δεν στηρίζεται σε τεκμήρια, είναι απλώς θέμα πίστης. * Η σημερινή όμως θεωρία της εξέλιξης δεν αρκείται στην αναπαράσταση του δέντρου της ζωής, στο πώς ένα είδος συνδέεται με ένα άλλο μέσω ενός κοινού προγονικού είδους που δεν υπάρχει πια. Προσπαθεί να ερμηνεύσει γιατί κάθε μορφή ζωής έχει αυτή τη μορφολογία, αυτή τη συμπεριφορά, αυτό τον τρόπο ζωής. Δεν αρκείται στο να φέρει στην επιφάνεια στοιχεία που δείχνουν ότι ο άνθρωπος και ο χιμπατζής είχαν έναν κοινό πρόγονο που έζησε πριν από 6 περίπου εκατομμύρια χρόνια, ούτε περιορίζεται στη μελέτη του ανθρώπου μόνο ως σάρκα και οστά. Αν σταματούσε εκεί, τότε δεν θα υπήρχε λόγος για το παρόν βιβλίο. Αλλά δεν σταματά εκεί. Η ένταξή της στον χώρο της επιστημονικής ερμηνείας δεν της επιτρέπει να σταματήσει. Είναι υποχρεωμένη να ερμηνεύσει τον άνθρωπο και ως συναίσθημα, σκέψη και ελπίδα. Το πόσο έχει προχωρήσει στο μέτωπο αυτό θα το δούμε στις επόμενες σελίδες. * Όσοι θα ήθελαν μια σύνοψη των επιχειρημάτων υπέρ και κατά του φαινομένου της εξέλιξης μπορούν να ανατρέξουν στο Λ. Ζούρος, Ας συμφιλιωθούμε με τον Δαρβίνο, ό.π., σ

16 3 Διαφορετικότητα: ένας νόμος της φύσης Θα σας πρότεινα να κάνετε ένα πείραμα, στην περίπτωση που δεν με πιστεύετε. Φυτέψτε ένα φασόλι σε μια γλάστρα που κρατάτε στη σκοτεινή αποθήκη σας και ένα άλλο σε μια γλάστρα που κρατάτε στη φωτεινή αυλή σας. Στην πρώτη περίπτωση το φασόλι θα φυτρώσει, θα μεγαλώσει κάποια εκατοστά, αλλά τα πρώτα του φύλλα θα μείνουν λευκά και καχεκτικά το φυτό δεν θα μεγαλώσει ποτέ, θα πεθάνει πρόωρα. Το τι περιμένετε από τη γλάστρα στην αυλή σας είναι γνωστό. Δίδαγμα πρώτο: η φασολιά για να ευδοκιμήσει χρειάζεται κάτι «απ έξω», στην περίπτωσή μας φως. Το «μέσα της» τα θρεπτικά υλικά του φασολιού και τα γονίδια μέσα στα κύτταρα του νέου φυτού δεν αρκεί. Επαναλάβετε το ίδιο πείραμα με δύο φασόλια στα οποία ο γενετιστής που σας τα έδωσε έχει προκαλέσει μια γενετική αλλαγή: έχει καταστρέψει ένα γονίδιο που συμβάλλει στη σύνθεση της χλωροφύλλης, της ουσίας που κάνει τα φύλλα να είναι πράσινα και το φυτό ικανό να τρέφεται από το φως. Τώρα και τα δυο φυτά, αυτό στο υπόγειο και αυτό στην αυλή, θα μείνουν λευκά και καχεκτικά δεν θα μεγαλώσουν ποτέ, θα πεθάνουν πρόωρα. Δίδαγμα δεύτερο: Η φασολιά για να ευδοκιμήσει χρειάζεται κάτι «από μέσα». Το «απ έξω» δεν αρκεί όσο καλό και αν είναι. Οι βιολόγοι έχουν επανειλημμένα κατηγορηθεί ότι, με το να αναδεικνύουν τη σημασία των γονιδίων, αγνοούν ή υποτιμούν τη σημασία του εξωτερικού περιβάλλοντος. Οι αιτιάσεις αυτές έχουν

17 28 ΣΕ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΣΚΟΠΟΥ ΣΕ ΕΝΑΝ ΚΟΣΜΟ ΧΩΡΙΣ ΣΚΟΠΟ πάρει νέα ισχύ με την ανάδυση της Κοινωνιοβιολογίας, ενός κλάδου που δανείζεται ιδέες από τη βιολογία προκειμένου να ερμηνεύσει ένα σύνολο κοινωνικών φαινομένων. Όμως οι βιολόγοι, ήδη από τα πρώτα βήματα της επιστήμης τους, έχουν αναγνωρίσει τη σημασία του φαινοτύπου (δηλαδή το τι είναι ένα άτομο τη στιγμή που το παρατηρούμε), του γονοτύπου (δηλαδή τα γονίδια που κληρονόμησε από τους γονείς του) και του περιβάλλοντος (δηλαδή όλες τις εξωτερικές επιδράσεις που δέχθηκε το άτομο από τη στιγμή της γέννησής του). Και γράφουν Φαινότυπος = Γονότυπος + Περιβάλλον για να πουν συμβολικά πως ό,τι είμαστε το οφείλουμε στα γονίδιά μας και στο περιβάλλον μας. Ο συμβολισμός θα ήταν πιο επιτυχημένος αν γραφόταν ως Φαινότυπος = Γονότυπος Περιβάλλον, ως γινόμενο και όχι ως άθροισμα. Γιατί αν ο γονότυπος είναι μηδέν (κατεστραμμένα γονίδια) το αποτέλεσμα είναι μηδέν, όσο καλό και αν είναι το περιβάλλον και, αντίστροφα, αν το περιβάλλον είναι τελείως ακατάλληλο το αποτέλεσμα είναι πάλι μηδέν, ακόμα και όταν τα γονίδια είναι τα καλύτερα δυνατά. Επίσης, ο πολλαπλασιασμός μάς επιτρέπει να δούμε γιατί ένας μέτριος γονότυπος μπορεί να δώσει έναν καλό φαινότυπο, αν το περιβάλλον είναι πολύ καλό, και αντίστροφα είναι σαν να πολλαπλασιάζουμε έναν μικρό αριθμό με έναν μεγάλο. Άλλωστε η Φύση φαίνεται να αρέσκεται πιο πολύ στους πολλαπλασιασμούς παρά στις προσθέσεις, και μάλιστα της αρέσει να πολλαπλασιάζει πολύ μικρούς αριθμούς με πολύ μεγάλους. Αναλογιστείτε ποια είναι η πιθανότητα να βρεθεί ένα συγκεκριμένο μόριο οξυγόνου μέσα σε ένα συγκεκριμένο κύτταρο του σώματός σας πολύ μικρή. Όμως αν πολλαπλασιάσετε αυτή την πιθανότητα με τον αριθμό των μορίων του οξυγόνου που κυκλοφορούν ανά πάσα στιγμή στο σώμα σας θα δείτε ότι τα κύτταρά σας δεν θα μείνουν από οξυγόνο. Πράγματα απλά και γνωστά. Όμως πόσες φορές ακούμε κουβέντες σαν αυτή; «Για δες τον Αγησίλαο! Ούτε έπινε, ούτε κάπνι-

18 ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΤΗΤΑ: ΕΝΑΣ ΝΟΜΟΣ ΤΗΣ ΦΥΣΗΣ 29 ζε, φρόντιζε το φαγητό του, έκανε και το περπάτημά του. Και όμως έφυγε στα 70 του από καρδιακό επεισόδιο. Ενώ ο Τριαντάφυλλος πίνει, καπνίζει, τρώει τον αγλέορα, παίζει τάβλι όλη τη μέρα και όμως είναι περδίκι στα 70 του». Ο Αγησίλαος μάλλον ξεκίνησε με φτωχά γονίδια και κατά πάσα πιθανότητα δεν θα έφτανε εκεί που έφτασε αν δεν φρόντιζε να τα αντισταθμίσει με έναν σωστό τρόπο ζωής. Ο Τριαντάφυλλος μάλλον ξεκίνησε με καλά γονίδια και θα πρέπει να καλυτερέψει τον τρόπο της ζωής του αν θέλει να πάει πιο μακριά. Πράγματα απλά και γνωστά. Όμως ενώ όλοι μας παραδεχόμαστε ότι δεν γεννιόμαστε με τις ίδιες «προδιαγραφές» για το μπάσκετ ή την άρση βαρών, μας είναι δύσκολο να παραδεχτούμε το ίδιο γι αυτό που ονομάζουμε «χαρακτήρα», π.χ. την εφευρετικότητα, την υπομονή, την υπευθυνότητα. Γι αυτά θέλουμε να γεννιόμαστε όλοι ίσοι και ολόιδιοι. Το αντίθετο μας φαίνεται αδικία, το απεχθανόμαστε. Ευχόμαστε να μην αληθεύει και, όπως συχνά συμβαίνει, μπερδεύουμε την ευχή με την πραγματικότητα και καταλήγουμε να πιστεύουμε ότι όντως δεν αληθεύει. Έχουμε έτσι στείλει στο πυρ το εξώτερο τον βιολογικό προκαθορισμό. Και αφού δεν μπορούμε να αρνηθούμε το γεγονός ότι διαφέρουμε (σίγουρα ο Γιάννης είναι πιο ευέξαπτος από τον Κώστα), τα ρίχνουμε όλα στην οικογένεια, το σχολείο, την κοινωνία δηλαδή στο περιβάλλον. Και φυσικά παίζει ρόλο το περιβάλλον, ίσως μάλιστα τον μεγαλύτερο. Στο κάτω-κάτω τα γονίδια είναι προδιάθεση, δεν είναι τελεσίδικες εντολές (εκτός από κάποιες κληρονομικές αρρώστιες, που και γι αυτές βρίσκουμε σιγά-σιγά τρόπους να τις παρακάμψουμε). Το να μετατρέψουμε τον ουσιώδη ρόλο του περιβάλλοντος σε παντελή απουσία γενετικής προδιάθεσης ισοδυναμεί με εθελοτυφλία, μας αφαιρεί τη γενναιότητα της παραδοχής αυτού που ενδομύχως δεν επιθυμούμε. Κάπως έτσι φτάσαμε στη θεωρία της «λευκής σελίδας» (πιο γνωστής ως tabula rasa): όταν γεννιόμαστε είμαστε ένα χαρτί κατάλευκο και άσπιλο. Και εκεί επάνω γράφεται σιγά-σιγά το μέλλον μας, σχηματίζεται η προσωπικότητά μας, από τα εξωτερικά ερεθίσματα, την ανατροφή μας, το σχολειό, το κοινωνικό περιβάλλον.

19 30 ΣΕ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΣΚΟΠΟΥ ΣΕ ΕΝΑΝ ΚΟΣΜΟ ΧΩΡΙΣ ΣΚΟΠΟ Γεννιόμαστε με απεριόριστες δυνατότητες, μπορεί να γίνουμε και Αϊνστάιν. Και αν δεν το καταφέρουμε, δεν φταίμε εμείς, φταίνε κάποιοι άλλοι, φταίει το «σύστημα». Στη μανία μας να εξορκίσουμε τον βιολογικό προκαθορισμό, φτάνουμε στο άλλο άκρο, τον περιβαλλοντικό ολοκληρωτισμό. Και φυσικά φταίει το σύστημα σε πολλά, αλλά δεν φταίει που το παιδί σας δεν έγινε Αϊνστάιν. Δεν γεννιόμαστε με ίσες δυνατότητες, πολύ περισσότερο δεν γεννιόμαστε με απεριόριστες δυνατότητες. Δεν είμαστε μια λευκή σελίδα τη στιγμή της γέννησής μας. Λευκή σελίδα δεν υπήρξε ποτέ στην ιστορία κανενός είδους, συμπεριλαμβανομένου του δικού μας. Η αδιάκοπτη διαδικασία της εξέλιξης γράφτηκε και γράφεται πάνω στο χαρτί αυτό, εδώ και 3,8 δισεκατομμύρια χρόνια. Αυτό που ξεχνάμε είναι ότι το χαρτί έχει δύο όψεις. Η μία είναι γεμάτη με ό,τι προηγήθηκε πριν γεννηθούμε, η άλλη είναι λευκή, θα αρχίσει να γεμίζει από τη στιγμή που ερχόμαστε στον κόσμο. Χρειαζόμαστε και τις δύο σελίδες για να υπάρξουμε. Ξεχνάμε επίσης ότι η πρώτη σελίδα, η γεμάτη, ο γονότυπός μας, διαφέρει από άτομο σε άτομο, επειδή η προγονική αλυσίδα που καταλήγει στο άτομο Α είναι διαφορετική από εκείνη που καταλήγει στο άτομο Β. Αλλά ούτε η δεύτερη σελίδα, η άδεια, θα δεχτεί τις ίδιες εγγραφές, γιατί το άτομο Α θα μεγαλώσει σε διαφορετικό περιβάλλον από το Β. Και αυτό, οι διαφορές και στις δύο σελίδες, είναι που κάνει τελικά το άτομο Α «Α» και το άτομο Β «Β». Αν μελετήσουμε τους διάφορους πληθυσμούς της Γης, εύκολα θα βρούμε χαρακτηριστικά που διαφέρουν από τον ένα πληθυσμό στον άλλο: το χρώμα της επιδερμίδας, των μαλλιών, το σχήμα του προσώπου. Η απλή εξήγηση που μπορούμε να δώσουμε συμβαίνει εδώ να είναι και η σωστή κάτι που δεν ισχύει πάντα. Παραδείγματος χάριν, κάποια χαρακτηριστικά του περιβάλλοντος, σταθερά και μακροχρόνια, ευνόησαν και αύξησαν την παρουσία των γονιδίων που προκαλούν μελαμψή επιδερμίδα μέσα στη γονιδιακή δεξαμενή των πληθυσμών της Αφρικής σε βάρος των γονιδίων που προκαλούν λευκή επιδερμίδα. Το αντίστροφο συνέβη στους πληθυσμούς της Βόρειας Ευρώπης. Αυτή είναι η πιο απλή μορφή της φυσικής επιλογής. Όμως τα άτομα των πληθυσμών της Αφρικής

20 ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΤΗΤΑ: ΕΝΑΣ ΝΟΜΟΣ ΤΗΣ ΦΥΣΗΣ 31 διαφέρουν μεταξύ τους σε έναν μεγάλο αριθμό λιγότερο χτυπητών χαρακτηριστικών, και το ίδιο συμβαίνει με τους πληθυσμούς της Ευρώπης. Και αν καθίσουμε να μετρήσουμε το πόσο διαφορετικά είναι τα άτομα του ίδιου πληθυσμού για έναν μεγάλο αριθμό τέτοιων χαρακτηριστικών (κάτι που μπορούμε να ονομάσουμε ενδοπληθυσμιακή ποικιλομορφία), θα διαπιστώσουμε ότι αυτή η ποικιλομορφία είναι κατά πολύ μεγαλύτερη από την ποικιλομορφία που εμφανίζουν τα πολύ λιγότερα, αλλά χτυπητά χαρακτηριστικά, τα οποία κάνουν τον έναν πληθυσμό να διαφέρει από τον άλλο (την διαπληθυσμιακή ποικιλομορφία). Αν ψάξουμε θα βρούμε και εδώ τη δύναμη της φυσικής επιλογής. Η ιδέα ότι η επιλογή «καθαρίζει» τη γενετική δεξαμενή του πληθυσμού, πετώντας έξω τα επιβλαβή γονίδια και κρατώντας τα ωφέλιμα (η γνωστή παρομοίωση με το κόσκινο που καθαρίζει το είδος από τα ανεπιθύμητα γονίδια), ισχύει μόνο για έναν σχετικά μικρό αριθμό περιπτώσεων. Για πολύ περισσότερες περιπτώσεις, το κατά πόσον ένα γονίδιο ενός ατόμου είναι χρήσιμο ή επιβλαβές δεν εξαρτάται αποκλειστικά από το ίδιο το γονίδιο, αλλά και από τα άλλα γονίδια του ατόμου μαζί με τα οποία συνυπάρχει. Εξαρτάται ακόμα και από τα άλλα άτομα και το γενικότερο περιβάλλον, έμβιο και άβιο, του ατόμου που το φέρει. Και επειδή όλοι αυτοί οι παράγοντες ποικίλλουν και αλλάζουν συνεχώς, δεν υπάρχει μια μορφή γονιδίου που να είναι η καλύτερη για κάθε δυνατό συνδυασμό. Αντίθετα, κάποιες μορφές γονιδίων ευνοούνται από κάποιο συνδυασμό και κάποιες άλλες από κάποιον άλλο. Προκύπτει έτσι ένας δεύτερος τύπος φυσικής επιλογής, ένας τύπος που συγκρατεί πολλαπλές μορφές του ίδιου γονιδίου μέσα σε έναν πληθυσμό και μέσα στο είδος επιλογή που προάγει τη γενετική ποικιλομορφία. Η ομομιξία είναι ένα γνωστό παραδείγματα μιας γενετικής κατάστασης, συνήθως με πολύ ανεπιθύμητα χαρακτηριστικά που οφείλονται στο ότι το άτομο κληρονόμησε ακριβώς την ίδια μορφή κάποιων γονιδίων και από τους δύο γονείς του. Οι μορφές αυτές είναι ολόιδιες, επειδή οι γονείς είναι συγγενείς. Για να τονίσουν οι γενετιστές τη διαφορά μεταξύ του να κληρονομήσει ένα άτομο αντίγραφα του ίδιου γονιδίου και από τους δύο γονείς και του να

21 32 ΣΕ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΣΚΟΠΟΥ ΣΕ ΕΝΑΝ ΚΟΣΜΟ ΧΩΡΙΣ ΣΚΟΠΟ κληρονομήσει διαφορετικά, ονόμασαν την πρώτη περίπτωση ομοζυγωτία και τη δεύτερη ετεροζυγωτία. (Ο μαζοχισμός των δύσκολων λέξεων είναι αναπόφευκτος στις επιστήμες και, αρκετές φορές, καταντά αστείος. Γνωρίζετε το ελληνοπρεπές όνομα για το φαξ; τηλεομοιοτυπία 14 γράμματα και 8 συλλαβές αντί των τριών και της μίας της λέξης που επικράτησε διεθνώς. Μπορούμε να συγχαρούμε αυτόν που επινόησε τη λέξη για την εφευρετικότητά του, αλλά παράλληλα να τον οικτίρουμε για την αφέλειά του, αν νόμισε ότι η πρότασή του θα μπορούσε να υιοθετηθεί από το κοινό). Είναι πάντως γεγονός ότι για την πλειονότητα των γονιδίων μας η ετεροζυγωτία είναι κατά πολύ προτιμότερη από το αντίστροφό της, την ομοζυγωτία. Το φαινόμενο είναι ακόμα πιο έντονο στα εκτρεφόμενα ζώα και τα καλλιεργούμενα φυτά, όπου με συνεχείς και μαζικές διασταυρώσεις μεταξύ πολύ συγγενών ατόμων επιδιώκουμε να πάρουμε μια «καθαρή» ράτσα ενός ζώου ή μια ποικιλία ενός φυτού. Τα επιθυμητά χαρακτηριστικά που έχουν αυτές οι καθαρές ράτσες (π.χ. μια ράτσα μινγκ με ένα σπάνιο χρώμα γούνας) συνήθως τα πληρώνουν με προβλήματα υγείας. Αν όμως διασταυρώσουμε δύο διαφορετικές ράτσες, το αποτέλεσμα είναι, στην πλειονότητα των περιπτώσεων, ένας εύρωστος απόγονος. Και για το φαινόμενο αυτό οι γενετιστές έχουν ένα όνομα: ετέρωση. Μπορούμε να επεκτείνουμε αυτές τις διαπιστώσεις σε χαρακτηριστικά που συνδέονται με τον διανοητικό και τον ψυχικό μας «φαινότυπο»; Σε πρώτη φάση, κανείς δεν θα αρνηθεί ότι αυτός ο φαινότυπος είναι τόσο διαφορετικός και ποικιλόμορφος όσο και τα μορφολογικά μας χαρακτηριστικά. Υπάρχουν τόσες διαβαθμίσεις στην ικανότητά μας στα μαθηματικά, όσες αποχρώσεις υπάρχουν για το χρώμα των ματιών μας. Το ίδιο ισχύει για τη μουσική, την εφευρετικότητα, την ικανότητα της πειθούς και οτιδήποτε σχετικό μπορούμε να φανταστούμε. Στον διανοητικό και ψυχικό «κόσμο» είμαστε πολύ πιο διαφορετικοί απ ό,τι είμαστε ως σάρκα και οστά. Πώς έδρασε στην ιστορία του ανθρώπου και πώς δρα σήμερα η δύναμη της φυσικής επιλογής πάνω σ αυτό τον κόσμο; Ευνόησε την επικράτηση μιας μορφής σε έναν πληθυσμό και μιας άλλης σε έναν άλλο, όπως στην περίπτωση του χρώματος της επι-

22 ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΤΗΤΑ: ΕΝΑΣ ΝΟΜΟΣ ΤΗΣ ΦΥΣΗΣ 33 δερμίδας; Ή οδήγησε σε ποικιλόμορφους πληθυσμούς, έτσι που η ενδοπληθυσμιακή διαφορετικότητα να είναι μεγαλύτερη από τη διαπληθυσμιακή; Η απάντηση είναι ότι και για τα χαρακτηριστικά αυτά η εξέλιξη ευνοεί την ποικιλότητα παρά την ομοιομορφία. Αν όχι για κάθε άτομο χωριστά, τουλάχιστον για τον πληθυσμό σαν σύνολο. Φαίνεται ότι η έλξη των ετερωνύμων δεν είναι διαδεδομένη και ισχυρή μόνο στη Φυσική και τη Χημεία, είναι και στη Βιολογία. Και για μεν τις μορφολογικές και φυσιολογικές καταστάσεις που προκαλεί η διαφορετικότητα έχουμε ήδη τα σχετικά ονόματα: ετεροζυγωτία και ετέρωση. Ίσως θα άξιζε ένα όνομα και για τη διαφορετικότητα όσον αφορά τα διανοητικά και ψυχικά χαρακτηριστικά. Θα μπορούσαμε να την πούμε ετερότητα.

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα»

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Α] Ασκήσεις κλειστού τύπου (Σωστό Λάθος) Για τον Πλάτωνα οι καθολικές έννοιες, τα «καθόλου», δεν είναι πράγματα ξεχωριστά

Διαβάστε περισσότερα

«Τρόποι για να βελτιώσω την πόλη μου»

«Τρόποι για να βελτιώσω την πόλη μου» Γράψε ένα Τίτλο για την εφημερίδα εδώ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΑΠΟ τα ΠΑΙΔΙΑ ΤΕΧΝΗ σελ. 4 γράψε την ημερομηνία εδώ «Τρόποι για να βελτιώσω την πόλη μου» Αφιέρωμα για την σχέση «Πόλη + Φύση» «Να μεγάλωναν ας πούμε οι

Διαβάστε περισσότερα

ΑΚΕΡΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ- ΠΡΑΞΕΙΣ ΑΥΤΩΝ 1.2 ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΩΝ ΑΡΝΗΤΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ

ΑΚΕΡΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ- ΠΡΑΞΕΙΣ ΑΥΤΩΝ 1.2 ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΩΝ ΑΡΝΗΤΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ ΑΚΕΡΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ- ΠΡΑΞΕΙΣ ΑΥΤΩΝ 1.1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ασχολήθηκα 30 χρόνια με τη διδασκαλία των Μαθηματικών του Γυμνασίου, τόσο στην Μέση Εκπαίδευση όσο και σε Φροντιστήρια. Η μέθοδος που χρησιμοποιούσα για τη

Διαβάστε περισσότερα

Περιληπτικά, τα βήματα που ακολουθούμε γενικά είναι τα εξής:

Περιληπτικά, τα βήματα που ακολουθούμε γενικά είναι τα εξής: Αυτό που πρέπει να θυμόμαστε, για να μη στεναχωριόμαστε, είναι πως τόσο στις εξισώσεις, όσο και στις ανισώσεις 1ου βαθμού, που θέλουμε να λύσουμε, ακολουθούμε ακριβώς τα ίδια βήματα! Εκεί που πρεπει να

Διαβάστε περισσότερα

Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη»

Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη» Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη» Συνέντευξη στην Ελευθερία Καμπούρογλου Το «Μια συγνώμη για το τέλος» είναι η νέα συγγραφική δουλειά της Λένας Μαντά, που μόλις

Διαβάστε περισσότερα

Οι αριθμοί σελίδων με έντονη γραφή δείχνουν τα κύρια κεφάλαια που σχετίζονται με το θέμα. ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΜΑΘΗΜΑ

Οι αριθμοί σελίδων με έντονη γραφή δείχνουν τα κύρια κεφάλαια που σχετίζονται με το θέμα. ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΜΑΘΗΜΑ Τί σε απασχολεί; Διάβασε τον κατάλογο που δίνουμε παρακάτω και, όταν συναντήσεις κάποιο θέμα που απασχολεί κι εσένα, πήγαινε στις σελίδες που αναφέρονται εκεί. Διάβασε τα κεφάλαια, που θα βρεις σ εκείνες

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα

Κυρούδη Λαμπρινή. Η επίδραση του φωτός στην ανάπτυξη των φυτών

Κυρούδη Λαμπρινή. Η επίδραση του φωτός στην ανάπτυξη των φυτών Κυρούδη Λαμπρινή Η επίδραση του φωτός στην ανάπτυξη των φυτών ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ Η έρευνα αυτή διαπραγματεύεται, θέλοντας να εξηγήσει τα εξής θέματα:- Ο ρόλος του φωτός στην ανάπτυξη των φυτών-

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Συνεργάζομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι Συνεργασία 2. Γιατί χρειάζεται

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου

Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου Αικατερίνη Καλέρη, Αν. Καθηγήτρια το μάθημα Αισθητική διδάσκεται στο 4ο έτος, Ζ εξάμηνο εισάγει στις κλασσικές έννοιες και θεωρίες της φιλοσοφίας της τέχνης

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη αγκαλιά. Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου

Χάρτινη αγκαλιά. Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου Χάρτινη αγκαλιά Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου Εργασίες 1 α ) Κατά τη γνώμη μου, το βιβλίο που διαβάσαμε κρύβει στις σελίδες του βαθιά και πολύ σημαντικά μηνύματα, που η συγγραφέας θέλει να μεταδώσει

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗ ΝΕΟΤΕΡΗ ΕΠΟΧΗ.

ΟΙ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗ ΝΕΟΤΕΡΗ ΕΠΟΧΗ. 24 ΟΙ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗ ΝΕΟΤΕΡΗ ΕΠΟΧΗ. Οι σκεπτικιστικές απόψεις υποχώρησαν στη συνέχεια και ως την εποχή της Αναγέννησης κυριάρχησε απόλυτα το αριστοτελικό μοντέλο. Η εκ νέου αμφιβολία για

Διαβάστε περισσότερα

Ένας άθεος καθηγητής της φιλοσοφίας συζητά με έναν φοιτητή του, για την σχέση μεταξύ επιστήμης και πίστης στον Θεό.

Ένας άθεος καθηγητής της φιλοσοφίας συζητά με έναν φοιτητή του, για την σχέση μεταξύ επιστήμης και πίστης στον Θεό. Ένας άθεος καθηγητής της φιλοσοφίας συζητά με έναν φοιτητή του, για την σχέση μεταξύ επιστήμης και πίστης στον Θεό. Καθηγητής: Λοιπόν, πιστεύεις στον Θεό; Φοιτητής: Βεβαίως, κύριε. Καθ.: Είναι καλός ο

Διαβάστε περισσότερα

σόκ. Σιώπησε και έφυγε μετανιωμένος χωρίς να πει τίποτα, ούτε μια λέξη.» Σίμος Κάρμιος Λύκειο Λειβαδιών Σεπτέμβριος 2013

σόκ. Σιώπησε και έφυγε μετανιωμένος χωρίς να πει τίποτα, ούτε μια λέξη.» Σίμος Κάρμιος Λύκειο Λειβαδιών Σεπτέμβριος 2013 Εμπειρίες που αποκόμισα από το Διήμερο Σεμινάριο που αφορά στην ένταξη Παιδιών με Απώλεια Ακοής στη Μέση Γενική και Μέση Τεχνική και Επαγγελματική Εκπαίδευση Είχα την τύχη να συμμετάσχω στο διήμερο σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Το να είσαι γονιός δεν είναι εύκολο πράγμα. Δεν υπάρχει ευκαιρία για πρόβα, δεν υπάρχουν σχολεία. Το μόνο που κουβαλάμε

Διαβάστε περισσότερα

Σοφία Παράσχου. «Το χάνουμε!»

Σοφία Παράσχου. «Το χάνουμε!» 1 Σειρά Σπουργιτάκια Εκδόσεις Πατάκη «Το χάνουμε!» Σοφία Παράσχου Εικονογράφηση: Βαγγέλης Ελευθερίου Σελ. 52 Δραστηριότητες για Α & Β τάξη Συγγραφέας: Η Σοφία Παράσχου γεννήθηκε στην Κάρπαθο και ζει στην

Διαβάστε περισσότερα

Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ. Ο Μικρός Πρίγκιπας. Μετάφραση: Μελίνα Καρακώστα. Διασκευή: Ανδρονίκη

Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ. Ο Μικρός Πρίγκιπας. Μετάφραση: Μελίνα Καρακώστα. Διασκευή: Ανδρονίκη Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ Ο Μικρός Πρίγκιπας Μετάφραση: Μελίνα Καρακώστα Διασκευή: Ανδρονίκη 2 Μια φορά κι έναν καιρό ήταν ένα νεαρό αγόρι, που του άρεσε πολύ να ζωγραφίζει. Μια μέρα ζωγράφισε ένα βόα

Διαβάστε περισσότερα

Γράμμα σ έναν νέο θεραπευτή

Γράμμα σ έναν νέο θεραπευτή Γράμμα σ έναν νέο θεραπευτή ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η τελική εργασία ως επιστέγασμα της τετραετούς πορείας στην εκπαίδευση είναι μια σκέψη που μπαίνει στον πρώτο χρόνο. Είναι μια σκέψη που ζυμώνεται, προκαλεί απορία,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΚΑΤΑΠΛΗΚΤΙΚΟ ΜΑΣ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΗ ΘΑΛΑΣΣΑ ΤΩΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ ΜΙΑ ΦΑΝΤΑΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ

ΤΟ ΚΑΤΑΠΛΗΚΤΙΚΟ ΜΑΣ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΗ ΘΑΛΑΣΣΑ ΤΩΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ ΜΙΑ ΦΑΝΤΑΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ ΤΟ ΚΑΤΑΠΛΗΚΤΙΚΟ ΜΑΣ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΗ ΘΑΛΑΣΣΑ ΤΩΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ ΜΙΑ ΦΑΝΤΑΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ Με τους μαθητές τις μαθήτριες και τη δασκάλα της P2ELa 2013-2014 Η ΑΝΑΧΩΡΗΣΗ- ΟΙ ΣΤΟΧΟΙ Μια μέρα ξεκινήσαμε από τις Βρυξέλλες

Διαβάστε περισσότερα

Για τα παιδιά (αλλά και για τους γονείς)...

Για τα παιδιά (αλλά και για τους γονείς)... Eισαγωγικό σημείωμα: «Οι κατ οίκον εργασίες στη διδασκαλία των μαθηματικών» Οι εργασίες «για το σπίτι» ή όπως λέγονται στις παιδαγωγικές επιστήμες οι κατ οίκον εργασίες αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της

Διαβάστε περισσότερα

εξισώσεις-ανισώσεις Μαθηματικά α λυκείου Φροντιστήρια Μ.Ε. ΠΑΙΔΕΙΑ σύνολο) στα Μαθηματικά, τη Φυσική αλλά και σε πολλές επιστήμες

εξισώσεις-ανισώσεις Μαθηματικά α λυκείου Φροντιστήρια Μ.Ε. ΠΑΙΔΕΙΑ σύνολο) στα Μαθηματικά, τη Φυσική αλλά και σε πολλές επιστήμες Με τον διεθνή όρο φράκταλ (fractal, ελλ. μορφόκλασμα ή μορφοκλασματικό σύνολο) στα Μαθηματικά, τη Φυσική αλλά και σε πολλές επιστήμες ονομάζεται ένα γεωμετρικό σχήμα που επαναλαμβάνεται αυτούσιο σε άπειρο

Διαβάστε περισσότερα

Κάπως έτσι ονειρεύτηκα την Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση!!! Μπορεί όμως και να ήταν.

Κάπως έτσι ονειρεύτηκα την Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση!!! Μπορεί όμως και να ήταν. Ένα όνειρο που ονειρεύεσαι μόνος είναι απλά ένα όνειρο. Ένα όνειρο που ονειρεύεσαι με άλλους μαζί είναι πραγματικότητα. John Lennon Κάπως έτσι ονειρεύτηκα την Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση!!! Μπορεί όμως

Διαβάστε περισσότερα

Ο Φιλοκοσμικός Διαφωτισμός

Ο Φιλοκοσμικός Διαφωτισμός ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΓΙΑ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ RICHARD DAWKINS «ΤΗΕ GOD DELUSION» («Η ΠΕΡΙ ΘΕΟΥ ΑΥΤΑΠΑΤΗ») Ο Φιλοκοσμικός Διαφωτισμός ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ: 08/07/2007 00:00 Του Π. Ν. ΠΑΡΑΣΚΕΥΟΠΟΥΛΟΥ Η ανθρωπότητα και

Διαβάστε περισσότερα

Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων.

Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων. 1. Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων. Υπολογίζεται ότι περίπου ένα στα πέντε παιδιά πέφτει θύμα σεξουαλικής βίας, συμπεριλαμβανομένης της σεξουαλικής κακοποίησης. Μπορείτε να βοηθήσετε να μη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 Στο σημείο αυτό του οδοιπορικού γνωριμίας με τις διάφορες μεθόδους αυτογνωσίας θα συναντήσουμε την Αστρολογία και θα μιλήσουμε για αυτή. Θα ερευνήσουμε δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Εξυπηρετώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Η εξυπηρέτηση ως το πλέον δυναμικό

Διαβάστε περισσότερα

είναι κάποια πράγματα, τίποτα τελικά δεν είναι αυτονόητο. Αυτό το κατάλαβα ευρωπαϊκή χώρα, να αξιολογούμε δηλαδή τους εκπαιδευτικούς, συνολικά τις

είναι κάποια πράγματα, τίποτα τελικά δεν είναι αυτονόητο. Αυτό το κατάλαβα ευρωπαϊκή χώρα, να αξιολογούμε δηλαδή τους εκπαιδευτικούς, συνολικά τις ΣΥΜΕΩΝ ΚΕΔΙΚΟΓΛΟΥ Αγαπητοί συνάδελφοι, κύριε Υπουργέ, φαίνεται ότι όσο αυτονόητα και αν είναι κάποια πράγματα, τίποτα τελικά δεν είναι αυτονόητο. Αυτό το κατάλαβα ακούγοντας την προηγούμενη εισήγηση. Συζητάμε

Διαβάστε περισσότερα

διαλέγω επάγγελμα Μία πρώτη προσέγγιση

διαλέγω επάγγελμα Μία πρώτη προσέγγιση 9 διαλέγω επάγγελμα Μία πρώτη προσέγγιση 10 2007-2008 Επιλέγω κατεύθυνση - πεδίο - επάγγελμα της Μαρίας Ρώτα, Κοινωνικής Ψυχολόγου, μέλους του Ευρωπαϊκού Ινστιτούτου Έρευνας Κοινωνικής Ψυχολογίας και συνεργάτιδας

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΚ

ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΚ ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΕΚ 381 ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΚ ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΡΙΑ: ΤΟ επόμενο θέμα είναι πολύ σημαντικό. Μας απασχολεί πάρα πολύ, μόνο ως προφήτες όμως μπορούμε να λειτουργήσουμε. Έχει

Διαβάστε περισσότερα

Διοίκηση Λειτουργιών. τετράδιο 1

Διοίκηση Λειτουργιών. τετράδιο 1 Λορέντζος Χαζάπης Γιάννης Ζάραγκας Διοίκηση Λειτουργιών τα τετράδια μιας Οδύσσειας τετράδιο 1 Εισαγωγή στη διοίκηση των λειτουργιών Αθήνα 2012 τετράδιο 1 Εισαγωγή στη διοίκηση των λειτουργιών ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Διαβάστε περισσότερα

707_THEFINALBOOK_Layout 1 5/12/2012 8:44 πμ Page 1. Σοφία Σταμπολίτη. Καρκινικές Φράσεις. ...ένα παιχνίδι λέξεων...

707_THEFINALBOOK_Layout 1 5/12/2012 8:44 πμ Page 1. Σοφία Σταμπολίτη. Καρκινικές Φράσεις. ...ένα παιχνίδι λέξεων... 707_THEFINALBOOK_Layout 1 5/12/2012 8:44 πμ Page 1 Σοφία Σταμπολίτη 707 Καρκινικές Φράσεις...ένα παιχνίδι λέξεων... 707_THEFINALBOOK_Layout 1 5/12/2012 8:44 πμ Page 2 707 Καρκινικές Φράσεις 2012 Σοφία

Διαβάστε περισσότερα

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Τι είναι η φιλοσοφία; Φιλοσοφία είναι η επιστήμη που ασχολείται με: ερωτήματα προβλήματα ή απορίες που μπορούμε να αποκαλέσουμε οριακά,

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ

Διαβάστε περισσότερα

Αγαπητοί φίλοι και φίλες, νέοι και νέες καλησπέρα σας,

Αγαπητοί φίλοι και φίλες, νέοι και νέες καλησπέρα σας, ZORBA PHOTOS REMARKS Delivered in Greek by Emmanuel Velivasakis at the Conclusion of the Zorba the Greek Play. Αγαπητοί φίλοι και φίλες, νέοι και νέες καλησπέρα σας, Λέγομαι Μανώλης Βεληβασάκης, και είμαι

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1. ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ HMEΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΤΡΙΤΗ 21 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΗΜΕΡΗΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Οξέα (Π. ΤΟΦΗ) Ποια υγρά επηρεάζουν μέρη του σώματος;

Οξέα (Π. ΤΟΦΗ) Ποια υγρά επηρεάζουν μέρη του σώματος; Σύντομη Περιγραφή Διερεύνησης Οξέα (Π. ΤΟΦΗ) Ποια υγρά επηρεάζουν μέρη του σώματος; Στόχος της διερεύνησης ήταν να διαφανεί το αν κάποια υγρά επηρεάζουν μέρη του σώματός μας. Αρχικά, θελήσαμε να διερευνήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

Η ΆΝΝΑ ΚΑΙ Ο ΑΛΈΞΗΣ ΕΝΆΝΤΙΑ ΣΤΟΥΣ ΠΑΡΑΧΑΡΆΚΤΕΣ

Η ΆΝΝΑ ΚΑΙ Ο ΑΛΈΞΗΣ ΕΝΆΝΤΙΑ ΣΤΟΥΣ ΠΑΡΑΧΑΡΆΚΤΕΣ ΤΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ EURO RUN www.nea-trapezogrammatia-euro.eu Η ΆΝΝΑ ΚΑΙ Ο ΑΛΈΞΗΣ ΕΝΆΝΤΙΑ ΣΤΟΥΣ ΠΑΡΑΧΑΡΆΚΤΕΣ - 2 - Η Άννα και ο Αλέξης είναι συμμαθητές και πολύ καλοί φίλοι. Μπλέκουν πάντοτε σε φοβερές καταστάσεις.

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Διοικώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι «διοίκηση» 2. Η «διοίκηση»

Διαβάστε περισσότερα

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Πιθανότατα αισθάνεστε πολύ αναστατωµένοι αφού λάβατε µια διάγνωση καρκίνου. Συνήθως είναι δύσκολο να αποδεχθείτε τη διάγνωση αµέσως και αυτό είναι

Διαβάστε περισσότερα

Σόφη Θεοδωρίδου: "Αν δε συμπάσχεις με τους ήρωές σου, δεν είναι αληθινοί"

Σόφη Θεοδωρίδου: Αν δε συμπάσχεις με τους ήρωές σου, δεν είναι αληθινοί Σόφη Θεοδωρίδου: "Αν δε συμπάσχεις με τους ήρωές σου, δεν είναι αληθινοί" Το clickatlife επιλέγει ρήσεις από έντεκα συγγραφείς της παγκόσμιας κλασσικής λογοτεχνίας για να ανοίξει διάλογο με σύγχρονους

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ»

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ» Εργαστήριο δικτύωσης σε εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με θέμα: «Η συναισθηματική νοημοσύνη και η επίδρασή της στην εκπαιδευτική διαδικασία» 6 7 Μαΐου 2014 Κέντρο Πρόληψης των

Διαβάστε περισσότερα

0001 00:00:11:17 00:00:13:23. Έλα δω να δεις. 0002 00:00:13:23 00:00:15:18. Η Χλόη είναι αυτή; 0003 00:00:16:21 00:00:18:10. Ναι.

0001 00:00:11:17 00:00:13:23. Έλα δω να δεις. 0002 00:00:13:23 00:00:15:18. Η Χλόη είναι αυτή; 0003 00:00:16:21 00:00:18:10. Ναι. 0001 00:00:11:17 00:00:13:23 Έλα δω να δεις. 0002 00:00:13:23 00:00:15:18 Η Χλόη είναι αυτή; 0003 00:00:16:21 00:00:18:10 Ναι. 0004 00:01:06:17 00:01:07:17 Σου έδειξα τη φωτογραφία; 0005 00:01:07:17 00:01:10:10

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟ ΤΟΥΣ : Γιάννης Πετσουλας-Μπαλής Στεφανία Ολέκο Χριστίνα Χρήστου Βασιλική Χρυσάφη

ΑΠΟ ΤΟΥΣ : Γιάννης Πετσουλας-Μπαλής Στεφανία Ολέκο Χριστίνα Χρήστου Βασιλική Χρυσάφη ΑΠΟ ΤΟΥΣ : Γιάννης Πετσουλας-Μπαλής Στεφανία Ολέκο Χριστίνα Χρήστου Βασιλική Χρυσάφη Ο ΠΥΘΑΓΟΡΑΣ (572-500 ΠΧ) ΗΤΑΝ ΦΟΛΟΣΟΦΟΣ, ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΣ ΚΑΙ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟΣ ΤΗΣ ΜΟΥΙΣΚΗΣ. ΥΠΗΡΞΕ Ο ΠΡΩΤΟΣ ΠΟΥ ΕΘΕΣΕ ΤΙΣ ΒΑΣΕΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

Είμαστε σίγουροι πως έχετε ακούσει πολλές φορές ότι τα παιδιά παίρνουν από 7 γενιές. Αυτό αποτέλεσε αφετηρία για την παρουσίαση μας με θέμα τη

Είμαστε σίγουροι πως έχετε ακούσει πολλές φορές ότι τα παιδιά παίρνουν από 7 γενιές. Αυτό αποτέλεσε αφετηρία για την παρουσίαση μας με θέμα τη Είμαστε σίγουροι πως έχετε ακούσει πολλές φορές ότι τα παιδιά παίρνουν από 7 γενιές. Αυτό αποτέλεσε αφετηρία για την παρουσίαση μας με θέμα τη κληρονομικότητα στον άνθρωπο. 1 Καταρχήν, η πρώτη επιστημονική

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΑ ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΓΕΝΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ Δευτέρα, 20 Μαΐου 2013

ΘΕΜΑ: ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΑ ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΓΕΝΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ Δευτέρα, 20 Μαΐου 2013 Αθήνα, 20/5/2013 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΝΩΣΗ ΒΙΟΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ Σας αποστέλλουμε τις προτεινόμενες απαντήσεις που αφορούν τα θέματα της Βιολογίας Γενικής Παιδείας των Ημερησίων Γενικών Λυκείων και ΕΠΑΛ (Ομάδας Β ). Η

Διαβάστε περισσότερα

Περίληψη μορφή δομή χαρακτηριστικά της γραφής αυτοαναφορικό παράδειγμα

Περίληψη μορφή δομή χαρακτηριστικά της γραφής αυτοαναφορικό παράδειγμα Περίληψη Το παρόν πόνημα είναι ένας οδηγός συγγραφής ερευνητικών εργασιών (project) και απευθύνεται στους μαθητές της Α και Β Λυκείου. Είναι προϊόν βιβλιογραφικής έρευνας και εξηγεί την μορφή και την δομή

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΛΕΜΕΣΟΥ (Κ.Α.) ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ:

ΙΕ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΛΕΜΕΣΟΥ (Κ.Α.) ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: ΙΕ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΛΕΜΕΣΟΥ (Κ.Α.) ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2007-2008 Τάξη: Γ 3 Όνομα: Η μύτη μου είναι μεγάλη. Όχι μόνο μεγάλη, είναι και στραβή. Τα παιδιά στο νηπιαγωγείο με λένε Μυτόγκα. Μα η δασκάλα τα μαλώνει: Δεν

Διαβάστε περισσότερα

0 0 30 π/6 45 π/4 60 π/3 90 π/2

0 0 30 π/6 45 π/4 60 π/3 90 π/2 Βασικός Πίνακας Μοίρες (Degrees) Ακτίνια (Radians) ΓΩΝΙΕΣ 0 0 30 π/6 45 π/4 60 π/3 90 π/2 Έστω ότι θέλω να μετατρέψω μοίρες σε ακτίνια : Έχω μία γωνία σε φ μοίρες. Για να την κάνω σε ακτίνια, πολλαπλασιάζω

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΜΥΘΙ #20. «Δεκαοχτώ ψωμιά» Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr

ΠΑΡΑΜΥΘΙ #20. «Δεκαοχτώ ψωμιά» Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #20 «Δεκαοχτώ ψωμιά» Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #20 Ψηφίστε το παραμύθι που σας άρεσε περισσότερο εδώ μέχρι 30/09/2011 Δείτε όλα τα παραμύθια εδώ Δεκαοχτώ ψωμιά

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΓΙΑ ΝΕΟΥΣ ΑΓΡΟΤΕΣ

ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΓΙΑ ΝΕΟΥΣ ΑΓΡΟΤΕΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΟΥ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ & ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ «ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗ ΝΕΩΝ ΑΓΡΟΤΩΝ» ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑΣ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΤΙΣ ΑΓΡΟΤΙΚΕΣ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΕΙΣ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΓΙΑ ΝΕΟΥΣ

Διαβάστε περισσότερα

Βρέντζου Τίνα Φυσικός Μεταπτυχιακός τίτλος: «Σπουδές στην εκπαίδευση» ΜEd

Βρέντζου Τίνα Φυσικός Μεταπτυχιακός τίτλος: «Σπουδές στην εκπαίδευση» ΜEd 1 1) Δίνεται η εξίσωση x 2-2(λ + 2) χ + 2λ 2-17 = 0. Να βρείτε το λ ώστε η εξίσωση να έχει μία ρίζα διπλή. Υπολογίστε τη ρίζα. Aσκήσεις στις εξισώσεις Β βαθμού Για να έχει η εξίσωση μία ρίζα διπλή πρέπει:

Διαβάστε περισσότερα

Δασική Γενετική Εισαγωγή: Βασικές έννοιες

Δασική Γενετική Εισαγωγή: Βασικές έννοιες Δασική Γενετική Εισαγωγή: Βασικές έννοιες Χειμερινό εξάμηνο 2014-2015 Γενετική Πειραματική επιστήμη της κληρονομικότητας Προέκυψε από την ανάγκη κατανόησης της κληρονόμησης οικονομικά σημαντικών χαρακτηριστικών

Διαβάστε περισσότερα

Παραμύθι για την υγιεινή διατροφή

Παραμύθι για την υγιεινή διατροφή Παραμύθι για την υγιεινή διατροφή Τζήκου Βασιλική Το δίλημμα της Λένιας 1 Παραμύθι πού έχω κάνει στο πρόγραμμα Αγωγής Υγείας που είχε τίτλο: «Γνωρίζω το σώμα μου, το αγαπώ και το φροντίζω» με την βοήθεια

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενα Κατανόησης Γραπτού Λόγου

Κείμενα Κατανόησης Γραπτού Λόγου Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας Πιστοποίηση Επάρκειας της Ελληνομάθειας 18 Ιανουαρίου 2013 A2 Κείμενα Κατανόησης Γραπτού Λόγου Διάρκεια Εξέτασης 30 λεπτά Διάρκεια Εξέτασης 30 λεπτά Ερώτημα 1 (7 μονάδες) Διαβάζετε

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα για το Πριν, το Τώρα και το Μετά.

Λίγα για το Πριν, το Τώρα και το Μετά. 1 Λίγα για το Πριν, το Τώρα και το Μετά. Ψάχνοντας από το εσωτερικό κάποιων εφημερίδων μέχρι σε πιο εξειδικευμένα περιοδικά και βιβλία σίγουρα θα έχουμε διαβάσει ή θα έχουμε τέλος πάντων πληροφορηθεί,

Διαβάστε περισσότερα

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Ακολούθως αναπτύσσονται ορισμένα διευκρινιστικά σχόλια για το Σχέδιο Μαθήματος. Αφετηρία για τον ακόλουθο σχολιασμό υπήρξαν οι σχετικές υποδείξεις που μας

Διαβάστε περισσότερα

Υποθετικές προτάσεις και λογική αλήθεια

Υποθετικές προτάσεις και λογική αλήθεια Υποθετικές προτάσεις και λογική αλήθεια Δρ. Παναγιώτης Λ. Θεοδωρόπουλος Σχολικός Σύμβουλος κλάδου ΠΕ03 www.p-theodoropoulos.gr Περίληψη Στην εργασία αυτή επιχειρείται μια ερμηνεία της λογικής αλήθειας

Διαβάστε περισσότερα

Οι μεγάλες εξισώσεις....όχι μόνο σωστές αλλά και ωραίες...

Οι μεγάλες εξισώσεις....όχι μόνο σωστές αλλά και ωραίες... Οι μεγάλες εξισώσεις. {...όχι μόνο σωστές αλλά και ωραίες... Ερευνητική εργασία μαθητών της Β λυκείου. E = mc 2 Στοιχεία ταυτότητας: Ε: ενέργεια (joule) m: μάζα (kg) c: ταχύτητα του φωτός στο κενό (m/s)

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΕΣ & ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΛΓΕΒΡΑ ΤΗΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΕΣ & ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΛΓΕΒΡΑ ΤΗΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΕΣ & ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΛΓΕΒΡΑ ΤΗΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Επιμέλεια : Παλαιολόγου Παύλος Μαθηματικός Αγαπητοί μαθητές. αυτό το βιβλίο αποτελεί ένα βοήθημα στην ύλη της Άλγεβρας Α Λυκείου, που είναι ένα από

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΩΡΓΟΣ Α. ΚΑΡΕΚΛΙΔΗΣ ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΘΕΩΡΙΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ

ΓΙΩΡΓΟΣ Α. ΚΑΡΕΚΛΙΔΗΣ ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΘΕΩΡΙΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΓΙΩΡΓΟΣ Α. ΚΑΡΕΚΛΙΔΗΣ ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΘΕΩΡΙΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΓΙΩΡΓΟΣ Α. ΚΑΡΕΚΛΙΔΗΣ ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΘΕΩΡΙΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ τη ΘΕΩΡΙΑ με τις απαραίτητες διευκρινήσεις ΛΥΜΕΝΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΟΡΙΟΥ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΟΡΙΟΥ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΩΝ ΤΠΕ ΣΤΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΡΑΞΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΟΡΙΟΥ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ ΟΡΙΟ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ ΕΞ ΑΡΙΣΤΕΡΩΝ ΚΑΙ ΕΚ ΔΕΞΙΩΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ: ΚΟΥΤΙΔΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Τηλεόραση και διαφήμιση

Τηλεόραση και διαφήμιση Τηλεόραση και διαφήμιση Δείτε τι έγραψαν μερικά παιδιά για τις διαφημίσεις:... Σε κάθε σπίτι σήμερα έχει μπει η τηλεόραση και, όπως γνωρίζουμε, κάθε μέρα βομβαρδιζόμαστε από τις διάφορες διαφημίσεις που

Διαβάστε περισσότερα

Το παραμύθι της Επιπεδίας

Το παραμύθι της Επιπεδίας Το παραμύθι της Επιπεδίας Ιστορία του J.Weeks, βασισμένη σε ιδέες του μυθιστορήματος Flatland: a romance in many dimensions, του E.A.Abbott, το οποίο δημοσιεύτηκε το 1884, και στο οποίο βασίστηκε το κινηματογραφικό

Διαβάστε περισσότερα

Αλεξάντερ Γκράχαμ Μπελ (1847-1922)

Αλεξάντερ Γκράχαμ Μπελ (1847-1922) ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΔΥΝΑΜΗ; «Τι είναι αυτή η δύναμη δεν μπορώ να πω το μόνο που ξέρω είναι ότι υπάρχει». Αλεξάντερ Γκράχαμ Μπελ (1847-1922) ΕΦΕΥΡΕΤΗΣ ΤΟΥ ΤΗΛΕΦΩΝΟΥ Η ζωή είναι απλή. Η ζωή σας αποτελείται από δύο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ από τον ευρύτερο χώρο του πολιτισμού

ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ από τον ευρύτερο χώρο του πολιτισμού ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ από τον ευρύτερο χώρο του πολιτισμού Σταύρος Κούλας Γραφίστας - Πώς ορίζεται το επάγγελμά σας, και ποιες είναι οι παραλλαγές του; H γραφιστική είναι ένα επάγγελμα που ορίζει τη σχέση του ανθρώπου

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ Αγγελική Γουδέλη, 2011 Κοινωνικό Άγχος Αμηχανία Φόβος Το κοινωνικό άγχος, ή αλλιώς κοινωνική φοβία, θεωρείται

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΦΛΩΡΙΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙ.ΜΕ.Π.Α Β ΦΑΣΗ: ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΦΛΩΡΙΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙ.ΜΕ.Π.Α Β ΦΑΣΗ: ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΦΛΩΡΙΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙ.ΜΕ.Π.Α Β ΦΑΣΗ: ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ Φοιτητής: Παύλου Νικόλαος, Α.Ε.Μ: 2245, Ε Εξάμηνο Σχολείο: 1 ο Πειραματικό

Διαβάστε περισσότερα

Τι σημαίνει αστικά πεδία σε μετάβαση για εσάς και την καλλιτεχνική σας δημιουργία;

Τι σημαίνει αστικά πεδία σε μετάβαση για εσάς και την καλλιτεχνική σας δημιουργία; Τι σημαίνει αστικά πεδία σε μετάβαση για εσάς και την καλλιτεχνική σας δημιουργία; Δύσκολη ερώτηση Για την καλλιτεχνική μου δημιουργία δεν παίζει κανένα ρόλο. Αυτό που με πικραίνει είναι ότι έζησα την

Διαβάστε περισσότερα

Στημένα μεταπτυχιακά Γνώριζαν όλοι το σκάνδαλο και σιωπούσαν

Στημένα μεταπτυχιακά Γνώριζαν όλοι το σκάνδαλο και σιωπούσαν Στημένα μεταπτυχιακά Γνώριζαν όλοι το σκάνδαλο και σιωπούσαν Επιθεωρητής θα αναλάβει να ερευνήσει εκείνα που πολλοί στο ΑΠΘ θεωρούσαν ως τώρα καθεστώς ΜΑΡΝΥ ΠΑΠΑΜΑΤΘΑΙΟΥ Αθήνα - Κυριακή 19 Ιουλίου 2009

Διαβάστε περισσότερα

Ανδρέας Καστανάς - Η επίσημη ιστοσελίδα. Λογοτεχνία - Από: Τα Τρία Βιβλία. www.andreaskastanas.com. Τελευταία ενημέρωση 15-12-2012 6-12-03

Ανδρέας Καστανάς - Η επίσημη ιστοσελίδα. Λογοτεχνία - Από: Τα Τρία Βιβλία. www.andreaskastanas.com. Τελευταία ενημέρωση 15-12-2012 6-12-03 - Η επίσημη ιστοσελίδα Λογοτεχνία - Από: Τα Τρία Βιβλία www.andreaskastanas.com Τελευταία ενημέρωση 15-12-2012 6-12-03 Όταν αποκαλώ ένα έργο μου «μυθιστόρημα», με την χρήση της λέξης δηλώνω το είδος της

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ

ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Στασίνου 36, Γραφ. 102, Στρόβολος 2003 Λευκωσία, Κύπρος Τηλ: 22378101- Φαξ:22379122 cms@cms.org.cy, www.cms.org.cy ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Η Κυπριακή Μαθηματική Εταιρεία

Διαβάστε περισσότερα

Γιάννης Θεοδωράκης & Μαίρη Χασάνδρα ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

Γιάννης Θεοδωράκης & Μαίρη Χασάνδρα ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Γιάννης Θεοδωράκης & Μαίρη Χασάνδρα ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2006 ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Γιάννης Θεοδωράκης & Μαίρη Χασάνδρα : Εκδόσεις Χριστοδουλίδη Α. & Π. Χριστοδουλίδη

Διαβάστε περισσότερα

«Δουλεύω Ηλεκτρονικά, Δουλεύω Γρήγορα και με Ασφάλεια - by e-base.gr»

«Δουλεύω Ηλεκτρονικά, Δουλεύω Γρήγορα και με Ασφάλεια - by e-base.gr» Επεξήγηση web site με λογικό διάγραμμα «Δουλεύω Ηλεκτρονικά, Δουλεύω Γρήγορα και με Ασφάλεια - by e-base.gr» Web : www.e-base.gr E-mail : support@e-base.gr Facebook : Like Twitter : @ebasegr Πολλοί άνθρωποι

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 02

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 02 Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΑΡΩΜΑ ΤΟΥ ΘΕΟΥ. του Prem Rawat

ΤΟ ΑΡΩΜΑ ΤΟΥ ΘΕΟΥ. του Prem Rawat ΤΟ ΑΡΩΜΑ ΤΟΥ ΘΕΟΥ του Prem Rawat TΙΣ ΠΡΟΑΛΛΕΣ σκεφτόμουν τι είναι η ειρήνη. Και κατάλαβα κάτι: η ειρήνη είναι το άρωμα. Όταν ο Θεός βρίσκεται κοντά σου, αναδύεται αυτό το άρωμα. Είναι εξαίσιο. Είναι όμορφο.

Διαβάστε περισσότερα

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ Η λέξη ΠΑΙΧΝΊΔΙ προέρχεται από την λέξη παίχτης παίζω παις. Με την έννοια παιχνίδι ορίζουμε την κατ εξοχήν αυθόρμητη και ενδιαφέρουσα δραστηριότητα των παιδιών που έχει ως στόχο

Διαβάστε περισσότερα

Γονείς και Έφηβοι Λίγο Πριν τις Πανελλαδικές: Τρόποι Αποδοτικής Μελέτης και Διαχείρισης του Άγχους Τι είναι το Άγχος και τι το Προκαλεί;

Γονείς και Έφηβοι Λίγο Πριν τις Πανελλαδικές: Τρόποι Αποδοτικής Μελέτης και Διαχείρισης του Άγχους Τι είναι το Άγχος και τι το Προκαλεί; Γονείς και Έφηβοι Λίγο Πριν τις Πανελλαδικές: Τρόποι Αποδοτικής Μελέτης και Διαχείρισης του Άγχους Τι είναι το Άγχος και τι το Προκαλεί; Τι είναι το άγχος; Άγχος είναι ο τρόπος με τον οποίο αντιδρά το

Διαβάστε περισσότερα

5η Δραστηριότητα. Λύσε το γρίφο Η Θεωρία της Πληροφορίας. Περίληψη. Λπν τ φνντ π τν πρτσ. Ικανότητες. Ηλικία. Υλικά

5η Δραστηριότητα. Λύσε το γρίφο Η Θεωρία της Πληροφορίας. Περίληψη. Λπν τ φνντ π τν πρτσ. Ικανότητες. Ηλικία. Υλικά 5η Δραστηριότητα Λύσε το γρίφο Η Θεωρία της Πληροφορίας Περίληψη Πόση πληροφορία περιέχεται σε ένα βιβλίο των 1000 σελίδων; Υπάρχει περισσότερη πληροφορία σε έναν τηλεφωνικό κατάλογο των 1000 σελίδων ή

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΩΝ του Παν. Λ. Θεοδωρόπουλου 0

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΩΝ του Παν. Λ. Θεοδωρόπουλου 0 ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΩΝ του Παν. Λ. Θεοδωρόπουλου 0 Η Θεωρία Πιθανοτήτων είναι ένας σχετικά νέος κλάδος των Μαθηματικών, ο οποίος παρουσιάζει πολλά ιδιαίτερα χαρακτηριστικά στοιχεία. Επειδή η ιδιαιτερότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιμέλεια: Ομάδα Βιολόγων της Ώθησης

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιμέλεια: Ομάδα Βιολόγων της Ώθησης ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Επιμέλεια: Ομάδα Βιολόγων της Ώθησης 1 Παρασκευή, 22 Μα ου 2015 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΜΑ Α A1. Οι περιοχές του DNA που μεταφράζονται σε αμινοξέα ονομάζονται α. εσώνια β. εξώνια γ.

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

Οργάνωση καθημερινών ημερίδων

Οργάνωση καθημερινών ημερίδων Οργάνωση καθημερινών ημερίδων 1) Αγώνες ζευγών 1α) Διαθέσιμες κινήσεις: Φιλοσοφία, μηχανισμοί και τα χαρακτηριστικά τους. Οι κινήσεις είναι ένα από τα βασικότερα εργαλεία που έχει ένας διαιτητής στη διάθεσή

Διαβάστε περισσότερα

Δημόσια Ελληνική Αστρονομική Εγκυκλοπαίδεια www.astronomia.gr

Δημόσια Ελληνική Αστρονομική Εγκυκλοπαίδεια www.astronomia.gr Ερασιτεχνικής Αστρονομίας Δημόσια Ελληνική Αστρονομική Εγκυκλοπαίδεια www.astronomia.gr Ανδρέας Παπαλάμπρου Παναγιώτης Αντωνόπουλος Κωνσταντίνος-Νεκτάριος Γουργουλιάτος Νικόλας-Ρικάρδο Καβαλιέρο Αστρονομική

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

1.1 Τι είναι η Χημεία και γιατί τη μελετάμε:

1.1 Τι είναι η Χημεία και γιατί τη μελετάμε: 1 Η θεωρία του μαθήματος με ερωτήσεις. 1.1 Τι είναι η Χημεία και γιατί τη μελετάμε: 1. Τι ονομάζεται περιβάλλον; Οτιδήποτε μας περιβάλλει ονομάζεται περιβάλλον. Για παράδειγμα στο περιβάλλον ανήκουν τα

Διαβάστε περισσότερα

Συσχέτιση μεταξύ δύο συνόλων δεδομένων

Συσχέτιση μεταξύ δύο συνόλων δεδομένων Διαγράμματα διασποράς (scattergrams) Συσχέτιση μεταξύ δύο συνόλων δεδομένων Η οπτική απεικόνιση δύο συνόλων δεδομένων μπορεί να αποκαλύψει με παραστατικό τρόπο πιθανές τάσεις και μεταξύ τους συσχετίσεις,

Διαβάστε περισσότερα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα Κ. Σ. Δ. Μ. Ο. Μ. Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα της Κάτω Ιταλίας. Η κοινότητα στεγαζόταν

Διαβάστε περισσότερα

Αρχή της απροσδιοριστίας και διττή σωματιδιακή και κυματική φύση της ύλης.

Αρχή της απροσδιοριστίας και διττή σωματιδιακή και κυματική φύση της ύλης. 1 Αρχή της απροσδιοριστίας και διττή σωματιδιακή και κυματική φύση της ύλης. Μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα υπήρχε μια αντίληψη για τη φύση των πραγμάτων βασισμένη στις αρχές που τέθηκαν από τον Νεύτωνα

Διαβάστε περισσότερα

Παράδειγμα σχεδιασμού και παρουσίασης μικροδιδασκαλίας

Παράδειγμα σχεδιασμού και παρουσίασης μικροδιδασκαλίας Παράδειγμα σχεδιασμού και παρουσίασης μικροδιδασκαλίας Στο τρίτο άρθρο αυτής της σειράς, η οποία αποτελεί μια πρώτη, μικρή απάντηση στις ανάγκες των εκπαιδευτών του σεμιναρίου της 12 ης & 13 ης Ιουνίου

Διαβάστε περισσότερα

Γιατί πρέπει να κάνω εμβόλια;

Γιατί πρέπει να κάνω εμβόλια; Για τους μικρούς μας φίλους Γιατί πρέπει να κάνω εμβόλια; Σε ύ Είµαι το µικρόβιο. Μου αρέσει να κάνω τα µικρά παιδιά να αρρωσταίνουν. Εγώ και η οικογένειά µου βρισκόµαστε παντού στο περιβάλλον που ζεις,

Διαβάστε περισσότερα

Αγαπητές/οί συνάδελφοι, σε αυτό το τεύχος σας προτείνουµε µερικά ενδιαφέροντα βιβλία που αφορούν βασικές αρχές της Συµβουλευτικής.

Αγαπητές/οί συνάδελφοι, σε αυτό το τεύχος σας προτείνουµε µερικά ενδιαφέροντα βιβλία που αφορούν βασικές αρχές της Συµβουλευτικής. Αγαπητές/οί συνάδελφοι, σε αυτό το τεύχος σας προτείνουµε µερικά ενδιαφέροντα βιβλία που αφορούν βασικές αρχές της Συµβουλευτικής. Arist Von Schlippe, Jochen Schweitzer επιµέλεια: Βιργινία Ιωαννίδου µετάφραση:

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Ηγούμαι 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Ηγούμαι 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Ηγούμαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Τι είναι Ηγεσία «Η Ηγεσία, δεν είναι θέση! γιαυτό

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Αυτό το μάθημα

Διαβάστε περισσότερα

Αφροδίτη Βακάλη: «Σε όλες τις εποχές ο δρόμος της συγγραφής ήταν και είναι μοναχικός»

Αφροδίτη Βακάλη: «Σε όλες τις εποχές ο δρόμος της συγγραφής ήταν και είναι μοναχικός» Αφροδίτη Βακάλη: «Σε όλες τις εποχές ο δρόμος της συγγραφής ήταν και είναι μοναχικός» Η Αφροδίτη Βακάλη γεννήθηκε στην Αθήνα το 1965 και είναι εκπαιδευτικός. Σπούδασε Αγγλική Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο

Διαβάστε περισσότερα

«Το δαμαλάκι με τα χρυσά πόδια»

«Το δαμαλάκι με τα χρυσά πόδια» ΠΑΡΑΜΥΘΙ #39 «Το δαμαλάκι με τα χρυσά πόδια» (Ρόδος Δωδεκάνησα) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #39 Ψηφίστε το παραμύθι που σας άρεσε περισσότερο εδώ μέχρι 30/09/2011 Δείτε

Διαβάστε περισσότερα

Γιώργης Παυλόπουλος. Τι είναι ποίηση...

Γιώργης Παυλόπουλος. Τι είναι ποίηση... Γιώργης Παυλόπουλος Τι είναι ποίηση... "Αν ένα πουλί μπορούσε να πει με ακρίβεια τι τραγουδάει, γιατί τραγουδάει, και τι είναι αυτό που το κάνει να τραγουδάει, δεν θα τραγούδαγε". Κυρίες και Κύριοι Φίλες

Διαβάστε περισσότερα

Πρωινό γεύμα και υγιεινή σώματος στην τουαλέτα.

Πρωινό γεύμα και υγιεινή σώματος στην τουαλέτα. Προσέλευση νηπίων και αυθόρμητες δραστηριότητες στις οργανωμένες γωνιές της τάξης. Το ελεύθερο παιχνίδι είτε ατομικό,είτε ομαδικό σε ελκυστικά οργανωμένες γωνιές επιτρέπει στα παιδιά να χρησιμοποιούν δημιουργικά

Διαβάστε περισσότερα