Παρουσίαση του βιβλίου του Thomas Kuhn. «Η οµή των Επιστηµονικών Επαναστάσεων»

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Παρουσίαση του βιβλίου του Thomas Kuhn. «Η οµή των Επιστηµονικών Επαναστάσεων»"

Transcript

1 ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΥΤΤΑΡΟΥ ΚΑΙ ΒΙΟΦΥΣΙΚΗΣ Παρουσίαση του βιβλίου του Thomas Kuhn «Η οµή των Επιστηµονικών Επαναστάσεων» Κάτσαρης Αυγουστίνος Λαζαρίδης Γεώργιος Ιούνιος 2009 Υπεύθυνος µέλος ΕΠ Αθανασίου Κυριάκος

2 Παρουσίαση του βιβλίου του Thomas Kuhn «οµή των επιστηµονικών επαναστάσεων» Η «οµή των επιστηµονικών επαναστάσεων» αντιπροσωπεύει ένα σταθµό για την αγγλοσαξονική επιστηµολογία. Εκδόθηκε το 1962 και αποτέλεσε και αποτελεί ένα «πολεµικό κείµενο» προτείνοντας µια άλλη εικόνα για την επιστήµη από εκείνη που επικρατούσε µέχρι τότε. Φιλοδοξoύσε να αντικαταστήσει την κυρίαρχη τότε τάση του «Λογικού Θετικισµού». Το κυριότερο χαρακτηριστικό της αγγλοσαξονικής φιλοσοφίας ήταν η αίσθηση της «συνέχειας» δηλαδή ότι «νέο» δεν αναδύεται δίπλα στο «παλιό» αλλά πάνω του. Για να αντιληφθούµε τον ρόλο και την σηµασία που έπαιξε στο πνευµατικό γίγνεσθαι της εποχής η «δοµή των επιστηµονικών επαναστάσεων», πρέπει να εξετάσουµε το πλαίσιο µέσα στο όποιο γεννήθηκε και λειτούργησε. Το Θετικιστικό µοντέλο ανάλυσης των επιστηµονικών θεωριών. Ο Λογικός Θετικισµός χαρακτηρίζει ένα φιλοσοφικό ρεύµα που δηµιουργείται στη δεκαετία στην γερµανόφωνη Ευρώπη. Ο βασικός πυρήνας των πρώτων θετικιστών συσπειρώνεται γύρω από το σεµινάριο φιλοσοφίας των Επαγωγικών Επιστηµών του Moritz Schlick στο πανεπιστήµιο της Βιέννης και αποτελεί το λεγόµενο «κύκλο της Βιέννης» (Waismann, Neurath, Hahn, Carnap, Schlick). Το 1930 το περιοδικό Erkenntnis γίνεται το επίσηµο όργανο της φιλοσοφικής τάσης. Το ενοποιητικό στοιχείο του «κύκλου» είναι η προγραµµατική αντίθεση µε την Μεταφυσική και το αίτηµα για την εγκαθίδρυση µιας επιστηµονικής φιλοσοφίας. Το κοινό σηµείο µε τον κλασικό Εµπειρισµό (Locke, Hume, Mill) είναι η ότι η έγκυρη γνώση θεµελιώνεται στα δεδοµένα της εµπειρίας. Ενώ ο λογικός Θετικισµός είναι ένα περιθωριακό ρεύµα στην γερµανόφωνη µεσοπολεµική Ευρώπη, µετά τον πόλεµο µε την µετανάστευση των Γερµανών επιστηµόνων στην Αµερική, γίνεται η κυρίαρχη τάση στον αγγλοσαξονικό κόσµο. Οι δύο βασικοί στόχοι του Λογικού Θετικισµού είναι α) η λογική ανάλυση της έγκυρης γνώσης και β) η εµπειρική θεµελίωση της επιστήµης. Η εικόνα που έχουν οι Λογικοί Θετικιστές για την επιστήµη είναι η εξής: 1. Η επιστήµη είναι ένα αρθρωµένο σύνολο επιστηµονικών θεωριών. 2. Η επιστηµονική θεωρία είναι ένα αξιωµατικό σύστηµα, του οποίου οι όροι ανήκουν σε τρεις δυνατές κατηγορίες-λεξιλόγια. Α) Το λογικό λεξιλόγιο Β) Το παρατηρησιακό λεξιλόγιο Γ) Το θεωρητικό λεξιλόγιο Επίσης η επιστήµη είναι µια επαγωγική διαδικασία και οι πρώτες επιστηµονικές διαπιστώσεις είναι απλές εµπειρικές γενικεύσεις που στηρίζονται στην αισθητηριακή αντίληψη και είναι εκφρασµένες σε µια καθαρά παρατηρησιακή γλώσσα. Η επιστήµη αναπτύσσεται µε την εγκαθίδρυση επικυρωµένων θεωριών. Η µετάβαση από την µία θεωρία στην άλλη δεν αποτελεί πρόβληµα για τους Λογικούς Θετικιστές. Το φαινόµενο αυτό περιγράφεται από την θεωρία της «αναγωγής», όπου έχουµε δύο τύπους «αναγωγής» α) τον «οµογενή β) τον ετερογενή. Μια αναγωγή είναι «οµογενής» όταν οι δύο θεωρίες εκφράζονται στο ίδιο λεξιλόγιο ενώ «ετερογενής» όταν χρειάζεται «µετάφραση» από την µια θεωρία στην άλλη (διαφέρει η ορολογία). 2

3 Γενικά οι Θετικιστές θεωρούν ότι η πρόοδος της επιστήµης είναι µια συνεχής συσσωρευτική διαδικασία και οι παλαιότερες επιτυχίες των θεωριών δεν απορρίπτονται αλλά διατηρούνται και επεκτείνονται. Η γένεση του νέου ρεύµατος. Η χρονική περίοδος του είναι η απόλυτη κυριαρχία του Λογικού Θετικισµού. Στο διάστηµα αυτό όµως ορισµένες θέσεις του άρχισαν να αµφισβητούνται αλλά παρόλα αυτά ο πυρήνας της θετικιστικής ανάλυσης εξακολουθεί να αντιπροσωπεύει την µοναδική αξιόπιστη, φιλοσοφική προσέγγιση της επιστήµης. Η κατάσταση όµως αλλάζει ριζικά στα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του Η ηρεµία του κλάδου διαταράσσεται και τα «σύνορα» ανοίγουν. Ένα νέο ρεύµα επιστηµολογικό δηµιουργείται και συνδέεται µε τα ονόµατα των Kuhn, Feyerabend, Hanson και Toulmin που χαρακτηρίζεται από µια ακραία αντιθετικιστική γραµµή. Σηµείο καµπής λαµβάνεται το έτος 1962, έτος έκδοσης της «δοµής των επιστηµονικών επαναστάσεων» που θεωρήθηκε «µανιφέστο» του νέου ρεύµατος. Η κατάσταση κρίσης που δηµιουργήθηκε οδήγησε σε ραγδαίες εξελίξεις και στα τέλη της δεκαετίας ο Λογικός Θετικισµός θεωρούνταν ξεπερασµένος. Οι παράγοντες που έπαιξαν ρόλο στην µείωση της αξιοπιστίας του Λογικού Θετικισµού είναι οι εξής: Α) Η συσσώρευση κριτικών που δεν µπόρεσαν να λάβουν ικανοποιητική απάντηση. Β) Η θέση επιστηµόνων όπως ο Quine 1951και ο Popper1934 Γ) Η διάκριση θεωρίας παρατήρησης που όλοι οι επικριτές θεωρούν ότι είναι αυθαίρετη ) Οι παράλληλες εξελίξεις στον τοµέα της Φιλοσοφικής γλώσσας Ε) Η ανάπτυξη της ιστορίας των επιστηµών (ο κατά γενική οµολογία καθοριστικότερος παράγοντας ). Ο Kuhn ολοκληρώνει τις σπουδές του στην φυσική και στην συνέχεια στρέφεται προς την ιστορία των επιστηµών. Το 1962 γραφεί την «οµή των Επιστηµονικών Επαναστάσεων» ως ιστορικός της επιστήµης και όχι ως φιλόσοφος. Η µεγάλη επιτυχία του βιβλίου το έκανε από την αρχή ένα «πόλο» συσπείρωσης των φιλοσόφων της επιστήµης της εποχής. Η βασική ιδέα του Kuhn που γράφτηκε το βιβλίο είναι ότι οι επιστηµονικές γνώσεις κάθε εποχής αρθρώνονται σε ένα αυτόνοµο σύστηµα, µε την δική του αξία και λειτουργικότητα, που δεν µπορεί να κριθεί µε τα δικά µας, σηµερινά κριτήρια επιστηµονικότητας. Η ανάπτυξη της επιστήµης κατά τον Kuhn είναι µια ριζικά ασυνεχής διαδικασία, µια ακολουθία βίαιων ανατροπών. Ο Kuhn εισάγει µια νέα ορολογία θέλοντας να χαρακτηρίσει και να αποσαφηνίσει, το πώς εξελίσσεται η επιστήµη. Στην προσπάθειά του αυτή, οι όροι «επιστηµονική κοινότητα», «παράδειγµα», «φυσιολογική επιστήµη», «ανωµαλίες της επιστήµης», «ιδιόρρυθµη επιστήµη», «κρίση», «επιστηµονικές επαναστάσεις», «ασσυµετρότητα» παίρνουν καθοριστικό ρόλο. Με τους όρους αυτούς πρέπει ο αναγνώστης να εξοικειωθεί για καταλάβει, την πορεία, που περιγράφεται για την επιστήµη. Στην πορεία της εξέλιξης η συλλογιστική του Kuhn εντοπίζεται στην κυριότερη συνέπεια των επιστηµονικών επαναστάσεων που είναι κατά εκείνον, η αλλαγή της σηµασίας των όρων των θεωριών. Η ασσυµετρότητα των θεωριών στηρίζεται στην αδυναµία αντικειµενικής σύγκρισης των διαδοχικών θεωριών. Τα Γενικά Χαρακτηριστικά του Νέου Ρεύµατος Μπορούµε να συνοψίσουµε τα κυριότερα χαρακτηριστικά του νέου ρεύµατος που αποτελούν και σηµεία αντίθεσης µε το Λογικό Θετικισµό. 3

4 1) Η ιστορία των επιστηµών αποτελεί το βασικό οπλοστάσιο της επιστηµολογίας. 2) Κεντρικό θέµα της επιστηµολογίας είναι η δυναµική της επιστηµονικής ανάπτυξης κάθε αλλαγής. 3) Η ανάπτυξη της επιστήµης είναι µια ασυνεχής διαδικασία, µια ακολουθία περισσότερο ή λιγότερο βίαιων ανατροπών. 4) Η επιστήµη είναι ένα ανθρώπινο δηµιούργηµα, ένα πολιτιστικό φαινόµενο όπως όλα τα άλλα (θρησκεία, τέχνη, πολιτική). Έχει περισσότερα κοινά σηµεία µε όλα αυτά από ότι αφήνετε να εννοηθεί και βρίσκεται σε αλληλεπίδραση µε όλους τους τοµείς της κοινωνικής ζωής. Η εξέλιξη της επηρεάζεται σηµαντικά από παράγοντες θεωρητικά ξένους προς αυτή (µεταφυσικές πεποιθήσεις, κοινός νους, πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες). 5) Μονάδα ανάλυσης της επιστηµολογίας παύει να είναι η µεµονωµένη θεωρία. Την θέση της παίρνει µια κοσµοθεωρία, ένα «παράδειγµα» κατά τον Kuhn. 6) Η επιστηµονική αλλαγή προκαλεί αλλαγή της σηµασίας των όρων. ύο διαδοχικές θεωρίες εκφράζονται στη δική τους γλώσσα. εν υπάρχει τρόπος σύγκρισης των θεωριών. Είναι ασύµµετρες. 7) Στα πλαίσια του νέου ρεύµατος η έννοια της αντικειµενικής αλήθειας παύει να είναι λειτουργική. Ξεκινώντας την παρουσίαση του βιβλίου. Ι - «Ένας ρόλος για την ιστορία των επιστηµών» Εδώ συναντάµε την καταγραφή της πορείας του κλάδου αυτού στο χρόνο και την άποψη του Kuhn το πώς θα πρέπει να είναι και τον ρόλο που πρέπει να έχει. Αυτά όλα συνοψίζονται παρακάτω ως εξής. «Αν η επιστήµη είναι ο αστερισµός των γεγονότων, των θεωριών και των µεθόδων πού συναντώνται στα τρέχοντα εγχειρίδια, τότε οι επιστήµονες είναι οι άνθρωποι που, µε επιτυχία ή όχι, προσπάθησαν να συνεισφέρουν κάποιο στοιχείο σε αυτό τον αστερισµό». Η επιστηµονική ανάπτυξη γίνεται η τµηµατική διαδικασία άθροισης αυτών των στοιχείων Η ιστορία των επιστηµών γίνεται ο κλάδος που εξιστορεί τις διαδοχικές προσθήκες των στοιχείων αυτών και τα εµπόδια που παρουσιάστηκαν στη συσσώρευσή τους. Ο ιστορικός εµφανίζεται να έχει δύο κύριους στόχους: Α. Να προσδιορίσει ποιος ανακάλυψε τι και σε ποιο χρονικό σηµείο συνέβη κάθε επιστηµονικό γεγονός, νόµος ή θεωρία. Β. Να περιγράψει και να εξηγήσει το πλήθος των λαθών, των µύθων και των προλήψεων που εµπόδισαν την ταχύτερη συσσώρευση, των συστατικών στοιχείων της επιστήµης. Η δυσκολία της αποµόνωσης συγκεκριµένων εφευρέσεων και ανακαλύψεων µάς κάνει να αµφιβάλλουµε σοβαρά για τη συσσωρευτική διαδικασία, µέσα από την οποία,«υποτίθεται», ότι οι µεµονωµένες συνεισφορές στην επιστήµη συντίθενται. 4

5 Αποτέλεσµα των δυσκολιών και αµφιβολιών είναι µια ιστοριογραφική επανάσταση στη µελέτη της επιστήµης. Ο ιστορικός, λοιπόν, αναζητά τις ισχύουσες συνεισφορές µιας παλιότερης επιστήµης στην σηµερινή πλεονεκτική µας σκοπιά, αντί να προσπαθεί να σκιαγραφήσει την ιστορική ολότητα αυτής της επιστήµης στον καιρό της. ΙΙ - «Ο δρόµος προς την Φυσιολογική Επιστήµη» Καταγράφεται η πορεία της επιστήµης και πώς οι πρώτες «παραδόσεις» και «επιτεύξεις» αρχίζουν να συγκροτούν το «παράδειγµα». Συνοπτικά περιγράφεται παρακάτω. Καθώς και η περιγραφή τη «φυσιολογικής επιστήµης». «Φυσιολογική επιστήµη» σηµαίνει έρευνα αυστηρά στηριγµένη σε µια ή περισσότερες προγενέστερες επιστηµονικές επιτεύξεις, οι οποίες σε κάποια χρονική στιγµή, αναγνωρίζονται, από µια συγκεκριµένη επιστηµονική κοινότητα ως βάσεις για τη θεµελίωση της πρακτικής της. Οι επιτεύξεις αυτές οµαδοποιούνται από τους επιστήµονες και οδηγούν προς γενικά αποδεκτές παραδοχές, κάτω από τις οποίες θα συνταχθούν και θα λειτουργήσουν οι επιστηµονικές κοινότητες. Χαρακτηριστικά των «επιτεύξεων» Α. Πρωτότυπες (ώστε να κρατούν µακριά µια µόνιµη οµάδα «πιστών» από ανταγωνιστικούς τρόπους επιστηµονικής δραστηριότητας). Β. Ατελείς (ώστε να προσφέρουν στην οµάδα των ερευνητών ποικίλα προβλήµατα για λύση). Οι επιτεύξεις που πληρούν και τα δύο χαρακτηριστικά καλούνται «ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ» και συνδέονται στενά µε την φυσιολογική επιστήµη. Το «παράδειγµα» κερδίζει τη γενική αποδοχή. Παύει η συνεχής αµφισβήτηση των θεµελίων του κλάδου. Ο κλάδος αφοσιώνεται στη «φυσιολογική έρευνα». Οι νέες γενιές των επιστηµόνων εκπαιδεύονται υπό το φως του αποδεκτού παραδείγµατος (αξίες, και οπτική ίδια µε των εκπαιδευτών τους). Η εκπαιδευτική ευθυγράµµιση περνά µέσα από τα εκπαιδευτικά εγχειρίδια που θεωρούνται κλασικά. Η ορολογία που χρησιµοποιείται είναι κοινή. Κατά συνέπεια είναι απίθανο να οδηγηθεί σε κρίση η επιστήµη πάνω σε βασικά ζητήµατα. Όσοι στηρίζουν την ερευνά τους σε κοινά παραδείγµατα αναγνωρίζουν τους ίδιους κανόνες και κριτήρια επιστηµονικής πρακτικής. Αυτή η οµοφωνία που προκαλείται είναι βασική προϋπόθεση για την φυσιολογική επιστήµη. 5

6 ΙΙΙ - Η Φύση της Φυσιολογικής Επιστήµης Λαµβάνουµε την εικόνα της φύσης της «φυσιολογικής επιστήµης» και αντιλαµβανόµαστε την σηµασία του «παραδείγµατος» στην πορεία της επιστηµονικής έρευνας. Επιγραµµατικά έχουµε : Στην φάση αυτή ένα «παράδειγµα» καθιερώνεται επειδή έχει «περισσότερη επιτυχία», από άλλα στη λύση των προβληµάτων που θεωρεί η επιστηµονική κοινότητα «κρίσιµα». Γίνεται «προσπάθεια» για το «συνταίριασµα» των φαινοµένων-παρατηρήσεων µε τις προβλέψεις του «παραδείγµατος». Η φυσιολογική επιστήµη δεν έχει στόχο να ανακαλύψει νέα είδη φαινοµένων, µάλιστα όσα δεν ταιριάζουν στο πλαίσιο αυτό δεν γίνονται συχνά αντιληπτά. Πολλοί επιστήµονες αφιερώνουν την καριέρα τους σε «εκκαθαριστικές» επιχειρήσεις υπερασπιζόµενοι το «παράδειγµα». Πρόκειται για περίοδο όπου οι επιστήµονες προσπαθούν να επιβεβαιώσουν µε τη µεγαλύτερη δυνατή ακρίβεια τις βασικές παραδοχές του «παραδείγµατος» και σηµειώνεται σηµαντική ανέλιξη των φυσικών γνώσεων. Η έρευνα στη φυσιολογική επιστήµη τείνει στη διάρθρωση εκείνων των φαινοµένων και θεωριών που το παράδειγµα προσφέρει. Οι όποιες διαφωνίες προκύπτουν είναι τέτοιες που διαµορφώνουν το «παράδειγµα» διασαφηνίζοντας διάφορες πτυχές αλλά εντός του «παραδείγµατος». Οι περιοχές που ερευνά η φυσιολογική επιστήµη είναι µικρές και η οπτική της περιορισµένη. Πρόκειται για περίοδο όπου οι επιστήµονες προσπαθούν να επιβεβαιώσουν µε τη µεγαλύτερη δυνατή ακρίβεια τις βασικές παραδοχές του «παραδείγµατος» και σηµειώνεται σηµαντική ανέλιξη των φυσικών γνώσεων. Κατηγορίες προβληµάτων Α. Προσδιορισµός του σηµαντικού «γεγονότος». Β. Συνταίριασµα του «γεγονότος» µε την θεωρία. Γ. ιάρθρωση της θεωρίας. Η δουλειά κάτω από τη καθοδήγηση ενός «παραδείγµατος» µόνο µε αυτό τον τρόπο προχωρά και η εγκατάλειψη ενός «παραδείγµατος» σταµατά την άσκηση αυτής της επιστήµης. IV - «Φυσιολογική Επιστήµη και Επίλυση Γρίφων» Εδώ παίρνουµε την εικόνα πως η φυσιολογική επιστήµη αναγνωρίζει τα προβλήµατα και µέσα από την πορεία της τα αντιµετωπίζει έχοντας το «παράδειγµα σαν οδηγό». «Γρίφος» χαρακτηρίζεται ένα πρόβληµα όταν αυτό µπορεί να διατυπωθεί στη γλώσσα των «εννοιών» και των «εργαλείων» ενός παραδείγµατος. Επίσης πρέπει να εκπληρώνει κάτι περισσότερο από µια λύση. Θα πρέπει να υπάρχουν κανόνες που να περιορίζουν την φύση των αποδεκτών λύσεων όσο και τα βήµατα µε τα οποία φτάνουµε σε αυτές. 6

7 Ο επιστήµονας αφιερώνει όλο του τον χρόνο προκειµένου να βρει την λύση που δεν έχει βρεθεί µέχρι τώρα. Κατά την φάση αυτή διάφορες µετρήσεις ανακαλύψεις που δεν µπορούν να «συνδεθούν» µε ένα «παράδειγµα» αντιµετωπίζονται σαν «σκέτα» γεγονότα έως ένα µεταγενέστερο «Παράδειγµα» να τα συνδέσει. Το φάσµα των αναµενόµενων και εποµένως αφοµοιώσιµων αποτελεσµάτων είναι πάντοτε µικρό αν συγκριθεί µε το φάσµα που η φαντασία µπορεί να συλλάβει Ο επιστήµονας, λοιπόν, και η επιστηµονική κοινότητα διερευνά εξονυχιστικά τις δουλειές των συναδέλφων τους και προσπαθεί να βελτιώσει τις παρατηρησιακές τεχνικές και να «αναδιαρθρώσει» τη θεωρία Η ύπαρξη ενός πυκνού δικτύου δεσµεύσεων-εννοιολογικών, θεωρητικών, πειραµατικών, και µεθοδολογικών- είναι η κύρια πηγή της µεταφοράς που συνδέει φυσιολογική επιστήµη και επίλυση γρίφων. Προµηθεύει µε κανόνες που διευκολύνουν τον ερευνητή να συγκεντρωθεί µε σιγουριά στα εσωτερικά, προβλήµατα που του καθορίζουν αυτοί οι κανόνες και η υπάρχουσα γνώση. Από µια λοιπόν πλευρά η διερεύνηση των γρίφων και των κανόνων διαφωτίζει τη φύση της φυσιολογικής επιστηµονικής πρακτικής. Όµως από µια άλλη πλευρά ο διαφωτισµός αυτός µπορεί να είναι σηµαντικά παραπλανητικός. Η φυσιολογική επιστήµη είναι µια αυστηρά προσδιορισµένη δραστηριότητα αλλά δεν είναι αναγκαστικό να προσδιορίζεται από κανόνες. Οι κανόνες προέρχονται από «Παραδείγµατα» Τα «Παραδείγµατα» µπορούν να καθοδηγήσουν την έρευνα και χωρίς τους κανόνες. V - «Η προτεραιότητα των Παραδειγµάτων» Ο Kuhn εδώ µας δείχνει τον τρόπο µα τον οποίο τα παραδείγµατα υπερτερούν των κανόνων που εντάσσονται στο ίδιο πεδίο έρευνας. Αναλυτικά έχουµε τα εξής: Οι επιστήµονες εργάζονται µε την βοήθεια µοντέλων που τους παρέχει η εκπαίδευση τους και τα εγχειρίδια που διαβάζουν, χωρίς συχνά να γνωρίζουν, ποια χαρακτηριστικά έχουν προσδώσει σε αυτά τα µοντέλα χαρακτήρα «Παραδείγµατος» για την κοινότητα. Τα «παραδείγµατα» µιας ώριµης επιστηµονικής κοινότητας µπορούν να καθοριστούν µε σχετική άνεση. Οι «κανόνες» που χρησιµοποιούνται από τους επιστήµονες οι οποίοι µοιράζονται ένα παράδειγµα δεν είναι εύκολο να προσδιοριστούν. Ορισµένοι λόγοι για αυτό είναι: Οι επιστήµονες µπορούν να διαφωνούν σχετικά µε την ερµηνεία του παραδείγµατος. Η ύπαρξη ενός παραδείγµατος δεν συνεπάγεται κατά ανάγκη ότι υπάρχει ένα πλήρες σύνολο κανόνων. Οι επιστήµονες συχνά κατευθύνονται από σιωπηρή γνώση (η γνώση που αποκτήθηκε µέσω πρακτικών) και έτσι δεν µπορούν να την αρθρώνουν ρητά (Polanyi, 1958). 7

8 Τα κοινά χαρακτηριστικά µε το σύστηµα δεν είναι πάντοτε εµφανή. Το «παράδειγµα» µπορεί να είναι πιο πλήρες από κάθε σύνολο κανόνων, αλλά και η έρευνα που θα µπορούσε να αντληθεί από αυτό. Το «παράδειγµα» µπορεί να καθορίσει την φυσιολογική επιστήµη χωρίς την παρέµβαση των κανόνων. Εν µέρει, αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι: Είναι πολύ δύσκολο να ανακαλύψει τους κανόνες που καθοδηγούν κυρίως τις παραδόσεις της φυσιολογικής επιστήµης. Οι επιστήµονες δεν µαθαίνουν έννοιες, νόµους και θεωρίες µε αφηρηµένο τρόπο. Σε γενικές γραµµές αυτά που µαθαίνουν τα µαθαίνουν µέσα από τις εφαρµογές τους. Η νέα θεωρία διδάσκεται σε συνδυασµό µε την εφαρµογή της σε ένα συγκεκριµένο φάσµα φαινοµένων. «Η διαδικασία της µάθησης εξαρτάται από µια θεωρία για τη µελέτη των περιπτώσεων». Τα προβλήµατα που αντιµετωπίζουν οι µαθητές από 1ο έτος των σπουδών τους έως το διδακτορικό τους, καθώς και αυτές που θα αντιµετωπίσουν κατά τη διάρκεια της σταδιοδροµίας τους, είναι πάντα στενά modeled σε σχέση µε τα προηγούµενα επιτεύγµατα. Οι επιστήµονες οι οποίοι µοιράζονται ένα «παράδειγµα» γενικά, χωρίς αµφισβήτηση αποδέχονται τις λύσεις για ένα συγκεκριµένο πρόβληµα που έχουν ήδη επιτευχθεί. Αν ένα µόνο «παράδειγµα» µπορεί να εξυπηρετήσει πολλές επιστηµονικές οµάδες, δεν είναι το ίδιο «παράδειγµα» για όλους. Οι διαφορετικές ειδικότητες επιστηµόνων έχουν διαφορετική µόρφωση και εστιάζουν σε διάφορες εφαρµογές για της έρευνας. Ένα «παράδειγµα» µπορεί να καθορίσει πολλές παραδόσεις της φυσιολογικής επιστήµης που επικαλύπτονται. Κατά συνέπεια, οι «αλλαγές» επηρεάζουν µια επιστηµονική κοινότητα µε διαφορετικό τρόπο. «µια επανάσταση που παράγεται σε µία από αυτές τις παραδόσεις δεν είναι απαραίτητο ότι θα επεκταθεί προς της άλλες κοινότητες». «Όταν οι επιστήµονες διαφωνούν για το κατά πόσον τα βασικά προβλήµατα του τοµέα τους έχουν λυθεί, η αναζήτηση των κανόνων αποκτά µια λειτουργία που συνήθως δεν διέθεταν. VI - «Οι ανωµαλίες και η ανάδυση των Επιστηµονικών Ανακαλύψεων» Παρακάτω περιγράφεται πως οι «ανωµαλίες» που αναδύονται µέσα από τη φυσιολογική επιστήµη οδηγούν στην επιστηµονική ανακάλυψη και αρχίζουν να διαµορφώνουν την 8

9 παραδειγµατική αλλαγή. Η παρακάτω συνοπτική περιγραφή µας δίνει την ουσία του κειµένου. Εάν η φυσιολογική επιστήµη είναι τόσο άκαµπτη και εάν οι επιστηµονικές κοινότητες είναι τόσο «κοντά», πώς µπορεί µια «παραδειγµατική αλλαγή» να πραγµατοποιηθεί; Το κεφάλαιο αυτό δείχνει πως προκύπτουν οι αλλαγές από την συνάντηση των «ανωµαλιών» µε το «παράδειγµα» που οδηγούν στην «ανακάλυψη». Η φυσιολογική επιστήµη δεν στοχεύει στην πραγµατικότητα σε καινοτοµίες και όταν µάλιστα τις «συναντήσει» πολλές φορές δεν τις αναγνωρίζει. Ωστόσο, έχουν γίνει ξανά και ξανά ανακαλύψεις φαινοµένων από τους επιστήµονες, κυρίως νέους σε ανύποπτο χρόνο που είναι «ακάλυπτες» από την επιστηµονική θεωρία και οδηγούν σε νέες ριζοσπαστικές θεωρίες. Θεµελιώδης καινοτοµίες πραγµατικά και θεωρητικά επιφέρουν «παραδειγµατική αλλαγή». Τα αναµενόµενα αποτελέσµατα που προέρχονται από θεωρητικές µελέτες µπορεί να οδηγήσουν στην αντίληψη της µιας ανωµαλία και της ευαισθητοποίησης των νέων επιστηµόνων. Και πώς µια «παραδειγµατική αλλαγή» µπορεί να επέλθει; Discovery-ανακάλυψη ξεκινά µε την ευαισθητοποίηση στην «ανωµαλία». Η αναγνώριση του γεγονότος ότι η φύση έχει παραβιάσει το «παράδειγµα» προκαλεί προσδοκίες που διέπουν την φυσιολογική επιστήµη. Ένα φαινόµενο για το οποίο το σύστηµα δεν έχει προετοιµάσει τον ερευνητή. Αντιλαµβάνεται µια ανωµαλία που είναι απαραίτητη για την αντίληψη της καινοτοµίας (αν και η πρώτη δεν συνεπάγεται πάντα το δεύτερο, δηλαδή, οι ανωµαλίες µπορεί να αγνοηθούν, άρνηση, ή unacknowledged). Η περιοχή τότε της ανωµαλίας θα διερευνηθεί. Το παραδειγµατική «θεωρία» θα αλλάξει έτσι το πρότυπο / θεωρία θα προσαρµοστεί κατά περίπτωση, έτσι ώστε η ανωµαλία να γίνει το αναµενόµενο. Το αποτέλεσµα αυτού είναι ότι οι επιστήµονες θα είναι σε θέση «να δούνε την φύση µε έναν διαφορετικό τρόπο». Προσοχή όµως: η ανακάλυψη περιλαµβάνει την εκτεταµένη διαδικασία της εννοιολογικής αφοµοίωση, αλλά αφοµοίωση των νέων πληροφοριών δεν οδηγεί πάντοτε σε παραδειγµατική αλλαγή.. εν είναι όλες οι θεωρίες «παραδειγµατικές» θεωρίες. Η διαδικασία της αλλαγής «παραδείγµατος» είναι στενά συνδεδεµένη µε τη φύση των αντιληπτικών (εννοιολογική) και την δυσκολία αλλαγής που προέρχεται από 9

10 την προσδοκία σε µια µεµονωµένη-ανακάλυψη και την αντίσταση που προκύπτει σε σχέση µε το πλαίσιο που εκδηλώνεται. Παρά το γεγονός ότι η άσκηση της φυσιολογικής επιστήµης δεν απευθύνετε σε καινοτοµίες και σε πρώτη φάση τείνει να τις καταστείλει, είναι πολύ αποτελεσµατική στις προκλήσεις που θα προκύψουν. Γιατί; Τα αποτελέσµατα της έρευνας σε την κατασκευή εξοπλισµού η ανάπτυξη ενός ξεχωριστού και κοινού λεξιλογίου η τελειοποίηση των εννοιών ολοένα και µειώνει την οµοιότητα µε την κοινής λογικής πρωτοτύπων. Οδηγούν σε υπερεξειδίκευση µε αποτέλεσµα: Τον τεράστιο περιορισµό της όρασης του επιστήµονα, (άκαµπτη η επιστήµη,) και η αντίσταση κατά την αλλαγή του παραδείγµατος. Η λεπτοµέρεια των πληροφοριών και η ακρίβεια της παρατήρησης-θεωρητικά δεν µπορούν να επιτευχθούν µε άλλο τρόπο. Νέες και εξευγενισµένες µέθοδοι και µέσα χρησιµοποιούνται και έχουν ως αποτέλεσµα την µεγαλύτερη ακρίβεια και την κατανόηση του παραδείγµατος / θεωρία. Μόνο όταν οι ερευνητές γνωρίζουν µε ακρίβεια τι πρέπει να περιµένουν από ένα πείραµα τότε µπορούν να αναγνωρίσουν ότι κάτι πήγε στραβά. Κατά συνέπεια, η ανωµαλία φαίνεται µόνο στο πλαίσιο που παρέχεται από το πρότυπο. Όσο πιο ακριβείς και εκτεταµένες για το «παράδειγµα», είναι οι έρευνες τόσο µεγαλύτερη ευαισθησία, υπάρχει στην ανίχνευση της ανωµαλίας και την πρόκληση της αλλαγής. Η αντίσταση στην παραδειγµατική αλλαγή, δίνει τις εγγυήσεις ότι οι ανωµαλίες που οδηγούν στην παραδειγµατική αλλαγή θα διεισδύσουν µέχρι την υπάρχουσα γνώση. VII Οι κρίσεις και η ανάδυση των επιστηµονικών θεωριών Οι αλλαγές στο παράδειγµα προέρχονται από την εφεύρεση νέων θεωριών λόγω αποτυχίας της υφιστάµενης θεωρίας να επιλύσει τα προβλήµατα που έχει ορίσει. Η αποτυχία αυτή ορίζεται ως κρίση από την επιστηµονική κοινότητα. Όπως και η ανακάλυψη, έτσι και η αλλαγή σε µια υφιστάµενη θεωρία, που οδηγεί στην εφεύρεση µιας νέας θεωρίας, οφείλεται και στη συνειδητοποίηση κάποιας ανωµαλίας. Μια νέα θεωρία προκύπτει όταν η κανονική επιστήµη αποτυγχάνει επανειληµµένα να επιλύσει τους γρίφους όπως κανονικά θα έπρεπε. Η αποτυχία των υφιστάµενων κανόνων αποτελεί το προοίµιο της αναζήτησης νέων. Αυτή η αποτυχία ενδέχεται να επέλθει από ασυµφωνία που παρατηρείται µεταξύ θεωρίας και γεγονότος «πυρήνας της κρίσης», αλλαγές στο κοινωνικό/πολιτισµικό κλίµα εφόσον συχνά η επιστήµη «κυβερνιέται από το δόγµα» και επηρεάζεται από µια ατµόσφαιρα πολιτικής ορθότητας 10

11 (Κοπέρνικος, Φρόιντ, µπιχεβιορισµός, κονστρουκτιβισµός) και από εµβριθή κριτική της υπάρχουσας θεωρίας. Αυτού του είδους οι αποτυχίες συνήθως αναγνωρίζονται από νωρίς, και γι αυτό οι κρίσεις σπάνια εκπλήσσουν. Τα προβλήµατα και οι γρίφοι σπανίως επιλύονται µε την πρώτη απόπειρα δεδοµένου ότι το παράδειγµα και η θεωρία ανθίστανται στην αλλαγή και εµφανίζουν µεγάλη ελαστικότητα. Οι φιλόσοφοι της επιστήµης έχουν αποδείξει επανειληµµένα ότι πάνω σε ένα υπάρχον σύνολο δεδοµένων µπορούν να στηριχθούν περισσότερες από µία θεωρητικές δοµές. Στα αρχικά στάδια του παραδείγµατος είναι εύκολο να εφευρεθούν τέτοιες θεωρητικές εναλλακτικές. Άπαξ και ένα παράδειγµα εδραιωθεί (και οι θέσεις του παραδείγµατος βοηθούν στην επίλυση των προβληµάτων που αυτό θέτει), οι θεωρητικές εναλλακτικές αποφεύγονται. Όπως στην κατασκευή έτσι και στην επιστήµη η αλλαγή εργαλείων είναι µια ακραία λύση ανάγκης. Οι κρίσεις δίνουν την ευκαιρία για αλλαγή εργαλείων. VIII Η αντίδραση στην κρίση Η συνειδητοποίηση και η αναγνώριση µιας κρίσης χαλαρώνουν τα θεωρητικά στερεότυπα και παρέχουν τα αυξηµένα δεδοµένα που είναι αναγκαία για µια θεµελιώδη αλλαγή του παραδείγµατος. Ο Kuhn περιγράφει την αντίδραση των επιστηµόνων στην ανωµαλία µεταξύ θεωρίας και φύσης έτσι ώστε να ξεκινήσει η µετάβαση προς την κρίση και προς την ιδιόρρυθµη επιστήµη, και προαγγέλλει την πορεία της αλλαγής του παραδείγµατος. Η επιστήµη οφείλει να αγωνίζεται για την εναρµόνιση θεωρίας και γεγονότος. Η αναγνώριση ανωµαλιών οδηγεί σε κρίσεις που αποτελούν απαραίτητη προϋπόθεση για την εµφάνιση νέων θεωριών και για αλλαγή του παραδείγµατος. Η κρίση είναι αναγκαία τάση έκδηλη στη επιστηµονική έρευνα. εν υφίσταται έρευνα χωρίς ανταποδείξεις, δηλ. ανωµαλία. Αυτές οι ανταποδείξεις δηµιουργούν ένταση και κρίση. Η κρίση είναι πάντα έκδηλη στη έρευνα επειδή το κάθε πρόβληµα που η υπάρχουσα επιστήµη αντιµετωπίζει ως γρίφο είναι ορατό, από άλλη οπτική, ως ανταπόδειξη και εποµένως ως πηγή κρίσης. Σε ανταπόκριση τέτοιων κρίσεων, οι επιστήµονες συνήθως δεν απορρίπτουν το παράδειγµα που τους οδήγησε στην κρίση. Ενδεχοµένως αποθαρρύνονται και εξετάζουν εναλλακτικές, όµως γενικά δεν αντιµετωπίζουν τις ανωµαλίες ως ανταποδείξεις αναµενόµενων αποτελεσµάτων. Επινοούν άπειρες εκφορές και σκόπιµες τροποποιήσεις της θεωρίας τους έτσι ώστε να εξαλειφθεί η όποια προφανής αντίφαση. Ορισµένοι, ανίκανοι να ανεχθούν την κρίση και άρα ανίκανοι να ζήσουν έναν ξεχαρβαλωµένο κόσµο, εγκαταλείπουν την επιστήµη. Κατά κανόνα, η επίµονη και αναγνωρισµένη ανωµαλία δεν επιφέρει κρίση. Η αποτυχία της προσδοκώµενης επίλυσης ενός γρίφου δυσφηµεί µόνο τον επιστήµονα και όχι την θεωρία («Ο κακός ο µάστορης µε τα σύνεργά του τα βάζει»). Η επιστήµη διδάσκεται για να εξασφαλιστεί η επιβεβαίωση-θεωρία. Οι µαθητές της επιστήµης αποδέχονται τις θεωρίες τους που τους παρουσιάζει η αυθεντία του δασκάλου. Προκειµένου να προκληθεί µια κρίση, µια ανωµαλία πρέπει συνήθως να είναι κάτι παραπάνω από ανωµαλία. Εξάλλου, πάντα υπάρχουν ανωµαλίες (ανταποδείξεις). Οι επιστήµονες που έκαναν παύση και εξέτασαν την κάθε ανωµαλία δεν σηµείωσαν ιδιαίτερη επιτυχία. Μία ανωµαλία ενδέχεται να θέσει υπό αµφισβήτηση θεµελιώδεις γενικεύσεις του παραδείγµατος. Μία φαινοµενικά ασήµαντη ανωµαλία ενδέχεται επίσης να προκαλέσει κρίση εάν οι εφαρµογές που παρεµποδίζει φέρουν ιδιαίτερα ουσιαστική βαρύτητα. Μία ανωµαλία θα πρέπει να αντιµετωπίζεται ως κάτι περισσότερο από απλά και µόνο έναν επιπλέον γρίφο της κανονικής επιστήµης. Σε πείσµα των προσπαθειών που αναφέρθηκαν, η ανωµαλία πρέπει να εξακολουθεί να ανθίσταται. 11

12 Όλες οι κρίσεις ξεκινούν µε την θόλωση του παραδείγµατος και την επακόλουθη χαλάρωση των κανόνων για την κανονική επιστήµη. Καθώς εξελίσσεται αυτή η διαδικασία, η ανωµαλία σταδιακά αναγνωρίζεται επισήµως, οι εξέχουσες αυθεντίες του συγκεκριµένου τοµέα της αποδίδουν µεγαλύτερη σηµασία, ο τοµέας αλλάζει όψη, οι επιστήµονες εκφράζουν έντονη δυσαρέσκεια, αυξάνονται οι ανταγωνιστικές εκφορές του παραδείγµατος, οι µελετητές θεωρούν την επίλυση ως το αντικείµενο του επιστηµονικού τους πεδίου. Για αυτό το σκοπό, κατ αρχάς αποµονώνουν την ανωµαλία µε µεγαλύτερη ακρίβεια και την συγκεκριµενοποιούν, πιέζουν τους κανόνες της κανονικής επιστήµης περισσότερο από ποτέ για να διαπιστώσουν µέχρι ποιο σηµείο µπορούν αυτοί να λειτουργήσουν, µε αυτή τη δυσχέρεια, αναζητούν τρόπους µεγέθυνσης της κατάρρευσης, δηµιουργούν θεωρίες εικασίας. Εάν είναι επιτυχής µια θεωρία ίσως αποκαλύψει τον δρόµο προς ένα νέο παράδειγµα. Εάν είναι ανεπιτυχείς οι θεωρίες µπορούν να εγκαταλειφθούν µε σχετική ευκολία, ενδέχεται να στραφούν προς µια φιλοσοφική ανάλυση και να συζητήσουν τις θεµελιώδεις αρχές ως µέσο επίλυσης των γρίφων του τοµέα τους. Συχνά η κρίση οδηγεί σε πολλές νέες ανακαλύψεις. Όλες οι κρίσεις τερµατίζονται όταν η κανονική επιστήµη κατορθώνει να χειριστεί το πρόβληµα που την προκάλεσε και όλα επιστρέφουν στο «φυσιολογικό», όταν το πρόβληµα παραµένει και κατονοµάζεται, αλλά θεωρείται ότι προέκυψε λόγω της έλλειψης εργαλείων για την επίλυσή του, και έτσι οι επιστήµονες το αφήνουν προς επίλυση από τις µελλοντικές γενιές που θα διαθέτουν πιο εξελιγµένα εργαλεία ή τέλος όταν εµφανίζεται έναν νέο υποψήφιο παράδειγµα και ακολουθεί µάχη για την αποδοχή του (πόλεµοι των παραδειγµάτων). Άπαξ και γίνει αποδεκτό, το παράδειγµα κηρύσσεται άκυρο µόνο εάν κάποιο εναλλακτικό υποψήφιο είναι διαθέσιµο προς αντικατάστασή του. Επειδή δεν δύναται να υπάρξει έρευνα χωρίς παράδειγµα, η απόρριψη ενός παραδείγµατος χωρίς ταυτόχρονη αντικατάστασή του από ένα άλλο συνεπάγεται απόρριψη της ίδιας της επιστήµης. Η κήρυξη ενός παραδείγµατος ως άκυρου απαιτεί περισσότερα από την απλή διάψευση του παραδείγµατος άµεσα συγκρινόµενου µε τη φύση. Μια τέτοια απόφαση προκύπτει από τη σύγκριση του ήδη υφιστάµενου παραδείγµατος µε τη φύση αλλά και µε το εναλλακτικό παράδειγµα. Η µετάβαση από ένα παράδειγµα σε κατάσταση κρίσης, σε ένα νέο το οποίο θα οδηγήσει σε µια νέα επιστηµονική θέση, δεν είναι αθροιστική διαδικασία. Είναι µια εκ νέων βάθρων ανασυγκρότηση του τοµέα. Αυτή η ανασυγκρότηση αλλάζει κάποιες θεµελιώδεις θεωρητικές γενικεύσεις του τοµέα, αλλάζει µεθόδους και εφαρµογές, διαφοροποιεί τους κανόνες. Κάποια παραδείγµατα εµφανίζονται ξαφνικά, µερικές φορές τελείως εξ απροόπτου, στο µυαλό κάποιου ανθρώπου που είναι βαθιά βυθισµένος σε κρίση. Εκείνοι που επιτυγχάνουν θεµελιώδεις εφευρέσεις ενός νέου παραδείγµατος είναι συνήθως είτε πολύ νέοι ηλικιακά, είτε νεοεισελθέντες στον κλάδο του οποίου το παράδειγµα άλλαξαν. Αυτή η διαδικασία είναι εν πολλοίς ανεξιχνίαστη και ίσως έτσι να παραµείνει πάντα. Όταν ολοκληρωθεί η µετάβαση από ένα παράδειγµα σε ένα άλλο εναλλακτικό, ο κλάδος αλλάζει την προοπτική, µεθόδους και στόχους. Αυτός ο επαναπροσδιορισµός έχει περιγραφεί ως «χρήση των ίδιων δεδοµένων µε πριν, αλλά σε ένα νέο σύστηµα σχέσεων µεταξύ τους, δίνοντάς τους ένα διαφορετικό πλαίσιο» ή την «άλλη όψη του νοµίσµατος». Κάποιοι περιγράφουν τον επαναπροσδιορισµό ως µετατόπιση γκέσταλτ (µορφολογικής ψυχολογίας). Ο Kuhn υποστηρίζει ότι η χρήση του όρου γκέσταλτ είναι παραπλανητική: «Οι επιστήµονες δεν βλέπουν κάτι ως κάτι άλλο απλώς το βλέπουν». Η εµφάνιση µιας νέας θεωρίας/παραδείγµατος συγκρούεται µε µια παράδοση επιστηµονικής πρακτικής που θεωρείται πλέον εσφαλµένη, και εισάγει µία νέα υπό διαφορετικούς κανόνες και διαφορετικό σύµπαν συνοµιλίας. Η µετάβαση προς ένα νέο παράδειγµα αποτελεί επιστηµονική επανάσταση και αυτή είναι η µετάβαση από την κανονική στην ιδιόρρυθµη έρευνα. 12

13 IX Η φύση και η αναγκαιότητα των επιστηµονικών επαναστάσεων Μία επιστηµονική επανάσταση είναι ένα µη σωρευτικό αναπτυξιακό επεισόδιο στο οποίο ένα παλαιότερο παράδειγµα αντικαθίσταται εν συνόλω ή εν µέρει από ένα µη συµβατό νέο. Μία επιστηµονική επανάσταση που καταλήγει σε αλλαγή παραδείγµατος είναι ανάλογη µε µία πολιτική επανάσταση. Οι πολιτικές επαναστάσεις ορµώνται από την ολοένα και πιο έντονη αίσθηση των µελών µιας κοινότητας ότι οι υφιστάµενοι θεσµοί έχουν πάψει να ανταποκρίνονται επαρκώς στα προβλήµατα του περιβάλλοντος που οι ίδιοι έχουν εν µέρει δηµιουργήσει ανωµαλία και κρίση. Η δυσαρέσκεια για τους ισχύοντες θεσµούς γενικά περιορίζεται σε ένα κοµµάτι της πολιτικής κοινότητας. Οι πολιτικές επαναστάσεις στοχεύουν στην αλλαγή των πολιτικών θεσµών µε τρόπους απαγορευτικούς από τους ίδιους τους θεσµούς. Στο µεσοδιάστηµα µιας επανάστασης, η κοινωνία δεν διέπεται από κανένα θεσµό. Ολοένα και περισσότερα άτοµα αποξενώνονται από την πολιτική ζωή και συµπεριφέρονται όλο και πιο εκκεντρικά µέσα σε αυτήν. Καθώς η κρίση βαθαίνει, τα άτοµα υιοθετούν κάποια συγκεκριµένη πρόταση για την αναδιάρθρωση της κοινωνίας σε ένα νέο θεσµικό πλαίσιο. ηµιουργούνται ανταγωνιστικά στρατόπεδα και παρατάξεις όπου το ένα στρατόπεδο υπεραµύνεται των παλαιών θεσµών ενώ το άλλο (ή τα άλλα) στρατόπεδο επιχειρεί να θεσµοθετήσει µια νέα πολιτική τάξη πραγµάτων. Καθώς προκύπτει πόλωση, η πολιτική διέξοδος ναυαγεί. Οι παρατάξεις της επαναστατικής σύγκρουσης τελικά καταφεύγουν στις τεχνικές της µαζικής πειθούς. Όπως η επιλογή ανάµεσα σε ανταγωνιστικούς πολιτικούς θεσµούς, έτσι και αυτή µεταξύ ανταγωνιστικών παραδειγµάτων αποδεικνύεται επιλογή µεταξύ θεµελιωδώς ασύµβατων µορφών ζωής σε µια κοινότητα. Οι διαφορές µεταξύ παραδειγµάτων είναι αδύνατο να γεφυρωθούν. Οι διαδικασίες αξιολόγησης που χαρακτηρίζουν την κανονική επιστήµη δεν λειτουργούν, εφόσον η ισχύς τους εξαρτάται από ένα συγκεκριµένο παράδειγµα. Όταν τα παραδείγµατα τίθενται υπό συζήτηση εκ θεµελίων και εξετάζεται η επιλογή παραδείγµατος, η κάθε οµάδα προωθεί και υπερασπίζεται το δικό της παράδειγµα µε αποτέλεσµα την κυκλικότητα και την αδυναµία χρήσης ενός κοινού σύµπαντος συνοµιλίας. Οι θεµελιώδεις προϋποθέσεις των παραδειγµάτων είναι φιλοσοφικά ασύµβατες. Στο απώτατο στάδιο, οι επιστηµονικές επαναστάσεις επηρεάζονται από την επίδραση της φύσης και της λογικής καθώς και τεχνικές πειστικής επιχειρηµατολογίας (µια πάλη εκδοχών). Ένα επιτυχές νέο παράδειγµα/θεωρία επιτρέπει προβλέψεις διαφορετικές από αυτές του προκατόχου του. Αυτές οι διαφορές δεν θα προέκυπταν εάν τα δύο παραδείγµατα ήταν λογικώς συµβατά. Κατά την διαδικασία αφοµοίωσης, το δεύτερο πρέπει να εκτοπίσει το πρώτο. Εάν αυτό δεν ίσχυε, η επιστηµονική ανάπτυξη θα ήταν φύσει σωρευτική. Η σώρευση απρόβλεπτων νεωτερισµών είναι µια σχεδόν ανύπαρκτη εξαίρεση στον κανόνα της επιστηµονικής ανάπτυξης η σωρευτική απόκτηση καινοτοµιών δεν είναι µόνο πράγµατι σπάνια αλλά και απίθανη. Η κανονική έρευνα είναι σωρευτική, αλλά η επιστηµονική επανάσταση όχι. Τα νέα παραδείγµατα επιφέρουν καταστρεπτικές αλλαγές στις πεποιθήσεις για τη φύση. Ο Kuhn παρατηρεί ότι η άποψή του δεν είναι η επικρατούσα όπου σύµφωνα µε αυτήν ένα νέο παράδειγµα πηγάζει ή αποτελεί ενισχυµένη έκδοση του εκτοπιζόµενου παραδείγµατος. Σύµφωνα µε τις ενστάσεις στην άποψη του Kuhn µόνο οι ακραίες θέσεις του παλαιού παραδείγµατος αµφισβητούνται. Εξαγνισµένα από τις ανθρώπινες και µόνο ακρότητες, πολλά παλαιά παραδείγµατα ποτέ δεν αµφισβητήθηκαν, ούτε και πρόκειται (π.χ. οι αρχές του Νεύτωνα στη φυσική, ο συµπεριφορισµός, η θεωρία της ψυχανάλυσης, ο λογικός θετικισµός). Είναι φυσικό ένας επιστήµονας να δουλέψει µέσα σε ένα πλαίσιο µε περισσότερα του ενός παραδείγµατα (και έτσι ο εκλεκτισµός και ως ένα βαθµό ο σχετικισµός υψώνουν το ανάστηµά του). Ο Kuhn ανασκευάζει αυτήν την άποψη του λογικού θετικισµού, ισχυριζόµενος ότι η άποψη του λογικού θετικισµού θέτει οποιαδήποτε θεωρία κάποιας σηµαντικής επιστηµονικής οµάδας στο απυρόβλητο. Για να διασώσουν παραδείγµατα/θεωρίες κατά 13

14 αυτόν τον τρόπο, το εύρος των εφαρµογών τους θα πρέπει να περιορίζεται µόνο στα φαινόµενα και στην ακρίβεια παρατήρησης που συνάδουν µε τα ήδη ισχύοντα εµπειρικά στοιχεία. Η απόρριψη ενός παραδείγµατος απαιτεί την απόρριψη των θεµελιωδών του προϋποθέσεων και των επιστηµονικών του κανόνων µιας και είναι ασύµβατοι µε αυτούς του νέου παραδείγµατος. Εάν οι θεµελιώδεις προϋποθέσεις του παλαιού και του νέου παραδείγµατος δεν ήταν ασύµβατες, η καινοτοµία θα µπορούσε πάντα να εξηγηθεί στο πλαίσιο του παλαιού παραδείγµατος και η κρίση θα µπορούσε πάντα να αποφευχθεί. Επανάσταση δεν σηµαίνει συσσώρευση επανάσταση σηµαίνει µεταµόρφωση. Το τίµηµα της ουσιαστικής επιστηµονικής προόδου είναι µια δέσµευση που διατρέχει τον κίνδυνο να αποδειχθεί εσφαλµένη. Χωρίς δέσµευση σε ένα παράδειγµα δεν µπορεί να υπάρξει κανονική επιστήµη. Η ανάγκη για αλλαγή του νοήµατος των καθιερωµένων και οικείων εννοιών είναι καθοριστική για τον επιστηµονικό αντίκτυπο ενός νέου παραδείγµατος. Οι διαφορές µεταξύ διαδοχικών παραδειγµάτων είναι απαραίτητες και ασυµβίβαστες επειδή τα διαδοχικά παραδείγµατα µας λένε διαφορετικά πράγµατα σχετικά µε τον πληθυσµό του σύµπαντος και µε τη συµπεριφορά αυτού, επειδή από τα παραδείγµατα αντλούµε τις µεθόδους, τα πεδία προβλήµατος και τα κριτήρια επίλυσης που είναι αποδεκτά από οποιαδήποτε ώριµη επιστηµονική κοινότητα σε οποιαδήποτε χρονική στιγµή. Η αποδοχή ενός νέου παραδείγµατος συχνά καθιστά αναγκαίο τον εκ νέου ορισµό της αντίστοιχης επιστήµης. Τα παλαιά προβλήµατα παραπέµπονται σε άλλες επιστήµες ή ανακηρύσσονται µη επιστηµονικά. Ανύπαρκτα ή ασήµαντα προβλήµατα ενδέχεται, µε ένα νέο παράδειγµα, να γίνουν τα αρχέτυπα σηµαντικών επιστηµονικών επιτεύξεων. Συνεπώς, η κανονική επιστηµονική παράδοση που προκύπτει από µία επιστηµονική επανάσταση δεν είναι µόνο ασύµβατη αλλά συχνά και ασύµµετρη µε αυτή που προηγήθηκε. Η περίπτωση της σωρευτικής ανάπτυξης των επιστηµονικών προβληµάτων και µέτρων είναι ακόµη πιο δύσκολο να στηριχθεί απ ότι η περίπτωση σωρευτικής ανάπτυξης των παραδειγµάτων/θεωριών. Τα µέτρα δεν σηµειώνουν ούτε άνοδο ούτε πτώση επιπέδου. Απλώς αλλάζουν ως αποτέλεσµα της υιοθέτησης ενός νέου παραδείγµατος. Τα παραδείγµατα λειτουργούν ως χάρτες όπου διαγράφεται η κατεύθυνση των προβληµάτων και οι µέθοδοι µέσω των οποίων µπορεί αυτά να επιλυθούν. Επειδή η φύση είναι πολύ πολύπλοκη και ποικιλόµορφη για να µπορεί να εξερευνηθεί στα τυφλά, ο χάρτης είναι ένας απαραίτητος οδηγός για την διαδικασία της κανονικής επιστήµης. Μαθαίνοντας ένα παράδειγµα, ο επιστήµονας κατακτά θεωρητικές γνώσεις, µεθόδους, και µέτρα ταυτόχρονα, συνήθως σε ένα άρρηκτο σύνολο. Εποµένως, όταν τα παραδείγµατα αλλάζουν, σηµειώνονται συνήθως σηµαντικές µετατροπές στα κριτήρια που καθορίζουν την νοµιµότητα τόσο των προβληµάτων όσο και των προτεινόµενων λύσεων. Στο βαθµό που δύο επιστηµονικές σχολές διαφωνούν ως προς το ποιο είναι το πρόβληµα και ποια η λύση, αναπόφευκτα θα χρησιµοποιήσουν στοιχεία του αντίπαλου παραδείγµατος κατά την συζήτησή τους επί του σχετικού οφέλους των αντίστοιχων παραδειγµάτων τους. Στην κυκλική επιχειρηµατολογία που προκύπτει από αυτήν την συζήτηση, το κάθε παράδειγµα θα ικανοποιήσει λίγο πολύ τα κριτήρια που έχουν υπαγορεύσει οι υπέρµαχοί του και δεν θα ικανοποιήσει κάποια λίγα από αυτά που υπαγόρευσε ο αντίπαλός του. Εφόσον ποτέ δύο παραδείγµατα δεν αφήνουν άλυτα τα ίδια προβλήµατα, οι συζητήσεις επί παραδειγµάτων πάντα ενέχουν το ερώτηµα του ποια προβλήµατα είναι σηµαντικότερο να επιλυθούν. Σε τελική ανάλυση, εδώ εµπεριέχεται το ερώτηµα των αξιών εκτός του πεδίου της κανονικής επιστήµης. Αυτή η καταφυγή σε εξωτερικά κριτήρια καθιστά καταφανώς τις συζητήσεις για τα παραδείγµατα επαναστατικές. 14

15 X Οι επαναστάσεις ως αλλαγές κοσµοθεώρησης Όταν τα παραδείγµατα αλλάζουν, ο ίδιος ο κόσµος αλλάζει µαζί τους. Κατά τη διάρκεια επιστηµονικών επαναστάσεων, οι επιστήµονες βλέπουν νέα και διαφορετικά πράγµατα όταν εξετάζουν µε οικεία όργανα σηµεία που εξέτασαν και στο παρελθόν. Οικεία αντικείµενα εξετάζονται υπό άλλο πρίσµα και ενώνονται µε µη οικεία. Οι επιστήµονες βλέπουν τον κόσµο της έρευνάς τους µε άλλο µάτι. Οι επιστήµονες βλέπουν νέα πράγµατα ενώ κοιτάζουν παλαιά αντικείµενα. Κατά µία έννοια, µετά από µία επανάσταση, οι επιστήµονες ανταποκρίνονται σε έναν διαφορετικό κόσµο. Αυτή η διαφορά άποψης προσοµοιάζεται µε µια αλλαγή γκεστάλτ, µια αισθητή µεταµόρφωση : «αυτά που ο επιστήµονας πριν την επανάσταση θεωρούσε πάπιες, τώρα είναι κουνέλια.» Όµως, αυτό που βλέπουν οι άνθρωποι εξαρτάται όχι µόνο από το τι κοιτάζουν αλλά και από το ποιος ή τι τους δίδαξε να έχουν την προηγούµενή τους οπτική-αντιληπτική εµπειρία. Οι άνθρωποι αντιλαµβάνονται ότι έγινε µια µετατροπή γκεστάλτ επειδή συνειδητοποιούν την µετατροπή µπορούν ακόµη και να την χειραγωγήσουν νοητά. Σε µια αλλαγή γκεστάλτ, οι εναλλασσόµενες αντιλήψεις είναι εξίσου «αληθινές» (έγκυρες, λογικές, πραγµατικές). Επειδή υπάρχουν εξωτερικά σταθµά σχετικά µε το ποια οπτική αλλαγή µπορεί να επιδειχθεί, µπορούν να εξαχθούν συµπεράσµατα για εναλλασσόµενες αντιληπτικές πιθανότητες. Όµως οι επιστήµονες δεν διαθέτουν τέτοια εξωτερικά σταθµά και δεν µπορούν να καταφύγουν σε µια ανώτερη αυθεντία που να αποφασίζει πότε έγινε µια οπτική αλλαγή. Κατά συνέπεια, στις επιστήµες, εάν οι αλλαγές παραδειγµάτων συνοδεύονται από αντιληπτικές µετατροπές, οι επιστήµονες δεν µπορούν να πιστοποιήσουν άµεσα αυτές τις αλλαγές. Μια αλλαγή γκεστάλτ: «Έβλεπα έναν πλανήτη, αλλά τώρα βλέπω έναν δορυφόρο.» (Αυτό αφήνει ανοιχτό το ενδεχόµενο η παλαιότερη αντίληψη να ήταν κάποτε ή ακόµη και τώρα σωστή). Μια αλλαγή παραδείγµατος: «Έβλεπα έναν πλανήτη, αλλά έκανα λάθος.» Αληθεύει, ωστόσο, ότι οι ανωµαλίες και οι κρίσεις «τερµατίζονται από κάποιο σχετικά ξαφνικό και ακαθόριστο γεγονός όπως η αλλαγή γκεστάλτ». Η οπτική αλλαγή προκύπτει από µεγαλοφυΐα ή διαισθητική έκλαµψη. Οι παρατηρήσεις (τα δεδοµένα) είναι εκ φύσεως σχεδόν πάντα διαφορετικές. Επειδή οι παρατηρήσεις διεξάγονται (τα δεδοµένα συλλέγονται) µέσα σε ένα πλαίσιο παραδείγµατος, η ερµηνεία µπορεί µόνο να εκφέρει ένα παράδειγµα, όχι να το διορθώσει. Το υπάρχον παράδειγµα αδυνατεί να προσαρµοστεί και εξαιτίας αλλαγής στη σχέση µεταξύ των χειρισµών του επιστήµονα και του παραδείγµατος ή µεταξύ των χειρισµών και των αποτελεσµάτων τους προκύπτει αυτή η οπτική αλλαγή. Είναι δύσκολο να προσαρµόσουµε τη φύση σε ένα παράδειγµα. XI Το αθέατο των επαναστάσεων Έχει παρατηρηθεί ότι οι αλλαγές παραδειγµάτων δεν καταγράφονται ως επαναστάσεις αλλά ως πρόσθετη επιστηµονική γνώση. Η ιστορία του τοµέα αναπαρίσταται στα νέα βιβλία που συνοδεύουν ένα νέο παράδειγµα και κατά συνέπεια µία επιστηµονική επανάσταση φαίνεται να είναι αόρατη. Η αυξηµένη εµπιστοσύνη στα βιβλία είναι ένα αµετάβλητο συνακόλουθο της εµφάνισης του πρώτου παραδείγµατος σε οποιοδήποτε επιστηµονικό τοµέα. Η εικόνα της δηµιουργικής επιστηµονικής δραστηριότητας χτίζεται σε µεγάλο βαθµό από τα βιβλία του τοµέα. Τα συγγράµµατα αποτελούν το παιδαγωγικό όχηµα για την καθιέρωση της κανονικής επιστήµης. Αυτά τα κείµενα γίνονται η πηγή αυθεντίας για την ιστορία της 15

16 επιστήµης. Τόσο οι γνώσεις του µέσου ανθρώπου όσο και του επιστήµονα βασίζονται σε βιβλία. Τα συγγράµµατα ενός τοµέα πρέπει να ξαναγραφτούν κατόπιν µιας επιστηµονικής επανάστασης. Άπαξ και ξαναγραφτούν, αναπόφευκτα αποκρύπτεται όχι µόνο ο ρόλος αλλά και η ύπαρξη και η βαρύτητα των επαναστάσεων που τα παρήγαγαν. Τα βιβλία που προκύπτουν περικόπτουν την αντίληψη του επιστήµονα για την ιστορία του κλάδου του και αντί αυτού παρέχουν ένα υποκατάστατο. Πολύ συχνά περιέχουν ελάχιστα παρελθοντικά στοιχεία. Κατά την επανεγγραφή, οι παλαιότεροι επιστήµονες παρουσιάζονται να έχουν εργαστεί πάνω στο ίδια προβλήµατα και µε τους ίδιους κανόνες που καθιερώθηκαν ως επιστηµονικοί από την τελευταία επανάσταση και µέθοδο. Γιατί να τιµηθεί αυτό που µε µεγάλη και επίµονη προσπάθεια η επιστήµη κατάφερε να απορρίψει; Η ιστορική αναδιάρθρωση προηγούµενων παραδειγµάτων και θεωρητικών σε επιστηµονικά βιβλία προσδίδουν µια γραµµική ή σωρευτική εικόνα στην ιστορία της επιστήµης, µια τάση που επηρεάζει τους επιστήµονες ακόµη και όταν επανεξετάζουν την δική τους έρευνα. Αυτές οι κακοτεχνίες καθιστούν τις επαναστάσεις αόρατες και επίσης αρνούνται τη λειτουργία των επαναστάσεων. Τα επιστηµονικά βιβλία παρουσιάζουν την ανακριβή άποψη ότι η επιστήµη έχει φτάσει στο σηµερινό επίπεδο µέσα από µια σειρά ατοµικών ανακαλύψεων και εφευρέσεων που, όταν συγκεντρωθούν, συναποτελούν το σύγχρονο σώµα της τεχνικής γνώσης όπως η προσθήκη τούβλων σε ένα κτίριο. Αυτή η προσέγγιση σταδιακών ανακαλύψεων που παρουσιάζεται σε ένα βιβλίο, απεικονίζει το µοντέλο των ιστορικών λαθών που παραπλανά και τους επιστήµονες και τους απλούς ανθρώπους σχετικά µε τη φύση της επιστήµης. Περισσότερο από κάθε άλλη πλευρά της επιστήµης, αυτή η παιδαγωγική µορφή[το βιβλίο]έχει καθορίσει το πώς βλέπουµε τη φύση της επιστήµης και τον ρόλο της ανακάλυψης και της εφεύρεσης. XII Η κατάληξη των επαναστάσεων Οι επιστηµονικές επαναστάσεις προκύπτουν όταν ένα παράδειγµα εκτοπίζει κάποιο άλλο µετά από µια περίοδο δοκιµής παραδειγµάτων που εκτυλίσσεται µόνον αφού µια κατ επανάληψη αποτυχία επίλυσης ενός αξιοσηµείωτου γρίφου οδήγησε σε κρίση και ως µέρος του ανταγωνισµού µεταξύ δύο αντίπαλων παραδειγµάτων για την υποταγή της επιστηµονικής κοινότητας. Η διαδικασία της δοκιµής παραδειγµάτων παραλληλίζεται µε δύο δηµοφιλείς φιλοσοφικές θεωρίες σχετικά µε την επαλήθευση των επιστηµονικών θεωριών. Η δοκιµή µιας θεωρίας µέσω της πιθανολογικής επαλήθευσης. Σύγκριση της ικανότητας διαφορετικών θεωριών να ερµηνεύσουν τα στοιχεία που έχουν µε µια διαδικασία είναι ανάλογη µε τη φυσική επιλογή: µία θεωρία καθίσταται η πιο βιώσιµη µεταξύ των εναλλακτικών της σε µια συγκεκριµένη ιστορική κατάσταση. Η δοκιµή µιας θεωρίας µέσω της παραποίησης (Karl Popper). Μια θεωρία θα πρέπει να απορριφθεί όταν τα προβλεπόµενα αποτελέσµατα είναι αρνητικά. Ο ρόλος που προσδίδεται στην παραποίηση είναι παρόµοιος µε αυτόν που αποδίδει ο Kuhn στις ανώµαλες εµπειρίες. Ο Kuhn αµφισβητεί την ύπαρξη των παραποιητικών εµπειριών. Καµία θεωρία δεν λύνει ποτέ όλους τους γρίφους που αντιµετωπίζει σε µια δεδοµένη στιγµή. Η ανολοκλήρωτη και ατελής σχέση θεωρίας-δεδοµένων ορίζει τους γρίφους που χαρακτηρίζουν την κανονική επιστήµη. Εάν η κάθε αποτυχία εναρµόνισης αποτελούσε λόγο απόρριψης θεωριών, όλες οι θεωρίες θα έπρεπε να απορρίπτονται. Εάν µόνο η σηµαντική αποτυχία εναρµόνισης δικαιολογεί την απόρριψη µιας θεωρίας, τότε η δοκιµή της µέσω παραποίησης θα απαιτούσε κάποιο κριτήριο απιθανότητας ή βαθµού παραποίησης. 16

17 εν έχει νόηµα να υποστηρίζουµε την επαλήθευση διότι σηµαίνει συµφωνία µεταξύ γεγονότος και θεωρίας. Όλες οι ιστορικής βαρύτητας θεωρίες έχουν έρθει σε συµφωνία µε τα γεγονότα, αλλά όχι απόλυτα. Είναι λογικότερο να αναρωτηθούµε ποια από τις δύο ανταγωνιστικές θεωρίες συµφωνεί περισσότερο µε τα γεγονότα. Οι επιστήµονες όταν θέτουν παραδείγµατα υπό αµφισβήτηση µιλούν ο ένας «µέσω» του άλλου. Ο ανταγωνισµός µεταξύ παραδειγµάτων δεν είναι µια µάχη που επιλύεται µε αποδείξεις, εφόσον τα νέα παραδείγµατα γεννιούνται από παλαιότερα, ενσωµατώνουν µεγάλο µέρος του λεξιλογίου και των συσκευών που χρησιµοποίησε ήδη το παραδοσιακό παράδειγµα, αν και µε διαφορετικό τρόπο. Επιπλέον, οι υπέρµαχοι ανταγωνιστικών παραδειγµάτων αγωνίζονται σε διαφορετικούς κόσµους οι δύο οµάδες βλέπουν διαφορετικά πράγµατα (δηλ. έχουν διαφορετική θεώρηση των γεγονότων). Όπως και η αλλαγή γκεστάλτ, έτσι και η επαλήθευση εµφανίζεται ξαφνικά ή και καθόλου. Όταν ζητείται από µια γενιά να επιφέρει µια αλλαγή παραδείγµατος οι επιστηµονικές κοινότητες µεταστρέφονται προς νέα παραδείγµατα. Ο Max Planck υποστηρίζει ότι µία νέα επιστηµονική αλήθεια δεν θριαµβεύει επειδή πείθει και να διαφωτίζει τους αντιπάλους της, αλλά µάλλον επειδή οι αντίπαλοί της τελικά πεθαίνουν, και µεγαλώνει µια νέα γενιά που είναι εξοικειωµένη µε αυτήν. Όµως ο Kuhn ισχυρίζεται ότι η διάσηµη επισήµανση του Planck υπερτιµά την περίπτωση. Το θέµα δεν είναι ούτε η απόδειξη ούτε το σφάλµα. Η µεταφορά της πίστης από ένα παράδειγµα σε ένα άλλο είναι µια εµπειρία µετατροπής που δεν µπορεί να εξαναγκαστεί. Οι υπέρµαχοι ενός παραδείγµατος αφιερώνουν τη ζωή τους και την σταδιοδροµία τους στο παράδειγµα. Η δια βίου αντίσταση δεν αποτελεί παραβίαση των επιστηµονικών µέτρων αλλά δείκτη της φύσης της ίδιας της επιστηµονικής έρευνας. Η πηγή της αντίστασης αποτελεί διαβεβαίωση ότι το παλαιό παράδειγµα θα επιλύσει τελικά όλα του τα προβλήµατα και ότι η φύση µπορεί να χωρέσει στο κουτί που προσφέρει το παράδειγµα. Για την ακρίβεια, αυτή η ίδια διαβεβαίωση καθιστά δυνατή την κανονική επιστήµη. Κάποιοι επιστήµονες, ιδιαίτερα οι µεγαλύτεροι και πιο έµπειροι, µπορεί να ανθίστανται επ άπειρον, αλλά οι περισσότεροι συµβιβάζονται µε τον ένα ή τον άλλο τρόπο. Μεταστροφές σηµειώνονται όχι παρά το γεγονός ότι οι επιστήµονες είναι άνθρωποι αλλά ακριβώς εξαιτίας αυτού. Ο κάθε επιστήµονας υιοθετεί ένα νέο παράδειγµα για κάθε είδους λόγο και συχνά για πολλούς λόγους ταυτόχρονα. Η κοινότητα αναγνωρίζει ότι ένα νέο παράδειγµα εµφανίζει µία σηµαντικά µεγαλύτερη ποσοτική ακρίβεια σε σχέση µε τον παλαιότερο ανταγωνιστή του. Ένας ισχυρισµός ότι κάποιο παράδειγµα επιλύει το πρόβλήµα που προκάλεσε την κρίση είναι σπάνια επαρκής από µόνος του. Πειστικά επιχειρήµατα µπορούν να αναπτυχθούν εάν το νέο παράδειγµα επιτρέπει την πρόβλεψη φαινοµένων εντελώς απρόβλεπτων κατά την επικράτηση του παλαιού παραδείγµατος. Αυτό που συµβαίνει δεν είναι η µεταστροφή µιας και µόνο οµάδας, αλλά µια αύξουσα στροφή ως προς τον διαµοιρασµό της επαγγελµατικής πίστης. Όµως οι διαµάχες επί παραδειγµάτων δεν αφορούν την ικανότητα επίλυσης προβληµάτων. Μάλλον το ζητούµενο είναι ποιο παράδειγµα θα µπορεί µελλοντικά να αποτελεί οδηγό για την έρευνα πάνω σε προβλήµατα που κανείς από τους δύο ανταγωνιστές δεν έλυσε ακόµη. Αναζητείται µια απόφαση µεταξύ του ποιος είναι ο καλύτερος εναλλακτικός τρόπος άσκησης της επιστήµης. Μια απόφαση βασίζεται σε µελλοντικές εξαγγελίες και όχι τόσο σε παρελθοντικά επιτεύγµατα. Ο επιστήµονας πρέπει να έχει πίστη ότι το νέο παράδειγµα θα επιτύχει, παρά τα πολλά µεγάλα προβλήµατα που αντιµετωπίζει. Πρέπει να υπάρχει µια βάση για αυτή την πίστη στο υποψήφιο παράδειγµα που επιλέχθηκε. Μερικές φορές αυτή η πίστη εξαρτάται από προσωπικές και ανείπωτες αισθητικές θεωρήσεις. Αυτό δεν σηµαίνει ότι τα νέα παραδείγµατα θριαµβεύουν τελικά µέσα από κάποια µυστική αισθητική. Το νέο παράδειγµα γοητεύει την αίσθηση του ατόµου για το σωστό ή το καλαίσθητο, το νέο παράδειγµα θεωρείται τακτικότερο, καταλληλότερο, απλούστερο, ή και κοµψότερο. 17

18 Αρχικά, ένα νέο υποψήφιο παράδειγµα µπορεί να έχει λίγους υποστηρικτές (και τα κίνητρα αυτών ενδέχεται να είναι ύποπτα). Εάν οι υποστηρικτές είναι ικανοί, θα βελτιώσουν το παράδειγµα, θα διερευνήσουν τις πιθανότητές του και θα δείξουν πώς θα ήταν η ζωή σε µια κοινότητα που καθοδηγείται από αυτό. Για το παράδειγµα που προορίζεται να επικρατήσει, ο αριθµός και η ισχύς των πειστικών επιχειρηµάτων υπέρ του, θα αυξηθούν. Καθώς όλο και περισσότεροι επιστήµονες µεταστρέφονται, η διερεύνηση αυξάνεται. Ο αριθµός των πειραµάτων, των µέσων, των άρθρων και των βιβλίων µε βάση το παράδειγµα θα πολλαπλασιαστεί. Περισσότεροι επιστήµονες, πεπεισµένοι για την καρποφορία της νέας άποψης, θα υιοθετήσουν το νέο τρόπο άσκησης της κανονικής επιστήµης ώσπου να παραµείνουν ελάχιστοι «ηλικιωµένοι» αµφισβητίες και δεν µπορούµε να πούµε ότι αυτοί έχουν (είχαν) άδικο. Ίσως ο επιστήµονας που εξακολουθεί να ανθίσταται αφού το σύνολο του κλάδου έχει µεταστραφεί, έχει εκ των πραγµάτων πάψει να είναι επιστήµονας. XIII Πρόοδος µέσα από επαναστάσεις Ίσως η πρόοδος να είναι έµφυτη στον ορισµό της επιστήµης. Σε πολύ µεγάλο βαθµό, ο όρος επιστήµη προορίζεται για τοµείς που όντως προοδεύουν µε προφανείς τρόπους. Αυτό το ζήτηµα είναι εξαιρετικής βαρύτητας για τις κοινωνικές επιστήµες. Μία κοινωνική επιστήµη είναι επιστήµη επειδή αυτό-ορίζεται ως επιστήµη λόγω του ότι κατέχει ορισµένα χαρακτηριστικά και στοχεύει στην πρόοδο; Ερωτήµατα σχετικά µε το αν ένας τοµέας ή κλάδος είναι επιστηµονικός θα πάψουν να µας απασχολούν, όχι όταν βρεθεί ένας ορισµός, αλλά όταν οι οµάδες που τώρα αµφισβητούν την θέση τους επιτύχουν οµοφωνία για τις παρελθοντικές και τις τωρινές τους επιτεύξεις. Οι οικονοµολόγοι ανησυχούν λιγότερο από τους παιδαγωγούς για το εάν ο κλάδος τους αποτελεί επιστήµη επειδή οι οικονοµολόγοι γνωρίζουν τι είναι επιστήµη; Ή επειδή συµφωνούν για τον κλάδο των οικονοµικών; Γιατί οι φυσικοί επιστήµονες ή οι καλλιτέχνες δεν ανησυχούν για τον ορισµό του όρου; Τείνουµε να βλέπουµε ως επιστηµονικό, οποιονδήποτε τοµέα σηµειώνει πρόοδο. Η κανονική επιστήµη προοδεύει επειδή περιέχει ορισµένα εξέχοντα χαρακτηριστικά. Τα µέλη µιας ώριµης επιστηµονικής κοινότητας δουλεύουν βάσει ενός συγκεκριµένου παραδείγµατος ή ενός συνόλου στενά συνδεδεµένων παραδειγµάτων. Σπανίως διαφορετικές επιστηµονικές κοινότητες εξερευνούν τα ίδια προβλήµατα. Το αποτέλεσµα µιας επιτυχούς δηµιουργικής εργασίας είναι πρόοδος. Καµία δηµιουργική σχολή δεν αναγνωρίζει µια κατηγορία εργασίας που ναι µεν αποτελεί δηµιουργική επιτυχία, αλλά δεν προσθέτει κάτι στη συλλογική επιτυχία της οµάδας. Ακόµη και αν ισχυριστούµε ότι ένας τοµέας δεν σηµειώνει πρόοδο, αυτό δεν σηµαίνει ότι ισχύει το ίδιο και για κάθε χωριστή σχολή/κλάδο στα πλαίσια αυτού του τοµέα. Μόνο κατά περιόδους κανονικής επιστήµης η πρόοδος φαίνεται τόσο προφανής όσο και εξασφαλισµένη. Εν µέρει, αυτή η πρόοδος είναι υποκειµενική. Η απουσία ανταγωνιστικών και αλληλοαµφισβητούµενων παραδειγµάτων καθιστά εµφανέστερη την πρόοδο µιας κανονικής επιστηµονικής κοινότητας. Η αποδοχή ενός παραδείγµατος ελευθερώνει την κοινότητα από την ανάγκη να επανεξετάζει συνεχώς τις αρχές και τις θεµελιώδεις προϋποθέσεις της. Τα µέλη της κοινότητας µπορούν να επικεντρωθούν στα πιο απειροελάχιστα και πιο απόκρυφα φαινόµενα που την αφορούν. Σε καµία άλλη επαγγελµατική κοινότητα η ατοµική δηµιουργική εργασία ενός µέλους δεν εξετάζεται και δεν αξιολογείται κατ αποκλειστικότητα από τα άλλα µέλη. Άλλα επαγγέλµατα απασχολούνται περισσότερο µε την έγκριση των µη µυηµένων απ ότι η επιστήµη. Επειδή οι επιστήµονες εργάζονται µόνο για ένα ακροατήριο συναδέλφων, που µοιράζεται κοινές αξίες και πεποιθήσεις, ένα ενιαίο σύνολο προτύπων µπορεί να θεωρηθεί δεδοµένο. Αυτή η αποµόνωση του επιστήµονα από την κοινωνία του επιτρέπει 18

19 να επικεντρώσει την προσοχή του σε προβλήµατα που πιστεύει ότι είναι σε θέση να επιλύσει. Η επίδραση της αποµόνωσης εντείνεται από τη φύση της παιδαγωγικής µύησης µιας επιστηµονικής κοινότητας. Η παιδεία ενός κοινωνικού επιστήµονα αποτελείται σε µεγάλο βαθµό από την ανάγνωση των αυθεντικών πηγών, την επίγνωση της ποικιλίας των προβληµάτων που οι µελλοντικοί συνάδελφοί του έχουν αποπειραθεί να επιλύσουν και τα παραδείγµατα που προέκυψαν από αυτές τις απόπειρες, την αντιµετώπιση ανταγωνιστικών και µη συγκρίσιµων λύσεων για αυτά τα προβλήµατα, την αξιολόγηση των λύσεων για τα προβλήµατα που παρουσιάστηκαν και την επιλογή µεταξύ ανταγωνιστικών υφιστάµενων παραδειγµάτων. Στην παιδεία ενός φυσικού επιστήµονα τα βιβλία χρησιµοποιούνται µέχρι την αποφοίτηση από τη σχολή και αντικαθιστούνται συστηµατικά από τα δηµιουργικά επιστηµονικά συγγράµµατα από τα οποία γεννήθηκαν. Οι κλασικοί σπανίως µελετούνται, και αντιµετωπίζονται ως απαρχαιωµένες ιδιόρρυθµες αντιλήψεις. Η εκπαιδευτική µύηση των επιστηµόνων φέρει τεράστια σηµασία. Η εκπαίδευση των επιστηµόνων τους προετοιµάζει για τη γένεση σηµαντικών κρίσεων µέσα από την κανονική επιστήµη. Υπό φυσιολογικές συνθήκες, µια επιστηµονική κοινότητα είναι ένα άκρως αποτελεσµατικό µέσο για την επίλυση προβληµάτων ή γρίφων που ορίζουν τα παραδείγµατά του και το αποτέλεσµα των λύσεων είναι η πρόοδος. Η πρόοδος είναι επίσης ένα εξέχον χαρακτηριστικό της επιστήµης κατά τη διάρκεια µιας επανάστασης. Οι επαναστάσεις τερµατίζονται µε κατά κράτος νίκη ενός από τα δύο αντίπαλα στρατόπεδα. Όταν απορρίπτει ένα παράδειγµα, η επιστηµονική κοινότητα ταυτοχρόνως απορρίπτει και τα περισσότερα βιβλία στα οποία είχε ενσωµατωθεί το συγκεκριµένο παράδειγµα. Η κοινότητα αναγνωρίζει αυτή τη διαδικασία ως πρόοδο. Κατά µία έννοια, ίσως φανεί ότι το µέλος µιας ώριµης επιστηµονικής κοινότητας είναι το θύµα µιας ιστορίας που ξαναγράφτηκε από τις υφιστάµενες δυνάµεις. Η δύναµη επιλογής µεταξύ παραδειγµάτων βρίσκεται στα µέλη της κοινότητας και η διαδικασία της επιστηµονικής επανάστασης είναι σε µεγάλο βαθµό µια δηµοκρατική διαδικασία. Ο επιστήµονας θα πρέπει να απασχολείται µε την επίλυση προβληµάτων σχετικά µε τη συµπεριφορά της φύσης. Μολονότι το µέληµα µπορεί να είναι παγκοσµίου κλίµακας, τα προβλήµατα θα πρέπει να είναι προβλήµατα λεπτοµέρειας. Οι λύσεις προβληµάτων που ικανοποιούν έναν επιστήµονα θα πρέπει να ικανοποιούν και όλη την κοινότητα. εν γίνονται εκκλήσεις σε κυβερνητικά στελέχη ή στον λαό, σχετικά µε επιστηµονικά θέµατα. Τα µέλη της κοινότητας είναι αναγνωρίσιµα και είναι οι αποκλειστικοί κριτές της επαγγελµατικής επιτυχίας. Λόγω της κοινής τους εκπαίδευσης και εµπειρίας, τα µέλη της κοινότητας θεωρούνται οι µόνοι κάτοχοι των κανόνων του παιχνιδιού. Η αµφισβήτηση της κοινής τους αξιολογικής βάσης συνεπάγεται παραδοχή της ύπαρξης ασύµβατων µέτρων επιστηµονικής επιτυχίας. Ένα παράδειγµα προκαλεί ανησυχία µόνο όταν πρώτη η ίδια η φύση υποσκάπτει την επαγγελµατική ασφάλεια. Η κοινότητα υιοθετεί ένα νέο παράδειγµα όταν το νέο υποψήφιο παράδειγµα φαίνεται να επιλύει κάποιο εξαιρετικό και κοινώς αναγνωρισµένο πρόβληµα που δεν µπορεί να επιλυθεί µε άλλο τρόπο και υπόσχεται να διαφυλάξει ένα σχετικά µεγάλο µέρος της απτής ικανότητας επίλυσης προβληµάτων που έχει χτίσει µέσω των προκατόχων του. Αν και η επιστήµη σίγουρα αυξάνεται και εµβαθύνει συνεχώς, δεν διευρύνεται εξίσου. Όταν όµως το κάνει, αυτό γίνεται εµφανές από την αύξηση των ειδικοτήτων όχι µόνο στο πεδίο ενός κλάδου. Ίσως θα πρέπει να εγκαταλείψουµε την άποψη, ρητή ή σιωπηρή, ότι οι αλλαγές του παραδείγµατος µεταφέρουν τους επιστήµονες και τους µαθητές τους όλο και πιο κοντά στην αλήθεια. Η διαδικασία ανάπτυξης που περιγράφει ο Kuhn είναι µια διαδικασία εξέλιξης που ξεκινάει από το µηδέν, µια διαδικασία που τα διαδοχικά της στάδια χαρακτηρίζονται από µια ολοένα και πιο λεπτοµερή και εκλεπτυσµένη κατανόηση της φύσης. Αυτή δεν είναι µια διαδικασία εξέλιξης προς οτιδήποτε. Η αναλογία που συνδέει 19

20 την ανάπτυξη των οργανισµών µε την εξέλιξη των επιστηµονικών ιδεών «αγγίζει την τελειότητα». Η ολοκλήρωση των επαναστάσεων είναι η επιλογή, κατόπιν συγκρούσεων µέσα στην επιστηµονική κοινότητα, του ορθότερου τρόπου εξάσκησης της επιστήµης στο µέλλον. Το καθαρό αποτέλεσµα µιας σειράς τέτοιων επαναστατικών επιλογών, µε ενδιάµεσες περιόδους κανονικής επιστήµης, είναι το έξοχα προσαρµοσµένο σύνολο µέσων που ονοµάζουµε σύγχρονη επιστηµονική γνώση. Τα διαδοχικά στάδια αυτής της αναπτυξιακής διαδικασίας διακρίνονται από µια αύξηση ερµηνειών και εξειδίκευσης. Η διαδικασία εκτυλίσσεται χωρίς όφελος επί καθορισµένου στόχου και χωρίς όφελος για καµιά µόνιµη ορισµένη επιστηµονική αλήθεια. Το «Παράδειγµα» του Kuhn, ο Αρίσταρχος, ο Πτολεµαίος και ο Κοπέρνικος Ο Αρίσταρχος ο Σάµιος ( π.χ) διατύπωσε µια πλήρη ηλιοκεντρική θεωρία που συνδύαζε τα δύο δόγµατα της ηµερήσιας αξονικής περιστροφής και της ετήσιας περιστροφής της γης γύρω από τον Ήλιο. Οι απόψεις του Αρίσταρχου δεν βρήκαν ανταπόκριση όχι µόνο µεταξύ των απλών ανθρώπων αλλά και ούτε µεταξύ των αστρονόµων. Η πρώτη απάντηση που δίνει ο Κuhn είναι ότι δεν υποστηρίχθηκαν από τα επιχειρήµατα τα οποία τις κάνουν αποδεκτές σε µας σήµερα. Λόγω της απουσίας απαντήσεων σε συγκεκριµένα ερωτήµατα απορρίφθηκαν από την συντριπτική πλειοψηφία των αστρονόµων της αρχαιότητας και του µεσαίωνα και σε ορισµένες περιπτώσεις γελοιοποιήθηκαν και αγνοήθηκαν. H θεωρία του Αρίσταρχου παραβίαζε την πιο βασική ένδειξη που µας δίνουν οι αισθήσεις µας για τη δοµή του σύµπαντος. Η ιδέα ότι η Γη κινείται, φαινόταν το ίδιο παράξενη ή και παράλογη. Η απλή εµπειρική θεώρηση δεν δίνει στοιχεία για την κίνηση της Γης. Χωρίς την αντίστοιχη εκπαίδευση, η κοινή λογική µας λέει ότι αν η Γη κινιόταν τότε τα πουλιά, τα σύννεφα, και άλλα αντικείµενα που σχετίζονται µε τη Γη θα παρέµεναν πίσω. Ένας άνθρωπος που αποφάσιζε να κάνει επιτόπιο άλµα θα κατέβαινε σε σηµείο διαφορετικό από όπου το άλµα ξεκίνησε γιατί η Γη θα κινιόταν κάτω από αυτόν. Η απλοϊκή παρατήρηση και η απαίδευτη κοινή λογική δεν συνηγορούσαν υπέρ του Αρίσταρχου. Οι αρχαίοι έλληνες µπορούσαν µόνο να βασίζονται στην εµπειρία και στη λογική που εκείνη τη περίοδο δεν συνηγορούσαν υπέρ της κίνησης της Γης. Χωρίς τη βοήθεια του τηλεσκοπίου ή/και των µαθηµατικών επιχειρηµάτων δεν µπορούν να παρουσιαστούν τεκµήρια για µια κινούµενη Γη. Οι παρατηρήσεις δια γυµνού οφθαλµού ταιριάζουν απόλυτα µε την κοσµολογία των δύο σφαιρών και το Πτολεµαϊκό σύστηµα. Τα επιχειρήµατα εναντίον της αξονικής περιστροφής και της ηλιοκεντρικότητας συνοψίζονται ως εξής: Το φυσικό επιχείρηµα των παρατηρούµενων αποτελεσµάτων της βαρύτητας στη Γη Η φυσική ένσταση ότι αν και η ταχύτητα περιστροφής της γης είναι πολύ µεγάλη κανένα αποτέλεσµα στα αντικείµενα που κινούνται στον αέρα δεν είχε παρατηρηθεί Η φαινοµενική απουσία αστρικής παράλλαξης, µεταβολής δηλαδή στις σχετικές θέσεις των αστέρων όπως φαίνονται από τη Γη σε διαφορετικά σηµεία της τροχιάς της Η ηλιοκεντρικότητα από µόνη της δεν εξηγεί το πρόβληµα που είχε απασχολήσει τους αστρονόµους στα µέσα του 4 ου αιώνα, αυτό της ανισότητας των εποχών Η ηλιοκεντρικότητα ήταν ανεπαρκής και άνευ σηµασίας για την επίλυση των ανωµαλιών στην κίνηση της σελήνης. Όλα τα παρατηρησιακά πλεονεκτήµατα που µπορεί να διέθετε η υπόθεση του Αρίσταρχου (για παράδειγµα, η ικανότητά της να εξηγεί µεταβολές της φωτεινότητας 20

THOMAS SAMUEL KUHN (1922-1996) (Τόμας Σάμιουελ Κουν) Το Παράδειγμα και οι επιστημονικές επαναστάσεις.

THOMAS SAMUEL KUHN (1922-1996) (Τόμας Σάμιουελ Κουν) Το Παράδειγμα και οι επιστημονικές επαναστάσεις. 25 THOMAS SAMUEL KUHN (1922-1996) (Τόμας Σάμιουελ Κουν) Το Παράδειγμα και οι επιστημονικές επαναστάσεις. «Με μια έννοια που δεν μπορώ να εξηγήσω περισσότερο, οι οπαδοί αντίθετων Παραδειγμάτων ασκούν το

Διαβάστε περισσότερα

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α.

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. Θέµατα & Ασκήσεις από: www.arnos.gr 2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22 ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σύµφωνα µε τη θεωρία του εµπειρισµού

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis)

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 23 ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΕΙΣΑΓΩΓΗ Έχοντας παρουσιάσει τις βασικές έννοιες των ελέγχων υποθέσεων, θα ήταν, ίσως, χρήσιμο να αναφερθούμε σε μια άλλη περιοχή στατιστικής συμπερασματολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ»

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ» Εργαστήριο δικτύωσης σε εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με θέμα: «Η συναισθηματική νοημοσύνη και η επίδρασή της στην εκπαιδευτική διαδικασία» 6 7 Μαΐου 2014 Κέντρο Πρόληψης των

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητική Εργασία Β2

Ερευνητική Εργασία Β2 ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΓΕΛ ΠΑΤΡΑΣ Ερευνητική Εργασία Β2 Σχολικό έτος 2014-15 Β τετράμηνο Θέμα: «Τριτοβάθμια Εκπαίδευση και επαγγελματική αποκατάσταση» Ερευνητικό υποερώτημα: «Ποια τα Κριτήρια για την επιλογή

Διαβάστε περισσότερα

Μετάβαση από το Σχολείο στην Εργασία-Βασικές Αρχές και Προτάσεις για τους Υπεύθυνους του Πολιτικού Σχεδιασµού

Μετάβαση από το Σχολείο στην Εργασία-Βασικές Αρχές και Προτάσεις για τους Υπεύθυνους του Πολιτικού Σχεδιασµού Μετάβαση από το Σχολείο στην Εργασία-Βασικές Αρχές και Προτάσεις για τους Υπεύθυνους του Πολιτικού Σχεδιασµού Στο τέλος του 1999, ο Ευρωπαϊκός Οργανισµός ξεκίνησε ένα σηµαντικό πρόγραµµα έρευνας στο θέµα

Διαβάστε περισσότερα

Σχεδιαστής Ιστοσελίδων

Σχεδιαστής Ιστοσελίδων Σχεδιαστής Ιστοσελίδων 1. Περιγραφή Ρόλου Τίτλος Προφίλ Σχεδιαστής Ιστοσελίδων Γνωστό και ως Συνοπτική Ένας σχεδιαστής ιστοσελίδων κατασκευάζει και ενημερώνει ιστοσελίδες ως προς τη σχεδίαση και τη διαμόρφωση

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΣΗΜΟΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ. 1. Σι είναι επιστήμη 2. Η γέννηση της επιστημονικής γνώσης 3. Οριοθέτηση θεωριών αστικότητας

ΕΠΙΣΗΜΟΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ. 1. Σι είναι επιστήμη 2. Η γέννηση της επιστημονικής γνώσης 3. Οριοθέτηση θεωριών αστικότητας ΕΠΙΣΗΜΟΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ 1. Σι είναι επιστήμη 2. Η γέννηση της επιστημονικής γνώσης 3. Οριοθέτηση θεωριών αστικότητας 1. Μια διαδεδομένη αντίληψη περί επιστήμης Γνώση / Κατανόηση των φαινομένων του φυσικού κόσμου

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Δια βίου Εκπαίδευση και διάγνωση επιμορφωτικών αναγκών: Μια σχεδιασμένη παρέμβαση για την ενίσχυση των δυνάμεων της εργασίας H ΔΒΜ προϋποθέτειτοστρατηγικόσχεδιασμό,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΡΟΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΜΑΘΗΜΑ: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ Διδάσκων: Γ. Χαραλαμπίδης,

Διαβάστε περισσότερα

European Year of Citizens 2013 Alliance

European Year of Citizens 2013 Alliance European Year of Citizens 2013 Alliance MANIFESTO Η ενεργός συμμετοχή του ευρωπαίου πολίτη είναι άμεσα συνδεδεμένη με την επιδίωξη των Ευρωπαϊκών συλλογικών στόχων και αξιών που προβλέπονται στις Συνθήκες

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση. ρ Χριστίνα Θεοχάρη

Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση. ρ Χριστίνα Θεοχάρη Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση Συνάντηση Εργασίας ρ Χριστίνα Θεοχάρη Περιβαλλοντολόγος Μηχανικός Γραµµατέας Οικολογίας και Περιβάλλοντος ΓΣΕΕ 7 Ιουνίου 2006 1 1. Η Κοινωνική εταιρική ευθύνη

Διαβάστε περισσότερα

Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης. Αριστοτέλης

Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης. Αριστοτέλης 1 ηµ. Τζωρτζόπουλος ρ. Φιλοσοφίας Σχολικός Σύµβουλος ΠΕ02 Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης Αριστοτέλης Ενότητα 15η 1. Μετάφραση Γι αυτόν που ασχολείται µε το σύστηµα διακυβέρνησης, πιο ειδικά µε

Διαβάστε περισσότερα

STRATEGIC MANAGEMENT ΙI SESSION 3

STRATEGIC MANAGEMENT ΙI SESSION 3 STRATEGIC MANAGEMENT ΙI SESSION 3 ΕΞΥΠΝΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ/ΜΟΝΤΕΛΟ ΕΥΦΥΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ Η «ΔΟΜΗΣΗ» ΤΗΣ ΟΙ 5 ΠΕΙΘΑΡΧΙΕΣ ΜΑΘΗΣΗΣ ΤΟ ΜΑΝΑΤΖΜΕΝΤ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ/ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΤΟ ΜΑΝΑΤΖΜΕΝΤ ΤΗΣ ΜΑΘΗΣΗΣ ΕΜΠΟΔΙΑ/ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Διοικώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι «διοίκηση» 2. Η «διοίκηση»

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ο ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ. 4.1 Σύνολο νοµού Αργολίδας. 4.1.1 Γενικές παρατηρήσεις

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ο ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ. 4.1 Σύνολο νοµού Αργολίδας. 4.1.1 Γενικές παρατηρήσεις ΚΕΦΑΛΑΙΟ ο ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ. Σύνολο νοµού Αργολίδας.. Γενικές παρατηρήσεις Γίνεται φανερό από την ανάλυση, που προηγήθηκε, πως η επίδοση των υποψηφίων του νοµού Αργολίδας, αλλά και η κατανοµή της βαθµολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Εισαγωγή Ενεργός συμμετοχή Κοινωνική αλληλεπίδραση Δραστηριότητες που έχουν νόημα Σύνδεση των νέων πληροφοριών με τις προϋπάρχουσες γνώσεις Χρήση στρατηγικών Ανάπτυξη της αυτορρύθμισης και εσωτερική σκέψη

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 18. 18 Μηχανική Μάθηση

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 18. 18 Μηχανική Μάθηση ΚΕΦΑΛΑΙΟ 18 18 Μηχανική Μάθηση Ένα φυσικό ή τεχνητό σύστηµα επεξεργασίας πληροφορίας συµπεριλαµβανοµένων εκείνων µε δυνατότητες αντίληψης, µάθησης, συλλογισµού, λήψης απόφασης, επικοινωνίας και δράσης

Διαβάστε περισσότερα

Σωφρόνης Χατζησαββίδης. Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης

Σωφρόνης Χατζησαββίδης. Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης Σωφρόνης Χατζησαββίδης Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης 1 ΣΚΟΠΟΣ Oι σύγχρονες κριτικές προσεγγίσεις που έχουν αναπτυχθεί τα τελευταία

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Αυτό το μάθημα

Διαβάστε περισσότερα

www.biofial.com www.biofial.gr

www.biofial.com www.biofial.gr Νοέµβριος 2013 Θεοχάρης Χ. ηµήτριος Μηχανολόγος Μηχανικός Α.Π.Θ. ιευθυντής Παραγωγής BIOFIAL HYDRAULICS Ενεργειακή απόδοση υδραυλικών ανελκυστήρων Πραγµατικότητα και προοπτικές Key Words: Υδραυλικός Ανελκυστήρας,

Διαβάστε περισσότερα

Στο Δημήτρη και στο Χάρη που με στηρίζουν

Στο Δημήτρη και στο Χάρη που με στηρίζουν 2 Στο Δημήτρη και στο Χάρη που με στηρίζουν Στους φοιτητές μου που αποτελούν την πηγή και το κίνητρο για: «συνεχή βελτίωση» «συνεχή μάθηση» «συνεχή ανανέωση» και προβληματισμό 3 ανάπτυξη, αξιολόγηση

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών. Γ Οµάδα

Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών. Γ Οµάδα Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών Γ Οµάδα Διδάσκων: Αθ. Στογιαννίδης Λέκτορας 11ο Μάθηµα Διερεύνηση Προϋποθέσεων Διδασκαλίας - Α : Η θεωρία του Jean Piaget για τη νοητική ανάπτυξη του ανθρώπου

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Τα τελευταία χρόνια βρισκόµαστε µπροστά σε µια βαθµιαία αποδόµηση της ανδροκρατικής έννοιας της ηγεσίας

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΕΝΝΟΙΕΣ:

Γλωσσάρι ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΕΝΝΟΙΕΣ: Γλωσσάρι Αυτό το γλωσσάρι, παρέχει ορισμούς / εξηγήσεις για όλες τις λέξεις ή φράσεις που χρησιμοποιούνται στην έρευνα, οι οποίες επιλέχθηκαν από τους εταίρους από όλα τα κράτη μέλη της Ε.Ε., που ενδεχομένως

Διαβάστε περισσότερα

8. Η ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΤΟΥ ΤΑΛΕΝΤΟΥ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ

8. Η ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΤΟΥ ΤΑΛΕΝΤΟΥ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ 8. Η ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΤΟΥ ΤΑΛΕΝΤΟΥ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Πολυάριθµες είναι οι περιοχές όπου ένα ταλέντο ή µία χαρακτηριστική κλίση µπορεί να εκδηλωθεί. Το ταλέντο στα µαθηµατικά έχει ιδιαίτερα απασχολήσει την επιστηµονική

Διαβάστε περισσότερα

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 3 ο Διεύθυνση-Παρακίνηση 3.1. Ηγεσία-Βασικές έννοιες Η επιτυχία των επιχειρήσεων ή των οργανισμών

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ

Διαβάστε περισσότερα

Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs)

Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs) Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs) Τελική έκθεση Ιούλιος 2014 ΣΥΝΟΨΗ Σκοπός της μελέτης αυτής είναι να παρουσιάσει ορισμένα από τα κυριότερα ζητήματα που αφορούν τα δικαιώματα

Διαβάστε περισσότερα

Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού

Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού Περιεχόμενα 1. Εισαγωγικά στοιχεία 1.1 Η τρέχουσα αντιμετώπιση του γλωσσικού δανεισμού 1.2 Η προσέγγιση του θέματος μέσα από το σχολείο 1.3 Σχετικά

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη Επιχειρηµατολογίας µε τη Χρήση του Ηλεκτρονικού Υπολογιστή

Ανάπτυξη Επιχειρηµατολογίας µε τη Χρήση του Ηλεκτρονικού Υπολογιστή ΠΙΛΟΤΙΚΕΣ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗΣ ΤΩΝ ΤΠΕ ΣΤΗ ΜΑΘΗΣΙΑΚΗ ΙΑ ΙΚΑΣΙΑ Ανάπτυξη Επιχειρηµατολογίας µε τη Χρήση του Ηλεκτρονικού Υπολογιστή Γιαννάκης Βασιλειάδης Εκπαιδευτικός Υποψήφιος ιδάκτορας Ανάπτυξη Προγραµµάτων

Διαβάστε περισσότερα

Ηγεσία. Ενότητα 5: Τα συστατικά στοιχεία του ηγέτη. Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής

Ηγεσία. Ενότητα 5: Τα συστατικά στοιχεία του ηγέτη. Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Ηγεσία Ενότητα 5: Τα συστατικά στοιχεία του ηγέτη Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons.

Διαβάστε περισσότερα

3.2 Η εμπειρική προσέγγιση της προσφοράς εργασίας - Η επίδραση της ζήτησης επί της προσφοράς εργασίας

3.2 Η εμπειρική προσέγγιση της προσφοράς εργασίας - Η επίδραση της ζήτησης επί της προσφοράς εργασίας 3.2 Η εμπειρική προσέγγιση της προσφοράς εργασίας - Η επίδραση της ζήτησης επί της προσφοράς εργασίας Η νεοκλασική θεωρία της προσφοράς εργασίας που αναπτύξαμε προηγουμένως υποστηρίζει ότι οι επιλογές

Διαβάστε περισσότερα

Διοίκηση Επιχειρήσεων

Διοίκηση Επιχειρήσεων 10 η Εισήγηση Δημιουργικότητα - Καινοτομία 1 1.Εισαγωγή στη Δημιουργικότητα και την Καινοτομία 2.Δημιουργικό Μάνατζμεντ 3.Καινοτομικό μάνατζμεντ 4.Παραδείγματα δημιουργικότητας και καινοτομίας 2 Δημιουργικότητα

Διαβάστε περισσότερα

Κώδικας Συμπεριφοράς της εταιρίας SCA

Κώδικας Συμπεριφοράς της εταιρίας SCA Κώδικας Συμπεριφοράς της εταιρίας SCA Κώδικας Συμπεριφοράς της εταιρίας SCA Η SCA δεσμεύεται για τη δημιουργία αξιών για τους υπαλλήλους, τους πελάτες, τους καταναλωτές, τους μετόχους καθώς και για τους

Διαβάστε περισσότερα

Περίληψη ιπλωµατικής Εργασίας

Περίληψη ιπλωµατικής Εργασίας Περίληψη ιπλωµατικής Εργασίας Θέµα: Εναλλακτικές Τεχνικές Εντοπισµού Θέσης Όνοµα: Κατερίνα Σπόντου Επιβλέπων: Ιωάννης Βασιλείου Συν-επιβλέπων: Σπύρος Αθανασίου 1. Αντικείµενο της διπλωµατικής Ο εντοπισµός

Διαβάστε περισσότερα

ΕΤΑ και άλλες βιομηχανικές δραστηριότητες

ΕΤΑ και άλλες βιομηχανικές δραστηριότητες Το παρακάτω κείμενο περιέχει οδηγίες, παραδείγματα και διευκρινήσεις σχετικά με το τι θεωρείται Έρευνα και Τεχνολογική Ανάπτυξη, με έμφαση σε βιομηχανικές δραστηριότητες. Βασίζεται στο εγχειρίδιο Frascati

Διαβάστε περισσότερα

6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο : ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ

6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο : ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ 6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο : ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ( σελίδες σχολικού βιβλίου 129 133, έκδοση 2014 : σελίδες 124 129 ) 3.3.2 Παρακίνηση 3.3.2.1 Βασικές έννοιες Η υλοποίηση του έργου και η επίτευξη των στόχων στις

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΤΑΞΗ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Σ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 23 ΜΑΪΟΥ 2002 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4) ΚΕΙΜΕΝΟ O εικοστός αιώνας δικαίως χαρακτηρίζεται

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. «Η Επιχειρηματικότητα στην Ελλάδα 2012-13: Ενδείξεις ανάκαμψης της μικρής επιχειρηματικότητας;»

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. «Η Επιχειρηματικότητα στην Ελλάδα 2012-13: Ενδείξεις ανάκαμψης της μικρής επιχειρηματικότητας;» ΙΔΡΥΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ FOUNDATION FOR ECONOMIC & INDUSTRIAL RESEARCH Τσάμη Καρατάσου 11, 117 42 Αθήνα, Tηλ.: 210 92 11 200-10, Fax: 210 92 33 977, www.iobe.gr 11 Tsami Karatassou, 117

Διαβάστε περισσότερα

Νάντια Παπαπαναγιωτάκη

Νάντια Παπαπαναγιωτάκη Νάντια Παπαπαναγιωτάκη Στην ένταξη µε πάνε σαράντα κύµατα Οι περιοχές στις οποίες δραστηριοποιηθήκαµε από τον Νοέµβριο µέχρι σήµερα ήταν τα Άνω Λιόσια, το Ζεφύρι, το Ίλιον και οι Αχαρνές µε έντεκα (11)

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα: «Βιβλία Γλώσσας Α, Β, Γ ηµοτικού», «Μαθηµατικά Α, Β ηµοτικού»

Θέµατα: «Βιβλία Γλώσσας Α, Β, Γ ηµοτικού», «Μαθηµατικά Α, Β ηµοτικού» 1 ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΤΜΗΜΑ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ Για την ενηµέρωση των υποψηφίων συγγραφέων εγχειριδίων Γλώσσας και Μαθηµατικών, κοινοποιούµε απάντηση σε σχετικό ερωτηµατολόγιο που µας είχαν υποβάλει

Διαβάστε περισσότερα

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ]

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Φαινομενολογική θεωρητική κατεύθυνση η οποία υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος διαθέτει από μόνος του την ικανότητα για προσωπική ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Το μάθημα της Θεατρικής Αγωγής θα διδάσκεται από φέτος στην Ε και Στ Δημοτικού. Πρόκειται για μάθημα βιωματικού χαρακτήρα, με κύριο

Διαβάστε περισσότερα

Θέµα ιερεύνησης: Ο καιρός

Θέµα ιερεύνησης: Ο καιρός Θέµα ιερεύνησης: Ο καιρός Αντικείµενο της συγκεκριµένης δραστηριότητας είναι η µεθοδική παρατήρηση των καιρικών συνθηκών για ένα σχετικά µεγάλο χρονικό διάστηµα, η καταγραφή και οργάνωση των παρατηρήσεων

Διαβάστε περισσότερα

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Ακολούθως αναπτύσσονται ορισμένα διευκρινιστικά σχόλια για το Σχέδιο Μαθήματος. Αφετηρία για τον ακόλουθο σχολιασμό υπήρξαν οι σχετικές υποδείξεις που μας

Διαβάστε περισσότερα

η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού

η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού 1 η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού Το βιβλίο αυτό, του ψυχοθεραπευτή Gestalt Πέτρου Θεοδώρου, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις ΒΙΒΛΙΟΦΟΡΟΣ και σε Ελληνική και

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ Μάθηµα: Κοινωνική Ταυτότητα και ιοµαδικές Σχέσεις ιδάσκουσα: Αλεξάνδρα Χαντζή

ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ Μάθηµα: Κοινωνική Ταυτότητα και ιοµαδικές Σχέσεις ιδάσκουσα: Αλεξάνδρα Χαντζή 1 ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ Μάθηµα: Κοινωνική Ταυτότητα και ιοµαδικές Σχέσεις ιδάσκουσα: Αλεξάνδρα Χαντζή Εισαγωγή Πηγές: Dovidio, J. F., & Gaertner, S. L. (2010). Intergroup bias. In S. T. Fiske, D. T. Gilbert,

Διαβάστε περισσότερα

Τα 4P Προώθηση Προϊόντων. Νικόλαος Α. Παναγιώτου Λέκτορας Τομέας Βιομηχανικής ιοίκησης & Επιχειρησιακής Έρευνας Σχολή Μηχανολόγων Μηχανικών

Τα 4P Προώθηση Προϊόντων. Νικόλαος Α. Παναγιώτου Λέκτορας Τομέας Βιομηχανικής ιοίκησης & Επιχειρησιακής Έρευνας Σχολή Μηχανολόγων Μηχανικών Τα 4P Προϊόντων Νικόλαος Α. Παναγιώτου Λέκτορας Τομέας Βιομηχανικής ιοίκησης & Επιχειρησιακής Έρευνας Σχολή Μηχανολόγων Μηχανικών 1 @ Νοέμβριος 2004 Περιεχόμενα ιαδικασία Βασικά Στοιχεία ς ιαφήμιση 2 ιαδικασία

Διαβάστε περισσότερα

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Γ ΕΠΑΛ

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Γ ΕΠΑΛ γραπτή εξέταση στo μάθημα ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Γ ΕΠΑΛ Τάξη: Γ ΕΠΑΛ Τμήμα: Βαθμός: Ονοματεπώνυμο: Καθηγητές: Κείμενο «Όπλο επιβίωσης» η δια βίου εκπαίδευση και η κατάρτιση. Στο ευρωπαϊκό προσκήνιο τίθεται

Διαβάστε περισσότερα

Τι σηµαίνει πρόσφυγας και ποια τα δικαιώµατα του Γ Γυµνασίου Γ Λυκείου

Τι σηµαίνει πρόσφυγας και ποια τα δικαιώµατα του Γ Γυµνασίου Γ Λυκείου Σχέδιο Μαθήµατος Τι σηµαίνει πρόσφυγας και ποια τα δικαιώµατα του Γ Γυµνασίου Γ Λυκείου Σκοπιµότητα Πρόσφυγας δεν είναι απλώς κάθε ξένος που ζητά να µείνει στη χώρα µας, αλλά ένας από τους πιο ευάλωτους,

Διαβάστε περισσότερα

Πιστοποίηση επάρκειας της ελληνομάθειας. Οδηγίες για την ανάπτυξη εξεταστικών ερωτημάτων

Πιστοποίηση επάρκειας της ελληνομάθειας. Οδηγίες για την ανάπτυξη εξεταστικών ερωτημάτων Πιστοποίηση επάρκειας της ελληνομάθειας. Οδηγίες για την ανάπτυξη εξεταστικών ερωτημάτων Εισαγωγή Από το Μάιο του 2011 έγιναν ουσιαστικές και ριζικές αλλαγές στο πιστοποιητικό ελληνομάθειας, που αφορούν

Διαβάστε περισσότερα

Σχολή Διοίκησης και Οικονομίας. Τμήμα Διοίκησης Ξενοδοχείων και Τουρισμού. - Μάστερ (ΜSc) στη Διεθνή Διοίκηση Τουρισμού και Επιχειρήσεων Φιλοξενίας

Σχολή Διοίκησης και Οικονομίας. Τμήμα Διοίκησης Ξενοδοχείων και Τουρισμού. - Μάστερ (ΜSc) στη Διεθνή Διοίκηση Τουρισμού και Επιχειρήσεων Φιλοξενίας Σχολή Διοίκησης και Οικονομίας Τμήμα Διοίκησης Ξενοδοχείων και Τουρισμού - Μάστερ (ΜSc) στη Διεθνή Διοίκηση Τουρισμού και Επιχειρήσεων Φιλοξενίας 1. Εισαγωγή 2. Στόχοι Μεταπτυχιακού Προγράμματος 3. Διάρκεια

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΡΟΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΜΑΘΗΜΑ: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΕΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ Διδάσκων: Γ. Χαραλαμπίδης,

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση Γλωσσάρι Η ομάδα MATURE διαθέτει σημαντική εμπειρία στη διαχείριση και υλοποίηση Ευρωπαϊκών προγραμμάτων και γνωρίζει ότι τα ζητήματα επικοινωνίας ενδέχεται να προκαλέσουν σύγχυση. Προκειμένου να ελαχιστοποιηθεί

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ της ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ της ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ & ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ της ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ Μ. Γρηγοριάδου Ρ. Γόγουλου Ενότητα: Η Διδασκαλία του Προγραμματισμού Περιεχόμενα Παρουσίασης

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ο ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΩΝ ΝΑΡΚΩΤΙΚΩΝ. 5.1 Εισαγωγή

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ο ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΩΝ ΝΑΡΚΩΤΙΚΩΝ. 5.1 Εισαγωγή ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ο ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΩΝ ΝΑΡΚΩΤΙΚΩΝ 5.1 Εισαγωγή Στην ενότητα αυτήν θα παρουσιάσουµε µία αναλυτική περιγραφή της γνώµης των Ευρωπαίων πολιτών σχετικά µε τα ναρκωτικά. Καθώς είναι γνωστό, στις µέρες

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕ ΤΙ ΧΡΕΙΑΖΟΝΤΑΙ ΟΙ ΜΙΚΡΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ;

ΣΕ ΤΙ ΧΡΕΙΑΖΟΝΤΑΙ ΟΙ ΜΙΚΡΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ; ΜΙΚΡΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ & ΑΓΟΡΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΕ ΤΙ ΧΡΕΙΑΖΟΝΤΑΙ ΟΙ ΜΙΚΡΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ; Βοηθούν στη διαφοροποίηση της οικονομικής βάσης της χώρας Βοηθούν στη δημιουργία θέσεων απασχόλησης και στον περιορισμό της

Διαβάστε περισσότερα

www.arnos.gr κλικ στη γνώση Τιμολόγηση

www.arnos.gr κλικ στη γνώση Τιμολόγηση ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 Τιμολόγηση Παράγοντες επηρεασμού της τιμής Στόχος της τιμολογιακής πολιτικής πρέπει να είναι ο καθορισμός μιας ιδανικής τιμής η οποία θα ικανοποιεί τόσο τους πωλητές όσο και τους αγοραστές.

Διαβάστε περισσότερα

Η συμβολή στην επιτυχία ενός οργανισμού, παρουσιάζοντας σχετικά δεδομένα με τη χρήση τεχνικών 2Δ ή 3Δ τεχνολογίας. Αρμοδιότητα

Η συμβολή στην επιτυχία ενός οργανισμού, παρουσιάζοντας σχετικά δεδομένα με τη χρήση τεχνικών 2Δ ή 3Δ τεχνολογίας. Αρμοδιότητα Σχεδιαστής Ψηφιακών Κινούμενων Σχεδίων ή Digital Animator 1. Περιγραφή Ρόλου Τίτλος Προφίλ Σχε Σχεδιαστής Ψηφιακών Κινούμενων Σχεδίων ή Digital Animator Γνωστό και ως Ειδικός Σχεδιασμού 2Δ- 3Δ γραφικών,

Διαβάστε περισσότερα

Σηµειώσεις στις σειρές

Σηµειώσεις στις σειρές . ΟΡΙΣΜΟΙ - ΓΕΝΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Σηµειώσεις στις σειρές Στην Ενότητα αυτή παρουσιάζουµε τις βασικές-απαραίτητες έννοιες για την µελέτη των σειρών πραγµατικών αριθµών και των εφαρµογών τους. Έτσι, δίνονται συστηµατικά

Διαβάστε περισσότερα

Διακήρυξη. των Δικαιωμάτων. και Ευθυνών. των Εθελοντών ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΡΟΕΔΡΙΑ ΚΑΙ ΠΡΟΕΔΡΙΚΟ ΜΕΓΑΡΟ

Διακήρυξη. των Δικαιωμάτων. και Ευθυνών. των Εθελοντών ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΡΟΕΔΡΙΑ ΚΑΙ ΠΡΟΕΔΡΙΚΟ ΜΕΓΑΡΟ ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΡΟΕΔΡΙΑ ΚΑΙ ΠΡΟΕΔΡΙΚΟ ΜΕΓΑΡΟ ΓΡΑΦΕΙΟ ΕΠΙΤΡΟΠΟΥ ΕΘΕΛΟΝΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΜΗ ΚΥΒΕΡΝΗΤΙΚΩΝ ΟΡΓΑΝΩΣΕΩΝ Διακήρυξη των Δικαιωμάτων και Ευθυνών των Εθελοντών Συμμετέχω Διαμορφώνω Συμμετέχω Έχω ρόλο

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Συνεργάζομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι Συνεργασία 2. Γιατί χρειάζεται

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΩΝ ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΩΝ ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΩΝ ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ Η σύγχρονη εποχή χαρακτηρίζεται από την ένταξη της επιστημονικής γνώσης στη διαδικασία ανάπτυξης προϊόντων. Η έρευνα ενσωματώνεται

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ VΙ - Ο ΗΓΙΕΣ ΥΠΟΒΟΛΗΣ ΠΡΟΤΑΣΗΣ

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ VΙ - Ο ΗΓΙΕΣ ΥΠΟΒΟΛΗΣ ΠΡΟΤΑΣΗΣ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ VΙ - Ο ΗΓΙΕΣ ΥΠΟΒΟΛΗΣ ΠΡΟΤΑΣΗΣ Έκδοση Εγγράφου: 1.0 Επιχειρησιακό Πρόγραµµα «Εκπαίδευση & ια Βίου Μάθηση» (ΕΚ. ι.βι.μ) Κενή σελίδα 2 Πίνακας περιεχοµένων 1 Εισαγωγή... 6 1.1 ηµιουργία πρότασης...

Διαβάστε περισσότερα

Η Εφαρµογή της Αξιολόγησης στη Συνεκπαίδευση 1

Η Εφαρµογή της Αξιολόγησης στη Συνεκπαίδευση 1 Η Εφαρµογή της Αξιολόγησης στη Συνεκπαίδευση Το τελικό στάδιο της πρώτης φάσης του Προγράµµατος του Φορέα για την Αξιολόγηση στο Πλαίσιο της Συνεκπαίδευσης περιλάµβανε µια συζήτηση και κατόπιν επεξήγηση

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

Αρχιτεκτονική με κοινωνικό πρόσωπο - Daveti Home Brokers Sunday, 10 February 2013 11:55. Του Στράτου Ιωακείμ

Αρχιτεκτονική με κοινωνικό πρόσωπο - Daveti Home Brokers Sunday, 10 February 2013 11:55. Του Στράτου Ιωακείμ Του Στράτου Ιωακείμ Η Αρχιτεκτονική Χωρίς Σύνορα είναι Μη Κερδοσκοπική Οργάνωση, μέλος του διεθνούς μη κυβερνητικού, μη κερδοσκοπικού οργανισμού ASF international (Architecture Sans Frontieres International).

Διαβάστε περισσότερα

Case Study. Η διαδικασία μέτρησης ικανοποίησης πελατών στο πρότυπο ISO 9001: Εφαρμογή σε εταιρεία Πληροφορικής I

Case Study. Η διαδικασία μέτρησης ικανοποίησης πελατών στο πρότυπο ISO 9001: Εφαρμογή σε εταιρεία Πληροφορικής I Case Study Η διαδικασία μέτρησης ικανοποίησης πελατών στο πρότυπο ISO 9001: Εφαρμογή σε εταιρεία Πληροφορικής I ΛΟΓΟΙ ΜΕΤΡΗΣΗΣ ΙΚΑΝΟΠΟΙΗΣΗΣ ΠΕΛΑΤΗ Οι σηµαντικότερες αιτίες που οδηγούν στην ανάγκη µέτρησης

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ

ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Στασίνου 36, Γραφ. 102, Στρόβολος 2003 Λευκωσία, Κύπρος Τηλ: 22378101- Φαξ:22379122 cms@cms.org.cy, www.cms.org.cy ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Η Κυπριακή Μαθηματική Εταιρεία

Διαβάστε περισσότερα

Πνευµατικά ικαιώµατα

Πνευµατικά ικαιώµατα Πνευµατικά ικαιώµατα Το παρόν είναι πνευµατική ιδιοκτησία της ACTA Α.Ε. και προστατεύεται από την Ελληνική και Ευρωπαϊκή νοµοθεσία που αφορά τα πνευµατικά δικαιώµατα. Απαγορεύεται ρητώς η δηµιουργία αντιγράφου,

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΓΚΘΓΣΗΣ Β ΛΥΚΓΙΟΥ ΣΑ ΠΡΟΟΝΣΑ ΠΟΤ ΖΗΣΟΤΝ ΟΙ ΠΟΛΤΕΘΝΙΚΕ

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΓΚΘΓΣΗΣ Β ΛΥΚΓΙΟΥ ΣΑ ΠΡΟΟΝΣΑ ΠΟΤ ΖΗΣΟΤΝ ΟΙ ΠΟΛΤΕΘΝΙΚΕ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΓΚΘΓΣΗΣ Β ΛΥΚΓΙΟΥ ΣΑ ΠΡΟΟΝΣΑ ΠΟΤ ΖΗΣΟΤΝ ΟΙ ΠΟΛΤΕΘΝΙΚΕ Θέσεις για νέους εργαζομένους δεν υπάρχουν μόνο στις ελληνικές εταιρείες, αλλά και σε πολλές πολυεθνικές επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ ΛΥΚΟΠΟΥΛΩΝ ΤΑ ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ Η ΠΡΟΟΔΟΣ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ ΛΥΚΟΠΟΥΛΩΝ Στον Προσκοπισµό οι νέοι έχουν την ευκαιρία να αποκτήσουν µια σειρά από εµπειρίες που συµβάλλουν στην φυσιολογική

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΕΡΓΟ. Κωδικός Έργου σε Επιτροπή Ερευνών/ΕΛΚΕ του ΑΠΘ : 90714 ΤΕΛΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΠΡΟΟΔΟΥ

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΕΡΓΟ. Κωδικός Έργου σε Επιτροπή Ερευνών/ΕΛΚΕ του ΑΠΘ : 90714 ΤΕΛΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΠΡΟΟΔΟΥ 1 ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΕΡΓΟ Άνθρωποι του Κάτω Κόσµου: ιδεολογίες και πολιτικές διακρίσεων, αποκλεισµού και διώξεων στη σύγχρονη εποχή. Ιστορικό ανθολόγιο και εκπαιδευτικός οδηγός. People of the Underworld: ideologies

Διαβάστε περισσότερα

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΙΩΝ

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΙΩΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΙΩΝ Μία από τις πιο σηµαντικές διαδικασίες που χαρακτηρίζουν τη συγγραφή και δηµοσίευση µιας ερευνητικής εργασίας, είναι η αξιολόγησή της από έµπειρους επιστήµονες του χώρου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΫΠΗΡΕΣΙΑΚΗΣ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ (Απογευματινή φοίτηση )

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΫΠΗΡΕΣΙΑΚΗΣ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ (Απογευματινή φοίτηση ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΫΠΗΡΕΣΙΑΚΗΣ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ (Απογευματινή φοίτηση ) Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ,ΕΙΚΟΝΕΣ ΚΑΙ ΕΠΙΛΥΣΗ ΜΗ ΡΕΑΛΙΣΤΙΚΩΝ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΩΝ Η ΕΠΙ ΡΑΣΗ ΤΩΝ ΕΙΚΟΝΩΝ ΣΤΗΝ ΕΠΙΛΥΣΗ ΜΗ ΡΕΑΛΙΣΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Το σύστημα ISO9000. Παρουσιάστηκε το 1987, αναθεωρήθηκε το 1994 και το 2000.

Το σύστημα ISO9000. Παρουσιάστηκε το 1987, αναθεωρήθηκε το 1994 και το 2000. Το σύστημα ISO9000 Παρουσιάστηκε το 1987, αναθεωρήθηκε το 1994 και το 2000. Με τις αλλαγές δόθηκε έμφαση στην εφαρμογή της πολιτικής της ποιότητας και σε πιο πλήρεις διορθωτικές ενέργειες. Σε όλο τον κόσμο,

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος Ειδικού Θεματικού Προγράμματος: «Διοίκηση, Οργάνωση και Πληροφορική για Μικρομεσαίες

Τίτλος Ειδικού Θεματικού Προγράμματος: «Διοίκηση, Οργάνωση και Πληροφορική για Μικρομεσαίες ΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ, ΒΑΣΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΠΕΛΑΓΙΤΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ Τίτλος Ειδικού Θεματικού Προγράμματος: «Διοίκηση, Οργάνωση και Πληροφορική για Μικρομεσαίες

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Εγχειρίδιο Χρήσης My Plan 2

Εισαγωγή. Εγχειρίδιο Χρήσης My Plan 2 Εγχειρίδιο Χρήσης Εισαγωγή Το δηµιουργήθηκε µε στόχο να αποτελέσει υποστηρικτικό εργαλείο για τον επαγγελµατία Ασφαλιστικό ιαµεσολαβητή, ο οποίος χρειάζεται να διευκρινίζει και να αναλύει τις ασφαλιστικές

Διαβάστε περισσότερα

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη ΕΙΣΑΓΩΓΗ Είναι γνωστό ότι, παραδοσιακά, όπως άλλα εκπαιδευτικά συστήματα έτσι και το ελληνικό στόχευαν στην καλλιέργεια και ενδυνάμωση της εθνοπολιτιστικής ταυτότητας. Αυτό κρίνεται θετικό, στο βαθμό που

Διαβάστε περισσότερα

www.psychologyonline.gr Newsletter Αθλητικής Ψυχολογίας, Ιανουαρίου Φεβρουαρίου 2009 Αγαπητοί Φίλοι,

www.psychologyonline.gr Newsletter Αθλητικής Ψυχολογίας, Ιανουαρίου Φεβρουαρίου 2009 Αγαπητοί Φίλοι, Newsletter Αθλητικής Ψυχολογίας, Ιανουαρίου Φεβρουαρίου 2009 Αγαπητοί Φίλοι, Μετά την σύντοµη ανάπαυλα των Χριστουγεννιάτικων διακοπών µας, έφτασε ένας ορεξάτος και Ολόφρεσκος Νέος Χρόνος που κουβαλά µαζί

Διαβάστε περισσότερα

* Συνδέεται άμεσα η αξιολόγηση με τη μισθολογική προαγωγή στον επόμενο βαθμό.

* Συνδέεται άμεσα η αξιολόγηση με τη μισθολογική προαγωγή στον επόμενο βαθμό. Ανακοίνωση της ΔΑΚΕ Καθηγητών Δ.Ε, για το σχέδιο Π.Δ για την Αξιολόγηση Κατατέθηκε από το Υπουργείο Παιδείας προς διαβούλευση το σχέδιο Προεδρικού Διατάγματος για την αξιολόγηση των εκπαιδευτικών. Μία

Διαβάστε περισσότερα

«ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΝΤΑΞΗ ΜΕΤΑΝΑΣΤΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΗ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ»

«ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΝΤΑΞΗ ΜΕΤΑΝΑΣΤΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΗ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ» «ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΝΤΑΞΗ ΜΕΤΑΝΑΣΤΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΗ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ» Σίμος Δανιηλίδης Δήμαρχος Συκεών, Μέλος Δ.Σ. ΚΕΔΚΕ Με ιδιαίτερη χαρά συμμετέχω στη 4 η Γενική Συνέλευση αποδήμων Αιρετών της Αυτοδιοίκησης. Γνωρίζετε

Διαβάστε περισσότερα

Εθνικε ςκαιευρωπαι κε ς Πολιτικε ςστοντομεάτηςδια βιόυμα θησης. Παράλληλα Κείµενα

Εθνικε ςκαιευρωπαι κε ς Πολιτικε ςστοντομεάτηςδια βιόυμα θησης. Παράλληλα Κείµενα Εθνικε ςκαιευρωπαι κε ς Πολιτικε ςστοντομεάτηςδια βιόυμα θησης Παράλληλα Κείµενα Θεσμοί, όργανα και της ευρωπαϊκής πολιτικής Hεκπαιδευτικήπολιτικήκαιτασυστήματαδιαβίου εκπαίδευσης στη σύγχρονη Ευρώπη σε

Διαβάστε περισσότερα

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗ

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗ Στάθης Ψύλλος 24/2/2011 1. Η φιλοσοφία συγκροτείται ως δραστηριότητα μέσω μιας σειράς θεμελιωδών ερωτημάτων που προκύπτουν κατά την διάρκεια της προσπάθειας μας να αποκτήσουμε μια

Διαβάστε περισσότερα

Η Έρευνα στα Ελληνικά Πανεπιστήµια και η Ευρωπαϊκή Πραγµατικότητα

Η Έρευνα στα Ελληνικά Πανεπιστήµια και η Ευρωπαϊκή Πραγµατικότητα Η Έρευνα στα Ελληνικά Πανεπιστήµια και η Ευρωπαϊκή Πραγµατικότητα Ιωάννης Π. Γεροθανάσης Καθηγητής Πανεπιστηµίου Ιωαννίνων Πρώην Πρύτανης Πανεπιστηµίου Ιωαννίνων Μέλος της Α ΙΠ Η ανώτατη εκπαίδευση, η

Διαβάστε περισσότερα

Επαγγελματικό Περίγραμμα Ειδικός Συντήρησης σε Περιβάλλον Υποβοηθούμενης Αυτόνομης Διαβίωσης

Επαγγελματικό Περίγραμμα Ειδικός Συντήρησης σε Περιβάλλον Υποβοηθούμενης Αυτόνομης Διαβίωσης Επαγγελματικό Περίγραμμα Ειδικός Συντήρησης σε Περιβάλλον Υποβοηθούμενης Αυτόνομης Διαβίωσης Ευρωπαϊκά Περιγράμματα για Επαγγέλματα Υποβοηθούμενης Αυτόνομης Διαβίωσης 1 Ειδικός Συντήρησης σε Περιβάλλον

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου - 2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 18497 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 01/12/14 Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΑΓΡΟΓΙΑΝΝΗ ΙΦΙΓΕΝΕΙΑ Α. ΘΕΜΑ: Η ραγδαία εξάπλωση των σύγχρονων μέσων επικοινωνίας και οι αναδιαρθρώσεις

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Εξυπηρετώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Η εξυπηρέτηση ως το πλέον δυναμικό

Διαβάστε περισσότερα

Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή*

Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή* Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή* Το ζήτημα της αποτελεσματικής Διοίκησης - Ηγεσίας, απασχόλησε, απασχολεί και θα απασχολεί όλους εκείνους που επιδιώκουν την αποτελεσματικότητα, την προσωπική βελτίωση, την κοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΤΥΠΟ ΥΛΙΚΟ 4 ης ΙΑΛΕΞΗΣ

ΕΝΤΥΠΟ ΥΛΙΚΟ 4 ης ΙΑΛΕΞΗΣ ΕΝΤΥΠΟ ΥΛΙΚΟ 4 ης ΙΑΛΕΞΗΣ ΑΓΡΟΤΟΥΡΙΣΜΟΣ Τα τελευταία χρόνια η ενδογενής ανάπτυξη, η αξιοποίηση δηλαδή του ενδογενούς φυσικού και πολιτιστικού πλούτου καθώς και του ανθρώπινου δυναµικού του κάθε τόπου,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΧΡΟΝΗ Ι ΑΚΤΙΚΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ

ΣΥΓΧΡΟΝΗ Ι ΑΚΤΙΚΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΠΕΤΡΟΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ ΣΥΓΧΡΟΝΗ Ι ΑΚΤΙΚΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΤΗΣ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ Απευθύνεται: Σε κάθε εκπαιδευτικό που ενδιαφέρεται να βελτιώσει και να εκσυγχρονίσει τη διδασκαλία του/της. Στους/ις υποψήφιους/ες

Διαβάστε περισσότερα

ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά για αξίες και συναισθήματα»

ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά για αξίες και συναισθήματα» Ημερομηνία 8/4/2015 Μέσο Συντάκτης Link http://artpress.sundaybloody.com/ Βασίλης Κάργας http://goo.gl/di6ugf Μαρίνα Γιώτη, συγγραφέαςεικονογράφος : «Τα παραμύθια είναι ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά

Διαβάστε περισσότερα

Αναφορές Εταιρικής Κοινωνικής Ευθύνης στην Ελλάδα Μία Εμπειρική Μελέτη

Αναφορές Εταιρικής Κοινωνικής Ευθύνης στην Ελλάδα Μία Εμπειρική Μελέτη Αναφορές Εταιρικής Κοινωνικής Ευθύνης στην Ελλάδα Μία Εμπειρική Μελέτη Tων Νικόλαου Α. Παναγιώτου Λέκτορα ΕΜΠ, Σχολή Μηχανολόγων Μηχανικών, Τομέας Βιομηχανικής Διοίκησης & Επιχειρησιακής Eρευνας* και Κωνσταντίνου

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΙΛΟΣ ΓΙΟΥΛΑ ΟΡΑΜΑ ΚΑΙ ΑΞΙΕΣ ΟΜΙΛΟΥ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΟΜΙΛΟΥ (ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ)

ΟΜΙΛΟΣ ΓΙΟΥΛΑ ΟΡΑΜΑ ΚΑΙ ΑΞΙΕΣ ΟΜΙΛΟΥ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΟΜΙΛΟΥ (ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ) ΟΜΙΛΟΣ ΓΙΟΥΛΑ ΟΡΑΜΑ ΚΑΙ ΑΞΙΕΣ ΟΜΙΛΟΥ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΟΜΙΛΟΥ (ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ) 1 ΟΜΙΛΟΣ ΓΙΟΥΛΑ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ 2. ΟΡΑΜΑ ΚΑΙ ΑΞΙΕΣ ΟΜΙΛΟΥ 3. ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΟΜΙΛΟΥ (ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ) 2 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Διαβάστε περισσότερα

Το Ευρωπαϊκό Χαρτοφυλάκιο Γλωσσών

Το Ευρωπαϊκό Χαρτοφυλάκιο Γλωσσών Το Ευρωπαϊκό Χαρτοφυλάκιο Γλωσσών Οδηγός χρήσης για εταιρείες και άλλους οργανισµούς Το Ευρωπαϊκό Χαρτοφυλάκιο Γλωσσών θέτει αναγνωρισµένα διεθνή στάνταρ για τη µέτρηση και σύγκριση γλωσσικών ικανοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΙΟΤΙΚΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

ΠΟΙΟΤΙΚΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΠΟΙΟΤΙΚΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ 1 Ποιότητα και Ποιοτικός Έλεγχος Ο όρος «ποιότητα» συχνά χρησιµοποιείται χωρίς την πραγµατική της έννοια. ηλαδή δεν προσδιορίζεται αν το προϊόν στο οποίο αναφέρεται

Διαβάστε περισσότερα