Παρουσίαση του βιβλίου του Thomas Kuhn. «Η οµή των Επιστηµονικών Επαναστάσεων»

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Παρουσίαση του βιβλίου του Thomas Kuhn. «Η οµή των Επιστηµονικών Επαναστάσεων»"

Transcript

1 ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΥΤΤΑΡΟΥ ΚΑΙ ΒΙΟΦΥΣΙΚΗΣ Παρουσίαση του βιβλίου του Thomas Kuhn «Η οµή των Επιστηµονικών Επαναστάσεων» Κάτσαρης Αυγουστίνος Λαζαρίδης Γεώργιος Ιούνιος 2009 Υπεύθυνος µέλος ΕΠ Αθανασίου Κυριάκος

2 Παρουσίαση του βιβλίου του Thomas Kuhn «οµή των επιστηµονικών επαναστάσεων» Η «οµή των επιστηµονικών επαναστάσεων» αντιπροσωπεύει ένα σταθµό για την αγγλοσαξονική επιστηµολογία. Εκδόθηκε το 1962 και αποτέλεσε και αποτελεί ένα «πολεµικό κείµενο» προτείνοντας µια άλλη εικόνα για την επιστήµη από εκείνη που επικρατούσε µέχρι τότε. Φιλοδοξoύσε να αντικαταστήσει την κυρίαρχη τότε τάση του «Λογικού Θετικισµού». Το κυριότερο χαρακτηριστικό της αγγλοσαξονικής φιλοσοφίας ήταν η αίσθηση της «συνέχειας» δηλαδή ότι «νέο» δεν αναδύεται δίπλα στο «παλιό» αλλά πάνω του. Για να αντιληφθούµε τον ρόλο και την σηµασία που έπαιξε στο πνευµατικό γίγνεσθαι της εποχής η «δοµή των επιστηµονικών επαναστάσεων», πρέπει να εξετάσουµε το πλαίσιο µέσα στο όποιο γεννήθηκε και λειτούργησε. Το Θετικιστικό µοντέλο ανάλυσης των επιστηµονικών θεωριών. Ο Λογικός Θετικισµός χαρακτηρίζει ένα φιλοσοφικό ρεύµα που δηµιουργείται στη δεκαετία στην γερµανόφωνη Ευρώπη. Ο βασικός πυρήνας των πρώτων θετικιστών συσπειρώνεται γύρω από το σεµινάριο φιλοσοφίας των Επαγωγικών Επιστηµών του Moritz Schlick στο πανεπιστήµιο της Βιέννης και αποτελεί το λεγόµενο «κύκλο της Βιέννης» (Waismann, Neurath, Hahn, Carnap, Schlick). Το 1930 το περιοδικό Erkenntnis γίνεται το επίσηµο όργανο της φιλοσοφικής τάσης. Το ενοποιητικό στοιχείο του «κύκλου» είναι η προγραµµατική αντίθεση µε την Μεταφυσική και το αίτηµα για την εγκαθίδρυση µιας επιστηµονικής φιλοσοφίας. Το κοινό σηµείο µε τον κλασικό Εµπειρισµό (Locke, Hume, Mill) είναι η ότι η έγκυρη γνώση θεµελιώνεται στα δεδοµένα της εµπειρίας. Ενώ ο λογικός Θετικισµός είναι ένα περιθωριακό ρεύµα στην γερµανόφωνη µεσοπολεµική Ευρώπη, µετά τον πόλεµο µε την µετανάστευση των Γερµανών επιστηµόνων στην Αµερική, γίνεται η κυρίαρχη τάση στον αγγλοσαξονικό κόσµο. Οι δύο βασικοί στόχοι του Λογικού Θετικισµού είναι α) η λογική ανάλυση της έγκυρης γνώσης και β) η εµπειρική θεµελίωση της επιστήµης. Η εικόνα που έχουν οι Λογικοί Θετικιστές για την επιστήµη είναι η εξής: 1. Η επιστήµη είναι ένα αρθρωµένο σύνολο επιστηµονικών θεωριών. 2. Η επιστηµονική θεωρία είναι ένα αξιωµατικό σύστηµα, του οποίου οι όροι ανήκουν σε τρεις δυνατές κατηγορίες-λεξιλόγια. Α) Το λογικό λεξιλόγιο Β) Το παρατηρησιακό λεξιλόγιο Γ) Το θεωρητικό λεξιλόγιο Επίσης η επιστήµη είναι µια επαγωγική διαδικασία και οι πρώτες επιστηµονικές διαπιστώσεις είναι απλές εµπειρικές γενικεύσεις που στηρίζονται στην αισθητηριακή αντίληψη και είναι εκφρασµένες σε µια καθαρά παρατηρησιακή γλώσσα. Η επιστήµη αναπτύσσεται µε την εγκαθίδρυση επικυρωµένων θεωριών. Η µετάβαση από την µία θεωρία στην άλλη δεν αποτελεί πρόβληµα για τους Λογικούς Θετικιστές. Το φαινόµενο αυτό περιγράφεται από την θεωρία της «αναγωγής», όπου έχουµε δύο τύπους «αναγωγής» α) τον «οµογενή β) τον ετερογενή. Μια αναγωγή είναι «οµογενής» όταν οι δύο θεωρίες εκφράζονται στο ίδιο λεξιλόγιο ενώ «ετερογενής» όταν χρειάζεται «µετάφραση» από την µια θεωρία στην άλλη (διαφέρει η ορολογία). 2

3 Γενικά οι Θετικιστές θεωρούν ότι η πρόοδος της επιστήµης είναι µια συνεχής συσσωρευτική διαδικασία και οι παλαιότερες επιτυχίες των θεωριών δεν απορρίπτονται αλλά διατηρούνται και επεκτείνονται. Η γένεση του νέου ρεύµατος. Η χρονική περίοδος του είναι η απόλυτη κυριαρχία του Λογικού Θετικισµού. Στο διάστηµα αυτό όµως ορισµένες θέσεις του άρχισαν να αµφισβητούνται αλλά παρόλα αυτά ο πυρήνας της θετικιστικής ανάλυσης εξακολουθεί να αντιπροσωπεύει την µοναδική αξιόπιστη, φιλοσοφική προσέγγιση της επιστήµης. Η κατάσταση όµως αλλάζει ριζικά στα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του Η ηρεµία του κλάδου διαταράσσεται και τα «σύνορα» ανοίγουν. Ένα νέο ρεύµα επιστηµολογικό δηµιουργείται και συνδέεται µε τα ονόµατα των Kuhn, Feyerabend, Hanson και Toulmin που χαρακτηρίζεται από µια ακραία αντιθετικιστική γραµµή. Σηµείο καµπής λαµβάνεται το έτος 1962, έτος έκδοσης της «δοµής των επιστηµονικών επαναστάσεων» που θεωρήθηκε «µανιφέστο» του νέου ρεύµατος. Η κατάσταση κρίσης που δηµιουργήθηκε οδήγησε σε ραγδαίες εξελίξεις και στα τέλη της δεκαετίας ο Λογικός Θετικισµός θεωρούνταν ξεπερασµένος. Οι παράγοντες που έπαιξαν ρόλο στην µείωση της αξιοπιστίας του Λογικού Θετικισµού είναι οι εξής: Α) Η συσσώρευση κριτικών που δεν µπόρεσαν να λάβουν ικανοποιητική απάντηση. Β) Η θέση επιστηµόνων όπως ο Quine 1951και ο Popper1934 Γ) Η διάκριση θεωρίας παρατήρησης που όλοι οι επικριτές θεωρούν ότι είναι αυθαίρετη ) Οι παράλληλες εξελίξεις στον τοµέα της Φιλοσοφικής γλώσσας Ε) Η ανάπτυξη της ιστορίας των επιστηµών (ο κατά γενική οµολογία καθοριστικότερος παράγοντας ). Ο Kuhn ολοκληρώνει τις σπουδές του στην φυσική και στην συνέχεια στρέφεται προς την ιστορία των επιστηµών. Το 1962 γραφεί την «οµή των Επιστηµονικών Επαναστάσεων» ως ιστορικός της επιστήµης και όχι ως φιλόσοφος. Η µεγάλη επιτυχία του βιβλίου το έκανε από την αρχή ένα «πόλο» συσπείρωσης των φιλοσόφων της επιστήµης της εποχής. Η βασική ιδέα του Kuhn που γράφτηκε το βιβλίο είναι ότι οι επιστηµονικές γνώσεις κάθε εποχής αρθρώνονται σε ένα αυτόνοµο σύστηµα, µε την δική του αξία και λειτουργικότητα, που δεν µπορεί να κριθεί µε τα δικά µας, σηµερινά κριτήρια επιστηµονικότητας. Η ανάπτυξη της επιστήµης κατά τον Kuhn είναι µια ριζικά ασυνεχής διαδικασία, µια ακολουθία βίαιων ανατροπών. Ο Kuhn εισάγει µια νέα ορολογία θέλοντας να χαρακτηρίσει και να αποσαφηνίσει, το πώς εξελίσσεται η επιστήµη. Στην προσπάθειά του αυτή, οι όροι «επιστηµονική κοινότητα», «παράδειγµα», «φυσιολογική επιστήµη», «ανωµαλίες της επιστήµης», «ιδιόρρυθµη επιστήµη», «κρίση», «επιστηµονικές επαναστάσεις», «ασσυµετρότητα» παίρνουν καθοριστικό ρόλο. Με τους όρους αυτούς πρέπει ο αναγνώστης να εξοικειωθεί για καταλάβει, την πορεία, που περιγράφεται για την επιστήµη. Στην πορεία της εξέλιξης η συλλογιστική του Kuhn εντοπίζεται στην κυριότερη συνέπεια των επιστηµονικών επαναστάσεων που είναι κατά εκείνον, η αλλαγή της σηµασίας των όρων των θεωριών. Η ασσυµετρότητα των θεωριών στηρίζεται στην αδυναµία αντικειµενικής σύγκρισης των διαδοχικών θεωριών. Τα Γενικά Χαρακτηριστικά του Νέου Ρεύµατος Μπορούµε να συνοψίσουµε τα κυριότερα χαρακτηριστικά του νέου ρεύµατος που αποτελούν και σηµεία αντίθεσης µε το Λογικό Θετικισµό. 3

4 1) Η ιστορία των επιστηµών αποτελεί το βασικό οπλοστάσιο της επιστηµολογίας. 2) Κεντρικό θέµα της επιστηµολογίας είναι η δυναµική της επιστηµονικής ανάπτυξης κάθε αλλαγής. 3) Η ανάπτυξη της επιστήµης είναι µια ασυνεχής διαδικασία, µια ακολουθία περισσότερο ή λιγότερο βίαιων ανατροπών. 4) Η επιστήµη είναι ένα ανθρώπινο δηµιούργηµα, ένα πολιτιστικό φαινόµενο όπως όλα τα άλλα (θρησκεία, τέχνη, πολιτική). Έχει περισσότερα κοινά σηµεία µε όλα αυτά από ότι αφήνετε να εννοηθεί και βρίσκεται σε αλληλεπίδραση µε όλους τους τοµείς της κοινωνικής ζωής. Η εξέλιξη της επηρεάζεται σηµαντικά από παράγοντες θεωρητικά ξένους προς αυτή (µεταφυσικές πεποιθήσεις, κοινός νους, πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες). 5) Μονάδα ανάλυσης της επιστηµολογίας παύει να είναι η µεµονωµένη θεωρία. Την θέση της παίρνει µια κοσµοθεωρία, ένα «παράδειγµα» κατά τον Kuhn. 6) Η επιστηµονική αλλαγή προκαλεί αλλαγή της σηµασίας των όρων. ύο διαδοχικές θεωρίες εκφράζονται στη δική τους γλώσσα. εν υπάρχει τρόπος σύγκρισης των θεωριών. Είναι ασύµµετρες. 7) Στα πλαίσια του νέου ρεύµατος η έννοια της αντικειµενικής αλήθειας παύει να είναι λειτουργική. Ξεκινώντας την παρουσίαση του βιβλίου. Ι - «Ένας ρόλος για την ιστορία των επιστηµών» Εδώ συναντάµε την καταγραφή της πορείας του κλάδου αυτού στο χρόνο και την άποψη του Kuhn το πώς θα πρέπει να είναι και τον ρόλο που πρέπει να έχει. Αυτά όλα συνοψίζονται παρακάτω ως εξής. «Αν η επιστήµη είναι ο αστερισµός των γεγονότων, των θεωριών και των µεθόδων πού συναντώνται στα τρέχοντα εγχειρίδια, τότε οι επιστήµονες είναι οι άνθρωποι που, µε επιτυχία ή όχι, προσπάθησαν να συνεισφέρουν κάποιο στοιχείο σε αυτό τον αστερισµό». Η επιστηµονική ανάπτυξη γίνεται η τµηµατική διαδικασία άθροισης αυτών των στοιχείων Η ιστορία των επιστηµών γίνεται ο κλάδος που εξιστορεί τις διαδοχικές προσθήκες των στοιχείων αυτών και τα εµπόδια που παρουσιάστηκαν στη συσσώρευσή τους. Ο ιστορικός εµφανίζεται να έχει δύο κύριους στόχους: Α. Να προσδιορίσει ποιος ανακάλυψε τι και σε ποιο χρονικό σηµείο συνέβη κάθε επιστηµονικό γεγονός, νόµος ή θεωρία. Β. Να περιγράψει και να εξηγήσει το πλήθος των λαθών, των µύθων και των προλήψεων που εµπόδισαν την ταχύτερη συσσώρευση, των συστατικών στοιχείων της επιστήµης. Η δυσκολία της αποµόνωσης συγκεκριµένων εφευρέσεων και ανακαλύψεων µάς κάνει να αµφιβάλλουµε σοβαρά για τη συσσωρευτική διαδικασία, µέσα από την οποία,«υποτίθεται», ότι οι µεµονωµένες συνεισφορές στην επιστήµη συντίθενται. 4

5 Αποτέλεσµα των δυσκολιών και αµφιβολιών είναι µια ιστοριογραφική επανάσταση στη µελέτη της επιστήµης. Ο ιστορικός, λοιπόν, αναζητά τις ισχύουσες συνεισφορές µιας παλιότερης επιστήµης στην σηµερινή πλεονεκτική µας σκοπιά, αντί να προσπαθεί να σκιαγραφήσει την ιστορική ολότητα αυτής της επιστήµης στον καιρό της. ΙΙ - «Ο δρόµος προς την Φυσιολογική Επιστήµη» Καταγράφεται η πορεία της επιστήµης και πώς οι πρώτες «παραδόσεις» και «επιτεύξεις» αρχίζουν να συγκροτούν το «παράδειγµα». Συνοπτικά περιγράφεται παρακάτω. Καθώς και η περιγραφή τη «φυσιολογικής επιστήµης». «Φυσιολογική επιστήµη» σηµαίνει έρευνα αυστηρά στηριγµένη σε µια ή περισσότερες προγενέστερες επιστηµονικές επιτεύξεις, οι οποίες σε κάποια χρονική στιγµή, αναγνωρίζονται, από µια συγκεκριµένη επιστηµονική κοινότητα ως βάσεις για τη θεµελίωση της πρακτικής της. Οι επιτεύξεις αυτές οµαδοποιούνται από τους επιστήµονες και οδηγούν προς γενικά αποδεκτές παραδοχές, κάτω από τις οποίες θα συνταχθούν και θα λειτουργήσουν οι επιστηµονικές κοινότητες. Χαρακτηριστικά των «επιτεύξεων» Α. Πρωτότυπες (ώστε να κρατούν µακριά µια µόνιµη οµάδα «πιστών» από ανταγωνιστικούς τρόπους επιστηµονικής δραστηριότητας). Β. Ατελείς (ώστε να προσφέρουν στην οµάδα των ερευνητών ποικίλα προβλήµατα για λύση). Οι επιτεύξεις που πληρούν και τα δύο χαρακτηριστικά καλούνται «ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ» και συνδέονται στενά µε την φυσιολογική επιστήµη. Το «παράδειγµα» κερδίζει τη γενική αποδοχή. Παύει η συνεχής αµφισβήτηση των θεµελίων του κλάδου. Ο κλάδος αφοσιώνεται στη «φυσιολογική έρευνα». Οι νέες γενιές των επιστηµόνων εκπαιδεύονται υπό το φως του αποδεκτού παραδείγµατος (αξίες, και οπτική ίδια µε των εκπαιδευτών τους). Η εκπαιδευτική ευθυγράµµιση περνά µέσα από τα εκπαιδευτικά εγχειρίδια που θεωρούνται κλασικά. Η ορολογία που χρησιµοποιείται είναι κοινή. Κατά συνέπεια είναι απίθανο να οδηγηθεί σε κρίση η επιστήµη πάνω σε βασικά ζητήµατα. Όσοι στηρίζουν την ερευνά τους σε κοινά παραδείγµατα αναγνωρίζουν τους ίδιους κανόνες και κριτήρια επιστηµονικής πρακτικής. Αυτή η οµοφωνία που προκαλείται είναι βασική προϋπόθεση για την φυσιολογική επιστήµη. 5

6 ΙΙΙ - Η Φύση της Φυσιολογικής Επιστήµης Λαµβάνουµε την εικόνα της φύσης της «φυσιολογικής επιστήµης» και αντιλαµβανόµαστε την σηµασία του «παραδείγµατος» στην πορεία της επιστηµονικής έρευνας. Επιγραµµατικά έχουµε : Στην φάση αυτή ένα «παράδειγµα» καθιερώνεται επειδή έχει «περισσότερη επιτυχία», από άλλα στη λύση των προβληµάτων που θεωρεί η επιστηµονική κοινότητα «κρίσιµα». Γίνεται «προσπάθεια» για το «συνταίριασµα» των φαινοµένων-παρατηρήσεων µε τις προβλέψεις του «παραδείγµατος». Η φυσιολογική επιστήµη δεν έχει στόχο να ανακαλύψει νέα είδη φαινοµένων, µάλιστα όσα δεν ταιριάζουν στο πλαίσιο αυτό δεν γίνονται συχνά αντιληπτά. Πολλοί επιστήµονες αφιερώνουν την καριέρα τους σε «εκκαθαριστικές» επιχειρήσεις υπερασπιζόµενοι το «παράδειγµα». Πρόκειται για περίοδο όπου οι επιστήµονες προσπαθούν να επιβεβαιώσουν µε τη µεγαλύτερη δυνατή ακρίβεια τις βασικές παραδοχές του «παραδείγµατος» και σηµειώνεται σηµαντική ανέλιξη των φυσικών γνώσεων. Η έρευνα στη φυσιολογική επιστήµη τείνει στη διάρθρωση εκείνων των φαινοµένων και θεωριών που το παράδειγµα προσφέρει. Οι όποιες διαφωνίες προκύπτουν είναι τέτοιες που διαµορφώνουν το «παράδειγµα» διασαφηνίζοντας διάφορες πτυχές αλλά εντός του «παραδείγµατος». Οι περιοχές που ερευνά η φυσιολογική επιστήµη είναι µικρές και η οπτική της περιορισµένη. Πρόκειται για περίοδο όπου οι επιστήµονες προσπαθούν να επιβεβαιώσουν µε τη µεγαλύτερη δυνατή ακρίβεια τις βασικές παραδοχές του «παραδείγµατος» και σηµειώνεται σηµαντική ανέλιξη των φυσικών γνώσεων. Κατηγορίες προβληµάτων Α. Προσδιορισµός του σηµαντικού «γεγονότος». Β. Συνταίριασµα του «γεγονότος» µε την θεωρία. Γ. ιάρθρωση της θεωρίας. Η δουλειά κάτω από τη καθοδήγηση ενός «παραδείγµατος» µόνο µε αυτό τον τρόπο προχωρά και η εγκατάλειψη ενός «παραδείγµατος» σταµατά την άσκηση αυτής της επιστήµης. IV - «Φυσιολογική Επιστήµη και Επίλυση Γρίφων» Εδώ παίρνουµε την εικόνα πως η φυσιολογική επιστήµη αναγνωρίζει τα προβλήµατα και µέσα από την πορεία της τα αντιµετωπίζει έχοντας το «παράδειγµα σαν οδηγό». «Γρίφος» χαρακτηρίζεται ένα πρόβληµα όταν αυτό µπορεί να διατυπωθεί στη γλώσσα των «εννοιών» και των «εργαλείων» ενός παραδείγµατος. Επίσης πρέπει να εκπληρώνει κάτι περισσότερο από µια λύση. Θα πρέπει να υπάρχουν κανόνες που να περιορίζουν την φύση των αποδεκτών λύσεων όσο και τα βήµατα µε τα οποία φτάνουµε σε αυτές. 6

7 Ο επιστήµονας αφιερώνει όλο του τον χρόνο προκειµένου να βρει την λύση που δεν έχει βρεθεί µέχρι τώρα. Κατά την φάση αυτή διάφορες µετρήσεις ανακαλύψεις που δεν µπορούν να «συνδεθούν» µε ένα «παράδειγµα» αντιµετωπίζονται σαν «σκέτα» γεγονότα έως ένα µεταγενέστερο «Παράδειγµα» να τα συνδέσει. Το φάσµα των αναµενόµενων και εποµένως αφοµοιώσιµων αποτελεσµάτων είναι πάντοτε µικρό αν συγκριθεί µε το φάσµα που η φαντασία µπορεί να συλλάβει Ο επιστήµονας, λοιπόν, και η επιστηµονική κοινότητα διερευνά εξονυχιστικά τις δουλειές των συναδέλφων τους και προσπαθεί να βελτιώσει τις παρατηρησιακές τεχνικές και να «αναδιαρθρώσει» τη θεωρία Η ύπαρξη ενός πυκνού δικτύου δεσµεύσεων-εννοιολογικών, θεωρητικών, πειραµατικών, και µεθοδολογικών- είναι η κύρια πηγή της µεταφοράς που συνδέει φυσιολογική επιστήµη και επίλυση γρίφων. Προµηθεύει µε κανόνες που διευκολύνουν τον ερευνητή να συγκεντρωθεί µε σιγουριά στα εσωτερικά, προβλήµατα που του καθορίζουν αυτοί οι κανόνες και η υπάρχουσα γνώση. Από µια λοιπόν πλευρά η διερεύνηση των γρίφων και των κανόνων διαφωτίζει τη φύση της φυσιολογικής επιστηµονικής πρακτικής. Όµως από µια άλλη πλευρά ο διαφωτισµός αυτός µπορεί να είναι σηµαντικά παραπλανητικός. Η φυσιολογική επιστήµη είναι µια αυστηρά προσδιορισµένη δραστηριότητα αλλά δεν είναι αναγκαστικό να προσδιορίζεται από κανόνες. Οι κανόνες προέρχονται από «Παραδείγµατα» Τα «Παραδείγµατα» µπορούν να καθοδηγήσουν την έρευνα και χωρίς τους κανόνες. V - «Η προτεραιότητα των Παραδειγµάτων» Ο Kuhn εδώ µας δείχνει τον τρόπο µα τον οποίο τα παραδείγµατα υπερτερούν των κανόνων που εντάσσονται στο ίδιο πεδίο έρευνας. Αναλυτικά έχουµε τα εξής: Οι επιστήµονες εργάζονται µε την βοήθεια µοντέλων που τους παρέχει η εκπαίδευση τους και τα εγχειρίδια που διαβάζουν, χωρίς συχνά να γνωρίζουν, ποια χαρακτηριστικά έχουν προσδώσει σε αυτά τα µοντέλα χαρακτήρα «Παραδείγµατος» για την κοινότητα. Τα «παραδείγµατα» µιας ώριµης επιστηµονικής κοινότητας µπορούν να καθοριστούν µε σχετική άνεση. Οι «κανόνες» που χρησιµοποιούνται από τους επιστήµονες οι οποίοι µοιράζονται ένα παράδειγµα δεν είναι εύκολο να προσδιοριστούν. Ορισµένοι λόγοι για αυτό είναι: Οι επιστήµονες µπορούν να διαφωνούν σχετικά µε την ερµηνεία του παραδείγµατος. Η ύπαρξη ενός παραδείγµατος δεν συνεπάγεται κατά ανάγκη ότι υπάρχει ένα πλήρες σύνολο κανόνων. Οι επιστήµονες συχνά κατευθύνονται από σιωπηρή γνώση (η γνώση που αποκτήθηκε µέσω πρακτικών) και έτσι δεν µπορούν να την αρθρώνουν ρητά (Polanyi, 1958). 7

8 Τα κοινά χαρακτηριστικά µε το σύστηµα δεν είναι πάντοτε εµφανή. Το «παράδειγµα» µπορεί να είναι πιο πλήρες από κάθε σύνολο κανόνων, αλλά και η έρευνα που θα µπορούσε να αντληθεί από αυτό. Το «παράδειγµα» µπορεί να καθορίσει την φυσιολογική επιστήµη χωρίς την παρέµβαση των κανόνων. Εν µέρει, αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι: Είναι πολύ δύσκολο να ανακαλύψει τους κανόνες που καθοδηγούν κυρίως τις παραδόσεις της φυσιολογικής επιστήµης. Οι επιστήµονες δεν µαθαίνουν έννοιες, νόµους και θεωρίες µε αφηρηµένο τρόπο. Σε γενικές γραµµές αυτά που µαθαίνουν τα µαθαίνουν µέσα από τις εφαρµογές τους. Η νέα θεωρία διδάσκεται σε συνδυασµό µε την εφαρµογή της σε ένα συγκεκριµένο φάσµα φαινοµένων. «Η διαδικασία της µάθησης εξαρτάται από µια θεωρία για τη µελέτη των περιπτώσεων». Τα προβλήµατα που αντιµετωπίζουν οι µαθητές από 1ο έτος των σπουδών τους έως το διδακτορικό τους, καθώς και αυτές που θα αντιµετωπίσουν κατά τη διάρκεια της σταδιοδροµίας τους, είναι πάντα στενά modeled σε σχέση µε τα προηγούµενα επιτεύγµατα. Οι επιστήµονες οι οποίοι µοιράζονται ένα «παράδειγµα» γενικά, χωρίς αµφισβήτηση αποδέχονται τις λύσεις για ένα συγκεκριµένο πρόβληµα που έχουν ήδη επιτευχθεί. Αν ένα µόνο «παράδειγµα» µπορεί να εξυπηρετήσει πολλές επιστηµονικές οµάδες, δεν είναι το ίδιο «παράδειγµα» για όλους. Οι διαφορετικές ειδικότητες επιστηµόνων έχουν διαφορετική µόρφωση και εστιάζουν σε διάφορες εφαρµογές για της έρευνας. Ένα «παράδειγµα» µπορεί να καθορίσει πολλές παραδόσεις της φυσιολογικής επιστήµης που επικαλύπτονται. Κατά συνέπεια, οι «αλλαγές» επηρεάζουν µια επιστηµονική κοινότητα µε διαφορετικό τρόπο. «µια επανάσταση που παράγεται σε µία από αυτές τις παραδόσεις δεν είναι απαραίτητο ότι θα επεκταθεί προς της άλλες κοινότητες». «Όταν οι επιστήµονες διαφωνούν για το κατά πόσον τα βασικά προβλήµατα του τοµέα τους έχουν λυθεί, η αναζήτηση των κανόνων αποκτά µια λειτουργία που συνήθως δεν διέθεταν. VI - «Οι ανωµαλίες και η ανάδυση των Επιστηµονικών Ανακαλύψεων» Παρακάτω περιγράφεται πως οι «ανωµαλίες» που αναδύονται µέσα από τη φυσιολογική επιστήµη οδηγούν στην επιστηµονική ανακάλυψη και αρχίζουν να διαµορφώνουν την 8

9 παραδειγµατική αλλαγή. Η παρακάτω συνοπτική περιγραφή µας δίνει την ουσία του κειµένου. Εάν η φυσιολογική επιστήµη είναι τόσο άκαµπτη και εάν οι επιστηµονικές κοινότητες είναι τόσο «κοντά», πώς µπορεί µια «παραδειγµατική αλλαγή» να πραγµατοποιηθεί; Το κεφάλαιο αυτό δείχνει πως προκύπτουν οι αλλαγές από την συνάντηση των «ανωµαλιών» µε το «παράδειγµα» που οδηγούν στην «ανακάλυψη». Η φυσιολογική επιστήµη δεν στοχεύει στην πραγµατικότητα σε καινοτοµίες και όταν µάλιστα τις «συναντήσει» πολλές φορές δεν τις αναγνωρίζει. Ωστόσο, έχουν γίνει ξανά και ξανά ανακαλύψεις φαινοµένων από τους επιστήµονες, κυρίως νέους σε ανύποπτο χρόνο που είναι «ακάλυπτες» από την επιστηµονική θεωρία και οδηγούν σε νέες ριζοσπαστικές θεωρίες. Θεµελιώδης καινοτοµίες πραγµατικά και θεωρητικά επιφέρουν «παραδειγµατική αλλαγή». Τα αναµενόµενα αποτελέσµατα που προέρχονται από θεωρητικές µελέτες µπορεί να οδηγήσουν στην αντίληψη της µιας ανωµαλία και της ευαισθητοποίησης των νέων επιστηµόνων. Και πώς µια «παραδειγµατική αλλαγή» µπορεί να επέλθει; Discovery-ανακάλυψη ξεκινά µε την ευαισθητοποίηση στην «ανωµαλία». Η αναγνώριση του γεγονότος ότι η φύση έχει παραβιάσει το «παράδειγµα» προκαλεί προσδοκίες που διέπουν την φυσιολογική επιστήµη. Ένα φαινόµενο για το οποίο το σύστηµα δεν έχει προετοιµάσει τον ερευνητή. Αντιλαµβάνεται µια ανωµαλία που είναι απαραίτητη για την αντίληψη της καινοτοµίας (αν και η πρώτη δεν συνεπάγεται πάντα το δεύτερο, δηλαδή, οι ανωµαλίες µπορεί να αγνοηθούν, άρνηση, ή unacknowledged). Η περιοχή τότε της ανωµαλίας θα διερευνηθεί. Το παραδειγµατική «θεωρία» θα αλλάξει έτσι το πρότυπο / θεωρία θα προσαρµοστεί κατά περίπτωση, έτσι ώστε η ανωµαλία να γίνει το αναµενόµενο. Το αποτέλεσµα αυτού είναι ότι οι επιστήµονες θα είναι σε θέση «να δούνε την φύση µε έναν διαφορετικό τρόπο». Προσοχή όµως: η ανακάλυψη περιλαµβάνει την εκτεταµένη διαδικασία της εννοιολογικής αφοµοίωση, αλλά αφοµοίωση των νέων πληροφοριών δεν οδηγεί πάντοτε σε παραδειγµατική αλλαγή.. εν είναι όλες οι θεωρίες «παραδειγµατικές» θεωρίες. Η διαδικασία της αλλαγής «παραδείγµατος» είναι στενά συνδεδεµένη µε τη φύση των αντιληπτικών (εννοιολογική) και την δυσκολία αλλαγής που προέρχεται από 9

10 την προσδοκία σε µια µεµονωµένη-ανακάλυψη και την αντίσταση που προκύπτει σε σχέση µε το πλαίσιο που εκδηλώνεται. Παρά το γεγονός ότι η άσκηση της φυσιολογικής επιστήµης δεν απευθύνετε σε καινοτοµίες και σε πρώτη φάση τείνει να τις καταστείλει, είναι πολύ αποτελεσµατική στις προκλήσεις που θα προκύψουν. Γιατί; Τα αποτελέσµατα της έρευνας σε την κατασκευή εξοπλισµού η ανάπτυξη ενός ξεχωριστού και κοινού λεξιλογίου η τελειοποίηση των εννοιών ολοένα και µειώνει την οµοιότητα µε την κοινής λογικής πρωτοτύπων. Οδηγούν σε υπερεξειδίκευση µε αποτέλεσµα: Τον τεράστιο περιορισµό της όρασης του επιστήµονα, (άκαµπτη η επιστήµη,) και η αντίσταση κατά την αλλαγή του παραδείγµατος. Η λεπτοµέρεια των πληροφοριών και η ακρίβεια της παρατήρησης-θεωρητικά δεν µπορούν να επιτευχθούν µε άλλο τρόπο. Νέες και εξευγενισµένες µέθοδοι και µέσα χρησιµοποιούνται και έχουν ως αποτέλεσµα την µεγαλύτερη ακρίβεια και την κατανόηση του παραδείγµατος / θεωρία. Μόνο όταν οι ερευνητές γνωρίζουν µε ακρίβεια τι πρέπει να περιµένουν από ένα πείραµα τότε µπορούν να αναγνωρίσουν ότι κάτι πήγε στραβά. Κατά συνέπεια, η ανωµαλία φαίνεται µόνο στο πλαίσιο που παρέχεται από το πρότυπο. Όσο πιο ακριβείς και εκτεταµένες για το «παράδειγµα», είναι οι έρευνες τόσο µεγαλύτερη ευαισθησία, υπάρχει στην ανίχνευση της ανωµαλίας και την πρόκληση της αλλαγής. Η αντίσταση στην παραδειγµατική αλλαγή, δίνει τις εγγυήσεις ότι οι ανωµαλίες που οδηγούν στην παραδειγµατική αλλαγή θα διεισδύσουν µέχρι την υπάρχουσα γνώση. VII Οι κρίσεις και η ανάδυση των επιστηµονικών θεωριών Οι αλλαγές στο παράδειγµα προέρχονται από την εφεύρεση νέων θεωριών λόγω αποτυχίας της υφιστάµενης θεωρίας να επιλύσει τα προβλήµατα που έχει ορίσει. Η αποτυχία αυτή ορίζεται ως κρίση από την επιστηµονική κοινότητα. Όπως και η ανακάλυψη, έτσι και η αλλαγή σε µια υφιστάµενη θεωρία, που οδηγεί στην εφεύρεση µιας νέας θεωρίας, οφείλεται και στη συνειδητοποίηση κάποιας ανωµαλίας. Μια νέα θεωρία προκύπτει όταν η κανονική επιστήµη αποτυγχάνει επανειληµµένα να επιλύσει τους γρίφους όπως κανονικά θα έπρεπε. Η αποτυχία των υφιστάµενων κανόνων αποτελεί το προοίµιο της αναζήτησης νέων. Αυτή η αποτυχία ενδέχεται να επέλθει από ασυµφωνία που παρατηρείται µεταξύ θεωρίας και γεγονότος «πυρήνας της κρίσης», αλλαγές στο κοινωνικό/πολιτισµικό κλίµα εφόσον συχνά η επιστήµη «κυβερνιέται από το δόγµα» και επηρεάζεται από µια ατµόσφαιρα πολιτικής ορθότητας 10

11 (Κοπέρνικος, Φρόιντ, µπιχεβιορισµός, κονστρουκτιβισµός) και από εµβριθή κριτική της υπάρχουσας θεωρίας. Αυτού του είδους οι αποτυχίες συνήθως αναγνωρίζονται από νωρίς, και γι αυτό οι κρίσεις σπάνια εκπλήσσουν. Τα προβλήµατα και οι γρίφοι σπανίως επιλύονται µε την πρώτη απόπειρα δεδοµένου ότι το παράδειγµα και η θεωρία ανθίστανται στην αλλαγή και εµφανίζουν µεγάλη ελαστικότητα. Οι φιλόσοφοι της επιστήµης έχουν αποδείξει επανειληµµένα ότι πάνω σε ένα υπάρχον σύνολο δεδοµένων µπορούν να στηριχθούν περισσότερες από µία θεωρητικές δοµές. Στα αρχικά στάδια του παραδείγµατος είναι εύκολο να εφευρεθούν τέτοιες θεωρητικές εναλλακτικές. Άπαξ και ένα παράδειγµα εδραιωθεί (και οι θέσεις του παραδείγµατος βοηθούν στην επίλυση των προβληµάτων που αυτό θέτει), οι θεωρητικές εναλλακτικές αποφεύγονται. Όπως στην κατασκευή έτσι και στην επιστήµη η αλλαγή εργαλείων είναι µια ακραία λύση ανάγκης. Οι κρίσεις δίνουν την ευκαιρία για αλλαγή εργαλείων. VIII Η αντίδραση στην κρίση Η συνειδητοποίηση και η αναγνώριση µιας κρίσης χαλαρώνουν τα θεωρητικά στερεότυπα και παρέχουν τα αυξηµένα δεδοµένα που είναι αναγκαία για µια θεµελιώδη αλλαγή του παραδείγµατος. Ο Kuhn περιγράφει την αντίδραση των επιστηµόνων στην ανωµαλία µεταξύ θεωρίας και φύσης έτσι ώστε να ξεκινήσει η µετάβαση προς την κρίση και προς την ιδιόρρυθµη επιστήµη, και προαγγέλλει την πορεία της αλλαγής του παραδείγµατος. Η επιστήµη οφείλει να αγωνίζεται για την εναρµόνιση θεωρίας και γεγονότος. Η αναγνώριση ανωµαλιών οδηγεί σε κρίσεις που αποτελούν απαραίτητη προϋπόθεση για την εµφάνιση νέων θεωριών και για αλλαγή του παραδείγµατος. Η κρίση είναι αναγκαία τάση έκδηλη στη επιστηµονική έρευνα. εν υφίσταται έρευνα χωρίς ανταποδείξεις, δηλ. ανωµαλία. Αυτές οι ανταποδείξεις δηµιουργούν ένταση και κρίση. Η κρίση είναι πάντα έκδηλη στη έρευνα επειδή το κάθε πρόβληµα που η υπάρχουσα επιστήµη αντιµετωπίζει ως γρίφο είναι ορατό, από άλλη οπτική, ως ανταπόδειξη και εποµένως ως πηγή κρίσης. Σε ανταπόκριση τέτοιων κρίσεων, οι επιστήµονες συνήθως δεν απορρίπτουν το παράδειγµα που τους οδήγησε στην κρίση. Ενδεχοµένως αποθαρρύνονται και εξετάζουν εναλλακτικές, όµως γενικά δεν αντιµετωπίζουν τις ανωµαλίες ως ανταποδείξεις αναµενόµενων αποτελεσµάτων. Επινοούν άπειρες εκφορές και σκόπιµες τροποποιήσεις της θεωρίας τους έτσι ώστε να εξαλειφθεί η όποια προφανής αντίφαση. Ορισµένοι, ανίκανοι να ανεχθούν την κρίση και άρα ανίκανοι να ζήσουν έναν ξεχαρβαλωµένο κόσµο, εγκαταλείπουν την επιστήµη. Κατά κανόνα, η επίµονη και αναγνωρισµένη ανωµαλία δεν επιφέρει κρίση. Η αποτυχία της προσδοκώµενης επίλυσης ενός γρίφου δυσφηµεί µόνο τον επιστήµονα και όχι την θεωρία («Ο κακός ο µάστορης µε τα σύνεργά του τα βάζει»). Η επιστήµη διδάσκεται για να εξασφαλιστεί η επιβεβαίωση-θεωρία. Οι µαθητές της επιστήµης αποδέχονται τις θεωρίες τους που τους παρουσιάζει η αυθεντία του δασκάλου. Προκειµένου να προκληθεί µια κρίση, µια ανωµαλία πρέπει συνήθως να είναι κάτι παραπάνω από ανωµαλία. Εξάλλου, πάντα υπάρχουν ανωµαλίες (ανταποδείξεις). Οι επιστήµονες που έκαναν παύση και εξέτασαν την κάθε ανωµαλία δεν σηµείωσαν ιδιαίτερη επιτυχία. Μία ανωµαλία ενδέχεται να θέσει υπό αµφισβήτηση θεµελιώδεις γενικεύσεις του παραδείγµατος. Μία φαινοµενικά ασήµαντη ανωµαλία ενδέχεται επίσης να προκαλέσει κρίση εάν οι εφαρµογές που παρεµποδίζει φέρουν ιδιαίτερα ουσιαστική βαρύτητα. Μία ανωµαλία θα πρέπει να αντιµετωπίζεται ως κάτι περισσότερο από απλά και µόνο έναν επιπλέον γρίφο της κανονικής επιστήµης. Σε πείσµα των προσπαθειών που αναφέρθηκαν, η ανωµαλία πρέπει να εξακολουθεί να ανθίσταται. 11

12 Όλες οι κρίσεις ξεκινούν µε την θόλωση του παραδείγµατος και την επακόλουθη χαλάρωση των κανόνων για την κανονική επιστήµη. Καθώς εξελίσσεται αυτή η διαδικασία, η ανωµαλία σταδιακά αναγνωρίζεται επισήµως, οι εξέχουσες αυθεντίες του συγκεκριµένου τοµέα της αποδίδουν µεγαλύτερη σηµασία, ο τοµέας αλλάζει όψη, οι επιστήµονες εκφράζουν έντονη δυσαρέσκεια, αυξάνονται οι ανταγωνιστικές εκφορές του παραδείγµατος, οι µελετητές θεωρούν την επίλυση ως το αντικείµενο του επιστηµονικού τους πεδίου. Για αυτό το σκοπό, κατ αρχάς αποµονώνουν την ανωµαλία µε µεγαλύτερη ακρίβεια και την συγκεκριµενοποιούν, πιέζουν τους κανόνες της κανονικής επιστήµης περισσότερο από ποτέ για να διαπιστώσουν µέχρι ποιο σηµείο µπορούν αυτοί να λειτουργήσουν, µε αυτή τη δυσχέρεια, αναζητούν τρόπους µεγέθυνσης της κατάρρευσης, δηµιουργούν θεωρίες εικασίας. Εάν είναι επιτυχής µια θεωρία ίσως αποκαλύψει τον δρόµο προς ένα νέο παράδειγµα. Εάν είναι ανεπιτυχείς οι θεωρίες µπορούν να εγκαταλειφθούν µε σχετική ευκολία, ενδέχεται να στραφούν προς µια φιλοσοφική ανάλυση και να συζητήσουν τις θεµελιώδεις αρχές ως µέσο επίλυσης των γρίφων του τοµέα τους. Συχνά η κρίση οδηγεί σε πολλές νέες ανακαλύψεις. Όλες οι κρίσεις τερµατίζονται όταν η κανονική επιστήµη κατορθώνει να χειριστεί το πρόβληµα που την προκάλεσε και όλα επιστρέφουν στο «φυσιολογικό», όταν το πρόβληµα παραµένει και κατονοµάζεται, αλλά θεωρείται ότι προέκυψε λόγω της έλλειψης εργαλείων για την επίλυσή του, και έτσι οι επιστήµονες το αφήνουν προς επίλυση από τις µελλοντικές γενιές που θα διαθέτουν πιο εξελιγµένα εργαλεία ή τέλος όταν εµφανίζεται έναν νέο υποψήφιο παράδειγµα και ακολουθεί µάχη για την αποδοχή του (πόλεµοι των παραδειγµάτων). Άπαξ και γίνει αποδεκτό, το παράδειγµα κηρύσσεται άκυρο µόνο εάν κάποιο εναλλακτικό υποψήφιο είναι διαθέσιµο προς αντικατάστασή του. Επειδή δεν δύναται να υπάρξει έρευνα χωρίς παράδειγµα, η απόρριψη ενός παραδείγµατος χωρίς ταυτόχρονη αντικατάστασή του από ένα άλλο συνεπάγεται απόρριψη της ίδιας της επιστήµης. Η κήρυξη ενός παραδείγµατος ως άκυρου απαιτεί περισσότερα από την απλή διάψευση του παραδείγµατος άµεσα συγκρινόµενου µε τη φύση. Μια τέτοια απόφαση προκύπτει από τη σύγκριση του ήδη υφιστάµενου παραδείγµατος µε τη φύση αλλά και µε το εναλλακτικό παράδειγµα. Η µετάβαση από ένα παράδειγµα σε κατάσταση κρίσης, σε ένα νέο το οποίο θα οδηγήσει σε µια νέα επιστηµονική θέση, δεν είναι αθροιστική διαδικασία. Είναι µια εκ νέων βάθρων ανασυγκρότηση του τοµέα. Αυτή η ανασυγκρότηση αλλάζει κάποιες θεµελιώδεις θεωρητικές γενικεύσεις του τοµέα, αλλάζει µεθόδους και εφαρµογές, διαφοροποιεί τους κανόνες. Κάποια παραδείγµατα εµφανίζονται ξαφνικά, µερικές φορές τελείως εξ απροόπτου, στο µυαλό κάποιου ανθρώπου που είναι βαθιά βυθισµένος σε κρίση. Εκείνοι που επιτυγχάνουν θεµελιώδεις εφευρέσεις ενός νέου παραδείγµατος είναι συνήθως είτε πολύ νέοι ηλικιακά, είτε νεοεισελθέντες στον κλάδο του οποίου το παράδειγµα άλλαξαν. Αυτή η διαδικασία είναι εν πολλοίς ανεξιχνίαστη και ίσως έτσι να παραµείνει πάντα. Όταν ολοκληρωθεί η µετάβαση από ένα παράδειγµα σε ένα άλλο εναλλακτικό, ο κλάδος αλλάζει την προοπτική, µεθόδους και στόχους. Αυτός ο επαναπροσδιορισµός έχει περιγραφεί ως «χρήση των ίδιων δεδοµένων µε πριν, αλλά σε ένα νέο σύστηµα σχέσεων µεταξύ τους, δίνοντάς τους ένα διαφορετικό πλαίσιο» ή την «άλλη όψη του νοµίσµατος». Κάποιοι περιγράφουν τον επαναπροσδιορισµό ως µετατόπιση γκέσταλτ (µορφολογικής ψυχολογίας). Ο Kuhn υποστηρίζει ότι η χρήση του όρου γκέσταλτ είναι παραπλανητική: «Οι επιστήµονες δεν βλέπουν κάτι ως κάτι άλλο απλώς το βλέπουν». Η εµφάνιση µιας νέας θεωρίας/παραδείγµατος συγκρούεται µε µια παράδοση επιστηµονικής πρακτικής που θεωρείται πλέον εσφαλµένη, και εισάγει µία νέα υπό διαφορετικούς κανόνες και διαφορετικό σύµπαν συνοµιλίας. Η µετάβαση προς ένα νέο παράδειγµα αποτελεί επιστηµονική επανάσταση και αυτή είναι η µετάβαση από την κανονική στην ιδιόρρυθµη έρευνα. 12

13 IX Η φύση και η αναγκαιότητα των επιστηµονικών επαναστάσεων Μία επιστηµονική επανάσταση είναι ένα µη σωρευτικό αναπτυξιακό επεισόδιο στο οποίο ένα παλαιότερο παράδειγµα αντικαθίσταται εν συνόλω ή εν µέρει από ένα µη συµβατό νέο. Μία επιστηµονική επανάσταση που καταλήγει σε αλλαγή παραδείγµατος είναι ανάλογη µε µία πολιτική επανάσταση. Οι πολιτικές επαναστάσεις ορµώνται από την ολοένα και πιο έντονη αίσθηση των µελών µιας κοινότητας ότι οι υφιστάµενοι θεσµοί έχουν πάψει να ανταποκρίνονται επαρκώς στα προβλήµατα του περιβάλλοντος που οι ίδιοι έχουν εν µέρει δηµιουργήσει ανωµαλία και κρίση. Η δυσαρέσκεια για τους ισχύοντες θεσµούς γενικά περιορίζεται σε ένα κοµµάτι της πολιτικής κοινότητας. Οι πολιτικές επαναστάσεις στοχεύουν στην αλλαγή των πολιτικών θεσµών µε τρόπους απαγορευτικούς από τους ίδιους τους θεσµούς. Στο µεσοδιάστηµα µιας επανάστασης, η κοινωνία δεν διέπεται από κανένα θεσµό. Ολοένα και περισσότερα άτοµα αποξενώνονται από την πολιτική ζωή και συµπεριφέρονται όλο και πιο εκκεντρικά µέσα σε αυτήν. Καθώς η κρίση βαθαίνει, τα άτοµα υιοθετούν κάποια συγκεκριµένη πρόταση για την αναδιάρθρωση της κοινωνίας σε ένα νέο θεσµικό πλαίσιο. ηµιουργούνται ανταγωνιστικά στρατόπεδα και παρατάξεις όπου το ένα στρατόπεδο υπεραµύνεται των παλαιών θεσµών ενώ το άλλο (ή τα άλλα) στρατόπεδο επιχειρεί να θεσµοθετήσει µια νέα πολιτική τάξη πραγµάτων. Καθώς προκύπτει πόλωση, η πολιτική διέξοδος ναυαγεί. Οι παρατάξεις της επαναστατικής σύγκρουσης τελικά καταφεύγουν στις τεχνικές της µαζικής πειθούς. Όπως η επιλογή ανάµεσα σε ανταγωνιστικούς πολιτικούς θεσµούς, έτσι και αυτή µεταξύ ανταγωνιστικών παραδειγµάτων αποδεικνύεται επιλογή µεταξύ θεµελιωδώς ασύµβατων µορφών ζωής σε µια κοινότητα. Οι διαφορές µεταξύ παραδειγµάτων είναι αδύνατο να γεφυρωθούν. Οι διαδικασίες αξιολόγησης που χαρακτηρίζουν την κανονική επιστήµη δεν λειτουργούν, εφόσον η ισχύς τους εξαρτάται από ένα συγκεκριµένο παράδειγµα. Όταν τα παραδείγµατα τίθενται υπό συζήτηση εκ θεµελίων και εξετάζεται η επιλογή παραδείγµατος, η κάθε οµάδα προωθεί και υπερασπίζεται το δικό της παράδειγµα µε αποτέλεσµα την κυκλικότητα και την αδυναµία χρήσης ενός κοινού σύµπαντος συνοµιλίας. Οι θεµελιώδεις προϋποθέσεις των παραδειγµάτων είναι φιλοσοφικά ασύµβατες. Στο απώτατο στάδιο, οι επιστηµονικές επαναστάσεις επηρεάζονται από την επίδραση της φύσης και της λογικής καθώς και τεχνικές πειστικής επιχειρηµατολογίας (µια πάλη εκδοχών). Ένα επιτυχές νέο παράδειγµα/θεωρία επιτρέπει προβλέψεις διαφορετικές από αυτές του προκατόχου του. Αυτές οι διαφορές δεν θα προέκυπταν εάν τα δύο παραδείγµατα ήταν λογικώς συµβατά. Κατά την διαδικασία αφοµοίωσης, το δεύτερο πρέπει να εκτοπίσει το πρώτο. Εάν αυτό δεν ίσχυε, η επιστηµονική ανάπτυξη θα ήταν φύσει σωρευτική. Η σώρευση απρόβλεπτων νεωτερισµών είναι µια σχεδόν ανύπαρκτη εξαίρεση στον κανόνα της επιστηµονικής ανάπτυξης η σωρευτική απόκτηση καινοτοµιών δεν είναι µόνο πράγµατι σπάνια αλλά και απίθανη. Η κανονική έρευνα είναι σωρευτική, αλλά η επιστηµονική επανάσταση όχι. Τα νέα παραδείγµατα επιφέρουν καταστρεπτικές αλλαγές στις πεποιθήσεις για τη φύση. Ο Kuhn παρατηρεί ότι η άποψή του δεν είναι η επικρατούσα όπου σύµφωνα µε αυτήν ένα νέο παράδειγµα πηγάζει ή αποτελεί ενισχυµένη έκδοση του εκτοπιζόµενου παραδείγµατος. Σύµφωνα µε τις ενστάσεις στην άποψη του Kuhn µόνο οι ακραίες θέσεις του παλαιού παραδείγµατος αµφισβητούνται. Εξαγνισµένα από τις ανθρώπινες και µόνο ακρότητες, πολλά παλαιά παραδείγµατα ποτέ δεν αµφισβητήθηκαν, ούτε και πρόκειται (π.χ. οι αρχές του Νεύτωνα στη φυσική, ο συµπεριφορισµός, η θεωρία της ψυχανάλυσης, ο λογικός θετικισµός). Είναι φυσικό ένας επιστήµονας να δουλέψει µέσα σε ένα πλαίσιο µε περισσότερα του ενός παραδείγµατα (και έτσι ο εκλεκτισµός και ως ένα βαθµό ο σχετικισµός υψώνουν το ανάστηµά του). Ο Kuhn ανασκευάζει αυτήν την άποψη του λογικού θετικισµού, ισχυριζόµενος ότι η άποψη του λογικού θετικισµού θέτει οποιαδήποτε θεωρία κάποιας σηµαντικής επιστηµονικής οµάδας στο απυρόβλητο. Για να διασώσουν παραδείγµατα/θεωρίες κατά 13

14 αυτόν τον τρόπο, το εύρος των εφαρµογών τους θα πρέπει να περιορίζεται µόνο στα φαινόµενα και στην ακρίβεια παρατήρησης που συνάδουν µε τα ήδη ισχύοντα εµπειρικά στοιχεία. Η απόρριψη ενός παραδείγµατος απαιτεί την απόρριψη των θεµελιωδών του προϋποθέσεων και των επιστηµονικών του κανόνων µιας και είναι ασύµβατοι µε αυτούς του νέου παραδείγµατος. Εάν οι θεµελιώδεις προϋποθέσεις του παλαιού και του νέου παραδείγµατος δεν ήταν ασύµβατες, η καινοτοµία θα µπορούσε πάντα να εξηγηθεί στο πλαίσιο του παλαιού παραδείγµατος και η κρίση θα µπορούσε πάντα να αποφευχθεί. Επανάσταση δεν σηµαίνει συσσώρευση επανάσταση σηµαίνει µεταµόρφωση. Το τίµηµα της ουσιαστικής επιστηµονικής προόδου είναι µια δέσµευση που διατρέχει τον κίνδυνο να αποδειχθεί εσφαλµένη. Χωρίς δέσµευση σε ένα παράδειγµα δεν µπορεί να υπάρξει κανονική επιστήµη. Η ανάγκη για αλλαγή του νοήµατος των καθιερωµένων και οικείων εννοιών είναι καθοριστική για τον επιστηµονικό αντίκτυπο ενός νέου παραδείγµατος. Οι διαφορές µεταξύ διαδοχικών παραδειγµάτων είναι απαραίτητες και ασυµβίβαστες επειδή τα διαδοχικά παραδείγµατα µας λένε διαφορετικά πράγµατα σχετικά µε τον πληθυσµό του σύµπαντος και µε τη συµπεριφορά αυτού, επειδή από τα παραδείγµατα αντλούµε τις µεθόδους, τα πεδία προβλήµατος και τα κριτήρια επίλυσης που είναι αποδεκτά από οποιαδήποτε ώριµη επιστηµονική κοινότητα σε οποιαδήποτε χρονική στιγµή. Η αποδοχή ενός νέου παραδείγµατος συχνά καθιστά αναγκαίο τον εκ νέου ορισµό της αντίστοιχης επιστήµης. Τα παλαιά προβλήµατα παραπέµπονται σε άλλες επιστήµες ή ανακηρύσσονται µη επιστηµονικά. Ανύπαρκτα ή ασήµαντα προβλήµατα ενδέχεται, µε ένα νέο παράδειγµα, να γίνουν τα αρχέτυπα σηµαντικών επιστηµονικών επιτεύξεων. Συνεπώς, η κανονική επιστηµονική παράδοση που προκύπτει από µία επιστηµονική επανάσταση δεν είναι µόνο ασύµβατη αλλά συχνά και ασύµµετρη µε αυτή που προηγήθηκε. Η περίπτωση της σωρευτικής ανάπτυξης των επιστηµονικών προβληµάτων και µέτρων είναι ακόµη πιο δύσκολο να στηριχθεί απ ότι η περίπτωση σωρευτικής ανάπτυξης των παραδειγµάτων/θεωριών. Τα µέτρα δεν σηµειώνουν ούτε άνοδο ούτε πτώση επιπέδου. Απλώς αλλάζουν ως αποτέλεσµα της υιοθέτησης ενός νέου παραδείγµατος. Τα παραδείγµατα λειτουργούν ως χάρτες όπου διαγράφεται η κατεύθυνση των προβληµάτων και οι µέθοδοι µέσω των οποίων µπορεί αυτά να επιλυθούν. Επειδή η φύση είναι πολύ πολύπλοκη και ποικιλόµορφη για να µπορεί να εξερευνηθεί στα τυφλά, ο χάρτης είναι ένας απαραίτητος οδηγός για την διαδικασία της κανονικής επιστήµης. Μαθαίνοντας ένα παράδειγµα, ο επιστήµονας κατακτά θεωρητικές γνώσεις, µεθόδους, και µέτρα ταυτόχρονα, συνήθως σε ένα άρρηκτο σύνολο. Εποµένως, όταν τα παραδείγµατα αλλάζουν, σηµειώνονται συνήθως σηµαντικές µετατροπές στα κριτήρια που καθορίζουν την νοµιµότητα τόσο των προβληµάτων όσο και των προτεινόµενων λύσεων. Στο βαθµό που δύο επιστηµονικές σχολές διαφωνούν ως προς το ποιο είναι το πρόβληµα και ποια η λύση, αναπόφευκτα θα χρησιµοποιήσουν στοιχεία του αντίπαλου παραδείγµατος κατά την συζήτησή τους επί του σχετικού οφέλους των αντίστοιχων παραδειγµάτων τους. Στην κυκλική επιχειρηµατολογία που προκύπτει από αυτήν την συζήτηση, το κάθε παράδειγµα θα ικανοποιήσει λίγο πολύ τα κριτήρια που έχουν υπαγορεύσει οι υπέρµαχοί του και δεν θα ικανοποιήσει κάποια λίγα από αυτά που υπαγόρευσε ο αντίπαλός του. Εφόσον ποτέ δύο παραδείγµατα δεν αφήνουν άλυτα τα ίδια προβλήµατα, οι συζητήσεις επί παραδειγµάτων πάντα ενέχουν το ερώτηµα του ποια προβλήµατα είναι σηµαντικότερο να επιλυθούν. Σε τελική ανάλυση, εδώ εµπεριέχεται το ερώτηµα των αξιών εκτός του πεδίου της κανονικής επιστήµης. Αυτή η καταφυγή σε εξωτερικά κριτήρια καθιστά καταφανώς τις συζητήσεις για τα παραδείγµατα επαναστατικές. 14

15 X Οι επαναστάσεις ως αλλαγές κοσµοθεώρησης Όταν τα παραδείγµατα αλλάζουν, ο ίδιος ο κόσµος αλλάζει µαζί τους. Κατά τη διάρκεια επιστηµονικών επαναστάσεων, οι επιστήµονες βλέπουν νέα και διαφορετικά πράγµατα όταν εξετάζουν µε οικεία όργανα σηµεία που εξέτασαν και στο παρελθόν. Οικεία αντικείµενα εξετάζονται υπό άλλο πρίσµα και ενώνονται µε µη οικεία. Οι επιστήµονες βλέπουν τον κόσµο της έρευνάς τους µε άλλο µάτι. Οι επιστήµονες βλέπουν νέα πράγµατα ενώ κοιτάζουν παλαιά αντικείµενα. Κατά µία έννοια, µετά από µία επανάσταση, οι επιστήµονες ανταποκρίνονται σε έναν διαφορετικό κόσµο. Αυτή η διαφορά άποψης προσοµοιάζεται µε µια αλλαγή γκεστάλτ, µια αισθητή µεταµόρφωση : «αυτά που ο επιστήµονας πριν την επανάσταση θεωρούσε πάπιες, τώρα είναι κουνέλια.» Όµως, αυτό που βλέπουν οι άνθρωποι εξαρτάται όχι µόνο από το τι κοιτάζουν αλλά και από το ποιος ή τι τους δίδαξε να έχουν την προηγούµενή τους οπτική-αντιληπτική εµπειρία. Οι άνθρωποι αντιλαµβάνονται ότι έγινε µια µετατροπή γκεστάλτ επειδή συνειδητοποιούν την µετατροπή µπορούν ακόµη και να την χειραγωγήσουν νοητά. Σε µια αλλαγή γκεστάλτ, οι εναλλασσόµενες αντιλήψεις είναι εξίσου «αληθινές» (έγκυρες, λογικές, πραγµατικές). Επειδή υπάρχουν εξωτερικά σταθµά σχετικά µε το ποια οπτική αλλαγή µπορεί να επιδειχθεί, µπορούν να εξαχθούν συµπεράσµατα για εναλλασσόµενες αντιληπτικές πιθανότητες. Όµως οι επιστήµονες δεν διαθέτουν τέτοια εξωτερικά σταθµά και δεν µπορούν να καταφύγουν σε µια ανώτερη αυθεντία που να αποφασίζει πότε έγινε µια οπτική αλλαγή. Κατά συνέπεια, στις επιστήµες, εάν οι αλλαγές παραδειγµάτων συνοδεύονται από αντιληπτικές µετατροπές, οι επιστήµονες δεν µπορούν να πιστοποιήσουν άµεσα αυτές τις αλλαγές. Μια αλλαγή γκεστάλτ: «Έβλεπα έναν πλανήτη, αλλά τώρα βλέπω έναν δορυφόρο.» (Αυτό αφήνει ανοιχτό το ενδεχόµενο η παλαιότερη αντίληψη να ήταν κάποτε ή ακόµη και τώρα σωστή). Μια αλλαγή παραδείγµατος: «Έβλεπα έναν πλανήτη, αλλά έκανα λάθος.» Αληθεύει, ωστόσο, ότι οι ανωµαλίες και οι κρίσεις «τερµατίζονται από κάποιο σχετικά ξαφνικό και ακαθόριστο γεγονός όπως η αλλαγή γκεστάλτ». Η οπτική αλλαγή προκύπτει από µεγαλοφυΐα ή διαισθητική έκλαµψη. Οι παρατηρήσεις (τα δεδοµένα) είναι εκ φύσεως σχεδόν πάντα διαφορετικές. Επειδή οι παρατηρήσεις διεξάγονται (τα δεδοµένα συλλέγονται) µέσα σε ένα πλαίσιο παραδείγµατος, η ερµηνεία µπορεί µόνο να εκφέρει ένα παράδειγµα, όχι να το διορθώσει. Το υπάρχον παράδειγµα αδυνατεί να προσαρµοστεί και εξαιτίας αλλαγής στη σχέση µεταξύ των χειρισµών του επιστήµονα και του παραδείγµατος ή µεταξύ των χειρισµών και των αποτελεσµάτων τους προκύπτει αυτή η οπτική αλλαγή. Είναι δύσκολο να προσαρµόσουµε τη φύση σε ένα παράδειγµα. XI Το αθέατο των επαναστάσεων Έχει παρατηρηθεί ότι οι αλλαγές παραδειγµάτων δεν καταγράφονται ως επαναστάσεις αλλά ως πρόσθετη επιστηµονική γνώση. Η ιστορία του τοµέα αναπαρίσταται στα νέα βιβλία που συνοδεύουν ένα νέο παράδειγµα και κατά συνέπεια µία επιστηµονική επανάσταση φαίνεται να είναι αόρατη. Η αυξηµένη εµπιστοσύνη στα βιβλία είναι ένα αµετάβλητο συνακόλουθο της εµφάνισης του πρώτου παραδείγµατος σε οποιοδήποτε επιστηµονικό τοµέα. Η εικόνα της δηµιουργικής επιστηµονικής δραστηριότητας χτίζεται σε µεγάλο βαθµό από τα βιβλία του τοµέα. Τα συγγράµµατα αποτελούν το παιδαγωγικό όχηµα για την καθιέρωση της κανονικής επιστήµης. Αυτά τα κείµενα γίνονται η πηγή αυθεντίας για την ιστορία της 15

16 επιστήµης. Τόσο οι γνώσεις του µέσου ανθρώπου όσο και του επιστήµονα βασίζονται σε βιβλία. Τα συγγράµµατα ενός τοµέα πρέπει να ξαναγραφτούν κατόπιν µιας επιστηµονικής επανάστασης. Άπαξ και ξαναγραφτούν, αναπόφευκτα αποκρύπτεται όχι µόνο ο ρόλος αλλά και η ύπαρξη και η βαρύτητα των επαναστάσεων που τα παρήγαγαν. Τα βιβλία που προκύπτουν περικόπτουν την αντίληψη του επιστήµονα για την ιστορία του κλάδου του και αντί αυτού παρέχουν ένα υποκατάστατο. Πολύ συχνά περιέχουν ελάχιστα παρελθοντικά στοιχεία. Κατά την επανεγγραφή, οι παλαιότεροι επιστήµονες παρουσιάζονται να έχουν εργαστεί πάνω στο ίδια προβλήµατα και µε τους ίδιους κανόνες που καθιερώθηκαν ως επιστηµονικοί από την τελευταία επανάσταση και µέθοδο. Γιατί να τιµηθεί αυτό που µε µεγάλη και επίµονη προσπάθεια η επιστήµη κατάφερε να απορρίψει; Η ιστορική αναδιάρθρωση προηγούµενων παραδειγµάτων και θεωρητικών σε επιστηµονικά βιβλία προσδίδουν µια γραµµική ή σωρευτική εικόνα στην ιστορία της επιστήµης, µια τάση που επηρεάζει τους επιστήµονες ακόµη και όταν επανεξετάζουν την δική τους έρευνα. Αυτές οι κακοτεχνίες καθιστούν τις επαναστάσεις αόρατες και επίσης αρνούνται τη λειτουργία των επαναστάσεων. Τα επιστηµονικά βιβλία παρουσιάζουν την ανακριβή άποψη ότι η επιστήµη έχει φτάσει στο σηµερινό επίπεδο µέσα από µια σειρά ατοµικών ανακαλύψεων και εφευρέσεων που, όταν συγκεντρωθούν, συναποτελούν το σύγχρονο σώµα της τεχνικής γνώσης όπως η προσθήκη τούβλων σε ένα κτίριο. Αυτή η προσέγγιση σταδιακών ανακαλύψεων που παρουσιάζεται σε ένα βιβλίο, απεικονίζει το µοντέλο των ιστορικών λαθών που παραπλανά και τους επιστήµονες και τους απλούς ανθρώπους σχετικά µε τη φύση της επιστήµης. Περισσότερο από κάθε άλλη πλευρά της επιστήµης, αυτή η παιδαγωγική µορφή[το βιβλίο]έχει καθορίσει το πώς βλέπουµε τη φύση της επιστήµης και τον ρόλο της ανακάλυψης και της εφεύρεσης. XII Η κατάληξη των επαναστάσεων Οι επιστηµονικές επαναστάσεις προκύπτουν όταν ένα παράδειγµα εκτοπίζει κάποιο άλλο µετά από µια περίοδο δοκιµής παραδειγµάτων που εκτυλίσσεται µόνον αφού µια κατ επανάληψη αποτυχία επίλυσης ενός αξιοσηµείωτου γρίφου οδήγησε σε κρίση και ως µέρος του ανταγωνισµού µεταξύ δύο αντίπαλων παραδειγµάτων για την υποταγή της επιστηµονικής κοινότητας. Η διαδικασία της δοκιµής παραδειγµάτων παραλληλίζεται µε δύο δηµοφιλείς φιλοσοφικές θεωρίες σχετικά µε την επαλήθευση των επιστηµονικών θεωριών. Η δοκιµή µιας θεωρίας µέσω της πιθανολογικής επαλήθευσης. Σύγκριση της ικανότητας διαφορετικών θεωριών να ερµηνεύσουν τα στοιχεία που έχουν µε µια διαδικασία είναι ανάλογη µε τη φυσική επιλογή: µία θεωρία καθίσταται η πιο βιώσιµη µεταξύ των εναλλακτικών της σε µια συγκεκριµένη ιστορική κατάσταση. Η δοκιµή µιας θεωρίας µέσω της παραποίησης (Karl Popper). Μια θεωρία θα πρέπει να απορριφθεί όταν τα προβλεπόµενα αποτελέσµατα είναι αρνητικά. Ο ρόλος που προσδίδεται στην παραποίηση είναι παρόµοιος µε αυτόν που αποδίδει ο Kuhn στις ανώµαλες εµπειρίες. Ο Kuhn αµφισβητεί την ύπαρξη των παραποιητικών εµπειριών. Καµία θεωρία δεν λύνει ποτέ όλους τους γρίφους που αντιµετωπίζει σε µια δεδοµένη στιγµή. Η ανολοκλήρωτη και ατελής σχέση θεωρίας-δεδοµένων ορίζει τους γρίφους που χαρακτηρίζουν την κανονική επιστήµη. Εάν η κάθε αποτυχία εναρµόνισης αποτελούσε λόγο απόρριψης θεωριών, όλες οι θεωρίες θα έπρεπε να απορρίπτονται. Εάν µόνο η σηµαντική αποτυχία εναρµόνισης δικαιολογεί την απόρριψη µιας θεωρίας, τότε η δοκιµή της µέσω παραποίησης θα απαιτούσε κάποιο κριτήριο απιθανότητας ή βαθµού παραποίησης. 16

17 εν έχει νόηµα να υποστηρίζουµε την επαλήθευση διότι σηµαίνει συµφωνία µεταξύ γεγονότος και θεωρίας. Όλες οι ιστορικής βαρύτητας θεωρίες έχουν έρθει σε συµφωνία µε τα γεγονότα, αλλά όχι απόλυτα. Είναι λογικότερο να αναρωτηθούµε ποια από τις δύο ανταγωνιστικές θεωρίες συµφωνεί περισσότερο µε τα γεγονότα. Οι επιστήµονες όταν θέτουν παραδείγµατα υπό αµφισβήτηση µιλούν ο ένας «µέσω» του άλλου. Ο ανταγωνισµός µεταξύ παραδειγµάτων δεν είναι µια µάχη που επιλύεται µε αποδείξεις, εφόσον τα νέα παραδείγµατα γεννιούνται από παλαιότερα, ενσωµατώνουν µεγάλο µέρος του λεξιλογίου και των συσκευών που χρησιµοποίησε ήδη το παραδοσιακό παράδειγµα, αν και µε διαφορετικό τρόπο. Επιπλέον, οι υπέρµαχοι ανταγωνιστικών παραδειγµάτων αγωνίζονται σε διαφορετικούς κόσµους οι δύο οµάδες βλέπουν διαφορετικά πράγµατα (δηλ. έχουν διαφορετική θεώρηση των γεγονότων). Όπως και η αλλαγή γκεστάλτ, έτσι και η επαλήθευση εµφανίζεται ξαφνικά ή και καθόλου. Όταν ζητείται από µια γενιά να επιφέρει µια αλλαγή παραδείγµατος οι επιστηµονικές κοινότητες µεταστρέφονται προς νέα παραδείγµατα. Ο Max Planck υποστηρίζει ότι µία νέα επιστηµονική αλήθεια δεν θριαµβεύει επειδή πείθει και να διαφωτίζει τους αντιπάλους της, αλλά µάλλον επειδή οι αντίπαλοί της τελικά πεθαίνουν, και µεγαλώνει µια νέα γενιά που είναι εξοικειωµένη µε αυτήν. Όµως ο Kuhn ισχυρίζεται ότι η διάσηµη επισήµανση του Planck υπερτιµά την περίπτωση. Το θέµα δεν είναι ούτε η απόδειξη ούτε το σφάλµα. Η µεταφορά της πίστης από ένα παράδειγµα σε ένα άλλο είναι µια εµπειρία µετατροπής που δεν µπορεί να εξαναγκαστεί. Οι υπέρµαχοι ενός παραδείγµατος αφιερώνουν τη ζωή τους και την σταδιοδροµία τους στο παράδειγµα. Η δια βίου αντίσταση δεν αποτελεί παραβίαση των επιστηµονικών µέτρων αλλά δείκτη της φύσης της ίδιας της επιστηµονικής έρευνας. Η πηγή της αντίστασης αποτελεί διαβεβαίωση ότι το παλαιό παράδειγµα θα επιλύσει τελικά όλα του τα προβλήµατα και ότι η φύση µπορεί να χωρέσει στο κουτί που προσφέρει το παράδειγµα. Για την ακρίβεια, αυτή η ίδια διαβεβαίωση καθιστά δυνατή την κανονική επιστήµη. Κάποιοι επιστήµονες, ιδιαίτερα οι µεγαλύτεροι και πιο έµπειροι, µπορεί να ανθίστανται επ άπειρον, αλλά οι περισσότεροι συµβιβάζονται µε τον ένα ή τον άλλο τρόπο. Μεταστροφές σηµειώνονται όχι παρά το γεγονός ότι οι επιστήµονες είναι άνθρωποι αλλά ακριβώς εξαιτίας αυτού. Ο κάθε επιστήµονας υιοθετεί ένα νέο παράδειγµα για κάθε είδους λόγο και συχνά για πολλούς λόγους ταυτόχρονα. Η κοινότητα αναγνωρίζει ότι ένα νέο παράδειγµα εµφανίζει µία σηµαντικά µεγαλύτερη ποσοτική ακρίβεια σε σχέση µε τον παλαιότερο ανταγωνιστή του. Ένας ισχυρισµός ότι κάποιο παράδειγµα επιλύει το πρόβλήµα που προκάλεσε την κρίση είναι σπάνια επαρκής από µόνος του. Πειστικά επιχειρήµατα µπορούν να αναπτυχθούν εάν το νέο παράδειγµα επιτρέπει την πρόβλεψη φαινοµένων εντελώς απρόβλεπτων κατά την επικράτηση του παλαιού παραδείγµατος. Αυτό που συµβαίνει δεν είναι η µεταστροφή µιας και µόνο οµάδας, αλλά µια αύξουσα στροφή ως προς τον διαµοιρασµό της επαγγελµατικής πίστης. Όµως οι διαµάχες επί παραδειγµάτων δεν αφορούν την ικανότητα επίλυσης προβληµάτων. Μάλλον το ζητούµενο είναι ποιο παράδειγµα θα µπορεί µελλοντικά να αποτελεί οδηγό για την έρευνα πάνω σε προβλήµατα που κανείς από τους δύο ανταγωνιστές δεν έλυσε ακόµη. Αναζητείται µια απόφαση µεταξύ του ποιος είναι ο καλύτερος εναλλακτικός τρόπος άσκησης της επιστήµης. Μια απόφαση βασίζεται σε µελλοντικές εξαγγελίες και όχι τόσο σε παρελθοντικά επιτεύγµατα. Ο επιστήµονας πρέπει να έχει πίστη ότι το νέο παράδειγµα θα επιτύχει, παρά τα πολλά µεγάλα προβλήµατα που αντιµετωπίζει. Πρέπει να υπάρχει µια βάση για αυτή την πίστη στο υποψήφιο παράδειγµα που επιλέχθηκε. Μερικές φορές αυτή η πίστη εξαρτάται από προσωπικές και ανείπωτες αισθητικές θεωρήσεις. Αυτό δεν σηµαίνει ότι τα νέα παραδείγµατα θριαµβεύουν τελικά µέσα από κάποια µυστική αισθητική. Το νέο παράδειγµα γοητεύει την αίσθηση του ατόµου για το σωστό ή το καλαίσθητο, το νέο παράδειγµα θεωρείται τακτικότερο, καταλληλότερο, απλούστερο, ή και κοµψότερο. 17

18 Αρχικά, ένα νέο υποψήφιο παράδειγµα µπορεί να έχει λίγους υποστηρικτές (και τα κίνητρα αυτών ενδέχεται να είναι ύποπτα). Εάν οι υποστηρικτές είναι ικανοί, θα βελτιώσουν το παράδειγµα, θα διερευνήσουν τις πιθανότητές του και θα δείξουν πώς θα ήταν η ζωή σε µια κοινότητα που καθοδηγείται από αυτό. Για το παράδειγµα που προορίζεται να επικρατήσει, ο αριθµός και η ισχύς των πειστικών επιχειρηµάτων υπέρ του, θα αυξηθούν. Καθώς όλο και περισσότεροι επιστήµονες µεταστρέφονται, η διερεύνηση αυξάνεται. Ο αριθµός των πειραµάτων, των µέσων, των άρθρων και των βιβλίων µε βάση το παράδειγµα θα πολλαπλασιαστεί. Περισσότεροι επιστήµονες, πεπεισµένοι για την καρποφορία της νέας άποψης, θα υιοθετήσουν το νέο τρόπο άσκησης της κανονικής επιστήµης ώσπου να παραµείνουν ελάχιστοι «ηλικιωµένοι» αµφισβητίες και δεν µπορούµε να πούµε ότι αυτοί έχουν (είχαν) άδικο. Ίσως ο επιστήµονας που εξακολουθεί να ανθίσταται αφού το σύνολο του κλάδου έχει µεταστραφεί, έχει εκ των πραγµάτων πάψει να είναι επιστήµονας. XIII Πρόοδος µέσα από επαναστάσεις Ίσως η πρόοδος να είναι έµφυτη στον ορισµό της επιστήµης. Σε πολύ µεγάλο βαθµό, ο όρος επιστήµη προορίζεται για τοµείς που όντως προοδεύουν µε προφανείς τρόπους. Αυτό το ζήτηµα είναι εξαιρετικής βαρύτητας για τις κοινωνικές επιστήµες. Μία κοινωνική επιστήµη είναι επιστήµη επειδή αυτό-ορίζεται ως επιστήµη λόγω του ότι κατέχει ορισµένα χαρακτηριστικά και στοχεύει στην πρόοδο; Ερωτήµατα σχετικά µε το αν ένας τοµέας ή κλάδος είναι επιστηµονικός θα πάψουν να µας απασχολούν, όχι όταν βρεθεί ένας ορισµός, αλλά όταν οι οµάδες που τώρα αµφισβητούν την θέση τους επιτύχουν οµοφωνία για τις παρελθοντικές και τις τωρινές τους επιτεύξεις. Οι οικονοµολόγοι ανησυχούν λιγότερο από τους παιδαγωγούς για το εάν ο κλάδος τους αποτελεί επιστήµη επειδή οι οικονοµολόγοι γνωρίζουν τι είναι επιστήµη; Ή επειδή συµφωνούν για τον κλάδο των οικονοµικών; Γιατί οι φυσικοί επιστήµονες ή οι καλλιτέχνες δεν ανησυχούν για τον ορισµό του όρου; Τείνουµε να βλέπουµε ως επιστηµονικό, οποιονδήποτε τοµέα σηµειώνει πρόοδο. Η κανονική επιστήµη προοδεύει επειδή περιέχει ορισµένα εξέχοντα χαρακτηριστικά. Τα µέλη µιας ώριµης επιστηµονικής κοινότητας δουλεύουν βάσει ενός συγκεκριµένου παραδείγµατος ή ενός συνόλου στενά συνδεδεµένων παραδειγµάτων. Σπανίως διαφορετικές επιστηµονικές κοινότητες εξερευνούν τα ίδια προβλήµατα. Το αποτέλεσµα µιας επιτυχούς δηµιουργικής εργασίας είναι πρόοδος. Καµία δηµιουργική σχολή δεν αναγνωρίζει µια κατηγορία εργασίας που ναι µεν αποτελεί δηµιουργική επιτυχία, αλλά δεν προσθέτει κάτι στη συλλογική επιτυχία της οµάδας. Ακόµη και αν ισχυριστούµε ότι ένας τοµέας δεν σηµειώνει πρόοδο, αυτό δεν σηµαίνει ότι ισχύει το ίδιο και για κάθε χωριστή σχολή/κλάδο στα πλαίσια αυτού του τοµέα. Μόνο κατά περιόδους κανονικής επιστήµης η πρόοδος φαίνεται τόσο προφανής όσο και εξασφαλισµένη. Εν µέρει, αυτή η πρόοδος είναι υποκειµενική. Η απουσία ανταγωνιστικών και αλληλοαµφισβητούµενων παραδειγµάτων καθιστά εµφανέστερη την πρόοδο µιας κανονικής επιστηµονικής κοινότητας. Η αποδοχή ενός παραδείγµατος ελευθερώνει την κοινότητα από την ανάγκη να επανεξετάζει συνεχώς τις αρχές και τις θεµελιώδεις προϋποθέσεις της. Τα µέλη της κοινότητας µπορούν να επικεντρωθούν στα πιο απειροελάχιστα και πιο απόκρυφα φαινόµενα που την αφορούν. Σε καµία άλλη επαγγελµατική κοινότητα η ατοµική δηµιουργική εργασία ενός µέλους δεν εξετάζεται και δεν αξιολογείται κατ αποκλειστικότητα από τα άλλα µέλη. Άλλα επαγγέλµατα απασχολούνται περισσότερο µε την έγκριση των µη µυηµένων απ ότι η επιστήµη. Επειδή οι επιστήµονες εργάζονται µόνο για ένα ακροατήριο συναδέλφων, που µοιράζεται κοινές αξίες και πεποιθήσεις, ένα ενιαίο σύνολο προτύπων µπορεί να θεωρηθεί δεδοµένο. Αυτή η αποµόνωση του επιστήµονα από την κοινωνία του επιτρέπει 18

19 να επικεντρώσει την προσοχή του σε προβλήµατα που πιστεύει ότι είναι σε θέση να επιλύσει. Η επίδραση της αποµόνωσης εντείνεται από τη φύση της παιδαγωγικής µύησης µιας επιστηµονικής κοινότητας. Η παιδεία ενός κοινωνικού επιστήµονα αποτελείται σε µεγάλο βαθµό από την ανάγνωση των αυθεντικών πηγών, την επίγνωση της ποικιλίας των προβληµάτων που οι µελλοντικοί συνάδελφοί του έχουν αποπειραθεί να επιλύσουν και τα παραδείγµατα που προέκυψαν από αυτές τις απόπειρες, την αντιµετώπιση ανταγωνιστικών και µη συγκρίσιµων λύσεων για αυτά τα προβλήµατα, την αξιολόγηση των λύσεων για τα προβλήµατα που παρουσιάστηκαν και την επιλογή µεταξύ ανταγωνιστικών υφιστάµενων παραδειγµάτων. Στην παιδεία ενός φυσικού επιστήµονα τα βιβλία χρησιµοποιούνται µέχρι την αποφοίτηση από τη σχολή και αντικαθιστούνται συστηµατικά από τα δηµιουργικά επιστηµονικά συγγράµµατα από τα οποία γεννήθηκαν. Οι κλασικοί σπανίως µελετούνται, και αντιµετωπίζονται ως απαρχαιωµένες ιδιόρρυθµες αντιλήψεις. Η εκπαιδευτική µύηση των επιστηµόνων φέρει τεράστια σηµασία. Η εκπαίδευση των επιστηµόνων τους προετοιµάζει για τη γένεση σηµαντικών κρίσεων µέσα από την κανονική επιστήµη. Υπό φυσιολογικές συνθήκες, µια επιστηµονική κοινότητα είναι ένα άκρως αποτελεσµατικό µέσο για την επίλυση προβληµάτων ή γρίφων που ορίζουν τα παραδείγµατά του και το αποτέλεσµα των λύσεων είναι η πρόοδος. Η πρόοδος είναι επίσης ένα εξέχον χαρακτηριστικό της επιστήµης κατά τη διάρκεια µιας επανάστασης. Οι επαναστάσεις τερµατίζονται µε κατά κράτος νίκη ενός από τα δύο αντίπαλα στρατόπεδα. Όταν απορρίπτει ένα παράδειγµα, η επιστηµονική κοινότητα ταυτοχρόνως απορρίπτει και τα περισσότερα βιβλία στα οποία είχε ενσωµατωθεί το συγκεκριµένο παράδειγµα. Η κοινότητα αναγνωρίζει αυτή τη διαδικασία ως πρόοδο. Κατά µία έννοια, ίσως φανεί ότι το µέλος µιας ώριµης επιστηµονικής κοινότητας είναι το θύµα µιας ιστορίας που ξαναγράφτηκε από τις υφιστάµενες δυνάµεις. Η δύναµη επιλογής µεταξύ παραδειγµάτων βρίσκεται στα µέλη της κοινότητας και η διαδικασία της επιστηµονικής επανάστασης είναι σε µεγάλο βαθµό µια δηµοκρατική διαδικασία. Ο επιστήµονας θα πρέπει να απασχολείται µε την επίλυση προβληµάτων σχετικά µε τη συµπεριφορά της φύσης. Μολονότι το µέληµα µπορεί να είναι παγκοσµίου κλίµακας, τα προβλήµατα θα πρέπει να είναι προβλήµατα λεπτοµέρειας. Οι λύσεις προβληµάτων που ικανοποιούν έναν επιστήµονα θα πρέπει να ικανοποιούν και όλη την κοινότητα. εν γίνονται εκκλήσεις σε κυβερνητικά στελέχη ή στον λαό, σχετικά µε επιστηµονικά θέµατα. Τα µέλη της κοινότητας είναι αναγνωρίσιµα και είναι οι αποκλειστικοί κριτές της επαγγελµατικής επιτυχίας. Λόγω της κοινής τους εκπαίδευσης και εµπειρίας, τα µέλη της κοινότητας θεωρούνται οι µόνοι κάτοχοι των κανόνων του παιχνιδιού. Η αµφισβήτηση της κοινής τους αξιολογικής βάσης συνεπάγεται παραδοχή της ύπαρξης ασύµβατων µέτρων επιστηµονικής επιτυχίας. Ένα παράδειγµα προκαλεί ανησυχία µόνο όταν πρώτη η ίδια η φύση υποσκάπτει την επαγγελµατική ασφάλεια. Η κοινότητα υιοθετεί ένα νέο παράδειγµα όταν το νέο υποψήφιο παράδειγµα φαίνεται να επιλύει κάποιο εξαιρετικό και κοινώς αναγνωρισµένο πρόβληµα που δεν µπορεί να επιλυθεί µε άλλο τρόπο και υπόσχεται να διαφυλάξει ένα σχετικά µεγάλο µέρος της απτής ικανότητας επίλυσης προβληµάτων που έχει χτίσει µέσω των προκατόχων του. Αν και η επιστήµη σίγουρα αυξάνεται και εµβαθύνει συνεχώς, δεν διευρύνεται εξίσου. Όταν όµως το κάνει, αυτό γίνεται εµφανές από την αύξηση των ειδικοτήτων όχι µόνο στο πεδίο ενός κλάδου. Ίσως θα πρέπει να εγκαταλείψουµε την άποψη, ρητή ή σιωπηρή, ότι οι αλλαγές του παραδείγµατος µεταφέρουν τους επιστήµονες και τους µαθητές τους όλο και πιο κοντά στην αλήθεια. Η διαδικασία ανάπτυξης που περιγράφει ο Kuhn είναι µια διαδικασία εξέλιξης που ξεκινάει από το µηδέν, µια διαδικασία που τα διαδοχικά της στάδια χαρακτηρίζονται από µια ολοένα και πιο λεπτοµερή και εκλεπτυσµένη κατανόηση της φύσης. Αυτή δεν είναι µια διαδικασία εξέλιξης προς οτιδήποτε. Η αναλογία που συνδέει 19

20 την ανάπτυξη των οργανισµών µε την εξέλιξη των επιστηµονικών ιδεών «αγγίζει την τελειότητα». Η ολοκλήρωση των επαναστάσεων είναι η επιλογή, κατόπιν συγκρούσεων µέσα στην επιστηµονική κοινότητα, του ορθότερου τρόπου εξάσκησης της επιστήµης στο µέλλον. Το καθαρό αποτέλεσµα µιας σειράς τέτοιων επαναστατικών επιλογών, µε ενδιάµεσες περιόδους κανονικής επιστήµης, είναι το έξοχα προσαρµοσµένο σύνολο µέσων που ονοµάζουµε σύγχρονη επιστηµονική γνώση. Τα διαδοχικά στάδια αυτής της αναπτυξιακής διαδικασίας διακρίνονται από µια αύξηση ερµηνειών και εξειδίκευσης. Η διαδικασία εκτυλίσσεται χωρίς όφελος επί καθορισµένου στόχου και χωρίς όφελος για καµιά µόνιµη ορισµένη επιστηµονική αλήθεια. Το «Παράδειγµα» του Kuhn, ο Αρίσταρχος, ο Πτολεµαίος και ο Κοπέρνικος Ο Αρίσταρχος ο Σάµιος ( π.χ) διατύπωσε µια πλήρη ηλιοκεντρική θεωρία που συνδύαζε τα δύο δόγµατα της ηµερήσιας αξονικής περιστροφής και της ετήσιας περιστροφής της γης γύρω από τον Ήλιο. Οι απόψεις του Αρίσταρχου δεν βρήκαν ανταπόκριση όχι µόνο µεταξύ των απλών ανθρώπων αλλά και ούτε µεταξύ των αστρονόµων. Η πρώτη απάντηση που δίνει ο Κuhn είναι ότι δεν υποστηρίχθηκαν από τα επιχειρήµατα τα οποία τις κάνουν αποδεκτές σε µας σήµερα. Λόγω της απουσίας απαντήσεων σε συγκεκριµένα ερωτήµατα απορρίφθηκαν από την συντριπτική πλειοψηφία των αστρονόµων της αρχαιότητας και του µεσαίωνα και σε ορισµένες περιπτώσεις γελοιοποιήθηκαν και αγνοήθηκαν. H θεωρία του Αρίσταρχου παραβίαζε την πιο βασική ένδειξη που µας δίνουν οι αισθήσεις µας για τη δοµή του σύµπαντος. Η ιδέα ότι η Γη κινείται, φαινόταν το ίδιο παράξενη ή και παράλογη. Η απλή εµπειρική θεώρηση δεν δίνει στοιχεία για την κίνηση της Γης. Χωρίς την αντίστοιχη εκπαίδευση, η κοινή λογική µας λέει ότι αν η Γη κινιόταν τότε τα πουλιά, τα σύννεφα, και άλλα αντικείµενα που σχετίζονται µε τη Γη θα παρέµεναν πίσω. Ένας άνθρωπος που αποφάσιζε να κάνει επιτόπιο άλµα θα κατέβαινε σε σηµείο διαφορετικό από όπου το άλµα ξεκίνησε γιατί η Γη θα κινιόταν κάτω από αυτόν. Η απλοϊκή παρατήρηση και η απαίδευτη κοινή λογική δεν συνηγορούσαν υπέρ του Αρίσταρχου. Οι αρχαίοι έλληνες µπορούσαν µόνο να βασίζονται στην εµπειρία και στη λογική που εκείνη τη περίοδο δεν συνηγορούσαν υπέρ της κίνησης της Γης. Χωρίς τη βοήθεια του τηλεσκοπίου ή/και των µαθηµατικών επιχειρηµάτων δεν µπορούν να παρουσιαστούν τεκµήρια για µια κινούµενη Γη. Οι παρατηρήσεις δια γυµνού οφθαλµού ταιριάζουν απόλυτα µε την κοσµολογία των δύο σφαιρών και το Πτολεµαϊκό σύστηµα. Τα επιχειρήµατα εναντίον της αξονικής περιστροφής και της ηλιοκεντρικότητας συνοψίζονται ως εξής: Το φυσικό επιχείρηµα των παρατηρούµενων αποτελεσµάτων της βαρύτητας στη Γη Η φυσική ένσταση ότι αν και η ταχύτητα περιστροφής της γης είναι πολύ µεγάλη κανένα αποτέλεσµα στα αντικείµενα που κινούνται στον αέρα δεν είχε παρατηρηθεί Η φαινοµενική απουσία αστρικής παράλλαξης, µεταβολής δηλαδή στις σχετικές θέσεις των αστέρων όπως φαίνονται από τη Γη σε διαφορετικά σηµεία της τροχιάς της Η ηλιοκεντρικότητα από µόνη της δεν εξηγεί το πρόβληµα που είχε απασχολήσει τους αστρονόµους στα µέσα του 4 ου αιώνα, αυτό της ανισότητας των εποχών Η ηλιοκεντρικότητα ήταν ανεπαρκής και άνευ σηµασίας για την επίλυση των ανωµαλιών στην κίνηση της σελήνης. Όλα τα παρατηρησιακά πλεονεκτήµατα που µπορεί να διέθετε η υπόθεση του Αρίσταρχου (για παράδειγµα, η ικανότητά της να εξηγεί µεταβολές της φωτεινότητας 20

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ *ΡΙΖΙΚΕΣ ΑΝΑΚΑΤΑΤΑΞΕΙΣ ΣΤΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΑΓΓΛΟΣΑΞΟΝΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΑ

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ *ΡΙΖΙΚΕΣ ΑΝΑΚΑΤΑΤΑΞΕΙΣ ΣΤΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΑΓΓΛΟΣΑΞΟΝΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΑ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ *ΡΙΖΙΚΕΣ ΑΝΑΚΑΤΑΤΑΞΕΙΣ ΣΤΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΑΓΓΛΟΣΑΞΟΝΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΑ Το 1962 κυκλοφόρησε η οµή των Επιστηµονικών Επαναστάσεων του Thomas S. Kuhn. Το έργο θεωρείται ήδη κλασσικό και χαρακτηρίζεται

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ.

ΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ. 2 ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ (Ι) ΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ. ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ; Στο μάθημα «Κοινωνική Θεωρία της Γνώσης (I)» (όπως και στο (ΙΙ) που ακολουθεί) παρουσιάζονται

Διαβάστε περισσότερα

Μάθηση & Εξερεύνηση στο περιβάλλον του Μουσείου

Μάθηση & Εξερεύνηση στο περιβάλλον του Μουσείου Βασίλειος Κωτούλας vaskotoulas@sch.gr h=p://dipe.kar.sch.gr/grss Αρχαιολογικό Μουσείο Καρδίτσας Μάθηση & Εξερεύνηση στο περιβάλλον του Μουσείου Η Δομή της εισήγησης 1 2 3 Δυο λόγια για Στόχοι των Ερευνητική

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΧΡ. ΜΠΟΥΡΑΣ Σκοπός του Μαθήματος Σκοπός του μαθήματος είναι η εισαγωγή στη

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ι «Η Θεωρητική έννοια της Μεθόδου Project» Αγγελική ρίβα ΠΕ 06

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ι «Η Θεωρητική έννοια της Μεθόδου Project» Αγγελική ρίβα ΠΕ 06 ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ι «Η Θεωρητική έννοια της Μεθόδου Project» Αγγελική ρίβα ΠΕ 06 1590 1765 η Μέθοδος Project σε σχολές Αρχιτεκτονικής στην Ευρώπη 1765 1880 συνήθης µέθοδος διδασκαλίας - διάδοσή της στην

Διαβάστε περισσότερα

THOMAS SAMUEL KUHN (1922-1996) (Τόμας Σάμιουελ Κουν) Το Παράδειγμα και οι επιστημονικές επαναστάσεις.

THOMAS SAMUEL KUHN (1922-1996) (Τόμας Σάμιουελ Κουν) Το Παράδειγμα και οι επιστημονικές επαναστάσεις. 25 THOMAS SAMUEL KUHN (1922-1996) (Τόμας Σάμιουελ Κουν) Το Παράδειγμα και οι επιστημονικές επαναστάσεις. «Με μια έννοια που δεν μπορώ να εξηγήσω περισσότερο, οι οπαδοί αντίθετων Παραδειγμάτων ασκούν το

Διαβάστε περισσότερα

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Η πλειοψηφία θεωρεί ότι η Νόηση είναι μια διεργασία που συμβαίνει στο ανθρώπινο εγκέφαλο.

Διαβάστε περισσότερα

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α.

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. Θέµατα & Ασκήσεις από: www.arnos.gr 2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22 ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σύµφωνα µε τη θεωρία του εµπειρισµού

Διαβάστε περισσότερα

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Εισαγωγή Η χώρα μας απέκτησε Νέα Προγράμματα Σπουδών και Νέα

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά. Ε. Κολέζα

Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά. Ε. Κολέζα Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά Ε. Κολέζα Α. Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας µαθηµατικής ενότητας: Βήµατα για τη συγγραφή του σχεδίου Β. Θεωρητικό υπόβαθρο της διδακτικής πρότασης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ Is είναι βιώσιμη η επιχείρηση

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ Is είναι βιώσιμη η επιχείρηση ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ Is είναι βιώσιμη η επιχείρηση Ent-teach κεφαλαιο 3 - Ανάλυση Αγοράς Περιγραφή της εκπαιδευτικής δραστηριότητας Αυτή η εκπαιδευτική δραστηριότητα απευθύνεται σε μαθητές από όλους

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική των Φυσικών Επιστημών στην Προσχολική Εκπαίδευση

Διδακτική των Φυσικών Επιστημών στην Προσχολική Εκπαίδευση ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ Διδακτική των Φυσικών Επιστημών στην Προσχολική Εκπαίδευση Ενότητα # 1.2: Η προοπτική των βασικών αρχών της φύσης των Φυσικών Επιστημών στην επιμόρφωση των εκπαιδευτικών

Διαβάστε περισσότερα

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους του Σταύρου Κοκκαλίδη Μαθηματικού Διευθυντή του Γυμνασίου Αρχαγγέλου Ρόδου-Εκπαιδευτή Στα προγράμματα Β Επιπέδου στις ΤΠΕ Ορισμός της έννοιας του σεναρίου.

Διαβάστε περισσότερα

Σύµφωνα µε την Υ.Α /Γ2/ Εξισώσεις 2 ου Βαθµού. 3.2 Η Εξίσωση x = α. Κεφ.4 ο : Ανισώσεις 4.2 Ανισώσεις 2 ου Βαθµού

Σύµφωνα µε την Υ.Α /Γ2/ Εξισώσεις 2 ου Βαθµού. 3.2 Η Εξίσωση x = α. Κεφ.4 ο : Ανισώσεις 4.2 Ανισώσεις 2 ου Βαθµού Σύµφωνα µε την Υ.Α. 139606/Γ2/01-10-2013 Άλγεβρα Α ΤΑΞΗ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΛ Ι. ιδακτέα ύλη Από το βιβλίο «Άλγεβρα και Στοιχεία Πιθανοτήτων Α Γενικού Λυκείου» (έκδοση 2013) Εισαγωγικό κεφάλαιο E.2. Σύνολα Κεφ.1

Διαβάστε περισσότερα

Εφαρμογές Προσομοίωσης

Εφαρμογές Προσομοίωσης Εφαρμογές Προσομοίωσης H προσομοίωση (simulation) ως τεχνική μίμησης της συμπεριφοράς ενός συστήματος από ένα άλλο σύστημα, καταλαμβάνει περίοπτη θέση στα πλαίσια των εκπαιδευτικών εφαρμογών των ΤΠΕ. Μπορούμε

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ MANAGEMENT ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ. Ορισμοί

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ MANAGEMENT ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ. Ορισμοί Ορισμοί Ηγεσία είναι η διαδικασία με την οποία ένα άτομο επηρεάζει άλλα άτομα για την επίτευξη επιθυμητών στόχων. Σε μια επιχείρηση, η διαδικασία της ηγεσίας υλοποιείται από ένα στέλεχος που κατευθύνει

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΟΝΟΣ ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ & ΔΙΑΚΕΚΡΙΜΕΝΗ ΕΠΙΔΟΣΗ

ΧΡΟΝΟΣ ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ & ΔΙΑΚΕΚΡΙΜΕΝΗ ΕΠΙΔΟΣΗ Σελ.1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Υπάρχει τεράστια διαφορά μεταξύ Νοημοσύνης και Λογικής. Λογική είναι οι γνώσεις και οι εμπειρίες από το παρελθόν. Η Λογική έχει σχέση με το μέρος εκείνο της

Διαβάστε περισσότερα

Η φύση της προκατάληψης (Allport, 1954).

Η φύση της προκατάληψης (Allport, 1954). Η φύση της προκατάληψης (Allport, 1954). Για τον Allport η προκατάληψη αποτελεί το σχηματισμό γνώμης χωρίς να έχουμε επαρκή στοιχεία. Ακόμα και όταν κάποιος επικαλείται επαρκή στοιχεία συχνά συμβαίνει

Διαβάστε περισσότερα

Νοητική Διεργασία και Απεριόριστη Νοημοσύνη

Νοητική Διεργασία και Απεριόριστη Νοημοσύνη (Επιφυλλίδα - Οπισθόφυλλο). ΜΙΑ ΣΥΝΟΨΗ Η κατανόηση της νοητικής διεργασίας και της νοητικής εξέλιξης στην πράξη απαιτεί τη συνεχή και σε βάθος αντίληψη τριών σημείων, τα οποία είναι και τα βασικά σημεία

Διαβάστε περισσότερα

Τόµας Κουν, η δοµή των επιστηµονικών επαναστάσεων. εισαγωγή (9-51)

Τόµας Κουν, η δοµή των επιστηµονικών επαναστάσεων. εισαγωγή (9-51) εισαγωγή (9-51) Ο Κουν δίνει νέα εικόνα της επιστήµης σε αντίθεση µε το Λογικό θετικισµό εναντίον του οποίο στρέφεται (10) µε την αίσθησης συνέχειας που τον χαρακτηρίζει µε την οικοδόµηση, διάρθρωση και

Διαβάστε περισσότερα

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Η πλειοψηφία θεωρεί πως η Νόηση είναι μια διεργασία που συμβαίνει στον ανθρώπινο εγκέφαλο.

Διαβάστε περισσότερα

Κείµενο [Οι διαδικτυακές επαφές στο περιβάλλον του Facebook]

Κείµενο [Οι διαδικτυακές επαφές στο περιβάλλον του Facebook] 41 Διαγώνισµα 41 Διαδίκτυο & Κοινωνική Δικτύωση Κείµενο [Οι διαδικτυακές επαφές στο περιβάλλον του Facebook] Το συµπέρασµα στο οποίο καταλήγουν ερευνητικές µελέτες για τις αναπαραστάσεις της φιλίας στην

Διαβάστε περισσότερα

Γ Γυμνασίου: Οδηγίες Γραπτής Εργασίας και Σεμιναρίων. Επιμέλεια Καραβλίδης Αλέξανδρος. Πίνακας περιεχομένων

Γ Γυμνασίου: Οδηγίες Γραπτής Εργασίας και Σεμιναρίων. Επιμέλεια Καραβλίδης Αλέξανδρος. Πίνακας περιεχομένων Γ Γυμνασίου: Οδηγίες Γραπτής Εργασίας και Σεμιναρίων. Πίνακας περιεχομένων Τίτλος της έρευνας (title)... 2 Περιγραφή του προβλήματος (Statement of the problem)... 2 Περιγραφή του σκοπού της έρευνας (statement

Διαβάστε περισσότερα

710 -Μάθηση - Απόδοση. Κινητικής Συμπεριφοράς: Προετοιμασία

710 -Μάθηση - Απόδοση. Κινητικής Συμπεριφοράς: Προετοιμασία 710 -Μάθηση - Απόδοση Διάλεξη 5η Ποιοτική αξιολόγηση της Κινητικής Συμπεριφοράς: Προετοιμασία Περιεχόμενο ενοτήτων Ποιοτική αξιολόγηση Ορισμός και στάδια που περιλαμβάνονται Περιεχόμενο: στοιχεία που τη

Διαβάστε περισσότερα

1. Γένεση, καταβολές καιεξέλιξητηςπε

1. Γένεση, καταβολές καιεξέλιξητηςπε 1. Γένεση, καταβολές καιεξέλιξητηςπε Η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση γεννιέται. Πότε; Η ΠΕ γεννιέται και διαµορφώνεται σε αυτόνοµο πεδίο στις δεκαετίες 1960 1970 Πώς; Προέρχεται από τη συνειδητοποίηση του

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΙΤΛΟΣ: «ΕΜΠΕΙΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ» ΜΑΘΗΤΡΙΑ: ΠΡΙΑΜΗ ΒΑΓΙΑ, Β4 ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΝΤΑΒΑΡΟΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2016 17 Περιεχόμενα ΠΕΡΙΛΗΨΗ... 3 ΕΙΣΑΓΩΓΗ...

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ Ενότητα: Το Παραπρόγραμμα ή κρυφό Αναλυτικό Πρόγραμμα Διδάσκων: Κατσαρού Ελένη ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ Άδειες

Διαβάστε περισσότερα

Η Απουσία του Χρόνου Σελίδα.1

Η Απουσία του Χρόνου Σελίδα.1 Η Απουσία του Χρόνου Σελίδα.1 (Επιφυλλίδα Οπισθόφυλλο) Ο Εαυτός και η Απουσία του Χρόνου Δεν είναι καθόλου συνηθισμένο να γίνονται συζητήσεις και αναφορές για την Απουσία του Χρόνου ακόμη και όταν υπάρχουν,

Διαβάστε περισσότερα

Γεωµετρία Γ' Γυµνασίου: Παραλληλία πλευρών, αναλογίες γεωµετρικών µεγεθών, οµοιότητα

Γεωµετρία Γ' Γυµνασίου: Παραλληλία πλευρών, αναλογίες γεωµετρικών µεγεθών, οµοιότητα Σενάριο 3. Τα µέσα των πλευρών τριγώνου Γνωστική περιοχή: Γεωµετρία Γ' Γυµνασίου: Παραλληλία πλευρών, αναλογίες γεωµετρικών µεγεθών, οµοιότητα τριγώνων, τριγωνοµετρικοί αριθµοί περίµετρος και εµβαδόν.

Διαβάστε περισσότερα

Η βελτίωση της διδασκαλίας στηρίζεται στο σύστημα της αξιολόγησης της διδασκαλίας Η αξιολόγηση προσφέρει πληροφορίες για τα δυνατά σημεία και τις

Η βελτίωση της διδασκαλίας στηρίζεται στο σύστημα της αξιολόγησης της διδασκαλίας Η αξιολόγηση προσφέρει πληροφορίες για τα δυνατά σημεία και τις Η βελτίωση της διδασκαλίας στηρίζεται στο σύστημα της αξιολόγησης της διδασκαλίας Η αξιολόγηση προσφέρει πληροφορίες για τα δυνατά σημεία και τις αδυναμίες του εκπ/κού Η βελτίωση των εκπαιδευτικών επηρεάζει

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ ΓΙΑ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΑ ΣΤΕΛΕΧΗ

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ ΓΙΑ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΑ ΣΤΕΛΕΧΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ ΓΙΑ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΑ ΣΤΕΛΕΧΗ Ενότητα # 2: Επιστημολογία και Φιλοσοφικά Ρεύματα Μιλτιάδης Χαλικιάς Τμήμα Διοίκησης

Διαβάστε περισσότερα

Πέραν της θεωρίας του Piaget. Κ. Παπαδοπούλου ΕΚΠΑ/ΤΕΑΠΗ

Πέραν της θεωρίας του Piaget. Κ. Παπαδοπούλου ΕΚΠΑ/ΤΕΑΠΗ Πέραν της θεωρίας του Piaget Κ. Παπαδοπούλου ΕΚΠΑ/ΤΕΑΠΗ Προσεγγίσεις επεξεργασίας πληροφοριών Siegler, R. (2002) Πώς Σκέφτονται τα Παιδιά. Αθήνα: Gutenberg. Προσεγγίσεις επεξεργασίας πληροφοριών Η γνωστική

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν Οργανωσιακή μάθηση Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν 1 Μάθηση είναι: Η δραστηριοποίηση και κατεύθυνση δυνάμεων για την όσο το δυνα-τόν καλύτερη προσαρμογή στο φυσικό και ιστορικό περιβάλλον. Η απόκτηση

Διαβάστε περισσότερα

II29 Θεωρία της Ιστορίας

II29 Θεωρία της Ιστορίας II29 Θεωρία της Ιστορίας Ενότητα 2: Αντώνης Λιάκος Φιλοσοφική Σχολή Τμήμα Ιστορίας - Αρχαιολογίας Ερωτήσεις Μαθήματος 1 Ιστορία μου, αμαρτία μου, λάθος μου μεγάλο Είσαι αρρώστια μου, στενοχώρια μου, και

Διαβάστε περισσότερα

Το ΔΕΠΠΣ- ΑΠΣ των Φυσικών Επιστημών της Ε και Στ Δημοτικού Τα Νέα Διδακτικά Βιβλία των Φυσικών Επιστημών της Ε και Στ Δημοτικού

Το ΔΕΠΠΣ- ΑΠΣ των Φυσικών Επιστημών της Ε και Στ Δημοτικού Τα Νέα Διδακτικά Βιβλία των Φυσικών Επιστημών της Ε και Στ Δημοτικού Το ΔΕΠΠΣ- ΑΠΣ των Φυσικών Επιστημών της Ε Τα Νέα Διδακτικά Βιβλία των Φυσικών Επιστημών της Ε Ειδικοί σκοποί ΑΠΣ Κατανόηση: φυσικού κόσμου νόμων που τον διέπουν φυσικών φαινομένων διαδικασιών που οδηγούν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙ ΙΚΑ ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑΣ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑ ΧΑΡΤΗΣ ΧΡΗΣΗ ΗΜΙΟΥΡΓΙΑ. β. φιλιππακοπουλου 1

ΕΙ ΙΚΑ ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑΣ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑ ΧΑΡΤΗΣ ΧΡΗΣΗ ΗΜΙΟΥΡΓΙΑ. β. φιλιππακοπουλου 1 ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΧΑΡΤΗΣ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ ΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΧΡΗΣΗ β. φιλιππακοπουλου 1 Αναλυτικό Πρόγραµµα 1. Εισαγωγή: Μια επιστηµονική προσέγγιση στη χαρτογραφική απεικόνιση και το χαρτογραφικό σχέδιο

Διαβάστε περισσότερα

Μέθοδοι έρευνας και μεθοδολογικά προβλήματα της παιδαγωγικής επιστήμης

Μέθοδοι έρευνας και μεθοδολογικά προβλήματα της παιδαγωγικής επιστήμης Μέθοδοι έρευνας και μεθοδολογικά προβλήματα της παιδαγωγικής επιστήμης http://users.uoa.gr/~dhatziha Αριθμός: 1 Η εισαγωγή σε μια επιστήμη πρέπει να απαντά σε δύο ερωτήματα: Ποιον τομέα και με ποιους τρόπους

Διαβάστε περισσότερα

Σενάριο 5. Μετασχηµατισµοί στο επίπεδο. Γνωστική περιοχή: Γεωµετρία Α' Λυκείου. Συµµετρία ως προς άξονα. Σύστηµα συντεταγµένων.

Σενάριο 5. Μετασχηµατισµοί στο επίπεδο. Γνωστική περιοχή: Γεωµετρία Α' Λυκείου. Συµµετρία ως προς άξονα. Σύστηµα συντεταγµένων. Σενάριο 5. Μετασχηµατισµοί στο επίπεδο Γνωστική περιοχή: Γεωµετρία Α' Λυκείου. Συµµετρία ως προς άξονα. Σύστηµα συντεταγµένων. Απόλυτη τιµή πραγµατικών αριθµών. Συµµεταβολή σηµείων. Θέµα: Στο περιβάλλον

Διαβάστε περισσότερα

Φυσικές Επιστήμες. Επιμόρφωση εκπαιδευτικών στα νέα βιβλία των Φ.Ε. για την Ε Δημοτικού. Πέτρος Κλιάπης. Πέτρος Κλιάπης 12η Περιφέρεια Θεσσαλονίκης

Φυσικές Επιστήμες. Επιμόρφωση εκπαιδευτικών στα νέα βιβλία των Φ.Ε. για την Ε Δημοτικού. Πέτρος Κλιάπης. Πέτρος Κλιάπης 12η Περιφέρεια Θεσσαλονίκης Φυσικές Επιστήμες Επιμόρφωση εκπαιδευτικών στα νέα βιβλία των Φ.Ε. για την Ε Δημοτικού. Πέτρος Κλιάπης ΒΑΣΙΚΕΣ ΠΑΡΑΔΟΧΕΣ «Το νέο βιβλίο είναι χειρότερο από το παλιό όχι επειδή διαφέρει ως προς το περιεχόμενο

Διαβάστε περισσότερα

Γεωµετρία Β' Λυκείου. Συµµεταβολή µεγεθών. Εµβαδόν ισοσκελούς τριγώνου. Σύστηµα. συντεταγµένων. Γραφική παράσταση συνάρτησης. Μέγιστη - ελάχιστη τιµή.

Γεωµετρία Β' Λυκείου. Συµµεταβολή µεγεθών. Εµβαδόν ισοσκελούς τριγώνου. Σύστηµα. συντεταγµένων. Γραφική παράσταση συνάρτησης. Μέγιστη - ελάχιστη τιµή. Σενάριο 6. Συµµεταβολές στο ισοσκελές τρίγωνο Γνωστική περιοχή: Γεωµετρία Β' Λυκείου. Συµµεταβολή µεγεθών. Εµβαδόν ισοσκελούς τριγώνου. Σύστηµα συντεταγµένων. Γραφική παράσταση συνάρτησης. Μέγιστη - ελάχιστη

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτή. Ησχέση εκπαιδευτή - εκπαιδευομένου. Η σχέση. κπαιδευομένου και η σημασία της στην ΑΠΕ

Εκπαιδευτή. Ησχέση εκπαιδευτή - εκπαιδευομένου. Η σχέση. κπαιδευομένου και η σημασία της στην ΑΠΕ Η σχέση Εκπαιδευτή & κπαιδευομένου και η σημασία της στην ΑΠΕ των Ανθσγων (Ι) Ντίντη Βασιλείου και Μουσταφέρη Μιλτιάδη Επιμέλεια: Επγος (ΜΑ) Νεκ. Καρανίκας Ησχέση εκπαιδευτή - εκπαιδευομένου είναι ένα

Διαβάστε περισσότερα

Β.δ Επιλογή των κατάλληλων εμπειρικών ερευνητικών μεθόδων

Β.δ Επιλογή των κατάλληλων εμπειρικών ερευνητικών μεθόδων Β.δ Επιλογή των κατάλληλων εμπειρικών ερευνητικών μεθόδων Νίκος Ναγόπουλος Για τη διεξαγωγή της κοινωνικής έρευνας χρησιμοποιούνται ποσοτικές ή/και ποιοτικές μέθοδοι που έχουν τις δικές τους τεχνικές και

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015

Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015 Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015 Μάθηση και γνώση: μια συνεχής και καθοριστική αλληλοεπίδραση Αντώνης Λιοναράκης Στην παρουσίαση που θα ακολουθήσει θα μιλήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

Π Ε Ρ Ι Ε Χ Ο Μ Ε Ν A. Η Δέσμευση της Διοίκησης...3. Κυρίαρχος Στόχος του Ομίλου ΤΙΤΑΝ και Κώδικας Δεοντολογίας...4. Εταιρικές Αξίες Ομίλου ΤΙΤΑΝ...

Π Ε Ρ Ι Ε Χ Ο Μ Ε Ν A. Η Δέσμευση της Διοίκησης...3. Κυρίαρχος Στόχος του Ομίλου ΤΙΤΑΝ και Κώδικας Δεοντολογίας...4. Εταιρικές Αξίες Ομίλου ΤΙΤΑΝ... «ΕΤΑΙΡΙΚΕΣ ΑΞΙΕΣ & ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΟΜΙΛΟΥ ΤΙΤΑΝ» Μάιος 2008 1 Π Ε Ρ Ι Ε Χ Ο Μ Ε Ν A Η Δέσμευση της Διοίκησης......3 Κυρίαρχος Στόχος του Ομίλου ΤΙΤΑΝ και Κώδικας Δεοντολογίας...4 Εταιρικές Αξίες Ομίλου

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΟ, ΘΕΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΕΣ

ΦΥΛΟ, ΘΕΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΕΣ Κογκίδου ήµητρα Χαιρετισµός στην ηµερίδα του Παιδαγωγικού Τµήµατος ηµοτικής Εκπαίδευσης στο Α.Π.Θ. ΦΥΛΟ, ΘΕΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΕΣ Κατά τα δύο προηγούµενα ακαδηµαϊκά έτη το Α.Π.Θ. προσφέρει

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ. Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr

ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ. Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr Ενδογενής ανάπτυξη αξιοποίηση των τοπικών πόρων τοπικός προσδιορισμός των αναπτυξιακών προοπτικών - στόχων τοπικός

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην κοινωνική έρευνα. Earl Babbie. Κεφάλαιο 1. Βασικές αρχές 1-1

Εισαγωγή στην κοινωνική έρευνα. Earl Babbie. Κεφάλαιο 1. Βασικές αρχές 1-1 Εισαγωγή στην κοινωνική έρευνα Earl Babbie Κεφάλαιο 1 Βασικές αρχές 1-1 Σύνοψη κεφαλαίου Αναζητώντας την πραγματικότητα Τα θεμέλια της κοινωνικής επιστήμης Η διαλεκτική της κοινωνικής έρευνας Σχέδιο ερευνητικής

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παιδική ηλικία είναι ένα ζήτημα για το οποίο η κοινωνιολογία έχει δείξει μεγάλο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα βρίσκεται υπό εξέλιξη ένα πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis)

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 23 ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΕΙΣΑΓΩΓΗ Έχοντας παρουσιάσει τις βασικές έννοιες των ελέγχων υποθέσεων, θα ήταν, ίσως, χρήσιμο να αναφερθούμε σε μια άλλη περιοχή στατιστικής συμπερασματολογίας

Διαβάστε περισσότερα

«Οι Δημόσιες Πολιτικές Εναρμόνισης Οικογενειακής και Επαγγελματικής Ζωής: Μια κριτική αξιολόγηση»

«Οι Δημόσιες Πολιτικές Εναρμόνισης Οικογενειακής και Επαγγελματικής Ζωής: Μια κριτική αξιολόγηση» Ημερίδα: Ισορροπία εργασίας, οικογένειας και προσωπικής ζωής σε κρίση; Συνεδρία 4 η : Η Οικογενειακή και Επαγγελματική ζωή των γυναικών σε πίεση: Πολιτικές, Μαθήματα και Προκλήσεις Αθήνα, 29 Νοεμβρίου

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 Ο ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ( σελίδες σχολικού βιβλίου 123 127, έκδοση 2014 : σελίδες 118 122 ) 3.3 ιεύθυνση 3.3.1 Ηγεσία Βασικές έννοιες Οι επιχειρήσεις

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγός διαφοροποίησης για την πρωτοβάθµια

Οδηγός διαφοροποίησης για την πρωτοβάθµια Οδηγός διαφοροποίησης για την πρωτοβάθµια Γιατί χρειάζεται να κάνουµε τόσο ειδική διαφοροποίηση; Τα παιδιά που βρίσκονται στο φάσµα του αυτισµού έχουν διαφορετικό τρόπο σκέψης και αντίληψης για τον κόσµο,

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα της παρουσίασης. Βάσεις σχεδιασµού αναλυτικών προγραµµάτων φυσικής αγωγής. Τι είναι το αναλυτικό

Θέµατα της παρουσίασης. Βάσεις σχεδιασµού αναλυτικών προγραµµάτων φυσικής αγωγής. Τι είναι το αναλυτικό ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥ ΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ Βάσεις σχεδιασµού αναλυτικών προγραµµάτων φυσικής αγωγής ιγγελίδης Νικόλαος Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα Θέµατα της παρουσίασης

Διαβάστε περισσότερα

Οπτική αντίληψη. Μετά?..

Οπτική αντίληψη. Μετά?.. Οπτική αντίληψη Πρωτογενής ερεθισµός (φυσικό φαινόµενο) Μεταφορά µηνύµατος στον εγκέφαλο (ψυχολογική αντίδραση) Μετατροπή ερεθίσµατος σε έννοια Μετά?.. ΓΙΑ ΝΑ ΚΑΤΑΝΟΗΣΟΥΜΕ ΤΗΝ ΟΡΑΣΗ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΑΝΑΛΟΓΙΣΤΟΥΜΕ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ KAI ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΝΕΩΝ

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ KAI ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΝΕΩΝ Οµιλία του κ. Οδυσσέα Κυριακόπουλου Προέδρου του ΣΕΒ στην εκδήλωση ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ KAI ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΝΕΩΝ 12 Φεβρουαρίου 2004 Ίδρυµα Ευγενίδου 2 Κυρίες και Κύριοι, Βρίσκοµαι στην ευχάριστη θέση να σας

Διαβάστε περισσότερα

Μεθόδευση της Παιδαγωγικής διαδικασίας. Μέσα Στιλ Αγωγής

Μεθόδευση της Παιδαγωγικής διαδικασίας. Μέσα Στιλ Αγωγής Μεθόδευση της Παιδαγωγικής διαδικασίας Μέσα Στιλ Αγωγής Σχέση σκοπών-μέσων και μεθόδων αγωγής Οι μέθοδοι, οι τεχνικές και τα μέσα της παιδαγωγικής διαδικασίας εξαρτώνται από τους σκοπούς της Σχέση σκοπών-μέσων

Διαβάστε περισσότερα

Δημιουργώντας μια Συστηματική Θεολογία

Δημιουργώντας μια Συστηματική Θεολογία Ερωτήσεις Επανάληψης 1 Οι Θεολογικές Δηλώσεις στην Συστηματική Θεολογία Διάλεξη Τρίτη από την σειρά Δημιουργώντας μια Συστηματική Θεολογία Οδηγός Μελέτης Περιεχόμενα Περίγραμμα Ένα περίγραμμα του μαθήματος,

Διαβάστε περισσότερα

Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών

Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Ποιός είναι ο σκοπός του μαθήματος μας? Στο τέλος του σημερινού μαθήματος,

Διαβάστε περισσότερα

Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας

Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας 1. Ορισµός και αντικείµενο της Κοινωνιολογίας 1.1. Κοινωνιολογία και κοινωνία Ερωτήσεις του τύπου «σωστό λάθος» Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις ως Σωστές ή Λανθασµένες,

Διαβάστε περισσότερα

Μέσα - Τεχνικές. Μέθοδοι της παιδαγωγικής διαδικασίας. Παρασκευή, 1 Φεβρουαρίου 2013

Μέσα - Τεχνικές. Μέθοδοι της παιδαγωγικής διαδικασίας. Παρασκευή, 1 Φεβρουαρίου 2013 Μέθοδοι της παιδαγωγικής διαδικασίας Μέσα - Τεχνικές http://users.uoa.gr/~dhatziha Αριθμός: 1 Σχέση σκοπών-μέσων και μεθόδων αγωγής Οι μέθοδοι, οι τεχνικές και τα μέσα της παιδαγωγικής διαδικασίας εξαρτώνται

Διαβάστε περισσότερα

Εναλλακτικές θεωρήσεις για την εκπαίδευση και το επάγγελμα του εκπαιδευτικού

Εναλλακτικές θεωρήσεις για την εκπαίδευση και το επάγγελμα του εκπαιδευτικού Εναλλακτικές θεωρήσεις για την εκπαίδευση και το επάγγελμα του εκπαιδευτικού Η εκπαίδευση ως θεσμός κοινωνικοπολιτισμικής μεταβίβασης δομολειτουργισμός και ως θεσμός κοινωνικού μετασχηματισμού κριτική

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΩΝ ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΩΝ ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΩΝ ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ Η αλματώδης εξέλιξη της τεχνολογίας και η παγκοσμιοποίηση της οικονομίας διαμορφώνουν νέα δεδομένα σε εθνικό, ευρωπαϊκό και διεθνές

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική Εννοιών τη Φυσικής για την Προσχολική Ηλικία

Διδακτική Εννοιών τη Φυσικής για την Προσχολική Ηλικία Διδακτική Εννοιών τη Φυσικής για την Προσχολική Ηλικία Ενότητα 1η: Η Διδακτική στα πλαίσια της παραδοσιακής Παιδαγωγικής Κώστας Ραβάνης Σχολή Ανθρωπιστικών & Κοινωνικών Επιστημών Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

Βασικοί κανόνες σύνθεσης στη φωτογραφία

Βασικοί κανόνες σύνθεσης στη φωτογραφία Βασικοί κανόνες σύνθεσης στη φωτογραφία Πάτρα, Δεκέμβρης 2012 Ποια είναι η σχέση ανάμεσα στην τέχνη και την πληροφόρηση; Πώς μπορεί η φωτογραφία να είναι τέχνη, εάν είναι στενά συνδεδεμένη με την αυτόματη

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Διοικώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι «διοίκηση» 2. Η «διοίκηση»

Διαβάστε περισσότερα

Εισηγητής Δρ. Αβραάμ Παπασταθόπουλος. Δρ. Αβραάμ Παπασταθόπουλος

Εισηγητής Δρ. Αβραάμ Παπασταθόπουλος. Δρ. Αβραάμ Παπασταθόπουλος Εισηγητής Δύναμη: Η πιθανότητα που έχει ο «άνθρωπος» να είναι σε θέση να «περάσει» τις δικές του επιθυμίες μέσα από μία κοινωνική σχέση παρά την αντίσταση. Εξουσία: Η εξουσία ορίζεται ως το νόμιμο δικαίωμα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΚΛΟΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

ΚΥΚΛΟΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΥΚΛΟΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Βασίλης Καραγιάννης Η παρέμβαση πραγματοποιήθηκε στα τμήματα Β2 και Γ2 του 41 ου Γυμνασίου Αθήνας και διήρκησε τρεις διδακτικές ώρες για κάθε τμήμα. Αρχικά οι μαθητές συνέλλεξαν

Διαβάστε περισσότερα

1. Το μοντέλο των πέντε δυνάμεων του Porter αναλύει το μάκρο-περιβάλλον. α. Λάθος. β. Σωστό. Απάντηση: α. Λάθος.

1. Το μοντέλο των πέντε δυνάμεων του Porter αναλύει το μάκρο-περιβάλλον. α. Λάθος. β. Σωστό. Απάντηση: α. Λάθος. 1. Το μοντέλο των πέντε δυνάμεων του Porter αναλύει το μάκρο-περιβάλλον. α. Λάθος. β. Σωστό. Απάντηση: α. Λάθος. 2. Ποια από τις παρακάτω επιλογές δεν περιλαμβάνεται στην ανάλυση του μάκρο-περιβάλλοντος;

Διαβάστε περισσότερα

Η εισήγηση Η τεχνική του καταιγισμού ιδεών (Brainstorming). Η μελέτη περίπτωσης. Παίξιμο ρόλων-τα παιχνίδια προσομοίωσης, ρόλων,

Η εισήγηση Η τεχνική του καταιγισμού ιδεών (Brainstorming). Η μελέτη περίπτωσης. Παίξιμο ρόλων-τα παιχνίδια προσομοίωσης, ρόλων, Η εισήγηση Η τεχνική του καταιγισμού ιδεών (Brainstorming). Η μελέτη περίπτωσης. Παίξιμο ρόλων-τα παιχνίδια προσομοίωσης, ρόλων, αντιπαράθεσης απόψεων. Εννοιολογική χαρτογράφηση -Ο χάρτης εννοιών (concept

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΙΟΤΙΚΟΙ ΜΕΘΟΔΟΙ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΤΙΣ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ. Αναστασία Κ. Καδδά Δρ.Κοινωνιολογίας Υγείας Μsc Διοίκηση Μονάδων Υγείας

ΠΟΙΟΤΙΚΟΙ ΜΕΘΟΔΟΙ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΤΙΣ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ. Αναστασία Κ. Καδδά Δρ.Κοινωνιολογίας Υγείας Μsc Διοίκηση Μονάδων Υγείας ΠΟΙΟΤΙΚΟΙ ΜΕΘΟΔΟΙ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΤΙΣ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ Αναστασία Κ. Καδδά Δρ.Κοινωνιολογίας Υγείας Μsc Διοίκηση Μονάδων Υγείας ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ «Ποιοτικές μέθοδοι έρευνας στις κοινωνικές επιστήμες»,

Διαβάστε περισσότερα

Σχετικά με τη χρήση των ΤΠΕ στην Ελληνική Εκπαίδευση

Σχετικά με τη χρήση των ΤΠΕ στην Ελληνική Εκπαίδευση Σχετικά με τη χρήση των ΤΠΕ στην Ελληνική Εκπαίδευση Τα σημαντικότερα ζητήματα Γιώργος Κομίνης 2010 Ένταξη των ΤΠΕ στην εκπαίδευση σύμφωνα με τα διεθνή δεδομένα σημαίνει. 1) Ανάπτυξη δεξιοτήτων σε εκπαιδευτικούς

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την 1 ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την παλαιότερη γνώση τους, σημειώνουν λεπτομέρειες, παρακολουθούν

Διαβάστε περισσότερα

Δράση και Διακεκριμένη Επίδοση Σελίδα.1

Δράση και Διακεκριμένη Επίδοση Σελίδα.1 Δράση και Διακεκριμένη Επίδοση Σελίδα.1 (Επιφυλλίδα - Οπισθόφυλλο) Η ΣΧΕΣΗ ΤΗΣ ΔΡΑΣΗΣ ΜΕ ΤΗ ΔΙΑΚΕΚΡΙΜΕΝΗ ΕΠΙΔΟΣΗ. Η δράση που έχει σχέση με τη διακεκριμένη επίδοση, την προοπτική και την αειφορία προκαλείται

Διαβάστε περισσότερα

European Year of Citizens 2013 Alliance

European Year of Citizens 2013 Alliance European Year of Citizens 2013 Alliance MANIFESTO Η ενεργός συμμετοχή του ευρωπαίου πολίτη είναι άμεσα συνδεδεμένη με την επιδίωξη των Ευρωπαϊκών συλλογικών στόχων και αξιών που προβλέπονται στις Συνθήκες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΣΗΜΟΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ. 1. Σι είναι επιστήμη 2. Η γέννηση της επιστημονικής γνώσης 3. Οριοθέτηση θεωριών αστικότητας

ΕΠΙΣΗΜΟΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ. 1. Σι είναι επιστήμη 2. Η γέννηση της επιστημονικής γνώσης 3. Οριοθέτηση θεωριών αστικότητας ΕΠΙΣΗΜΟΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ 1. Σι είναι επιστήμη 2. Η γέννηση της επιστημονικής γνώσης 3. Οριοθέτηση θεωριών αστικότητας 1. Μια διαδεδομένη αντίληψη περί επιστήμης Γνώση / Κατανόηση των φαινομένων του φυσικού κόσμου

Διαβάστε περισσότερα

Ο Ρόλος του Κριτικού Στοχασμού στη Μάθηση και Εκπαίδευση Ενηλίκων

Ο Ρόλος του Κριτικού Στοχασμού στη Μάθηση και Εκπαίδευση Ενηλίκων ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ο Ρόλος του Κριτικού Στοχασμού στη Μάθηση και Εκπαίδευση Ενηλίκων Ενότητα 10: Ο Κριτικός Στοχασμός στον Εργασιακό Χώρο Γιώργος Κ. Ζαρίφης

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική Εννοιών τη Φυσικής για την Προσχολική Ηλικία

Διδακτική Εννοιών τη Φυσικής για την Προσχολική Ηλικία Διδακτική Εννοιών τη Φυσικής για την Προσχολική Ηλικία Ενότητα 2η: Η Διδακτική της Φυσικής στο σύγχρονο πλαίσιο Κώστας Ραβάνης Σχολή Ανθρωπιστικών & Κοινωνικών Επιστημών Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγός για Εργαζόµενους

Οδηγός για Εργαζόµενους EIPIL-PAN Ευρωπαϊκή Πρωτοβουλία για την Προώθηση της Άτυπης Μάθησης Βραβείο Εργαζόµενου Οδηγός για Εργαζόµενους εκέµβριος 2009 Asset Τεχνολογική Ευρωπαϊκή Πρωτοβουλία για την Προώθηση της Άτυπης Μάθησης

Διαβάστε περισσότερα

6. Διαχείριση Έργου. Έκδοση των φοιτητών

6. Διαχείριση Έργου. Έκδοση των φοιτητών 6. Διαχείριση Έργου Έκδοση των φοιτητών Εισαγωγή 1. Η διαδικασία της Διαχείρισης Έργου 2. Διαχείριση κινδύνων Επανεξέταση Ερωτήσεις Αυτοαξιολόγησης Διαχείριση του έργου είναι να βάζεις σαφείς στόχους,

Διαβάστε περισσότερα

Γεωργικές Εφαρμογές και Εκπαίδευση για την Αειφόρο Αγροτική Ανάπτυξη

Γεωργικές Εφαρμογές και Εκπαίδευση για την Αειφόρο Αγροτική Ανάπτυξη Γεωργικές Εφαρμογές και Εκπαίδευση για την Αειφόρο Αγροτική Ανάπτυξη Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών koutsouris@aua.gr Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Tο ανθρώπινο στοιχείο είναι μοναδικής σημασίας

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΙΑ ΤΑ ΝΕΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΟΥ ΥΛΙΚΟΥ

ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΙΑ ΤΑ ΝΕΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΟΥ ΥΛΙΚΟΥ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΙΑ ΤΑ ΝΕΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΟΥ ΥΛΙΚΟΥ Θέμα διδακτικού υλικού: Όνομα αξιολογητή: Ημερομηνία αξιολόγησης: Γενικές Οδηγίες Να αξιολογήσετε

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Εσωτερικοποίηση του πολιτιστικού υποσυστήματος και εκπαίδευση: Emile Durkheim Διδάσκων: Δρ. Βασίλης Ντακούμης 1 Διάγραμμα της παρουσίασης Μάθημα 2ο (σελ. 52-66) Βασικές κατευθύνσεις

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Εσωτερικοποίηση του πολιτιστικού υποσυστήματος και εκπαίδευση: Emile Durkheim

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Εσωτερικοποίηση του πολιτιστικού υποσυστήματος και εκπαίδευση: Emile Durkheim Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Εσωτερικοποίηση του πολιτιστικού υποσυστήματος και εκπαίδευση: Emile Durkheim Διδάσκων: Δρ. Βασίλης Ντακούμης 1 Διάγραμμα της παρουσίασης Μάθημα 2ο (σελ. 52-66) Βασικές κατευθύνσεις

Διαβάστε περισσότερα

13/1/2010. Οικονομική της Τεχνολογίας. Ερωτήματα προς συζήτηση ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ

13/1/2010. Οικονομική της Τεχνολογίας. Ερωτήματα προς συζήτηση ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ Τμήμα Μηχανικών Οικονομίας και Διοίκησης Οικονομική της Τεχνολογίας Διάλεξη 6 η: Οικονομική Θεωρία και το Ζήτημα της Τεχνολογικής Αλλαγής: & II 1 Ερωτήματα

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση. ρ Χριστίνα Θεοχάρη

Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση. ρ Χριστίνα Θεοχάρη Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση Συνάντηση Εργασίας ρ Χριστίνα Θεοχάρη Περιβαλλοντολόγος Μηχανικός Γραµµατέας Οικολογίας και Περιβάλλοντος ΓΣΕΕ 7 Ιουνίου 2006 1 1. Η Κοινωνική εταιρική ευθύνη

Διαβάστε περισσότερα

6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο : ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ

6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο : ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ 6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο : ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ( σελίδες σχολικού βιβλίου 129 133, έκδοση 2014 : σελίδες 124 129 ) 3.3.2 Παρακίνηση 3.3.2.1 Βασικές έννοιες Η υλοποίηση του έργου και η επίτευξη των στόχων στις

Διαβάστε περισσότερα

Ηκριτική. σκέψη. Α. ηµητρίου, Αν. Καθηγήτρια ΤΕΕΠΗ, υποστηρικτικόυλικό διαλέξεων µαθήµατος

Ηκριτική. σκέψη. Α. ηµητρίου, Αν. Καθηγήτρια ΤΕΕΠΗ, υποστηρικτικόυλικό διαλέξεων µαθήµατος Ηκριτική σκέψη Η κριτική σκέψη σχετίζεται µε τη διερεύνηση του κόσµου µας και του τρόπου µε τον οποίο η κοινωνία διαµορφώνεται από εµάς καθώς επίσης από τον τρόπο µε τον οποίο εµείς διαµορφωνόµαστε απότηνκοινωνία.

Διαβάστε περισσότερα

Εφαρµοσµένη ιδακτική των Φυσικών Επιστηµών (Πρακτικές Ασκήσεις Β Φάσης)

Εφαρµοσµένη ιδακτική των Φυσικών Επιστηµών (Πρακτικές Ασκήσεις Β Φάσης) Πανεπιστήµιο Αιγαίου Παιδαγωγικό Τµήµα ηµοτικής Εκπαίδευσης Μιχάλης Σκουµιός Εφαρµοσµένη ιδακτική των Φυσικών Επιστηµών (Πρακτικές Ασκήσεις Β Φάσης) Παρατήρηση ιδασκαλίας και Μοντέλο Συγγραφής Έκθεσης

Διαβάστε περισσότερα

14 Δυσκολίες μάθησης για την ανάπτυξη των παιδιών, αλλά και της εκπαιδευτικής πραγματικότητας. Έχουν προταθεί διάφορες θεωρίες και αιτιολογίες για τις

14 Δυσκολίες μάθησης για την ανάπτυξη των παιδιών, αλλά και της εκπαιδευτικής πραγματικότητας. Έχουν προταθεί διάφορες θεωρίες και αιτιολογίες για τις ΠΡΟΛΟΓΟΣ Οι δυσκολίες μάθησης των παιδιών συνεχίζουν να απασχολούν όλους όσοι ασχολούνται με την ανάπτυξη των παιδιών και με την εκπαίδευση. Τους εκπαιδευτικούς, οι οποίοι, μέσα στην τάξη τους, βρίσκονται

Διαβάστε περισσότερα

Διαδικασία μετασχηματισμού του Προγράμματος Σπουδών σε μιντιακές δράσεις. Λοΐζος Σοφός

Διαδικασία μετασχηματισμού του Προγράμματος Σπουδών σε μιντιακές δράσεις. Λοΐζος Σοφός Διαδικασία μετασχηματισμού του Προγράμματος Σπουδών σε μιντιακές δράσεις Λοΐζος Σοφός Οι 5 φάσεις του διδακτικού μετασχηματισμού 1. Εμπειρική σύλληψη ενός σεναρίου μιντιακής δράσης και χαρτογράφηση της

Διαβάστε περισσότερα

Διοικητική Επιστήμη. Ενότητα # 3: ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΛΗΨΗ ΑΠΟΦΑΣΕΩΝ. Διδάσκων: Μανασάκης Κωνσταντίνος

Διοικητική Επιστήμη. Ενότητα # 3: ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΛΗΨΗ ΑΠΟΦΑΣΕΩΝ. Διδάσκων: Μανασάκης Κωνσταντίνος ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ Διοικητική Επιστήμη Ενότητα # 3: ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΛΗΨΗ ΑΠΟΦΑΣΕΩΝ Διδάσκων: Μανασάκης Κωνσταντίνος ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ Τα κείμενα και τα διαγράμματα της

Διαβάστε περισσότερα

Τύπος Εκφώνηση Απαντήσεις

Τύπος Εκφώνηση Απαντήσεις Α/ Α Τύπος Εκφώνηση Απαντήσεις Απλή Αν κάνετε αναζήτηση µιας λέξης σε ένα αρχαιοελληνικό σώµα κειµένων, αυτό που θα λάβετε ως αποτέλεσµα θα είναι: Μια καταγραφή όλων των εµφανίσεων της λέξης στο συγκεκριµένο

Διαβάστε περισσότερα

Κάθε επιλογή, κάθε ενέργεια ή εκδήλωση του νηπιαγωγού κατά τη διάρκεια της εκπαιδευτικής διαδικασίας είναι σε άμεση συνάρτηση με τις προσδοκίες, που

Κάθε επιλογή, κάθε ενέργεια ή εκδήλωση του νηπιαγωγού κατά τη διάρκεια της εκπαιδευτικής διαδικασίας είναι σε άμεση συνάρτηση με τις προσδοκίες, που ΕΙΣΑΓΩΓΗ Οι προσδοκίες, που καλλιεργούμε για τα παιδιά, εμείς οι εκπαιδευτικοί, αναφέρονται σε γενικά κοινωνικά χαρακτηριστικά και παράλληλα σε ατομικά ιδιοσυγκρασιακά. Τέτοια γενικά κοινωνικο-συναισθηματικά

Διαβάστε περισσότερα

Στρατηγική Αξιολόγησης κατά την Υλοποίηση Εκπαιδευτικού Λογισμικού

Στρατηγική Αξιολόγησης κατά την Υλοποίηση Εκπαιδευτικού Λογισμικού Στρατηγική Αξιολόγησης κατά την Υλοποίηση Εκπαιδευτικού Λογισμικού Μαρία Καραβελάκη, Γεώργιος Παπαπαναγιώτου, Γιάννα Κοντού INTE*LEARN Αγν.Στρατιώτη 46, Καλλιθέα τηλ. 95 91 853, fax. 95 72 098, e-mail:

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος: Βάρος και Όγκος: δύο ασύνδετες έννοιες; Θέματα: Βάρος και Όγκος. Ηλικία: μαθητές 7-9 χρονών. Χρόνος:6-7 μαθήματα των 45 λεπτών.

Τίτλος: Βάρος και Όγκος: δύο ασύνδετες έννοιες; Θέματα: Βάρος και Όγκος. Ηλικία: μαθητές 7-9 χρονών. Χρόνος:6-7 μαθήματα των 45 λεπτών. Τίτλος: Βάρος και Όγκος: δύο ασύνδετες έννοιες; Θέματα: Βάρος και Όγκος Χρόνος:6-7 μαθήματα των 45 λεπτών Ηλικία: μαθητές 7-9 χρονών Διαφοροποίηση: Χαρισματικοί μαθητές: Θέματα που προωθούν τη δημιουργικότητα

Διαβάστε περισσότερα

Η Καινοτοµία στη Διδασκαλία των Μαθηµατικών. Ε. Κολέζα

Η Καινοτοµία στη Διδασκαλία των Μαθηµατικών. Ε. Κολέζα Η Καινοτοµία στη Διδασκαλία των Μαθηµατικών Ε. Κολέζα Κάτω υπό ποιες προϋποθέσεις το σχολείο θα αποτελέσει κέντρο δράσης και δηµιουργικότητας; 1. Εκπαίδευση των µαθητών µέσα από τη δηµιουργία «µαθησιακών

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος. Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας

Πρόλογος. Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας Πρόλογος Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας αποτελεί δημόσιο αγαθό, το οποίο πρέπει να παρέχεται χωρίς περιορισμούς και εμπόδια στα μέλη της κοινωνίας. Οι πολύπλευρα πληροφορημένοι

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ ΤΩΝ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΩΝ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ ΤΩΝ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΩΝ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ ΤΩΝ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΩΝ Η υπαγωγή της χώρας στον έλεγχο της ΕΕ, της ΕΚΤ και του ΔΝΤ το 2010 σηματοδοτεί το δραματικό τέλος μιας περιόδου στη διάρκεια της οποίας οι μεταρρυθμίσεις υπήρξαν

Διαβάστε περισσότερα