ΤΟ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΣΤΟΥΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟΥΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ: Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΗΣ WALT DISNEY

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΤΟ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΣΤΟΥΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟΥΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ: Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΗΣ WALT DISNEY"

Transcript

1 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΙΑΣ & ΜΕΣΩΝ ΜΑΖΙΚΗΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ: ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ & ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΟ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΣΤΟΥΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟΥΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ: Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΗΣ WALT DISNEY ΜΑΤΘΑΙΟΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ ΑΕΜ: 81 ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΤΣΟΥΡΒΑΚΑΣ, ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Α.Π.Θ. ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2013

2 ii Ευχαριστίες Θα ήθελα να ευχαριστήσω τον επιβλέποντα καθηγητή μου κ. Γεώργιο Τσουρβάκα για την πολύτιμη βοήθεια και καθοδήγηση του στη συγγραφή αυτής της εργασίας. Επίσης, την οικογένειά μου για τη συμπαράσταση της και την υπομονή που επιδεικνύει. Και την πολυαγαπημένη μου Κάκια, που στέκεται πάντοτε στο πλάι μου, σύμμαχος, σε κάθε μου φιλοδοξία και όνειρο.

3 iii Περίληψη Η παρούσα εργασία επικεντρώνεται στο μάρκετινγκ και την αξιοποίησή του στον τομέα του πολιτισμού. Στόχος είναι η διερεύνηση των τρόπων με τους οποίους εφαρμόζονται οι βασικές αρχές του στην πράξη και να διαπιστωθεί παράλληλα η ενδεχόμενη απόκλιση ή σύγκλιση του τρόπου δράσης των σύγχρονων «marketers» σε σχέση με τα όσα υποστηρίζει η αντίστοιχη θεωρία. Για την επίτευξη του παραπάνω στόχου μελετάται η περίπτωση της υποδειγματικής στο χώρο του μάρκετινγκ «Walt Disney Parks and Resorts». Επίσης, μέσα από τη συγκεκριμένη ανάλυση επιχειρείται η ανάδειξη του μυστικού της επιτυχίας της Disney και το κατά πόσο αυτό μπορεί να υιοθετηθεί από κάθε πολιτιστικό οργανισμό με την ίδια απήχηση. Γι αυτό το σκοπό επιστρατεύτηκε η τεκμηριωμένη άποψη δέκα επαγγελματιών του χώρου, έτσι όπως αυτή εκφράστηκε μέσω διαδικτύου, για το εξεταζόμενο ζήτημα. Όσον αφορά τα ευρήματα της έρευνας, αποδεικνύεται πως η αντιμετώπιση του μάρκετινγκ ως εταιρική φιλοσοφία, η διεξαγωγή ερευνών αγοράς και η προσφορά ενός ποιοτικού προϊόντος συνιστούν παράγοντες που ανάγονται σε απαραίτητες προϋποθέσεις για μια επιτυχημένη πορεία. Η ανάλυση των δέκα διαδικτυακών κειμένων που πραγματοποιήθηκε ανέδειξε -με την σειρά της- έξι στρατηγικές, που συνθέτουν αυτό που χαρακτηριστικά αναφέρεται ως η «συνταγή της επιτυχίας». Ωστόσο, οι προαναφερόμενες προϋποθέσεις και στρατηγικές αποτελούν ως επί το πλείστον ζητήματα που θίγονται εκτενώς στη θεωρία του μάρκετινγκ. Προκύπτει, λοιπόν, το συμπέρασμα πως όντως υπάρχει σύγκλιση μεταξύ θεωρίας και πράξης αλλά και ένας βασικός πυρήνας ενεργειών που μπορεί να εξασφαλίσει θετικά αποτελέσματα για κάθε επιχείρηση. Λέξεις-κλειδιά: μάρκετινγκ, πολιτιστικό μάρκετινγκ, θεματικά πάρκα, Disney.

4 iv Abstract The main focus of this thesis is on arts marketing. Its primary goal is to explore how basic principles are implemented in practice and to determine whether there is a divergence between theory and the way modern marketers act. To these ends, Walt Disney Parks have been chosen as the model for analysis. In addition, this thesis attempts to reveal the secret behind Disney s success and its potential applications for other companies by using the experience of ten professionals who have expressed their thoughts online. The findings of this research prove that using marketing as a corporate philosophy, conducting marketing research and offering quality products are three fundamental factors for successful results. Moreover, the analysis of the ten online texts written by professionals highlights six strategies which make up the so-called recipe for success. But most of the aforementioned factors and strategies are already widely recognized in marketing theory. Therefore, there is actually a strong convergence between theory and practice and, at the same time, it is possible to pinpoint a basic core of actions which can lead to favorable outcomes. Keywords: marketing, arts marketing, theme parks, Disney.

5 v Περιεχόμενα Ευχαριστίες... ii Περίληψη... iii Abstract... iv Λίστα Πινάκων... vii Λίστα Γραφημάτων... vii Εισαγωγή... 1 ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ Τι Είναι το Μάρκετινγκ; Πολιτιστικό Μάρκετινγκ (Arts Marketing) Έρευνα Αγοράς (Marketing Research) Η διαδικασία της έρευνας αγοράς Μίγμα Μάρκετινγκ (Marketing Mix) Προϊόν (product) Τιμή (price) Τοποθέτηση/διανομή (place) Προώθηση (promotion) Ανθρώπινο δυναμικό (people) Διαδικασίες (processes) Φυσικό περιβάλλον (physical evidence) Σχέδιο Μάρκετινγκ (Marketing Plan) Θεματικά Πάρκα (Theme Parks) Ορισμός και βασικά χαρακτηριστικά Πολιτικές μάρκετινγκ Η αγορά-στόχος Τιμολογιακή πολιτική Διανομή Προώθηση Συνεργασίες Διαφοροποιημένες από το κύριο προϊόν δραστηριότητες Οι «περιπλανώμενοι» εργαζόμενοι Η ώθηση στην κατανάλωση Ουρές αναμονής Ερευνητικά Ερωτήματα... 39

6 vi 8. Μεθοδολογία ΜΕΛΕΤΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗΣ: Ιστορικό- Γενικές Πληροφορίες Το Υποδειγματικό Μάρκετινγκ της Disney Η αγορά-στόχος Προσφερόμενο προϊόν-περιεχόμενο Τιμολογιακή πολιτική Προώθηση Ανθρώπινο δυναμικό Συνεχής εξέλιξη και επέκταση σε νέες αγορές Η ώθηση στην «Disney» κατανάλωση Η διαχείριση του χρόνου αναμονής Η κοινωνικά υπεύθυνη πλευρά της Disney Ιδιαιτερότητες των Αγορών και Απαιτούμενες Προσαρμογές Πολιτικές επί αμερικανικού εδάφους Το πρώτο εκτός έδρας βήμα Euro Disney: ένα παράδειγμα προς αποφυγή Οι αιτίες που οδήγησαν στην αποτυχία Η μετάβαση στη Disneyland Paris Glocalization The third culture building model Η πρώτη διείσδυση στην κινεζική αγορά Το επόμενο στοίχημα Η Συνταγή της Επιτυχίας Συμπεράσματα Βιβλιογραφία Ηλεκτρονικές πηγές... 95

7 vii Λίστα Πινάκων Πίνακας 1: Οι πέντε μεγαλύτερες δυνάμεις στη βιομηχανία των θεματικών πάρκων 28 Πίνακας 2: Τα δέκα πιο επιτυχημένα θεματικά πάρκα στον κόσμο για το 2011 και το Πίνακας 3: Η «συνταγή επιτυχίας» της Walt Disney Parks and Resorts 89 Λίστα Γραφημάτων Γράφημα 1: Τιμή εισιτήριου για το Disneyland Park από το 1981 έως το

8 1 Εισαγωγή Παρόλο που το μάρκετινγκ δεν είναι ένα νέο επιστημονικό πεδίο, ακόμη και σήμερα συχνά υποτιμάται ως διοικητική λειτουργία από μια μεγάλη μερίδα του κοινού καθώς εσφαλμένα ταυτίζεται μονάχα με τις πωλήσεις και τη διαφήμιση. Η εξέλιξη αυτή ίσως να είναι αναμενόμενη για την κοινή γνώμη, που «βομβαρδίζεται» καθημερινά από ποικίλες μορφές διαφήμισης και διάφορες προωθητικές ενέργειες. Τι συμβαίνει όμως όταν ο ίδιος τρόπος σκέψης εκφράζει και τα στελέχη που καλούνται να σχεδιάσουν και να εφαρμόσουν τη στρατηγική μάρκετινγκ μιας επιχείρησης; Τότε κάθε προσπάθεια είναι εκ προοιμίου καταδικασμένη να αποτύχει είτε βραχυπρόθεσμα είτε μακροπρόθεσμα. Ο όρος «μάρκετινγκ» αναφέρεται σε ένα σύνολο ουσιαστικών και πολυσύνθετων διαδικασιών που βρίσκονται σε συνεχή αλληλεπίδραση με τα υπόλοιπα στοιχεία μιας επιχείρησης και που προσφέρουν σημαντικά πλεονεκτήματα όταν ασκούνται σωστά και οργανωμένα. Η ενσωμάτωσή του στην εταιρική φιλοσοφία και στρατηγική κρίνεται επιβεβλημένη αφού πρόκειται για το μέσο που αναλαμβάνει την ευθύνη για την γνωστοποίηση του προσφερόμενου προϊόντος και την προσέλκυση των καταναλωτών. Παράλληλα, η αξιοποίησή του είναι απαραίτητη για κάθε οργανισμό ανεξάρτητα από το μέγεθος ή το αντικείμενό του. Για παράδειγμα, στρατηγική μάρκετινγκ απαιτείται ακόμη και από μη κερδοσκοπικούς οργανισμούς προκειμένου να προσελκύσουν τους κατάλληλους φορείς χρηματοδότησης και να επιτραπεί η συνέχιση της δραστηριότητάς τους. Ένας ενδιαφέρον τομέας εφαρμογής της εν λόγω επιστήμης είναι αυτός του πολιτισμού. Μουσεία, γκαλερί, θέατρα, εταιρίες παραγωγής κινηματογραφικών ταινιών, δισκογραφικές εταιρίες, εκδοτικοί οίκοι, θεματικά πάρκα είναι ορισμένα παραδείγματα που συγκαταλέγονται στην παραπάνω κατηγορία. Πρόκειται στην ουσία για επιχειρήσεις η επιβίωση των οποίων βασίζεται στην προσέλευση του κοινού και τα χρήματα που αυτό προσφέρει, επομένως το μάρκετινγκ έχει να επιτελέσει και στην προκειμένη περίπτωση έναν σημαντικό ρόλο. Μάλιστα, η ποικιλία επιλογών που διαθέτει ο σύγχρονος καταναλωτής για την διασκέδαση και την ψυχαγωγία του καθώς επίσης και το γεγονός πως δεν αναφερόμαστε σε βασικές ανάγκες όπως η σίτιση αλλά σε κάτι λιγότερο ουσιώδες για την επιβίωση

9 2 του ανθρώπου ανεβάζει ακόμη περισσότερο το επίπεδο δυσκολίας για τους marketers του πολιτισμού. Για όλους τους παραπάνω λόγους το πολιτιστικό μάρκετινγκ παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και, ως εκ τούτου, θα αποτελέσει το αντικείμενο της παρούσας ανάλυσης. Πιο συγκεκριμένα, αρχικά επιχειρείται ένας κατατοπιστικός ορισμός του μάρκετινγκ και μια σύντομη αναφορά στα κυριότερα γνωρίσματά του ενώ αμέσως μετά η θεωρία επικεντρώνεται στο πολιτιστικό μάρκετινγκ και τη διαφωνία που είχε ξεσπάσει στο παρελθόν σε σχέση με το αν θα πρέπει να εφαρμόζονται οι βασικές του αρχές στην πολιτιστική παραγωγή. Θα πρέπει να σημειωθεί πως εμείς αποδεχόμαστε την άποψη που τάσσεται αναμφίβολα υπέρ της εν λόγω εφαρμογής αφού η καθοριστική του συμβολή για την επιτυχία ενός οργανισμού αποδεικνύεται καθημερινά όχι μόνο από τις διαβεβαιώσεις των ειδικών του χώρου αλλά και από τα επιτεύγματα μεγάλων επιχειρήσεων όπως η «Apple», η «Coca Cola» και η «Disney». Στη συνέχεια, αναλύονται τα θεμελιώδη εργαλεία που αξιοποιούνται από τους marketers για την επίτευξη των προκαθορισμένων στόχων, δηλαδή η έρευνα αγοράς, το μίγμα μάρκετινγκ και το σχέδιο μάρκετινγκ. Καθένα από αυτά «προσθέτει το δικό του λιθαράκι» στην υιοθετημένη στρατηγική, άρα ο ρόλος του δε θα πρέπει σε καμία περίπτωση να υποτιμάται και τελικά να παραγκωνίζεται. Το θεωρητικό μέρος ολοκληρώνεται με μια περαιτέρω εξειδίκευση του υπό εξέταση αντικειμένου. Η προσοχή μας πλέον εστιάζεται στη βιομηχανία των θεματικών πάρκων, αναγκαιότητα που επιβάλλεται από το υλικό που θα παρουσιαστεί σε επόμενη ενότητα. Μετά την παράθεση των σχετικών ορισμών και των βασικών χαρακτηριστικών των ψυχαγωγικών αυτών επιχειρήσεων, εντρυφούμε στις πιο δημοφιλείς πολιτικές που υιοθετούνται κατά κύριο λόγο από τις διοικήσεις για την προσέλκυση επισκεπτών και την ικανοποίησή τους. Όπως θα δούμε στο αντίστοιχο κεφάλαιο, η στρατηγική μάρκετινγκ βασίζεται σε πολυάριθμες συνιστώσες και αποφάσεις οι οποίες θα πρέπει να αξιολογηθούν έτσι ώστε να δοθεί μεγαλύτερη βαρύτητα σε κάποιες από αυτές ανάλογα με τις εξειδικευμένες απαιτήσεις της εκάστοτε αγοράς. Μετά τη θεωρία παρατίθενται τα ερευνητικά ερωτήματα και η μεθοδολογία που χρησιμοποιείται για την απάντησή τους. Ένας από τους υφιστάμενους στόχους είναι το να διαπιστωθεί αν υπάρχει απόκλιση ανάμεσα στα όσα υποστηρίζει η θεωρία και

10 3 τα όσα εφαρμόζονται στην πράξη ενώ για την επίτευξή του επιλέχθηκε ως ερευνητική μέθοδος η μελέτη περίπτωσης της Walt Disney Parks and Resorts, μιας επιχείρησης που γνωρίζει πολύ καλά τι σημαίνει μάρκετινγκ και επιτυχία. Στα πλαίσια αυτής της μελέτης, προσδιορίστηκαν σε πρώτη φάση οι πολιτικές που απαρτίζουν την γενικότερη στρατηγική μάρκετινγκ της εταιρίας. Αυτές περιλαμβάνουν αποφάσεις για μεταβλητές που προσελκύουν σε διαρκή βάση το ενδιαφέρον των στελεχών και συνδέονται με άμεσο ή έμμεσο τρόπο με το μίγμα μάρκετινγκ και τα κύρια συστατικά του. Έπειτα, γίνεται εξειδικευμένη αναφορά στα επιμέρους πάρκα της εταιρίας και τις ιδιαίτερες τακτικές που χρησιμοποιούνται ανάλογα με την αγορά που αυτά απευθύνονται. Αυτός φαίνεται να είναι άλλος ένας σημαντικός παράγοντας που οδηγεί τη Disney στην επιτυχία γι αυτό και δε θα μπορούσε να παραλειφθεί. Στο τελευταίο κεφάλαιο, αναζητείται μια απάντηση στο ερώτημα του αν υπάρχουν τελικά συγκεκριμένες τακτικές που να εξασφαλίζουν με σιγουριά θετικά αποτελέσματα για έναν πολιτιστικό οργανισμό εφόσον εκτελεστούν σωστά, ένας πυρήνας ενεργειών δηλαδή που να συνιστά το κλειδί για την επιτυχία. Αν και υπάρχει πλούσια βιβλιογραφία σε σχέση με το μάρκετινγκ και τα όσα πρέπει να υλοποιηθούν στα πλαίσια μιας ανάλογης στρατηγικής, δεν εντοπίστηκε κατά τη διάρκεια της έρευνας αυτής υλικό ικανό να απαντήσει ευθέως στο παραπάνω ερώτημα. Για να δοθεί, λοιπόν, μια ικανοποιητική απάντηση επιστρατεύτηκαν ορισμένοι επαγγελματίες του χώρου που εξέφρασαν μέσω διαδικτύου την προσωπική τους άποψη σε σχέση με το εξεταζόμενο θέμα. Η ανάλυση ολοκληρώνεται με την παρουσίαση των αποτελεσμάτων και τα συμπεράσματα στα οποία αυτά μας οδηγούν.

11 ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ

12 5 1. Τι Είναι το Μάρκετινγκ; Σύμφωνα με την Αμερικανική Ένωση Μάρκετινγκ (American Marketing Association- AMA) «το Μάρκετινγκ είναι η διαδικασία σχεδιασμού και υλοποίησης της σύλληψης, της τιμολόγησης, της προβολής και της διανομής ιδεών, προϊόντων και υπηρεσιών για τη δημιουργία συναλλαγών που ικανοποιούν ατομικούς και επιχειρησιακούς στόχους» (Kaser & Oelkers, 2008, σ.4). Το Chartered Institute of Marketing το ορίζει ως «μια διοικητική λειτουργία η οποία οργανώνει και κατευθύνει όλες εκείνες τις επιχειρηματικές δραστηριότητες που εμπλέκονται στην αξιολόγηση των αναγκών του πελάτη και στη μετατροπή της αγοραστικής δύναμής του σε αποτελεσματική ζήτηση για συγκεκριμένο προϊόν ή υπηρεσία και στη μετακίνηση αυτού του προϊόντος ή της υπηρεσίας στον τελικό καταναλωτή ή χρήστη έτσι ώστε να επιτευχθεί ο στόχος του κέρδους ή άλλο σύνολο αντικειμενικών στόχων από την εταιρία ή άλλο οργανισμό» 1. Επιχειρώντας μια πιο απλή διατύπωση, το Μάρκετινγκ μπορεί επίσης να οριστεί ως «ανταλλαγή αξίας ανάμεσα σε δύο ή περισσότερα συμβαλλόμενα μέρη», ως «επικερδή κάλυψη αναγκών» ή ως «η δημιουργία και διατήρηση ικανοποιητικών -για όλους τους εμπλεκόμενους- συναλλαγών» (Lee, 2005, σ.295; Kotler & Keller, 2006, σ.5; Kaser & Oelkers, 2008, σ.4). Είναι σαφές πως θα μπορούσαν να παρατεθούν δεκάδες ακόμη ορισμοί καθώς έχουν διατυπωθεί αρκετοί κατά καιρούς σε σχέση με το μάρκετινγκ. Δεν θα ήταν υπερβολή να ισχυριστούμε πως κάθε μελετητής της συγκεκριμένης επιστήμης θα μπορούσε να προσθέσει στην αντίστοιχη βιβλιογραφία ένα δικό του ορισμό. Ανεξάρτητα από τις λέξεις που επιλέγει κανείς για να περιγράψει το υπό εξέταση αντικείμενο ο πυρήνας του σύγχρονου Μάρκετινγκ παραμένει ο ίδιος και συνοψίζεται στην ικανοποίηση των αναγκών και των επιθυμιών του καταναλωτικού κοινού. Ειδικότερα, κάθε οργανισμός θα πρέπει να επικεντρώνει τις προσπάθειες του στην προσφορά προϊόντων ή υπηρεσιών που θα ανταποκρίνονται όσο το δυνατόν περισσότερο στις ανάγκες και τις επιθυμίες των πελατών (customer orientation). Επιδιώκεται δηλαδή το μέγιστο δυνατό ταίριασμα ανάμεσα στις ανθρώπινες ανάγκες και επιθυμίες με τα προϊόντα και τις υπηρεσίες που 1 σ.9.

13 6 προσφέρονται στοχεύοντας πάντα στην ικανοποίηση του καταναλωτή και κατ επέκταση στην εξασφάλιση του απαραίτητου για την βιωσιμότητα κάθε οργανισμού κέρδους (Byrnes, 2009). Ο ρόλος του Μάρκετινγκ, λοιπόν, έγκειται μεταξύ άλλων- στην διερεύνηση των βασικών χαρακτηριστικών της αγοράς, στην παραγωγή των κατάλληλων προϊόντων και υπηρεσιών, στη δημιουργία ζήτησης για αυτά μέσω της γνωστοποίησής τους αλλά και σε διαδικασίες έλεγχου και ανατροφοδότησης ενώ προϋποθέτει την ανάπτυξη ενός οργανωμένου σχεδίου (marketing plan) με επιμέρους στάδια και διαδικασίες, αντικείμενο που θα μελετήσουμε σε επόμενη ενότητα. Γενικότερα, το Μάρκετινγκ συνιστά μια από τις σημαντικότερες διοικητικές λειτουργίες ενός οργανισμού η οποία θα πρέπει απαραιτήτως να είναι απόλυτα εναρμονισμένη με την αποστολή και τους στρατηγικούς στόχους που έχουν τεθεί. Ακόμη, θα πρέπει να επισημανθεί πως η επιστήμη αυτή αποτελεί ένα αποτελεσματικό εργαλείο ή το μέσο για την επίτευξη των επιχειρησιακών στόχων και σε καμία περίπτωση δε θα πρέπει η εφαρμογή της να θεωρηθεί ως αυτοσκοπός ενός οργανισμού (Byrnes, 2009, σ.348). Τέλος, τα πλεονεκτήματα του Μάρκετινγκ μπορούν να αξιοποιηθούν από όλους τους οργανισμούς ανεξάρτητα από τη φύση ή το αντικείμενό τους. Πιο συγκεκριμένα, παρατηρείται η επιστράτευσή του στους τομείς προσφοράς προϊόντων (αυτοκίνητα, οικιακές συσκευές, τρόφιμα), υπηρεσιών (τράπεζες, αεροπορικές εταιρίες, ξενοδοχεία), εμπειριών (θεματικά πάρκα), τίτλων ιδιοκτησίας (ακίνητα, μετοχές, ομόλογα), πληροφοριών (πανεπιστήμια) αλλά και σε δραστηριότητες που σχετίζονται με οργάνωση εκδηλώσεων (καλλιτεχνικές παραστάσεις, αθλητικά γεγονότα), μάνατζμεντ καλλιτεχνών (celebrity marketing), προώθηση γεωγραφικών περιοχών με στόχο την προσέλκυση τουριστών ή επενδύσεων κ.α. (Kotler & Keller, 2006). 2. Πολιτιστικό Μάρκετινγκ (Arts Marketing) Ένας από τους τομείς που συνειδητοποίησε την αναγκαιότητα εφαρμογής του Μάρκετινγκ και τα πλεονεκτήματα που απορρέουν από την αξιοποίηση του είναι αυτός του πολιτισμού και των τεχνών. Ωστόσο, αυτό είναι κάτι που επετεύχθη σχετικά πρόσφατα (κυρίως από τις αρχές της δεκαετίας του 90 και μετά) καθώς ο

14 7 πελατοκεντρικός χαρακτήρας του Μάρκετινγκ έρχεται σε αντίθεση με την έμφαση που αποδίδει ο κόσμος της τέχνης στο προϊόν το οποίο θεωρείται ιερό και πως δε θα πρέπει να επηρεάζεται από τις δυνάμεις της αγοράς αλλά να επιβάλλεται στο κοινό (Lee, 2005). Στο παρελθόν η τέχνη αντιμετωπιζόταν από τους υπέρμαχους του Ρομαντισμού ως μέσο ανάκτησης των διαβρωμένων από την εμπορευματοποίηση και τον υλισμό της κοινωνίας αξιών αλλά και ένας τρόπος προσέγγισης της ανθρώπινης τελειότητας (Lee, 2005, σ.291). Κατ αναλογία, οι καλλιτέχνες θεωρούνταν «ιδιοφυίες», «προφήτες» και «ανεπίσημοι νομοθέτες του κόσμου», ενώ οι όποιες υποχωρήσεις στα θέλω και τις απαιτήσεις της αγοράς με στόχο την εμπορική επιτυχία χαρακτηρίστηκαν ως απειλή για την τέχνη και το δαιμόνιο πνεύμα του δημιουργού(lee, ό.π.). Ως εκ τούτου, η δημιουργία του εκάστοτε προϊόντος αποτελούσε υπόθεση μονάχα του καλλιτέχνη ενώ το μάρκετινγκ ανέλαβε ένα διαμεσολαβητικό μονάχα ρόλο ανάμεσα στον καλλιτέχνη και το κοινό με αρμοδιότητες που περιορίζονταν στις πωλήσεις, τις δημόσιες σχέσεις και τη διαφήμιση, χαρακτηριστικά που παραπέμπουν σε παρωχημένες τακτικές της επιστήμης του Μάρκετινγκ (Lee, ό.π.). Οι παραπάνω αντιλήψεις σύντομα οδήγησαν στην εμφάνιση ενός χάσματος ανάμεσα στους πολιτιστικούς οργανισμούς και το μάρκετινγκ αφού το τελευταίο υπαγόρευε την παραγωγή προϊόντων και υπηρεσιών σύμφωνα με τις ανάγκες και τα θέλω της αγοράς. Από τα μέσα της δεκαετίας του 80, ακαδημαϊκοί και ειδικοί επί του θέματος αρχίζουν να επισημαίνουν την αναγκαιότητα εστίασης στον πελάτη έτσι ώστε να μην αντιμετωπίζεται πλέον το κοινό ως παθητικός αποδέκτης ενώ το μάρκετινγκ χαρακτηρίζεται ως «φιλοσοφία» και αναδεικνύεται σε μια χρήσιμη διαδικασία λήψης αποφάσεων (Lee, 2005, σ ). Την επόμενη δεκαετία σημειώνεται ακόμη μεγαλύτερη πρόοδος αφού καθιερώνεται ο όρος «πολιτιστικό μάρκετινγκ» (arts marketing), ενσωματώνονται τα αντίστοιχα τμήματα στα οργανογράμματα των πολιτιστικών οργανισμών, διοργανώνονται σεμινάρια και συνέδρια γύρω από τη συγκεκριμένη θεματική και φυσικά τονίζεται ακόμη περισσότερο η αναγκαιότητα δημιουργίας προϊόντων που αντικατοπτρίζουν τα θέλω της αγοράς (Lee, ό.π., σ.294). Συνεχίζουν, ωστόσο, να σημειώνονται αντιδράσεις για τον προαναφερθέντα πελατοκεντρικό προσανατολισμό ο οποίος υπονομεύει την αυτονομία του

15 8 δημιουργού και την αξία της τέχνης, στοιχεία που χρήζουν ιδιαίτερης προστασίας, με αποτέλεσμα να συνεχίζει να υφίσταται η αντιπαράθεση ανάμεσα στις δύο αντιμαχόμενες τάσεις (Lee, ό.π., σ.295). Στα πλαίσια επίλυσης του συγκεκριμένου διλήμματος, ακολούθησε η διατύπωση διάφορων θεωριών που προσέφεραν κάποιες εναλλακτικές συμβιβαστικές προτάσεις (the generic marketing concept, the relationship marketing approach, the extended definition of the customer, the extended definition of the product, (re)reduction of marketing to function). Για παράδειγμα, σύμφωνα με μια από αυτές τις προσεγγίσεις ( the extended definition of the customer ) ανάμεσα στους πελάτες ενός πολιτιστικού οργανισμού συγκαταλέγεται και ο ίδιος ο δημιουργός του προϊόντος και, κατά συνέπεια, η ικανοποίηση των δικών του αναγκών μπορεί κάλλιστα να θεωρηθεί ως ένδειξη εστίασης στον πελάτη (Lee, 2005). Στο ίδιο κλίμα, εκφράστηκε η άποψη ( the extended definition of the product ) πως ο πυρήνας των πολιτιστικών προϊόντων είναι εφικτό να διατηρηθεί ανέπαφος ενώ οι βασικές αρχές του μάρκετινγκ μπορούν να εφαρμοστούν σε περιφερειακά προϊόντα ή συνοδευτικές υπηρεσίες όπως το παρκινγκ, η καθαριότητα των εγκαταστάσεων, οι διαδικασίες πώλησης εισιτηρίων κ.λπ. (Lee, ό.π.). Πρόκειται στην ουσία για προσεγγίσεις που προσπάθησαν να βρουν τη χρυσή τομή και να γεφυρώσουν το χάσμα που δημιουργήθηκε ανάμεσα στον πολιτισμό και το μάρκετινγκ. Παρά τις προαναφερθείσες φιλόδοξες προσπάθειες, το δίλημμα παραμένει μέχρι και σήμερα. Αρκετοί θεωρητικοί του πολιτιστικού μάρκετινγκ εξακολουθούν να υποστηρίζουν πως η τέχνη και ο πολιτισμός εκπληρώνουν τους δυσπρόσιτους στόχους της αυτοπραγμάτωσης, της ανύψωσης του πνεύματος, της διεύρυνσης της σκέψης και της έξαψης της φαντασίας και για το λόγο αυτό οι αντίστοιχοι οργανισμοί δε θα πρέπει να υποκύπτουν στις ιδιότροπες απαιτήσεις της αγοράς (Lee, 2005, σ.300). Αντιθέτως, τα στελέχη μάρκετινγκ θα πρέπει να στοχεύσουν σε καταναλωτές που θα είναι σε θέση να εκτιμήσουν το προϊόν αλλά και να προσελκύσουν κοινό που δηλώνει αδιάφορο απέναντι στη τέχνη και να το μεταπείσουν (Lee, ό.π.). Η συγκεκριμένη νοοτροπία οδηγεί αναπόφευκτα σε μια ακόμη αντίφαση αφού το μάρκετινγκ δεν υφίσταται πλέον χωρίς τον πελατοκεντρικό του προσανατολισμό.

16 9 Αναφερθήκαμε εν συντομία σε ένα πολύπλοκο ζήτημα οι απαρχές του οποίου εντοπίζονται στη δεκαετία του 70 και που συνεχίζει ακόμη να αναζητά μια συμβιβαστική λύση για την οριστική διευθέτησή του. Ο Hye-Kyung Lee (2005, σ.301) στο άρθρο του «When Arts met Marketing» υποστηρίζει πως ο ρομαντικός χαρακτήρας της καλλιτεχνικής παραγωγής παραμένει ακμαίος και σταθερός και πως τελικά η επιστήμη του Μάρκετινγκ είναι αυτή που έχει προσαρμοστεί στις ιδιαιτερότητες του καλλιτεχνικού τομέα. Από την άλλη πλευρά, οι ειδικοί της επιστήμης του Μάρκετινγκ υποστηρίζουν ένθερμα την αναγκαιότητα υιοθέτησής της από κάθε οργανισμό ανεξάρτητα από τη φύση και το αντικείμενό του αφού αυτός είναι ο μοναδικός τρόπος εξασφάλισης του απαραίτητου κέρδους που θα επιτρέψει με τη σειρά του στην εκάστοτε επιχείρηση τη διαιώνιση της ύπαρξής της. Ενδεικτικά, παραθέτουμε την άποψη των Venkatesh & Meamber (2006, σ.13-14) οι οποίοι θεωρούν το μάρκετινγκ ως «αναπόσπαστο στοιχείο της πολιτιστικής παραγωγής, επηρεάζοντας τη δημιουργία του προϊόντος, τη διανομή αλλά και την κατανάλωσή του». Και φαίνεται πράγματι πως η συγκεκριμένη αντίληψη τυγχάνει ευρείας αποδοχής κυρίως επί αμερικανικού εδάφους όπου τακτικές μάρκετινγκ χρησιμοποιούνται σήμερα από όλες σχεδόν τις κερδοσκοπικού αλλά και μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα επιχειρήσεις με εκπληκτικά αποτελέσματα (Byrnes, 2009). Ενστερνιζόμενοι, λοιπόν, την παραπάνω θέση και συνδυάζοντας τα όσα έχουν προαναφερθεί μπορούμε τελικά να ισχυριστούμε πως το μάρκετινγκ πολιτιστικών αγαθών και υπηρεσιών αναφέρεται στο σύνολο των δραστηριοτήτων που αναλαμβάνουν οι οργανισμοί με σκοπό τη διερεύνηση των αναγκών και των επιθυμιών των κοινών τους και τη δημιουργία αγαθών και υπηρεσιών που θα τις ικανοποιήσουν. Χαρακτηριστικά παραδείγματα πολιτιστικών οργανισμών αποτελούν τα μουσεία, οι δισκογραφικές εταιρίες, τα κινηματογραφικά στούντιο, οι εκδοτικοί οίκοι, τα τηλεοπτικά κανάλια, τα θεματικά πάρκα κ.α. Επιχειρώντας μια σύγκριση ανάμεσα στο «εμπορικό» και το «πολιτιστικό» μάρκετινγκ, εύκολα διαπιστώνουμε τη στενή συνάφεια που παρουσιάζουν μεταξύ τους. Το πολιτιστικό μάρκετινγκ, ωστόσο, καλείται να αντιμετωπίσει μια μεγαλύτερη πρόκληση αφού αφενός οι αντίστοιχοι οργανισμοί απευθύνονται σε ένα ευρύτερο και ετερογενές κοινό (κατά συνέπεια απαιτούνται διαφορετικές τακτικές προσέγγισης για κάθε

17 10 επιμέρους τμήμα της αγοράς) και αφετέρου ο ανταγωνισμός στον πολιτισμό είναι ιδιαίτερα έντονος λόγω της αυξημένης προσφοράς εναλλακτικών προτάσεων σε συνδυασμό με το περιορισμένο διαθέσιμο εισόδημα των καταναλωτών (Byrnes, 2009; Kaser & Oelkers, 2008). Στις ενότητες που ακολουθούν θα δούμε αναλυτικά τα μέσα και τι τεχνικές που έχει στη διάθεσή του ο arts marketer έτσι ώστε να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά τις προαναφερθείσες προκλήσεις. 3. Έρευνα Αγοράς (Marketing Research) Ένα από τα πρωταρχικά καθήκοντα που καλείται να αναλάβει ο εκάστοτε υπεύθυνος του τμήματος μάρκετινγκ είναι η διερεύνηση των αναγκών και των επιθυμιών του καταναλωτή. Βασικό εργαλείο για αυτό το σκοπό αποτελεί η έρευνα αγοράς τα αποτελέσματα της οποίας θα αξιοποιηθούν για το σχεδιασμό των προσφερόμενων αγαθών ή υπηρεσιών. Η Αμερικανική Ένωση Μάρκετινγκ (ΑΜΑ) ορίζει την έρευνα αγοράς ως «λειτουργία που συνδέει τον καταναλωτή, τον πελάτη και το περιβάλλον με την επιχείρηση μέσω πληροφοριών που απαιτούνται για να εντοπιστούν και να προσδιοριστούν ευκαιρίες και προβλήματα του μάρκετινγκ, για να σχεδιαστούν, να αναθεωρηθούν και να αξιολογηθούν προγράμματα μάρκετινγκ, για να ελεγχθεί η αποτελεσματικότητα των στρατηγικών του μάρκετινγκ και για να κατανοήσουμε καλύτερα το μάρκετινγκ ως διαδικασία λήψης αποφάσεων» 2. Το συγκεκριμένο μέσο συνιστά τον συνδετικό κρίκο ανάμεσα στο μάρκετινγκ και την πελατειακή βάση ενός οργανισμού και αποσκοπεί στην ουσία στην ανάδειξη των δημογραφικών (ηλικία, εισόδημα, εκπαίδευση, φύλο, καταγωγή) και ψυχογραφικών χαρακτηριστικών (πεποιθήσεις, αξίες και στάσεις) του εν δυνάμει καταναλωτή έτσι ώστε να είναι εφικτή η διεξαγωγή βάσιμων προβλέψεων σε σχέση με την αγοραστική του συμπεριφορά αλλά και ο σχεδιασμός του κατάλληλου μίγματος μάρκετινγκ (Byrnes, 2009; Javalgi et al, 2005). Οι μεγάλες επιχειρήσεις είναι συνήθως σε θέση να υλοποιήσουν έρευνες αγοράς βασιζόμενες στις δικές τους δυνάμεις και αναπτύσσοντας τα κατάλληλα τμήματα. Οργανισμοί που αδυνατούν για διάφορους λόγους να κάνουν το ίδιο μπορούν να απευθυνθούν σε εταιρίες που επικεντρώνονται στη διεξαγωγή ερευνών (π.χ. Nielsen) ή να 2 σ.11.

18 11 προσεγγίσουν τους καταναλωτές τους με τη επιστράτευση φοιτητών, του διαδικτύου κ.α. (Kotler & Keller, 2006). Στον τομέα του πολιτισμού οι έρευνες αγοράς διαδραματίζουν έναν εξίσου σημαντικό ρόλο δεδομένου του υψηλού κόστους που συχνά συνεπάγεται η παραγωγή ενός πολιτιστικού προϊόντος αλλά και της ζημίας στην οποία μπορεί να οδηγήσει μια ενδεχόμενη αποτυχία. Κατά συνέπεια, διενεργούνται συχνά δημοσκοπήσεις που ανιχνεύουν την άποψη του κοινού γύρω από διάφορα ζητήματα ενώ παρακολουθούνται παράλληλα οι πωλήσεις εισιτηρίων, βιβλίων, DVDs κ.ο.κ. καθώς επίσης και τα χαρακτηριστικά των καταναλωτών που τα αγοράζουν με στόχο και πάλι τη διευκόλυνση της διαδικασίας λήψης αποφάσεων σε σχέση με το κατάλληλο μείγμα μάρκετινγκ που πρέπει να υιοθετηθεί (Kaser & Oelkers, 2008). Ακόμη, θα πρέπει να σημειωθεί πως οι διαδικασίες διερεύνησης της αγοράς θα πρέπει να είναι συνεχείς και επαναλαμβανόμενες έτσι ώστε να επιτυγχάνεται η διαρκής ανατροφοδότηση των δεδομένων μιας επιχείρησης, η πρόβλεψη των μελλοντικών αλλαγών στις αγορέςστόχους και οι απαραίτητες κινήσεις προσαρμογής. 3.1 Η διαδικασία της έρευνας αγοράς Η υλοποίηση μιας επιτυχημένης έρευνας αγοράς βασίζεται σε ορισμένα επιμέρους στάδια τα οποία αναλύονται στη συνέχεια: Ορισμός του προβλήματος και οι στόχοι της έρευνας: η όλη διαδικασία πραγματοποιείται έτσι ώστε να επιλυθεί ένα συγκεκριμένο πρόβλημα ή να επιτευχθεί ένας προκαθορισμένος επιχειρησιακός στόχος. Οι υπεύθυνοι της έρευνας, λοιπόν, θα πρέπει καταρχήν να προσδιορίσουν το υφιστάμενο πρόβλημα ή το στόχο που έχει τεθεί με σαφήνεια (descriptive research) αφού από τα συγκεκριμένα στοιχεία θα υπαγορευτεί και ο τρόπος διεξαγωγής της (Kaser & Oelkers, 2008). Έπειτα, θα πρέπει να καθοριστούν από τους αρμόδιους οι επιμέρους στόχοι που καλείται να επιτύχει η εκάστοτε έρευνα αγοράς, οι οποίοι αναφέρονται στην ουσία στις απαντήσεις που αναμένουμε μετά το πέρας της διαδικασίας που με τη σειρά τους θα αξιοποιηθούν στην επερχόμενη διαδικασία λήψης αποφάσεων (Kotler & Keller, 2006). Επίσης, οι έρευνες αγοράς διεξάγονται ακόμη και αν δεν γνωρίζουμε το ακριβές πρόβλημα που υφίσταται (exploratory research) ή όταν θέλουμε να προσδιορίσουμε τα αποτελέσματα εφαρμογής

19 12 κάποιων εναλλακτικών σεναρίων-προτάσεων (causal research) (Kaser & Oelkers, 2008). Ανάπτυξη του ερευνητικού σχεδίου: η δεύτερη φάση περιλαμβάνει αποφάσεις σε σχέση με τον ενδεδειγμένο τρόπο συλλογής δεδομένων καθώς επίσης και τον υπολογισμό του συνολικού κόστους υλοποίησης της έρευνας ο οποίος και θα κρίνει το αν τελικά θα δοθεί το πράσινο φως για τη συνέχισή της (Kotler & Keller, 2006). Οι ερευνητές αρχικά αναζητούν δευτερογενή δεδομένα (πληροφορίες που έχουν συλλεχθεί στο παρελθόν για διαφορετικούς σκοπούς) και εφόσον αυτά αποδειχθούν ανεπαρκή προβαίνουν στη συλλογή πρωτογενών δηλαδή καινούργιων- δεδομένων (Kotler & Keller, ό.π.). Οι πιο συνηθισμένες μέθοδοι για τη διεξαγωγή πρωτογενούς έρευνας είναι οι εξής: Παρατήρηση (Observation): οι ερευνητές παρατηρούν και καταγράφουν τη συμπεριφορά των καταναλωτών κατά τη διαδικασία αγοράς και χρήσης προϊόντων και υπηρεσιών με στόχο να κατανοήσουν δυνητικά αποτελεσματικές αποφάσεις που αφορούν και στα τέσσερα στοιχεία του μίγματος μάρκετινγκ (Σιώμκος, 2002, σ.367). Για παράδειγμα, αντικείμενο παρατήρησης μπορεί να αποτελέσει η συμπεριφορά του κοινού κατά τη διάρκεια των ουρών αναμονής σε ένα θεματικό πάρκο. Ομάδες Εστίασης (Focus Groups): αναφέρεται στη διεξαγωγή ανοικτής συζήτησης ανάμεσα σε μια μικρή και προσεκτικά επιλεγμένη ομάδα ατόμων (6-10 συμμετέχοντες) υπό την επίβλεψη ενός συντονιστή (moderator) που εξασφαλίζει την κάλυψη επίμαχων θεμάτων (Kotler & Keller, 2006). Επισκόπηση (Survey Research): συλλογή δεδομένων με την αξιοποίηση ερωτηματολογίων τα οποία και υποβάλλονται σε έναν σχετικά μεγάλο αριθμό καταναλωτών (Σιώμκος, 2002). Οι επισκοπήσεις πραγματοποιούνται προσωπικά, ταχυδρομικά, τηλεφωνικά ή και μέσω διαδικτύου ενώ η διαδικασία προϋποθέτει την στατιστική ανάλυση των δεδομένων που συλλέγονται (Σιώμκος, ό.π.). Πρόκειται ίσως για την πιο διαδεδομένη ερευνητική μέθοδο. Πείραμα (Experiment): Σύμφωνα με τον Σιώμκο (2002, σ ) «η πραγματοποίηση πειραμάτων στο Μάρκετινγκ σκοπεύει στο να

20 13 προσδιορίσει σχέσεις αιτίας-αιτιατού και συγκεκριμένα το βαθμό στον οποίο ορισμένες μεταβλητές ελεγχόμενες από το Μάρκετινγκ επηρεάζουν τη συμπεριφορά του καταναλωτή». Το ενδιαφέρον των μελετητών εστιάζεται κάθε φορά σε μια συγκεκριμένη και μεταβαλλόμενη μεταβλητή (ανεξάρτητη) και στις αλλαγές που αυτή προκαλεί στις εξαρτημένες μεταβλητές με κάθε της διακύμανση (Σιώμκος, ό.π.). Λόγου χάρη, με τη μέθοδο του πειράματος μπορεί να μελετηθεί η επίδραση που ασκεί η μεταβολή της τιμής του εισιτηρίου ενός κινηματογράφου στην προσέλευση του κοινού. Οι Kotler & Keller (2006) υποστηρίζουν πως το πείραμα αποτελεί την πιο έγκυρη ερευνητική μέθοδο. Φυσικά, οι ερευνητές έχουν στη διάθεσή τους και άλλους εναλλακτικούς τρόπους έρευνας όπως οι σε Βάθος- Συνεντεύξεις, οι Προβολικές Τεχνικές, τα Ημερολόγια Καταναλωτών και τα Συμπεριφορικά Δεδομένα (συλλογή πληροφοριών από βάσεις δεδομένων διάφορων επιχειρήσεων). Η επιλογή της κατάλληλης για κάθε περίσταση μεθόδου υπαγορεύεται, όπως προαναφέρθηκε, από το εκ των προτέρων προσδιορισμένο πρόβλημα που αντιμετωπίζει κάποιος οργανισμός. Ένα επιπρόσθετο ζήτημα που διαδραματίζει έναν ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο στην αξιοπιστία μιας έρευνας είναι η επιλογή του λεγόμενου «αντιπροσωπευτικού δείγματος» (δίνεται η ίδια ευκαιρία σε κάθε μονάδα του πληθυσμού να είναι μονάδα του δείγματος) 3. Προκειμένου να εξασφαλιστεί η μέγιστη δυνατή εγκυρότητα, οι ερευνητές οφείλουν να λάβουν ορθές αποφάσεις σε σχέση με την ταυτότητα, το πλήθος αλλά και τον τρόπο επιλογής των συμμετεχόντων (Kotler & Keller, 2006). Τέλος, αφού προσδιοριστεί το δείγμα της έρευνας, θα πρέπει στη συνέχεια να επιλεχθεί ο καταλληλότερος τρόπος προσέγγισης των συμμετεχόντων. Ειδικότερα, ο ερευνητής μπορεί να επικοινωνήσει με τον καταναλωτή τηλεφωνικά (άμεση συλλογή δεδομένων, δυνατότητα παροχής διευκρινήσεων απαιτείται όμως συντομία), μέσω διαδικτύου (π.χ. με αποστολή s, αξιοποίηση επίσημης ιστοσελίδας οργανισμού ή άλλων δημοφιλών ιστοσελίδων) αλλά και με 3

21 14 προσωπικές συνεντεύξεις (ευελιξία, συλλογή επιπρόσθετων πληροφοριών σε σχέση π.χ. με γλώσσα σώματος αλλά υψηλό κόστος) (Kotler & Keller, ό.π.). Συλλογή Δεδομένων: όσα προσχεδιάστηκαν στα προηγούμενα στάδια γίνονται πλέον πράξη με την έναρξη της διαδικασίας συλλογής δεδομένων. Σε αυτό το σημείο απαιτείται ιδιαίτερη προσοχή αφού υπάρχει μεγάλη πιθανότητα να σημειωθούν λάθη που θα υποβαθμίσουν την εγκυρότητα των τελικών αποτελεσμάτων (Kotler & Keller, 2006). Για το λόγο αυτό ο ερευνητής θα πρέπει να είναι σαφής και ξεκάθαρος απέναντι στους ερωτώμενους, να είναι σε θέση να δώσει διευκρινήσεις (εφόσον αυτές ζητηθούν) ενώ εξίσου σημαντική είναι η δυνατότητα κωδικοποίησης των απαντήσεων έτσι ώστε να είναι εφικτή η ηλεκτρονική τους επεξεργασία (Kaser & Oelkers, 2008). Ανάλυση Δεδομένων: το στάδιο αυτό περιλαμβάνει την επεξεργασία των συγκεντρωμένων δεδομένων με στόχο την εξαγωγή χρήσιμων συμπερασμάτων. Η εν λόγω διαδικασία υλοποιείται με την βοήθεια ηλεκτρονικών υπολογιστών και κάποιων ειδικά σχεδιασμένων για στατιστική ανάλυση προγραμμάτων όπως είναι το Excel, το SPSS και το Minitab. Η «μέση τιμή», η «διάμεσος», η «διασπορά» και η «τυπική απόκλιση» αποτελούν ορισμένα ενδεικτικά και χρήσιμα αριθμητικά μεγέθη που υπολογίζονται εύκολα και γρήγορα από τα παραπάνω προγράμματα (Kotler & Keller, 2006). Παρουσίαση Ευρημάτων και λήψη αποφάσεων: Η παρουσίαση των αποτελεσμάτων της εκάστοτε επεξεργασίας επιτυγχάνεται με τη χρήση γραφημάτων και διαγραμμάτων, μια τακτική που εξοικονομεί σημαντικό χρόνο στα πολυάσχολα στελέχη αφού διευκολύνει τη μελέτη των στοιχείων που έχουν συλλεχθεί (Kaser & Oelkers, 2008). Εξυπακούεται, φυσικά, πως τα ευρήματα αυτά θα πρέπει να σχετίζονται άμεσα με τα υφιστάμενα προβλήματα της επιχείρησης που αποτέλεσαν εξαρχής το κίνητρο για την εκπόνηση της έρευνας. Έχοντας πλέον στη διάθεσή τους τα τελικά αποτελέσματα, οι υπεύθυνοι μάρκετινγκ είναι λογικάσε θέση να λάβουν αποφάσεις και να προβούν σε ενέργειες με τις οποίες θα επιλυθεί το υφιστάμενο πρόβλημα. Η έρευνα αγοράς ολοκληρώνεται με την εφαρμογή των ειλημμένων αποφάσεων και την αξιολόγησή της απόδοσης τους (Kaser & Oelkers, ό.π.).

22 15 Ο Francis Bacon υποστήριζε πως «η γνώση είναι δύναμη». Πρόκειται για μια ρήση που έχει γίνει πλήρως αποδεκτή στον κόσμο των επιχειρήσεων γεγονός που αναδεικνύει την έρευνα αγοράς σε μια πολύτιμη πηγή δύναμης για κάθε οργανισμό αφού μέσα από την εν λόγω διαδικασία συγκεντρώνονται ουσιώδεις πληροφορίες για την πιο καταλυτική ομάδα του άμεσου εξωτερικού περιβάλλοντός του, πληροφορίες που οδηγούν με τη σειρά τους στην βαθύτερη κατανόηση του καταναλωτή και στη μεγαλύτερη ικανοποίηση του. Έτσι, επιτυγχάνεται η υψηλή ζήτηση των προϊόντων ή των υπηρεσιών μιας επιχείρησης και η αύξηση των εσόδων της. Ως εκ τούτου, η έρευνα αγοράς αποτελεί μια αποδοτική και αναγκαία επένδυση αλλά και το πρώτο βήμα για την ανάπτυξη μιας επιτυχημένης στρατηγικής μάρκετινγκ. Για το λόγο αυτό δε θα πρέπει να υποτιμάται και να αντιμετωπίζεται με επιπολαιότητα από τα αρμόδια στελέχη αφού η προσεκτική διεξαγωγή τέτοιων ερευνών μπορεί να εξασφαλίσει σημαντικά ανταγωνιστικά πλεονεκτήματα. Στο σημείο αυτό θα πρέπει να επισημανθεί πως η συλλογή πληροφοριών είναι μια διαδικασία που δε θα πρέπει να περιορίζεται μονάχα στους καταναλωτές. Είναι εξίσου αναγκαίο για κάθε οργανισμό να παρακολουθεί αδιάλειπτα το εξωτερικό του περιβάλλον και να συλλέγει δεδομένα και πληροφορίες για όλα τα επιμέρους στοιχεία που το απαρτίζουν και που μπορούν να επηρεάσουν ποικιλοτρόπως την ομαλή του λειτουργία (προμηθευτές, διανομείς, ανταγωνιστές, πολιτική κατάσταση, πολιτισμός, οικονομία, περιβάλλον). Εξυπακούεται πως το τμήμα μάρκετινγκ κάθε επιχείρησης οφείλει να λάβει υπόψη και τα συγκεκριμένα δεδομένα πραγματοποιώντας, όποτε κρίνεται απαραίτητο, αλλαγές και τροποποιήσεις στις υπάρχουσες στρατηγικές. 4. Μίγμα Μάρκετινγκ (Marketing Mix) Θεμελιώδη έννοια για την επιστήμη του Μάρκετινγκ αποτελεί το λεγόμενο «μίγμα μάρκετινγκ». Ο όρος αναφέρεται στο «συνδυασμό των δραστηριοτήτων που πραγματοποιεί μια επιχείρηση σε σχέση με το προϊόν, την τιμή, την τοποθέτηση/διανομή και την προώθηση με απώτερο στόχο την ικανοποίηση των καταναλωτών σε μια δεδομένη αγορά» (Byrnes, 2009, σ. 357). Επίσης, το μίγμα

23 16 μάρκετινγκ μπορεί να οριστεί με πιο απλό τρόπο ως «το σύνολο των εργαλείων μάρκετινγκ που χρησιμοποιεί ένας οργανισμός για την επίτευξη των προκαθορισμένων στόχων του» (Kotler & Keller, 2006, σ. 19). Πρόκειται στην ουσία για ορισμένες βασικές μεταβλητές, που κάθε επιχείρηση θα πρέπει οπωσδήποτε να λαμβάνει υπόψη και να τροποποιεί κατά το σχεδιασμό και την υλοποίηση της στρατηγικής μάρκετινγκ. Ωστόσο, επικρατεί μια μικρή σύγχυση σε σχέση με τον τελικό αριθμό των βασικών αυτών μεταβλητών. Ευρέως αποδεκτή είναι η παραδοσιακή άποψη του McCarthy, ο οποίος αναφέρθηκε στα επονομαζόμενα 4Ps (προϊόν, τιμή, τοποθέτηση/διανομή, προώθηση), ορολογία που καθιερώθηκε από το πρώτο γράμμα των αντίστοιχων αγγλικών όρων (Pomering et al, 2011). Μεταγενέστεροι μελετητές (Booms & Bitner, Morrison) επεσήμαναν την ανάγκη να συμπεριληφθούν και κάποια άλλα βασικά συστατικά στο μίγμα μάρκετινγκ όπως συμμετέχοντες (participants), διαδικασίες (processes), φυσικό περιβάλλον (physical evidence), συνεργασίες (partnership), συσκευασία (packaging) και προγραμματισμός (programming) (Pomering et al, ό.π.). Στην παρούσα ανάλυση υιοθετείται μια συμβιβαστική λύση η οποία και αντανακλά την επικρατούσα αντίληψη του σύγχρονου μάρκετινγκ που θέλει το εν λόγω μίγμα να απαρτίζεται από τα παρακάτω εφτά στοιχεία (7Ps): προϊόν (product), τιμή (price), τοποθέτηση/διανομή (place), προώθηση (promotion), ανθρώπινο δυναμικό (people), διαδικασίες (processes) και φυσικό περιβάλλον (physical evidence) 4. Το κατάλληλο μίγμα μάρκετινγκ διαφέρει κάθε φορά ανάλογα με τις περιστάσεις και τις ιδιαίτερες συνθήκες που επικρατούν. Για παράδειγμα, κάθε τμήμα αγοράς προς το οποίο απευθύνεται μια επιχείρηση χρειάζεται ένα ειδικά διαμορφωμένο για τη συγκεκριμένη ομάδα καταναλωτών μίγμα που θα είναι φυσικά σε θέση να ικανοποιήσει τις αντίστοιχες ανάγκες και επιθυμίες (Byrnes, 2009). Κατά συνέπεια, ένας οργανισμός που απευθύνεται σε διαφορετικά τμήματα της αγοράς πρέπει να υιοθετήσει τα ανάλογα μίγματα μάρκετινγκ για να μπορέσει να ανταπεξέλθει επάξια στις διαφοροποιημένες απαιτήσεις του κοινού. Ακόμη, κατά αντιστοιχία με την στρατηγική μάρκετινγκ, και το μίγμα μάρκετινγκ μπορεί και πρέπει να ενταχθεί ομαλά στη συνολική επιχειρησιακή στρατηγική έτσι ώστε 4

24 17 να πραγματοποιείται μια οργανωμένη και ομαδική προσπάθεια με κοινό στόχο και όραμα (Byrnes, ό.π.). Στη συνέχεια αναλύονται τα βασικά συστατικά του υπό εξέταση εργαλείου: 4.1 Προϊόν (product) Ως προϊόν χαρακτηρίζεται «οτιδήποτε μπορεί να προσφερθεί στην αγορά προκειμένου να ικανοποιήσει μια ανάγκη ή μια επιθυμία» (Kotler & Keller, 2006, σ.372). Ο όρος δεν αναφέρεται μόνο σε αγαθά υλικής υπόστασης αλλά και σε άυλα προϊόντα (π.χ. παρακολούθηση μιας θεατρικής παράστασης) ή υπηρεσίες καθώς και σε κάποια παρεπόμενα ζητήματα που σχετίζονται με την ονομασία, τη συσκευασία και το σήμα τους. Από τον ορισμό του μάρκετινγκ έχει καταστεί σαφές πως κάθε οργανισμός που ενδιαφέρεται για την οικονομική του σταθερότητα θα πρέπει να επικεντρώνει τις προσπάθειές του στο σχεδιασμό και την προσφορά προϊόντων που ανταποκρίνονται στα θέλω, τις ανάγκες και τις επιθυμίες του κοινού. Επίσης, απαραίτητη κρίνεται εκ μέρους κάθε επιχείρησης η διερεύνηση του βαθμού ικανοποίησης των πελατών της όπως και οι ενδεχόμενες αλλαγές στις προτιμήσεις τους έτσι ώστε να γίνουν οι κατάλληλες προσαρμογές στο προσφερόμενο προϊόν ή υπηρεσία, εφόσον χρειαστεί 5. Τα παραπάνω επιτυγχάνονται, φυσικά, με τη βοήθεια των στοιχείων που αντλούνται από τις έρευνες αγοράς. Όσον αφορά ειδικότερα τους πολιτιστικούς οργανισμούς, απαιτείται από τα αρμόδια στελέχη μια συνεχής διαδικασία αξιολόγησης και εξέλιξης των προσφερόμενων πολιτιστικών προϊόντων, κάτι που επιβάλλεται αφενός από την βραχυπρόθεσμη διάρκεια τους (π.χ. σεζόν για θεατρικές παραστάσεις ή εμφανίσεις τραγουδιστών) και αφετέρου από την εξαιρετικά μεγάλη ποικιλία επιλογών που διαθέτει σήμερα το κοινό σε συνδυασμό με το περιορισμένο του εισόδημα (Kaser & Oelkers, 2008). Έτσι, λοιπόν, η προσφορά ενός προϊόντος με τα κατάλληλα χαρακτηριστικά αναδεικνύεται σε ζήτημα υψίστης σημασίας για κάθε επιχείρηση και τα στελέχη του τμήματος μάρκετινγκ παίζουν καταλυτικό ρόλο στην εν λόγω διαδικασία. Επίσης, καθοριστική είναι και κάθε απόφαση σε σχέση με τις προσφερόμενες ποσότητες αφού μια λανθασμένη επιλογή μπορεί εύκολα να 5

25 18 οδηγήσει σε επιζήμια αποτελέσματα (Kaser & Oelkers, ό.π.). Ενδεικτικά παραδείγματα πολιτιστικών προϊόντων συνιστούν οι θεατρικές παραστάσεις, οι κινηματογραφικές ταινίες, οι τηλεοπτικές σειρές, τα μουσικά άλμπουμ, οι συναυλίες, τα φεστιβάλ, τα έργα τέχνης, τα επιμέρους αξιοθέατα των θεματικών πάρκων κ.α. Κάθε προϊόν που προσφέρεται στην αγορά διαθέτει έναν συγκεκριμένο κύκλο ζωής (Κύκλος Ζωής του Προϊόντος - Product Life Cycle) ο οποίος περιλαμβάνει τα εξής τέσσερα στάδια εξέλιξης: είσοδος, ανάπτυξη, ωριμότητα και παρακμή (Kaser & Oelkers, ό.π.). Κάθε επιχείρηση θα πρέπει να γνωρίζει σε ποιο από τα τέσσερα στάδια εξέλιξης βρίσκεται το προϊόν της εφόσον κάθε φάση του εν λόγω κύκλου διέπεται από διαφορετικές συνθήκες που απαιτούν διαφορετικό χειρισμό. Ας δούμε ορισμένα χαρακτηριστικά κάθε επιμέρους σταδίου: Είσοδος (Introduction): αρχικά ένα νέο καινοτομικό προϊόν εισάγεται στην αγορά από κάποια συγκεκριμένη επιχείρηση η οποία μπορεί είτε να το διαθέσει σε πολύ υψηλή τιμή (skimming price strategy), γεγονός που συνεπάγεται υψηλά κέρδη αλλά και ενθάρρυνση των ανταγωνιστών για είσοδο στην αγορά αυτή ή εναλλακτικά να ακολουθήσει μια προσιτή τιμολογιακή πολιτική (penetration price strategy), κίνηση που οδηγεί στη δημιουργία μια μεγάλης πελατειακής βάσης αλλά και στην αποθάρρυνση του ανταγωνισμού (Kaser & Oelkers, ό.π.). Ανάπτυξη (Growth): η φάση αυτή ενδείκνυται για την επίτευξη κέρδους αφού οι πωλήσεις αυξάνονται κατακόρυφα χάρις στην αφοσίωση της αγοράς-στόχου. Παράλληλα όμως αυξάνεται και η προσφορά εναλλακτικών προτάσεων από τους ανταγωνιστές με αποτέλεσμα να καθίσταται επιτακτική η διαδικασία τροποποίησης και βελτίωσης του υπάρχοντος προϊόντος (Kaser & Oelkers, ό.π.). Χαρακτηριστικό παράδειγμα στην πρόσφατη ελληνική τηλεοπτική πραγματικότητα αποτελεί η κατακόρυφη αύξηση προβολής τουρκικών σειρών από τους δύο μεγαλύτερους τηλεοπτικούς σταθμούς της χώρας. Ωριμότητα (Maturity): στο σημείο αυτό οι πωλήσεις σταθεροποιούνται ή επιβραδύνονται γεγονός που εξωθεί τους οργανισμούς σε πιο εντατικές αλλά και δαπανηρές στρατηγικές μάρκετινγκ που στοχεύουν φυσικά στη διατήρηση του υπάρχοντος μεριδίου αγοράς (Kaser & Oelkers, ό.π., σ.189). Γενικότερα, ο στόχος

26 19 του μάρκετινγκ στη φάση αυτή επικεντρώνεται στην επικράτηση μιας επιχείρησης έναντι του ανταγωνισμού, διαδικασία που συνήθως κοστίζει ακριβά. Παρακμή (Decline): στην τελευταία φάση του κύκλου ζωής ενός προϊόντος οι πωλήσεις μειώνονται αισθητά με αποτέλεσμα να καθίσταται επιζήμια η συνέχιση της παραγωγής του (Kaser & Oelkers, 2008). Οι marketers καλούνται, λοιπόν, να λάβουν ορισμένες κρίσιμες αποφάσεις σε σχέση με το συγκεκριμένο προϊόν όπως για παράδειγμα την οριστική διακοπή της παραγωγής του, την πώληση του σε μια άλλη εταιρία, την προφορά των διαθέσιμων αποθεμάτων σε αισθητά μειωμένες τιμές κ.λπ. (Kaser & Oelkers, ό.π.). 4.2 Τιμή (price) Η δεύτερη μεταβλητή αφορά την τιμολογιακή πολιτική που υιοθετεί ο εκάστοτε οργανισμός, δηλαδή τον προσδιορισμό του αντίτιμου που καλείται να καταβάλλει ο καταναλωτής για την απόκτηση του προσφερόμενου αγαθού ή υπηρεσίας. Πρόκειται για το μοναδικό στοιχείο του μίγματος που οδηγεί στην αποκόμιση εσόδων εν αντιθέσει με όλα τα υπόλοιπα που συνεπάγονται κάποιο κόστος 6. Επίσης, η τιμή ενός προϊόντος επηρεάζει σε μεγάλο βαθμό τη ζήτησή του (Νόμος της Ζήτησης: όταν αυξάνεται η τιμή ενός προϊόντος μειώνεται η ζήτηση του και το αντίστροφο) αλλά και την τοποθέτηση (positioning) του συγκεκριμένου προϊόντος και της επιχείρησης που το παράγει στην αγορά και τη συνείδηση του κόσμου (Kaser & Oeklers, 2008; Pomering et al, 2011). Ειδικότερα, ο καθορισμός ενός υψηλού αντιτίμου δημιουργεί στο κοινό υψηλότερες προσδοκίες σε σχέση με το προσφερόμενο προϊόν, την ποιότητά του και τις υπόλοιπες υπηρεσίες που προϋποθέτει η διάθεσή του στην αγορά και η επιχείρηση οφείλει να αποδειχθεί αντάξια των περιστάσεων 7. Σε θεωρητικό επίπεδο, ιδανική τιμή είναι αυτή που οι πελάτες είναι διατεθειμένοι να πληρώσουν και που παράλληλα όχι μόνο καλύπτει το κόστος παραγωγής αλλά αποφέρει και κάποιο κέρδος στην επιχείρηση (Kaser & Oelkers, 2008, σ.6). Τέλος, θα πρέπει να επισημανθεί πως οι επιχειρήσεις έχουν στην διάθεση τους ένα εύρος επιλογών σε σχέση με την καταλληλότερη ανά περίσταση τιμολογιακή πολιτική. Λόγου χάρη, μπορούν να επιβάλλουν ένα ενιαίο αντίτιμο για όλους τους καταναλωτές, να υιοθετήσουν μια πιο ευέλικτη στάση με 6 7 Ό.π.

27 20 περιθώρια διαπραγμάτευσης ή να καθορίσουν με γεωγραφικά κριτήρια διαφορετικές τιμές για διαφορετικές αγορές κ.ο.κ. (για περισσότερες πληροφορίες βλ. Kaser & Oelkers, 2008, σ ). Στους πολιτιστικούς οργανισμούς, οι τιμολογιακές πολιτικές αφορούν τον καθορισμό της τιμής του εισιτηρίου για την παρακολούθηση καλλιτεχνικών θεαμάτων και τις προσφορές που παρέχονται σε ειδικές ομάδες κοινού (άνεργοι, φοιτητές, ηλικιωμένοι κ.λπ.). Πρόκειται για μια κρίσιμη διαδικασία καθώς, όπως έχει πολλάκις επισημανθεί, οι επιλογές του κοινού στον τομέα του πολιτισμού είναι άφθονες ενώ το διαθέσιμο εισόδημα περιορισμένο γεγονός που εντείνει σε μεγάλο βαθμό τον ανταγωνισμό. Επιπροσθέτως, στον τομέα του πολιτισμού οι marketers οφείλουν να λάβουν υπόψη παράγοντες όπως η επικρατούσα οικονομική κατάσταση μιας χώρας αφού, για παράδειγμα, σε περίοδο ύφεσης οι καταναλωτές θα διαθέσουν ακόμη λιγότερα χρήματα για πολιτιστικές δραστηριότητες, εξέλιξη που θα οδηγήσει στον καθορισμό ενός αισθητά μειωμένου αντιτίμου (Kaser & Oelkers, 2008). 4.3 Τοποθέτηση/διανομή (place) Το στοιχείο της τοποθέτησης ή διανομής συνδέεται με τη διαθεσιμότητα των προϊόντων την κατάλληλη στιγμή, στον κατάλληλο χώρο και στη σωστή ποσότητα δηλαδή περιλαμβάνει όλες τις απαιτούμενες ενέργειες για τη μεταβίβαση του προϊόντος από τον παραγωγό στον τελικό καταναλωτή καθώς και τις διαδικασίες μεταφοράς και αποθήκευσης 8. Είναι προφανές πως ακόμη και ένα άψογα σχεδιασμένο προϊόν δε θα καταφέρει να πετύχει το σκοπό του εάν δεν μπορεί να καταστεί εύκολα διαθέσιμο στον αγορά. Η χρησιμότητα της συγκεκριμένης μεταβλητής δεν περιορίζεται, ωστόσο, μονάχα σε επιχειρήσεις που παράγουν και πωλούν υλικά αγαθά. Είναι εξίσου αξιοποιήσιμη στους πολιτιστικούς οργανισμούς όπου και αφορά την επιλογή της κατάλληλης τοποθεσίας για την υλοποίηση ενός πολιτιστικού γεγονότος (Kaser & Oelkers, 2008). Για παράδειγμα, είναι πολύ σημαντικό για ένα πολυήμερο φεστιβάλ μουσικής όπως είναι το Glastonbury Festival του Ηνωμένου Βασιλείου να διεξάγεται σε ένα χώρο εύκολα προσβάσιμο από μία μεγάλη μερίδα της αγοράς-στόχου αλλά και να υπάρχουν αρκετές 8

28 21 επιλογές σε σχέση με τα διαθέσιμα μέσα μεταφοράς και τη διανυκτέρευση των επισκεπτών. Τέλος, αξίζει να αναφερθεί πως το στοιχείο της τοποθέτησης αποκτά μεγάλες διαστάσεις στην περίπτωση της διεθνούς δραστηριότητας ενός πολιτιστικού οργανισμού καθώς τα εμπόδια που τίθενται συνήθως στη διανομή των προϊόντων είναι πολλά ακόμη και αν η ζήτηση σε μια ξένη αγορά είναι αποδεδειγμένα υψηλή (Kaser & Oelkers, ό.π.). 4.4 Προώθηση (promotion) Αποτελεί το πιο προβεβλημένο στοιχείο του μίγματος μάρκετινγκ και για μία μεγάλη μερίδα κόσμου το μάρκετινγκ εσφαλμένα ταυτίζεται μονάχα με αυτό. Η προώθηση αναφέρεται «στα μέσα με τα οποία οι επιχειρήσεις προσπαθούν να επικοινωνήσουν, να πείσουν και να υπενθυμίσουν στους καταναλωτές άμεσα ή έμμεσα- τα προϊόντα και τις επωνυμίες που πωλούν» (Kotler & Keller, 2006, σ.536). Με άλλα λόγια, ο όρος παραπέμπει σε τακτικές που επιδιώκουν την γνωστοποίηση του προσφερόμενου προϊόντος ή υπηρεσίας στο κοινό και που παράλληλα προβάλλουν τα πλεονεκτήματά του έναντι των ανταγωνιστών προκειμένου να πείσουν τους καταναλωτές για την απόκτηση του. Επίσης, η προώθηση αντιπροσωπεύει τη φωνή της επιχείρησης και επιτρέπει συγχρόνως την ανάπτυξη διαλόγου και σχέσεων με τους πελάτες αφού επιτυγχάνεται η ανταλλαγή βασικών πληροφοριών που είναι σε θέση να επηρεάσουν καταλυτικά την αγοραστική τους συμπεριφορά (Kotler & Keller, 2006). Ο στόχος των υιοθετημένων προωθητικών ενεργειών επικεντρώνεται φυσικά στην αύξηση των πωλήσεων και των εσόδων μέσα από την προσέλκυση νέων καταναλωτών και τη διατήρηση της υπάρχουσας πελατειακής βάσης (Kaser & Oelkers, 2008). Και στο συγκεκριμένο τομέα, οι υπεύθυνοι της στρατηγικής μάρκετινγκ έχουν στη διάθεσή τους αρκετές εναλλακτικές επιλογές για να επικοινωνήσουν το προϊόν τους. Ειδικότερα, μια από τις πιο αποδοτικές μεθόδους είναι αναμφισβήτητα η διαφήμιση (advertising) η οποία αναλαμβάνει επί πληρωμή το καθήκον να γνωστοποιήσει ένα προϊόν, να προσφέρει χρήσιμες πληροφορίες για αυτό και φυσικά να προσελκύσει το ενδιαφέρον εκατομμυρίων καταναλωτών (Kaser & Oelkers, ό.π.). Συνηθισμένα παραδείγματα διαφημίσεων συνιστούν τα διαφημιστικά σποτ στην τηλεόραση και το ραδιόφωνο, οι καταχωρίσεις σε

29 22 εφημερίδες, περιοδικά και ιστοσελίδες, τα φυλλάδια, οι αφίσες κ.ο.κ. Η αποτελεσματική άσκηση δημοσίων σχέσεων (public relations) μπορεί επίσης να οδηγήσει σε σημαντικά οφέλη και να εξασφαλίσει δημοσιότητα μέσα από τηλεοπτικά ρεπορτάζ και άρθρα εφημερίδων (Kaser & Oelkers, ό.π.). Η προώθηση πωλήσεων (sales promotion) επικεντρώνεται, με τη σειρά της, σε τακτικές που ωθούν τους καταναλωτές στην αγορά ή απλά τη δοκιμή ενός προϊόντος (Kotler & Keller, 2006). Αυτό μπορεί να επιτευχθεί με κουπόνια, δωρεάν δείγματα ή τη διάθεση αντικειμένων που φέρουν την επωνυμία της εκάστοτε επιχείρησης. Πολλοί marketers επιλέγουν, μεταξύ άλλων, την παραδοσιακή μέθοδο της προσωπικής πώλησης (personal selling) η οποία βασίζεται στην πρόσωπο με πρόσωπο επικοινωνία και τα πλεονεκτήματα που αυτή συνεπάγεται (Kaser & Oelkers, 2008). Ο πωλητής δηλαδή είναι σε θέση να προσφέρει άμεσα πληροφορίες, να απαντήσει σε ερωτήσεις και να κάμψει τις όποιες ανησυχίες του πελάτη εφόσον βέβαια διαθέτει και την απαιτούμενη μαεστρία. Η διαδικασία της προώθησης μπορεί ακόμη να επιτευχθεί με τη χορηγία (sponsorship) π.χ. αθλητικών γεγονότων ή καλλιτεχνικών θεαμάτων αλλά και με την αξιοποίηση του λεγόμενου άμεσου μάρκετινγκ (direct marketing) που στηρίζεται στην άμεση επικοινωνία επιχείρησης και καταναλωτή μέσω τηλεφώνου, φαξ, κ.λπ. (Kotler & Keller, 2006). Τέλος, θα πρέπει να επισημανθεί πως μια αποτελεσματική στρατηγική προώθησης προϋποθέτει την ύπαρξη ενός αξιόλογου προϊόντος (με χαρακτηριστικά ικανά να προβληθούν ως πλεονεκτήματα) και γνώσεις σε σχέση με τους στόχους που πρέπει να επιτευχθούν και την αγορά προς την οποία απευθύνεται μια επιχείρηση (Kaser & Oelkers, 2008). Και σε αυτή την μεταβλητή του μίγματος απαιτούνται προσεκτικά μελετημένες κινήσεις και ικανά στελέχη με δημιουργικότητα αφού οι εν λόγω τακτικές απορροφούν σημαντικά χρηματικά ποσά από τον προϋπολογισμό.

30 Ανθρώπινο δυναμικό (people) Η σύγχρονη φιλοσοφία του μάρκετινγκ αποδίδει ιδιαίτερη προσοχή στο προσωπικό κάθε οργανισμού που έρχεται σε επαφή με τους πελάτες ή το κοινό και αυτό διότι η επαφή αυτή διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην ικανοποίηση του καταναλωτή και στη διαμόρφωση μιας καλής εικόνας. Ως εκ τούτου, οι συγκεκριμένες θέσεις εργασίας θα πρέπει να στελεχώνονται από εργαζόμενους επαρκώς εκπαιδευμένους, ορθώς υποκινημένους και που αποδεδειγμένα είναι σε θέση να επιδείξουν σωστή συμπεριφορά διασφαλίζοντας με αυτόν τον τρόπο την τοποθέτηση των κατάλληλων ανθρώπων στην κατάλληλη θέση 9. Επιπλέον, σε πηγή ανταγωνιστικού πλεονεκτήματος μπορεί να αναδειχθεί η διατήρηση μιας καλής επικοινωνίας ανάμεσα στον καταναλωτή και την επιχείρηση και μετά την πώληση του προϊόντος, εγχείρημα που εξαρτάται και πάλι από την ύπαρξη αξιόλογων υπαλλήλων-εκπροσώπων της επιχείρησης αυτής. Αντίστοιχα παραδείγματα θέσεων εργασίας που μπορούν να επηρεάσουν ποικιλοτρόπως την εικόνα ενός πολιτιστικού οργανισμού αποτελούν όσοι εργάζονται στα εκδοτήρια εισιτηρίων ή τα τηλεφωνικά κέντρα πληροφοριών, οι ταξιθέτες, οι φύλακες κ.α. 4.6 Διαδικασίες (processes) Η ικανοποίηση ενός πελάτη δε βασίζεται μόνο στην ποιότητα του προσφερόμενου προϊόντος αλλά και στις διαδικασίες πρόσβασης και εξυπηρέτησης του από το προσωπικό μιας επιχείρησης. Παράγοντες όπως οι περιορισμένοι χρόνοι αναμονής (είτε τηλεφωνικά είτε στις εγκαταστάσεις της εταιρίας) και η παροχή πληροφοριών ή οποιασδήποτε βοήθειας από το αρμόδιο προσωπικό εκτιμώνται ιδιαίτερα από τους πελάτες και συμβάλλουν στη δημιουργία μιας καλής εικόνας 10. Μάλιστα, πολύ συχνά οι εν λόγω διαδικασίες προηγούνται της προσφοράς του προϊόντος με αποτέλεσμα να επηρεάζουν την πρώτη εντύπωση που αποκομίζει ο καταναλωτής και τη μετέπειτα αγοραστική του συμπεριφορά. Η μεταβλητή αυτή συνήθως παραβλέπεται από τους υπεύθυνους της στρατηγικής μάρκετινγκ, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει στην απώλεια ενός ακόμη πλεονεκτήματος έναντι των ανταγωνιστών. Στους πολιτιστικούς οργανισμούς οι ανάλογες διαδικασίες (ύπαρξη παρκινγκ, τοποθέτηση εκδοτηρίων στους κατάλληλους χώρους, κατατοπιστική Ό.π.

31 24 σήμανση π.χ. exit κ.α.) αποκτούν ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα αφού είναι σε θέση να επηρεάσουν ουσιαστικά την συνολική εμπειρία που αποκομίζει το κοινό αλλά και να ενθαρρύνουν ή να αποθαρρύνουν έναν αναποφάσιστο επισκέπτη. 4.7 Φυσικό περιβάλλον (physical evidence) Ο Kotler ήταν ένας από τους πρώτους μελετητές που αναγνώρισε το φυσικό περιβάλλον μιας επιχείρησης ως βασικό στοιχείο της στρατηγικής μάρκετινγκ (Mossberg, 2007). Ο όρος αναφέρεται στο χώρο στον οποίο αλληλεπιδρούν η επιχείρηση και ο πελάτης και σε οποιοδήποτε φυσικό στοιχείο μπορεί να επηρεάσει την αγοραπωλησία (Pomering et al, 2011). Η μεταβλητή αυτή περιλαμβάνει την αρχιτεκτονική των εγκαταστάσεων, τη μουσική, τα χρώματα, το φωτισμό, τον εξοπλισμό, την επίπλωση, τη σήμανση, τα σύμβολα και τη διακόσμηση του εκάστοτε χώρου. Όλα τα προαναφερθέντα στοιχεία θεωρείται πως μπορούν να επηρεάσουν την εικόνα ενός οργανισμού κυρίως στον τομέα των υπηρεσιών όπου και εντοπίζεται η αδυναμία των πελατών να αξιολογήσουν μια υπηρεσία πριν την κατανάλωσή της 11. Ειδικότερα, εκτιμάται πως το φυσικό περιβάλλον μπορεί να διευκολύνει τη διεξαγωγή των δραστηριοτήτων ενός οργανισμού και την αλληλεπίδραση μεταξύ προσωπικού και πελατών αλλά και να αναδειχθεί σε ένα ακόμη στοιχείο διαφοροποίησης έναντι του ανταγωνισμού (Mossberg, 2007). Τα πλεονεκτήματα του φυσικού περιβάλλοντος είναι εξίσου σημαντικά και αξιοποιήσιμα στον τομέα του πολιτισμού, ο οποίος επίσης επικεντρώνεται στην προσφορά άυλων αγαθών. Το μίγμα μάρκετινγκ δεν είναι απλά ένα προαιρετικό εργαλείο που μπορεί να το επιστρατεύσει ο εκάστοτε marketer όταν και όποτε το θελήσει. Αντιθέτως, αποτελεί την πεμπτουσία της επιστήμης του μάρκετινγκ και ένα απαραίτητο μέσο με τη βοήθεια του οποίου θα αναπτυχθεί η κατάλληλη στρατηγική που θα οδηγήσει με τη σειρά της στην επιτυχία και το κέρδος. Επίσης, είναι επιτακτική η καθολική υιοθέτηση του, δηλαδή θα πρέπει να ληφθούν αποφάσεις σε σχέση και με τα επτά προαναφερθέντα στοιχεία του μίγματος αφού η προσήλωση για παράδειγμα μονάχα στα 4Ps του McCarthy θα θέσει στο περιθώριο μεταβλητές που μπορούν να επηρεάσουν δυσμενώς την καταναλωτική συμπεριφορά του κοινού εφόσον 11

32 25 αγνοηθούν. Ακόμη, μελετώντας το περιεχόμενο του μίγματος είναι προφανές πως το μάρκετινγκ δεν συνιστά μια ανεξάρτητη λειτουργία σε έναν οργανισμό καθώς για την αποτελεσματική του άσκηση απαιτούνται ενδοεπιχειρησιακές συνεργασίες και άντληση στοιχείων από όλα τα επιμέρους τμήματα μιας επιχείρησης. Λόγου χάρη, η υλοποίηση του κατάλληλου προϊόντος προϋποθέτει συνεργασία με το τμήμα Παραγωγής, η πρόσληψη του ενδεδειγμένου προσωπικού για την εξυπηρέτηση των πελατών πραγματοποιείται σε συνεργασία με το τμήμα Διαχείρισης Ανθρώπινου Δυναμικού ενώ κάθε ενέργεια που περιλαμβάνει κάποιο κόστος για την αποπεράτωσής της θα πρέπει να εκτελείται με τη σύμφωνη γνώμη της Οικονομικής Διεύθυνσης. Μόνο μέσα από την ομαδική και παράλληλα ευθυγραμμισμένη προς μια κοινή κατεύθυνση εργασία θα είναι σε θέση τα αρμόδια στελέχη να προσδιορίσουν το ιδανικό για κάθε περίσταση μίγμα μάρκετινγκ. 5. Σχέδιο Μάρκετινγκ (Marketing Plan) Τα στελέχη του τμήματος μάρκετινγκ βρίσκονται συνήθως αντιμέτωπα με ένα μεγάλο εύρος αποφάσεων και απαιτούμενων ενεργειών έτσι ώστε να εξασφαλιστεί μέσα από τη δραστηριότητά τους ένα ευνοϊκό για την επιχείρηση αποτέλεσμα. Ο συντονισμός όλων των επιμέρους δραστηριοτήτων που πρέπει να υλοποιηθούν από το τμήμα μάρκετινγκ επιτυγχάνεται με δημιουργία ενός σχεδίου μάρκετινγκmarketing plan (Kotler & Keller, 2006). Το εργαλείο αυτό περιλαμβάνει αναλυτικές πληροφορίες σε σχέση με το προφίλ και τη φύση του εκάστοτε οργανισμού, τα χαρακτηριστικά του εξωτερικού του περιβάλλοντος, τις ευκαιρίες και τις απειλές που παρουσιάζονται, τους στόχους που έχουν τεθεί και τις στρατηγικές που θα οδηγήσουν στην επίτευξη τους, τις συγκεκριμένες ενέργειες που θα λάβουν χώρα για την εφαρμογή των παραπάνω στρατηγικών σε συνδυασμό με τα αντίστοιχα χρονοδιαγράμματα και τα απαιτούμενα κόστη καθώς και τις αναγκαίες διαδικασίες ελέγχου και αξιολόγησης (Byrnes, 2009). Οι επιχειρήσεις δεν είναι υποχρεωμένες να ακολουθήσουν κάποιο συγκεκριμένο πρότυπο σχεδίου μάρκετινγκ. Οι Kaser & Oelkers, ωστόσο, υποστηρίζουν πως σε αυτό θα πρέπει να περιλαμβάνονται οπωσδήποτε τρεις βασικές κατηγορίες πληροφοριών με την εξής σειρά (2008, βλ. σ ):

33 26 Ανάλυση: το πρώτο βήμα για την ανάπτυξη του marketing plan συνδέεται καταρχήν με την καταγραφή της αποστολής της επιχείρησης (the mission statement) αφού κάθε ενδοεπιχειρησιακή ενέργεια θα πρέπει να συμβάλλει στην εκπλήρωσή της. Έπειτα παρατίθενται διάφορες πληροφορίες σε σχέση με την παρελθοντική και τρέχουσα απόδοση του οργανισμού, τους πελάτες αλλά και τους ανταγωνιστές (marketing information). Η ανάλυση ολοκληρώνεται με την παρουσίαση του τρόπου διαφοροποίησης του παραγόμενου προϊόντος ή υπηρεσίας σε σχέση με τον ανταγωνισμό (the tactic). Στρατηγική: στο συγκεκριμένο σκέλος συγκαταλέγονται οι αποφάσεις που έχουν ληφθεί όσον αφορά τα επιμέρους στοιχεία του μίγματος μάρκετινγκ, λεπτομέρειες για τα αναμενόμενα κόστη και εισοδήματα καθώς επίσης και για τους κινδύνους που ενδέχεται να παρουσιαστούν (risk management). Αναφορικά με την πρώτη μεταβλητή του μίγματος μάρκετινγκ, θα πρέπει να προστεθεί πως το ενδιαφέρον των στελεχών δε θα πρέπει να επικεντρώνεται μονάχα στην δημιουργία ενός προϊόντος που να ικανοποιεί τις απαιτήσεις της αγοράς αφού εξίσου σημαντική είναι και η υιοθέτηση τακτικών διαφοροποίησης (the tactic) σε σχέση με ανάλογες ανταγωνιστικές προτάσεις. Οι εν λόγω τακτικές μπορούν να μην αφορούν το προϊόν αυτό καθεαυτό αλλά τη συσκευασία του, την προώθησή του ή κάποιο άλλο συνοδευτικό χαρακτηριστικό του. Εφαρμογή: όπως μαρτυρά και ο τίτλος της, η φάση αυτή περιλαμβάνει όλες τις δράσεις με τις οποίες θα γίνουν πράξη όσα έχουν προσχεδιαστεί. Καταρχήν, απαιτείται ένα χρονοδιάγραμμα το οποίο θα προσδιορίζει την αλληλουχία, τη διάρκεια και την ημερομηνία αποπεράτωσης όλων των προγραμματισμένων ενεργειών. Επίσης, θα πρέπει να προσδιοριστούν με σαφήνεια τα καθήκοντα κάθε επιμέρους τμήματος και εν συνεχεία κάθε εργαζομένου ενώ εξίσου σημαντική είναι και η διασφάλιση της μεταξύ τους επικοινωνίας. Τέλος, προσοχή θα πρέπει να αποδοθεί στις μεθόδους πώλησης του προσφερόμενου προϊόντος (σημείο επαφής με τον πελάτη) αλλά και στην αξιολόγηση της συνολικής διαδικασίας. Εξυπακούεται πως ενδεχόμενες αποκλίσεις των αποτελεσμάτων της αξιολόγησης σε σχέση με τους προκαθορισμένους στόχους συνεπάγονται αναθεωρήσεις και διορθώσεις στο αρχικό σχέδιο μάρκετινγκ.

34 27 Το σχέδιο μάρκετινγκ πρέπει να αποτελεί μέρος της συνολικής στρατηγικής που υιοθετεί ο εκάστοτε οργανισμός και να είναι απόλυτα ευθυγραμμισμένο με την προκαθορισμένη του αποστολή και τους στόχους που έχουν τεθεί σε οργανωσιακό επίπεδο (Byrnes, 2009). Επιπλέον, από όσα αναφέρθηκαν παραπάνω, είναι εμφανές πως η ανάπτυξη ενός επιτυχημένου marketing plan βασίζεται κατά κύριο λόγο στο σύνολο των πληροφοριών που έχουν οι marketers στη διάθεσή τους, πληροφορίες που δεν συλλέγονται μονάχα από τις αναμφισβήτητα απαραίτητες έρευνες αγοράς που διενεργούν τα τμήματα μάρκετινγκ αλλά προέρχονται παράλληλα και από τα υπόλοιπα τμήματα μιας επιχείρησης. Ως εκ τούτου, αποδεικνύεται και πάλι η αναγκαιότητα καθολικής συνεργασίας ανάμεσα στο προσωπικό ενός οργανισμού ενώ, αντιθέτως, οποιαδήποτε αποκομμένη δραστηριότητα ενός τμήματος μπορεί να οδηγήσει σε ολέθρια αποτελέσματα τη συνολική προσπάθεια. Έτσι, λοιπόν, η εκπόνηση του σχεδίου μάρκετινγκ προϋποθέτει τη συνεργασία των τμημάτων μάρκετινγκ, παραγωγής, οικονομικών, έρευνας και ανάπτυξης κ.ο.κ. Ακόμη, θεωρείται αναμενόμενη και επιβεβλημένη η διαδικασία συνεχούς αναθεώρησης και βελτίωσης του εν λόγω σχεδίου, κάτι που επιβάλλεται από τις συνεχείς αλλαγές του ρευστού εξωτερικού περιβάλλοντος μιας επιχείρησης αλλά και από τις ενδεχόμενες μεταβολές σε ενδοεπιχειρησιακό επίπεδο. Τέλος, και το marketing plan με τη σειρά του συνιστά ένα χρήσιμο εργαλείο για κάθε οργανισμό ανεξάρτητα από τη φύση ή το αντικείμενό του γι αυτό και η εφαρμογή του κρίνεται αναγκαία και στον τομέα του πολιτισμού. 6. Θεματικά Πάρκα (Theme Parks) Τα θεματικά πάρκα συνιστούν μια ιδιαίτερα δημοφιλή κατηγορία πολιτιστικών οργανισμών αφού καταφέρνουν να συγκεντρώνουν ετησίως εκατοντάδες εκατομμύρια επισκέπτες. Σύμφωνα με την IAAPA (International Association of Amusement Parks and Attractions) τα αντίστοιχα πάρκα των ΗΠΑ συγκέντρωσαν το 2010 περίπου 290 εκατομμύρια επισκέπτες 12. Η ανάπτυξή τους ήταν ραγδαία τις τελευταίες δεκαετίες γεγονός που αποδεικνύεται από την ποικιλία ανάλογων προτάσεων ανά την υφήλιο και από τις συνεχείς επενδύσεις που εξακολουθούν να 12

35 28 λαμβάνουν χώρα σε παγκόσμιο επίπεδο παρά το δυσμενές οικονομικό κλίμα που επικρατεί. Για παράδειγμα, η Disney έχει ήδη δρομολογήσει τη δεύτερη φάση επέκτασης της Fantasyland στη Florida ενώ η εταιρία Six Flags Theme Parks υπόσχεται κάτι καινούργιο σε όλα τα θεματικά της πάρκα για το Η Αμερική αναδεικνύεται φυσικά πρωτοπόρος και στο συγκεκριμένο ψυχαγωγικό τομέα ενώ η Ασία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα έχουν εξελιχθεί σε αναδυόμενες αγορές που προσελκύουν το ενδιαφέρον των μεγάλων «παικτών» του χώρου (Milman, 2009). Στον πίνακα που ακολουθεί παρουσιάζονται οι πέντε ηγετικές δυνάμεις της εν λόγω βιομηχανίας και ο συνολικός αριθμός των επισκεπτών που κατάφεραν να συγκεντρώσουν τα δύο προηγούμενα έτη. Πίνακας 1 Οι πέντε μεγαλύτερες δυνάμεις στη βιομηχανία των θεματικών πάρκων (Πηγή: TEA/AECOM, 2013) Εταιρία Ποσοστιαία Μεταβολή 2012 (εκατομμύρια επισκέπτες) 2011 (εκατομμύρια επισκέπτες) Walt Disney Parks and Resorts (ΗΠΑ) 4,7% Merlin Entertainments Group (Μεγάλη 16,4% Βρετανία) Universal Studios Recreation Group 7,9% (ΗΠΑ) Parques Reunidos (Ισπανία) 3,5% Six Flags Inc. (ΗΠΑ) 6% Ορισμός και βασικά χαρακτηριστικά Τα θεματικά πάρκα είναι «εγκαταστάσεις ειδικής τουριστικής υποδομής, οι οποίες βρίσκονται σε οριοθετημένες εκτάσεις γης, μέσα ή έξω από κατοικημένες περιοχές (δηλ. εντός ή εκτός σχεδίου πόλης ή ορίων οικισμών) και στις οποίες προσφέρονται ποικίλες ψυχαγωγικές υπηρεσίες στους επισκέπτες γύρω από έναν ή 13

36 29 περισσότερους θεματικούς άξονες» 14. Πρόκειται για προορισμούς με οικογενειακό προσανατολισμό και, κατά συνέπεια, η αγορά-στόχος περιλαμβάνει μια ευρεία γκάμα ηλικιακών κατηγοριών (γονείς και παιδιά). Επίσης, τα πάρκα αυτά επικεντρώνονται στην προσφορά ψυχαγωγίας μέσα από ποικίλες δραστηριότητες ο σχεδιασμός των οποίων βασίζεται σε ένα ή περισσότερα θέματα από τα πεδία της ψυχαγωγίας, του θεάματος, της ιστορίας, της μυθολογίας, της λογοτεχνίας, του κινηματογράφου, των τεχνών και του πολιτισμού γενικότερα αλλά και από το χώρο των επιστημών και της τεχνολογίας 15. Σήμερα οι επισκέπτες έχουν στη διάθεσή τους μια μεγάλη ποικιλία εναλλακτικών επιλογών αφού εκτιμάται, για παράδειγμα, πως μόνο στην Αμερική υπάρχουν περισσότερα από 400 πάρκα ενώ ο αριθμός τους επί ευρωπαϊκού εδάφους προσεγγίζει τα Όμως, παρά το πλήθος και τις παρατηρούμενες διαφορές τους, μπορούν να εντοπιστούν σε αυτά ορισμένα κοινά γνωρίσματα που ο επισκέπτης συναντά σε κάθε ανάλογο πάρκο. Γενικά τα θεματικά πάρκα χαρακτηρίζονται από: ένα συγκεκριμένο θεματικό άξονα που έρχεται σε αντιπαράθεση με την καθημερινότητα του επισκέπτη, ευχάριστο οπτικό θέαμα, ζωντανά shows, την τελευταία λέξη της τεχνολογίας, συναρπαστικές διαδρομές με τρενάκια ή άλλα μέσα καθώς και διάφορες εγκαταστάσεις αναψυχής (Ryan et al, 2010, σ.186). Ο στόχος μιας τέτοιας επιχείρησης επικεντρώνεται στη δημιουργία ενός παράλληλου και εμφανώς οριοθετημένου/αποκομμένου κόσμου που βασίζεται στη φαντασία και το όνειρο και που σε παρασύρει μακριά από τη ρουτίνα της καθημερινότητας. Αυτό επιτυγχάνεται με τον προσεκτικό σχεδιασμό των εγκαταστάσεων, τη συνεχή βελτίωσή τους και με την έκρηξη αδρεναλίνης που προκαλούν τα προηγμένης τεχνολογίας οχήματα που χρησιμοποιούνται. Η εμπειρία ολοκληρώνεται με πρόσθετες παροχές (εστιατόρια, καταστήματα με είδη δώρων) και τα πάσης φύσεως ζωντανά θεάματα που διοργανώνονται (show πυροτεχνημάτων, συναυλίες, παρελάσεις κ.α.). Όσον αφορά ειδικότερα το προσφερόμενο προϊόν (product) των εν λόγω προορισμών, αυτό περιλαμβάνει: α) είδη μαζικής παραγωγής όπως τα σουβενίρ

37 30 που δεν απαιτούν την ανάμειξη του καταναλωτή κατά την παραγωγή τους β) live προϊόντα, όπως βόλτες με τρενάκια, ζωντανές παραστάσεις και shows που παράγονται σε αλληλεπίδραση με τον καταναλωτή γ) υπηρεσίες που προσδίδουν πρόσθετη αξία στο κύριο προϊόν όπως η διακόσμηση και η αρχιτεκτονική του χώρου (Mossberg, 2007, σ.61). Φυσικά, η μερίδα του λέοντος ανήκει στη δεύτερη κατηγορία προϊόντων η οποία δεν αναφέρεται σε αγαθά υλικής υπόστασης αλλά ούτε και σε υπηρεσίες. Τα θεματικά πάρκα, όπως και όλοι οι τουριστικοί προορισμοί γενικότερα, δημιουργούν τις κατάλληλες συνθήκες και το ιδανικό περιβάλλον που καθιστούν τον επισκέπτη ικανό να αποκομίσει εμπειρίες (Mossberg, 2007). Θα ήταν λάθος να ειπωθεί πως οι επιχειρήσεις αυτές «παράγουν» εμπειρία αφού αυτή ορίζεται ως μια συνεχής ροή σκέψεων και συναισθημάτων που λαμβάνουν χώρα σε μια κατάσταση πλήρους συνείδησης (Mossberg, ό.π.). Ο όρος αναφέρεται, δηλαδή, σε μια εσωτερική και αυστηρά προσωπική διεργασία και όχι σε κάτι που μπορεί να παραχθεί και να προσφερθεί όπως συμβαίνει με τα περισσότερα προϊόντα. Η σύγχρονη τάση των καταναλωτών να μην αρκούνται πλέον σε απλά αγαθά και υπηρεσίες αλλά να επιζητούν συνεχώς νέες εμπειρίες και συγκινήσεις αναμφισβήτητα ευνοεί τη βιομηχανία των θεματικών πάρκων η οποία είναι σήμερα σε θέση μέσα από την ανθρώπινη δημιουργικότητα και την αξιοποίηση της τεχνολογίας να διεγείρει στον υπέρτατο βαθμό και τις πέντε μας αισθήσεις (Milman, 2009). 6.2 Πολιτικές μάρκετινγκ Η ύπαρξη εκατοντάδων επιλογών σε σχέση με κάποιο προσφερόμενο προϊόν συνιστά οπωσδήποτε έναν καταλυτικό παράγοντα που εντείνει τον ανταγωνισμό σε έναν κλάδο. Η κατάσταση στη βιομηχανία των θεματικών πάρκων επιδεινώνεται ακόμη περισσότερο αν αναλογιστεί κανείς τις επιπρόσθετες επιλογές ψυχαγωγίας που έχει ο σύγχρονος καταναλωτής στη διάθεσή του, επιλογές που συνεπάγονται ένα αισθητά χαμηλότερο κόστος (π.χ. σε σύγκριση με το εισιτήριο στον κινηματογράφο) αλλά και ευκολότερες διαδικασίες (μια απόδραση στην Disneyland απαιτεί για έναν Έλληνα προγραμματισμό, αρκετό ελεύθερο χρόνο, την κάλυψη μιας μεγάλης απόστασης κ.ο.κ.). Η ύπαρξη ενός άψογα σχεδιασμένου και παράλληλα διαφοροποιημένου σε σχέση με τον ανταγωνισμό προϊόντος αποτελεί

38 31 το θεμέλιο λίθο για την επιτυχία του αλλά δεν είναι αρκετό. Έχει πλέον καταστεί σαφές από τα όσα προαναφέρθηκαν πως απαιτείται η ταυτόχρονη σύμπραξη πολλών συνισταμένων για να οδηγηθεί ένα εγχείρημα σε θετικά αποτελέσματα. Η επιστήμη του Μάρκετινγκ προσφέρει απλόχερα τα μέσα στα αρμόδια στελέχη για το σχεδιασμό της κατάλληλης στρατηγικής που θα περιλαμβάνει δράσεις για όλα τα επιμέρους μέτωπα που πρέπει να ληφθούν υπόψη για την επικερδή λειτουργία ενός θεματικού πάρκου. Παρακάτω ακολουθούν αναλυτικές πληροφορίες για τις πιο δημοφιλείς πολιτικές μάρκετινγκ που υιοθετούνται σήμερα στον υπό εξέταση επιχειρηματικό τομέα Η αγορά-στόχος Για να μπορέσεις να σχεδιάσεις την κατάλληλη στρατηγική μάρκετινγκ θα πρέπει καταρχήν να γνωρίζεις το κοινό προς το οποίο απευθύνεσαι, δηλαδή την αγοράστόχο. Με βάση το προσφερόμενο προϊόν και τα χαρακτηριστικά της εκάστοτε επιχείρησης θα προσδιοριστούν οι επιμέρους «ταιριαστές» κατηγορίες πελατών και τα γνωρίσματά τους και θα γίνουν εν συνεχεία οι απαραίτητες κινήσεις προσέλκυσης (Cox & Wray, 2011). Τα θεματικά πάρκα έχουν την τάση να διευρύνουν συνεχώς τα όρια των στοχευμένων αγορών τους προσθέτοντας νέες δραστηριότητες (π.χ. νυχτερινά κλαμπ, γήπεδα γκολφ) και αξιοθέατα που δεν απευθύνονται σε παιδιά (Pearce, 1998) Τιμολογιακή πολιτική Το αντίτιμο που καλείται να καταβάλλει ο πελάτης επηρεάζει, όπως είδαμε, τη ζήτηση και τις προσδοκίες που διαμορφώνονται για το προσφερόμενο προϊόν. Πρόκειται για μια εξαιρετικά σημαντική και «ευαίσθητη» μεταβλητή για τον επισκέπτη ενός θεματικού πάρκου η οποία είναι σε θέση ακόμη και να τον αποτρέψει από μια μελλοντική επίσκεψη γι αυτό και οι marketers θα πρέπει να αποδώσουν τη δέουσα προσοχή. Τρεις είναι οι ενδεδειγμένες τιμολογιακές πολιτικές που μπορούν να υιοθετηθούν στα θεματικά πάρκα. Η πρώτη περιλαμβάνει την καταβολή αντίτιμου κατά την είσοδο σε κάθε επιμέρους αξιοθέατο και ενδείκνυται κυρίως για μικρότερου μεγέθους επιχειρήσεις (Pearce, 1998). Ωστόσο, είναι προφανές πως η συνεχής καταβολή μικροποσών, που αξιοποιήθηκε αρχικά και από την Disney, είναι μια δυσάρεστη διαδικασία για τον πελάτη. Η δεύτερη πολιτική προβλέπει την

39 32 πληρωμή εισιτηρίου κατά την είσοδο ενός επισκέπτη στο πάρκο και την επιπρόσθετη καταβολή αντίτιμου σε επιλεγμένα και υψηλών προδιαγραφών αξιοθέατα όπως οι διαδρομές με τα τρενάκια που ανεβάζουν την αδρεναλίνη στα ύψη (Pearce, ό.π.). Έτσι, εξηγεί ο Pearce, το αναγκαίο αντίτιμο στην είσοδο συγκρατείται σε χαμηλά επίπεδα κάτι που εξυπηρετεί όσους δεν επιθυμούν για τους δικούς τους λόγους να αξιοποιήσουν όλες τις προσφερόμενες δραστηριότητες. Η τρίτη τακτική αναφέρεται στην καθιέρωση ενός μοναδικού αντιτίμου στην είσοδο του πάρκου το οποίο εξασφαλίζει την πρόσβαση του επισκέπτη σε όλα τα διαθέσιμα αξιοθέατα (Pearce, ό.π.). Η πολιτική αυτή εφαρμόζεται σήμερα στην πλειοψηφία των υφιστάμενων πάρκων. Όσον αφορά την τιμή του εισιτηρίου, αυτή κυμαίνεται σε υψηλά επίπεδα (π.χ. 62 ευρώ για είσοδο στο Disneyland Park ή Walt Disney Studios Park του Παρισιού) γεγονός που δημιουργεί μεγάλες προσδοκίες σε σχέση με την ποιότητα των προσφερόμενων υπηρεσιών αλλά και την αναμενόμενη εμπειρία. Παράλληλα πραγματοποιούνται διάφορες προσφορές και εκπτώσεις, κυρίως μέσω του διαδικτύου, μέσα από τις οποίες ο επισκέπτης μπορεί να εξασφαλίσει σε προνομιακές τιμές ολοκληρωμένα πακέτα διακοπών (διαμονή σε ξενοδοχείο και είσοδος στα πάρκα) ή πάσο εισόδου για δύο ή περισσότερες ημέρες κ.λπ. Στο ίδιο κλίμα, μπορεί να προσφέρονται εκπτώσεις και διάφορα προνόμια (π.χ. fastpass) σε εγγεγραμμένα μέλη, τακτικές που στοχεύουν στη διατήρηση του υπάρχοντος μεριδίου αγοράς (Pearce, ό.π.) Διανομή Το συγκεκριμένο στοιχείο συνδέεται με ενδιάμεσες υπηρεσίες που προσθέτουν αξία στο τελικό προϊόν και παρέχονται συνήθως από τρίτους όπως τα ταξιδιωτικά πρακτορεία, τα ξενοδοχεία και οργανισμοί που διαχειρίζονται τα διαθέσιμα μέσα μεταφοράς (Pomering et al, 2011). Κυρίως, όμως, αφορά την επιλογή της κατάλληλης τοποθεσίας για την δημιουργία ενός πάρκου. Η τοποθεσία αυτή θα πρέπει να πληροί ορισμένες προδιαγραφές για να θεωρηθεί ιδανική. Καταρχήν, θα πρέπει να είναι εύκολα προσεγγίσιμη σε σύντομο σχετικά χρονικό διάστημα (π.χ. 2-3 ώρες) από ένα μεγάλο όγκο επισκεπτών που διαμένει σε μια μικρή χιλιομετρική απόσταση. Επίσης, θα πρέπει να υπάρχει η δυνατότητα αξιοποίησης ποικίλων μεταφορικών μέσων για όλους τους υπόλοιπους επισκέπτες (λεωφορείο, τρένο,

40 33 αεροπλάνο) και φυσικά εναλλακτικές επιλογές για τη διαμονή τους. Η διεξαγωγή ερευνών μπορεί να βοηθήσει σημαντικά σε αυτή τη διαδικασία Προώθηση Η προώθηση ενός θεματικού πάρκου θα βασιστεί σε ορισμένες κρίσιμες αποφάσεις. Ποια επιμέρους προϊόντα θα προωθηθούν; Ποια μέσα θα επιστρατευτούν για το συγκεκριμένο σκοπό; Τι ποσοστό του προϋπολογισμού θα διατεθεί σε κάθε μέσο; Σε αυτά και άλλα ερωτήματα καλούνται να δώσουν απαντήσεις οι υπεύθυνοι του τμήματος μάρκετινγκ. Οι Chiu & Chen (2009) υποστηρίζουν πως η υιοθέτηση ενός μοντέλου που επικεντρώνεται σε ποικίλα προϊόντα και υπόκειται σε περιοδική διαφημιστική καμπάνια είναι η πλέον κατάλληλη επιλογή για τα θεματικά πάρκα. Είναι αλήθεια πως οι εν λόγω επιχειρήσεις υποδέχονται το μεγαλύτερο όγκο επισκεπτών σε συγκεκριμένες περιόδους του έτους (κυρίως κατά την διάρκεια των σχολικών διακοπών) αυτό όμως δεν σημαίνει πως θα πρέπει να αποθαρρυνθεί οποιαδήποτε περαιτέρω προσπάθεια για την προσέλκυση κοινού. Αντιθέτως, στις λιγότερο δημοφιλείς περιόδους δίδεται η ευκαιρία να προσεγγιστεί μια διαφορετική κατηγορία (π.χ. οι νέοι χωρίς οικογένεια) με αποτέλεσμα να διευρύνεται σημαντικά η αγορά-στόχος. Εφόσον επιτευχθεί κάτι τέτοιο ενδείκνυται στη συνέχεια η αξιοποίηση διαφορετικών μέσων προώθησης (λ.χ. προβολή διαφημιστικών σποτ σε τρία τηλεοπτικά κανάλια) δεδομένου ότι κάθε επιμέρους μέσο απευθύνεται σε μια διαφορετική κατηγορία κοινού (Chiu & Chen, 2009). Το διαδίκτυο έχει αναδειχθεί σε ένα απαραίτητο εργαλείο για το σύγχρονο μάρκετινγκ. Η αξιοποίησή του κρίνεται απαραίτητη αφού δεν αποτελεί μονάχα έναν άμεσο και εύκολο τρόπο πληροφόρησης των εκκολαπτόμενων επισκεπτών (μέσω των επίσημων ιστοσελίδων ή των blogs και των forums που δημιουργούνται από επισκέπτες για ενημερωτικούς σκοπούς). Επιπροσθέτως, έχει εξελιχθεί σε ένα πρώτης τάξεως μέσο διαφήμισης και επικοινωνίας με το κοινό ενώ ιδιαίτερα χρήσιμη είναι η δυνατότητα που παρέχεται για on-line κρατήσεις ή πωλήσεις εισιτηρίων (Pearce, 1998). Ακόμη ένας στόχος που πρέπει να επιτευχθεί μέσα από τις τακτικές προώθησης είναι αυτός της διαφοροποίησης σε σχέση με τα υπόλοιπα ανταγωνιστικά προϊόντα. Οι marketers θα πρέπει να προβάλλουν τα ιδιαίτερα εκείνα χαρακτηριστικά του

41 34 πάρκου που το καθιστούν μοναδικό, να μεταλαμπαδεύσουν την ιδέα αυτή στη συνείδηση του κοινού και να καταφέρουν παράλληλα να υποσχεθούν μια ανεπανάληπτη εμπειρία στον επισκέπτη, μια υπόσχεση που θα πρέπει φυσικά να εκπληρωθεί άμα τη εμφανίσει (Cox & Wray, 2011) Συνεργασίες Μια επιχείρηση βρίσκεται σε συνεχή αλληλεπίδραση με το ασταθές εξωτερικό της περιβάλλον και η σύναψη συνεργασιών μπορεί να αποτελέσει ένα αποτελεσματικό όπλο για την ομαλή λειτουργία της. Οι Cox & Wray (2011) υποστηρίζουν πως, δεδομένης της εφαρμογής διαφορετικών πολιτικών μάρκετινγκ από επιχειρήσεις και κρατικούς φορείς μιας γεωγραφικής περιοχής που στοχεύουν στην προσέλκυση τουριστών, θα μπορούσαν να υιοθετηθούν ενιαίες και επιμελώς συντονισμένες στρατηγικές που θα επικεντρώνονται στην προώθηση ενός ευρύτερου τουριστικού προορισμού. Όπως θα δούμε σε επόμενη ενότητα, τα στελέχη της Disney αντιλήφθηκαν τη δυναμική της συγκεκριμένης ιδέας και προώθησαν τη Disneyland Paris ως ενδιάμεσο προορισμό μιας γενικότερης απόδρασης στη Γαλλία. Επίσης, συνηθισμένες είναι πλέον οι συνεργασίες ανάμεσα στα κατά τόπους θεματικά πάρκα κυρίως όσον αφορά την ανταλλαγή δεδομένων που προέρχονται από τις έρευνες αγοράς (Pearce, 1998). Με αυτόν τον τρόπο επιτυγχάνεται η εξαγωγή χρήσιμων συμπερασμάτων αφού μπορούν να ανιχνευθούν λόγου χάρη τάσεις στη συμπεριφορά των καταναλωτών Διαφοροποιημένες από το κύριο προϊόν δραστηριότητες Τα στελέχη των θεματικών πάρκων σύντομα συνειδητοποίησαν πως οι εν λόγω εγκαταστάσεις θα μπορούσαν κάλλιστα να αξιοποιηθούν περαιτέρω αποφέροντας επιπρόσθετους επισκέπτες και κέρδη. Ειδικότερα, το προσφερόμενο προϊόν δεν περιορίζεται μονάχα στα καθιερωμένα αξιοθέατα αλλά εμπλουτίζεται με ζωντανά shows, παρελάσεις και συναυλίες που συχνά συνδέονται με εθνικές επετείους και γιορτές (Pearce, ό.π.). Έτσι βελτιώνεται η εμπειρία του επισκέπτη ενώ προσφέρονται παράλληλα επιπλέον κίνητρα σε πελάτες που έχουν ήδη επισκεφτεί το πάρκο στο παρελθόν. Ακόμη, συνηθίζεται η παραχώρηση μέρους των εγκαταστάσεων για τη διεξαγωγή συνεδρίων και γάμων ή για τη δημιουργία βίντεο κλιπ και ταινιών, δραστηριότητες που αποφέρουν χρήματα ή δημοσιότητα αντίστοιχα (Pearce, ό.π.).

42 Οι «περιπλανώμενοι» εργαζόμενοι Τα θεματικά πάρκα εκτείνονται σε τεράστιες εκτάσεις και περιλαμβάνουν αμέτρητες δραστηριότητες, γεγονός που μπορεί να αποσυντονίσει και να δυσαρεστήσει κάποιους επισκέπτες που δεν γνωρίζουν από πού να ξεκινήσουν ή ποια κατεύθυνση να πάρουν. Για το λόγο αυτό υπάρχει διαθέσιμο προσωπικό τόσο στην είσοδο του πάρκου όσο και σε διάφορα σημεία στο εσωτερικό του που συμβουλεύει τους επισκέπτες για οποιοδήποτε ζήτημα τους απασχολεί (Pearce, ό.π.). Έτσι βελτιώνεται το επίπεδο εξυπηρέτησης και η συνολική εικόνα του οργανισμού. Το «περιοδεύον» προσωπικό συμπληρώνεται από κλόουν, καλλιτέχνες, μεταμφιεσμένους υπαλλήλους και μουσικούς που αλληλεπιδρούν με τους πελάτες και τους ψυχαγωγούν (Pearce, ό.π.). Πρόκειται για τακτικές που ενισχύουν το κύριο προϊόν και τον ψυχαγωγικό του χαρακτήρα Η ώθηση στην κατανάλωση Ο επισκέπτης ενός θεματικού πάρκου κατά την περιπλάνησή του σε αυτό σίγουρα θα συναντήσει μπροστά του αρκετά εστιατόρια και καταστήματα με αναμνηστικά και είδη δώρων και αυτό δεν είναι ένα τυχαίο γεγονός. Οι πωλήσεις που προέρχονται από τις δραστηριότητες αυτές αντιπροσωπεύουν ένα μεγάλο ποσοστό των συνολικών εσόδων και οι marketers αντιλήφθηκαν από νωρίς τη σημασία τους και την ανάγκη ενσωμάτωσής τους στη συνολική στρατηγική μάρκετινγκ. Τα απτά προϊόντα ενός πάρκου μπορούν να λάβουν τη μορφή φαγητού και ποτών, postcards, διακοσμητικών αντικειμένων, φιγούρων που αναπαριστούν γνωστούς ήρωες, t-shirts κ.α. ενώ, συνήθως, διακρίνονται για την πρωτοτυπία, την αισθητική και την υψηλή τους ποιότητα (Pearce, ό.π.). Η ύπαρξη των εστιατορίων σε μια τέτοιου είδους επιχείρηση είναι, βεβαίως, απαραίτητη αφού η επίσκεψη σε ένα θεματικό πάρκο είναι συχνά υπόθεση αρκετών ωρών ή και μιας ολόκληρης μέρας. Είναι δεδομένο, λοιπόν, πως ο επισκέπτης θα θελήσει κάποια στιγμή να βάλει μια μπουκιά στο στόμα του και οι υπεύθυνοι κάθε πάρκου έχουν φροντίσει για την ικανοποίηση της ανάγκης αυτής με τη λειτουργία διάσπαρτων εστιατορίων με διάφορες επιλογές για όλα τα γούστα έτσι ώστε να μην αναγκάσουν τον πελάτη να παρεκτραπεί από την πορεία του αλλά να κάνει απλά μια στάση και να συνεχίσει απτόητος.

43 36 Από την άλλη μεριά, τα σουβενίρ και τα είδη δώρων λειτουργούν ως σύμβολα του πάρκου για τον επισκέπτη, αναδεικνύονται δηλαδή σε μέσα υπενθύμισης μιας μοναδικής εμπειρίας που διαφέρει αισθητά από τη ρουτίνα της καθημερινότητας ενώ επαναφέρει στο μυαλό αναμνήσεις από ανθρώπους, μέρη και γεγονότα μιας ευχάριστης στιγμής (Mossberg, 2007, σ.68-69). Για το λόγο αυτό η αγορά τέτοιων προϊόντων συνιστά για τους περισσότερους επισκέπτες αναπόσπαστο στοιχείο της συνολικής εμπειρίας. Με τον ίδιο τρόπο λειτουργούν ακόμη οι φωτογραφίες και τα βίντεο που δημιουργούνται στις εγκαταστάσεις ενός πάρκου. Οι διοικήσεις έχουν προνοήσει και στο συγκεκριμένο τομέα προσλαμβάνοντας επαγγελματίες φωτογράφους, προσφέροντας φωτογραφικές μηχανές μιας χρήσης ή υλικό από τις εγκατεστημένες κάμερες του πάρκου έναντι βεβαίως κάποιου αντιτίμου (Pearce, 1998) Ουρές αναμονής Πρόκειται για ένα ευαίσθητο θέμα στη βιομηχανία των θεματικών πάρκων καθώς η ύπαρξη τους συνδέεται με την παράλληλη ύπαρξη μειονεκτημάτων αλλά και πλεονεκτημάτων. Ως εκ τούτου, απαιτούνται προσεκτικές κινήσεις στη διαχείρισή τους. Γενικότερα, χρονοβόρες ουρές αναμονής μπορούν να επιδράσουν αρνητικά στην ψυχολογία του πελάτη και να οδηγήσουν σε αρνητική συνολική αποτίμηση μιας επιχείρησης αφού ο χρόνος που δαπανά κανείς περιμένοντας σε μια ουρά συνεπάγεται κάποιο κόστος ευκαιρίας και ισοδυναμεί με απώλεια (Kostecki, 1996). Έτσι, λοιπόν, ο χρόνος μετατρέπεται σε αξία και η κατασπατάλησή του εκ μέρους μιας εταιρίας μπορεί να εκληφθεί ως ένδειξη ασέβειας, χειραγώγησης και αλαζονείας (Kostecki, ό.π.). Από την άλλη μεριά, οι αναμονές μπορούν να αναδειχθούν και σε πλεονέκτημα για έναν οργανισμό. Διάφορες θεωρίες συμπεριφοράς καταναλωτή μας βεβαιώνουν πως ο πελάτης αποφασίζει πιο εύκολα να αγοράσει κάτι όταν και οι υπόλοιποι δίπλα του πράττουν το ίδιο (Kostecki, ό.π.). Ένας μεγάλος όγκος πελατών μπορεί παράλληλα να εκληφθεί ως ένδειξη καλής ποιότητας του προσφερόμενου προϊόντος και να καταστήσει μάλιστα την αναμονή ως μια συναρπαστική διαδικασία που αυξάνει την ανυπομονησία για την αγορά του. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ο καταναλωτής ίσως είναι πρόθυμος να περιμένει έτσι

44 37 ώστε να κάνει ένα διάλειμμα μεταξύ δύο δραστηριοτήτων ή να προετοιμαστεί για αυτό που αναμένεται (Kostecki, ό.π.). Στα θεματικά πάρκα, οι ουρές αναμονής αντιμετωπίζονται με την τοποθέτηση υπαλλήλων που ψυχαγωγούν τους πελάτες, την παροχή πληροφόρησης σε σχέση με τον υπολειπόμενο χρόνο αναμονής και τα χαρακτηριστικά των αξιοθέατων που ακολουθούν ή ευκαιριών διασκέδασης και προσφορών που κανείς δεν πρέπει να χάσει (Pearce, 1998). Παράλληλα οι επισκέπτες αλληλεπιδρούν μεταξύ τους και ανταλλάζουν γνώμες, απόψεις, πληροφορίες κ.λπ. Με αυτόν τον τρόπο μια ενδεχόμενη απειλή μετατρέπεται σε ευκαιρία για την ικανοποίηση του κοινού και την επαναπροώθηση της επιχείρησης. Η διαχείριση των ουρών αναμονής, λοιπόν, ανάγεται σε ένα επιπλέον ζήτημα που οφείλει να ενσωματωθεί στη συνολική στρατηγική μάρκετινγκ αφού μπορεί να επηρεάσει τη συνολική εικόνα ενός οργανισμού με την αξιοποίηση απλών τεχνικών που δεν επιβαρύνουν τον τελικό προϋπολογισμό ενώ παράλληλα αποδίδουν σημαντικά οφέλη. Συνοψίζοντας, είναι προφανές πως ο marketer ενός θεματικού πάρκου βρίσκεται αντιμέτωπος με ένα μεγάλος εύρος επιμέρους θεμάτων και αποφάσεων που θα επηρεάσουν σε μεγάλο βαθμό την αποδοχή και την επιτυχία της επιχείρησης. Που θα πρέπει, όμως, κυρίως να εστιάσει; Σε ποιο στοιχείο θα αφιερώσει περισσότερο χρόνο αλλά και χρήμα; Ο Milman (2009, σ.383) καταγράφει εφτά μεταβλητές που σύμφωνα με την έρευνα του αναδείχθηκαν ως πιο σημαντικές για το κοινό: (i) ποικιλία και ποιότητα ψυχαγωγίας, (ii) ευγένεια, καθαριότητα και ασφάλεια, (iii) ποικιλία τροφίμων και σχέση ποιότητας-τιμής/κόστους (value for money), (iv) ποιότητα στο επιλεγμένο θέμα και τον σχεδιασμό του, (v) διαθεσιμότητα και ποικιλία οικογενειακών δραστηριοτήτων, (vi) ποιότητα και ποικιλία στα αξιοθέατα, (vii) τιμολογιακές πολιτικές και σχέση ποιότητας-τιμής/κόστους. Η αρχική του λίστα, ωστόσο, περιελάμβανε περισσότερους από σαράντα παράγοντες που μπορούν να επηρεάσουν την εμπειρία ενός επισκέπτη σε ένα θεματικό πάρκο. Για να αντιμετωπιστεί ο εν λόγω προβληματισμός ενδείκνυται μια μάλλον εξειδικευμένη ανά περίπτωση προσέγγιση η οποία μπορεί να επιτευχθεί με τη διερεύνηση της αγοράς προς την οποία απευθύνεται η εκάστοτε επιχείρηση έτσι ώστε να

45 38 προσδιοριστούν οι μεταβλητές που έχουν τη μεγαλύτερη σημασία για την αγοράστόχο και να αποδοθεί μελλοντικά η δέουσα προσοχή. Το κοινό είναι αυτό που υπαγορεύει πάντα την ενδεδειγμένη στρατηγική που οφείλει να υιοθετήσει ένας οργανισμός, μια φιλοσοφία που είναι, όπως είδαμε, απόλυτα εναρμονισμένη με την κεντρική ιδέα της επιστήμης του μάρκετινγκ.

46 39 7. Ερευνητικά Ερωτήματα Στην προηγούμενη ενότητα επιχειρήθηκε μια θεωρητική προσέγγιση της επιστήμης του Μάρκετινγκ και κάποιων επιμέρους θεμάτων που συνδέονται άμεσα με αυτό. Η προσοχή μας επικεντρώθηκε εν συνεχεία στο πολιτιστικό μάρκετινγκ και την εξειδικευμένη εφαρμογή του στον τομέα της ψυχαγωγίας και των θεματικών πάρκων. Είναι γεγονός πως πολλά ακόμη θα μπορούσαν να ειπωθούν σε σχέση με τα παραπάνω θέματα αφού η σχετική βιβλιογραφία είναι εκτεταμένη και ιδιαίτερα λεπτομερής. Κάτι τέτοιο, ωστόσο, θα ήταν μάλλον περιττό αφού η θεωρία, αν και αναμφισβήτητα απαραίτητη, απέχει συνήθως πολύ από την πράξη. Ως εκ τούτου, στα επόμενα κεφάλαια το ενδιαφέρον μας μετατοπίζεται στο πρακτικό κομμάτι του μάρκετινγκ και στον τρόπο με τον οποίο εφαρμόζονται όσα προαναφέρθηκαν στο θεωρητικό μέρος. Αρχικά, δηλαδή, διερευνάται το αν υπάρχει απόκλιση ή σύγκλιση ανάμεσα σε όσα υποστηρίζει η θεωρία και στις πρακτικές που τελικά υιοθετούνται ενώ στη συνέχεια αναζητούνται οι πολιτικές εκείνες που είναι πράγματι σε θέση να εξασφαλίσουν θετικά αποτελέσματα εφόσον εφαρμοστούν με τον ενδεδειγμένο τρόπο. Πιο συγκεκριμένα, τα κεφάλαια που ακολουθούν φιλοδοξούν να δώσουν απαντήσεις στα παρακάτω ερωτήματα: Πως εφαρμόζονται σε πρακτικό επίπεδο οι βασικές αρχές του μάρκετινγκ στους πολιτιστικούς οργανισμούς; Ποιες είναι οι πολιτικές μέσω των οποίων θα επιτευχθεί ο βασικός στόχος του μάρκετινγκ, δηλαδή η ικανοποίηση των αναγκών και των επιθυμιών των επισκεπτών με τρόπο που να αποφέρει παράλληλα το κέρδος; Υπάρχει τελικά συγκεκριμένη «συνταγή επιτυχίας» ή δοκιμασμένες τακτικές που εξασφαλίζουν την προσέλευση του κοινού και κατ επέκταση τα αναγκαία έσοδα; Και αν ναι, μπορούν να υιοθετηθούν από κάθε επιχείρηση ψυχαγωγικού χαρακτήρα (και γενικότερα πολιτιστικό οργανισμό) προκειμένου να διασφαλιστεί μια αξιοσημείωτη πορεία;

47 40 8. Μεθοδολογία Για να δοθούν αξιόπιστες απαντήσεις στα παραπάνω ερωτήματα κρίθηκε ως καταλληλότερη διερευνητική μέθοδος η ανάλυση της «Walt Disney Parks and Resorts», ενός πολιτιστικού οργανισμού που καταφέρνει εδώ και δεκαετίες να διατηρεί τα σκήπτρα στον τομέα της οικογενειακής διασκέδασης και ψυχαγωγίας. Η επιλογή της συγκεκριμένης επιχείρησης δεν είναι φυσικά τυχαία αλλά βασίζεται στην επιτυχημένη ενσωμάτωση των βασικών αρχών του μάρκετινγκ στην εταιρική φιλοσοφία και στρατηγική, κάτι που αποτυπώνεται και στα επίσημα στοιχεία που δημοσιεύονται κατά καιρούς σε σχέση με τα επιτεύγματά της. Είδαμε ήδη στον Πίνακα 1 πως η Parks and Resorts καταλαμβάνει την πρώτη θέση ανάμεσα στα μεγαθήρια του κλάδου και μάλιστα με μεγάλη διαφορά. Η Disney, λοιπόν, ανάγεται σε μια ιδανική μελέτη περίπτωσης (case study) αφού, σύμφωνα με πολλούς ειδικούς του χώρου, μέσα από το επιτυχημένο μοντέλο που έχει υιοθετήσει, αποτελεί παράδειγμα προς μίμηση όχι μόνο για τους πολιτιστικούς οργανισμούς αλλά και για κάθε είδους επιχείρηση. Η έρευνα αυτή βασίστηκε σε δευτερογενή στοιχεία τα οποία προέρχονται από διάφορες πηγές πληροφόρησης. Ειδικότερα, το ενδιαφέρον της παγκόσμιας ακαδημαϊκής κοινότητας για τη Disney είναι έντονο και διαχρονικό με αποτέλεσμα να υπάρχει αρκετό διαθέσιμο επιστημονικό υλικό, ικανό να καλύψει τις απαιτήσεις της παρούσας ανάλυσης. Επίσης, αρκετές πληροφορίες αντλήθηκαν από καταξιωμένες ιστοσελίδες δημοσιογραφικού και οικονομικού χαρακτήρα όπως οι «New York Times», η «International Herald Tribune», η «Wall Street Journal», το «Reuters», το «Bloomberg» και το «Forbes», το οποίο μάλιστα φιλοξενούσε το Δεκέμβριο του 2012 μια ενδιαφέρουσα συνέντευξη της Executive Vice President, Global Marketing, Sales and Travel Operations της Parks and Resorts, Leslie Ferraro. Χρήσιμα στοιχεία εντοπίστηκαν ακόμη σε ιστότοπους που επικεντρώνονται σε μια ευρεία γκάμα θεμάτων που συνδέονται, ωστόσο, αποκλειστικά με τη Disney (DisneyDot, JustDisney.com, DisneyDREAMER.com, DIS). Οι πίνακες 1 και 2 βασίζονται -με τη σειρά τους- στην ετήσια έκθεση της «Themed Entertainment Association» (TEA) ενώ ορισμένα δεδομένα προέρχονται και από την «International Association of Amusement Parks» (IAAPA).

48 41 Προκειμένου να διερευνηθεί η υιοθετημένη στρατηγική προώθησης κρίθηκε απαραίτητος ο εντοπισμός διαφημιστικών σποτ που έχουν κατά καιρούς προβληθεί στα πλαίσια προώθησης των θεματικών πάρκων. Ο δημοφιλής διαδικτυακός τόπος «You Tube» διευκόλυνε σημαντικά την έρευνά αυτή μέσα από τα διαθέσιμα βίντεο που περιλαμβάνει σε σχέση με τη Disney και που κάθε χρήστης μπορεί εύκολα να παρακολουθήσει. Για τις ανάγκες της παρούσας ανάλυσης αναζητήθηκαν διαφημιστικά για τις καμπάνιες «Year of Million Dreams» (USA, 2008), «What Will You Celebrate?» (USA, 2009), «Let The Memories Begin» (USA, 2011), «Magical Moments Festival» (Paris, 2011), «One More Disney Day» (USA, 2012) και η πρόσφατη «The Dream Continues» (Paris, 2013). Επιπλέον, μια μελέτη περίπτωσης βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στην αξιοποίηση της επίσημης ιστοσελίδας της εκάστοτε επιχείρησης αφού αυτή αποτελεί, ίσως, τη σημαντικότερη πηγή άντλησης δευτερογενών στοιχείων. Και στην περίπτωση της Parks and Resorts η συμβολή της επίσημης ιστοσελίδας της «The Walt Disney Company» και της ετήσιας έκθεσής της για το 2012 υπήρξε καθοριστική. Τέλος, προκειμένου να δοθεί μια απάντηση στο τελευταίο ερευνητικό ερώτημα, επιχειρήθηκε η αναζήτηση και ανάλυση σχετικού με το εξεταζόμενο θέμα διαδικτυακού υλικού. Συγκεκριμένα, τα επιτεύγματα της Disney έχουν απασχολήσει αρκετούς επαγγελματίες του μάρκετινγκ, γεγονός που τους κινητοποίησε στη συνέχεια να τοποθετηθούν επί του θέματος μέσω διαδικτύου. Συγκεντρώθηκαν, λοιπόν, δέκα τέτοια κείμενα στα οποία διάφοροι επαγγελματίες του χώρου εξηγούν τους λόγους της τεράστιας αυτής επιτυχίας και τις στρατηγικές που οδήγησαν σε αυτήν. Απώτερος στόχος ήταν το να αποσαφηνιστεί εάν υπάρχει τελικά κάποιο μυστικό ή «μαγική συνταγή» που οι υπόλοιπες επιχειρήσεις αγνοούν και που θα μπορούσε ενδεχομένως να υιοθετηθεί από κάθε οργανισμό. Αναλυτικές πληροφορίες σε σχέση με την ταυτότητα των κειμένων και την ηλεκτρονική τους πρόσβαση παρατίθενται στη βιβλιογραφία. Γενικότερα, επετεύχθη η συλλογή αρκετών στοιχείων και δεδομένων σχετικά με το υπό εξέταση θέμα έτσι ώστε να είναι εφικτή η εξαγωγή χρήσιμων συμπερασμάτων.

49 ΜΕΛΕΤΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗΣ:

Εισαγωγή στο Μάρκετινγκ

Εισαγωγή στο Μάρκετινγκ Εισαγωγή στο Μάρκετινγκ 1. Ορισμός- Marketing Concept 2. Προσανατολισμοί της επιχείρησης 3. Βασικές έννοιες του Μάρκετινγκ 4. Ο ρόλος της Έρευνας Αγοράς 1 Ορισμός- Marketing Concept Διάφοροι ορισμοί «η

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ. ΔΙΔΑΣΚΩΝ... Κεφάλαιο 1 - Εισαγωγή

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ. ΔΙΔΑΣΚΩΝ... Κεφάλαιο 1 - Εισαγωγή ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ. ΔΙΔΑΣΚΩΝ... Κεφάλαιο 1 - Εισαγωγή Έννοιες Κλειδιά Καταναλωτής Αγορά Ανάγκες, επιθυμίες, απαιτήσεις Αξία και ικανοποίηση αναγκών Μάρκετινγκ Σύστημα μάρκετινγκ Σχέσεις και δίκτυα Ανταλλαγές

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ. Public Relations Management

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ. Public Relations Management ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ Public Relations Management Στόχος του Προγράμματος Το πρόγραμμα Διοίκηση Επικοινωνίας Δημοσίων Σχέσεων είναι ένα πλήρες και ολοκληρωμένο εκπαιδευτικό πρόγραμμα με

Διαβάστε περισσότερα

Γενικές αρχές διοίκησης. μιας μικρής επιχείρησης

Γενικές αρχές διοίκησης. μιας μικρής επιχείρησης Γενικές αρχές διοίκησης μιας μικρής επιχείρησης Η επιχείρηση αποτελεί μια παραγωγική - οικονομική μονάδα, με την έννοια ότι συνδυάζει και αξιοποιεί τους συντελεστές παραγωγής (εργασία, κεφάλαιο, γνώση,

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ: ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΠΡΟΙΌΝΤΩΝ ΞΥΛΟΥ ΚΑΙ ΕΠΙΠΛΟΥ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ

ΜΑΘΗΜΑ: ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΠΡΟΙΌΝΤΩΝ ΞΥΛΟΥ ΚΑΙ ΕΠΙΠΛΟΥ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΟΥ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ & ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ: ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΠΡΟΙΌΝΤΩΝ ΞΥΛΟΥ ΚΑΙ ΕΠΙΠΛΟΥ Έρευνα μάρκετινγκ Τιμολόγηση Ανάπτυξη νέων προϊόντων ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ Τμηματοποίηση της αγοράς Κανάλια

Διαβάστε περισσότερα

ρ. ιονύσης Σκαρµέας ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ & ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΡΕΥΝΑ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΑΓΟΡΑΣΤΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΠΡΟΙΟΝ ΙΑΝΟΜΗ ΠΡΟΒΟΛΗ

ρ. ιονύσης Σκαρµέας ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ & ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΡΕΥΝΑ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΑΓΟΡΑΣΤΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΠΡΟΙΟΝ ΙΑΝΟΜΗ ΠΡΟΒΟΛΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ & ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΡΕΥΝΑ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΑΓΟΡΑΣΤΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΠΡΟΙΟΝ ΙΑΝΟΜΗ ΠΡΟΒΟΛΗ ΤΙΜΟΛΟΓΗΣΗ Τι είναι Μάρκετινγκ; Ηδιαδικασία σχεδιασµού

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος Ειδικού Θεματικού Προγράμματος: «Διοίκηση, Οργάνωση και Πληροφορική για Μικρομεσαίες

Τίτλος Ειδικού Θεματικού Προγράμματος: «Διοίκηση, Οργάνωση και Πληροφορική για Μικρομεσαίες ΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ, ΒΑΣΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΠΕΛΑΓΙΤΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ Τίτλος Ειδικού Θεματικού Προγράμματος: «Διοίκηση, Οργάνωση και Πληροφορική για Μικρομεσαίες

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ 10/6/2014

ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ 10/6/2014 ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ 1. Εισαγωγή στο μάρκετινγκ 2. Συμπεριφορά καταναλωτή / αγοραστή 3. Η αγορά 4. Έρευνα αγοράς 5. Στρατηγική μάρκετινγκ 6. Το μίγμα του μάρκετινγκ 7. Προϊόντα και υπηρεσίες 8. Τιμολογιακή

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στο Μάρκετινγκ

Εισαγωγή στο Μάρκετινγκ Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο Σχολή Μηχανολόγων Μηχανικών Τομέας Βιομηχανικής Διοίκησης & Επιχειρησιακής Έρευνας Εισαγωγή στο Μάρκετινγκ Νικόλαος Α. Παναγιώτου Επίκουρος Καθηγητής ΕΜΠ 11 Ιανουαρίου 2013

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟΣ ΠIΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜEΝΩΝ

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟΣ ΠIΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜEΝΩΝ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟΣ ΠIΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜEΝΩΝ Η ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ 29 ΠΡΟΛΟΓΟΣ 30 ΜΕΡΟΣ 1ο 39 ΟΙ ΑΡΧΕΣ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ - Ο ΕΝΤΟΠΙΣΜΟΣ ΚΑΙ Η ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΩΝ ΕΥΚΑΙΡΙΩΝ ΤΗΣ ΑΓΟΡΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Η ΕΝΝΟΙΑ, Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

Διαβάστε περισσότερα

Προσέλκυση πελατών. Marketing Προώθηση πωλήσεων. Σεµινάριο - εργαστήριο κατάρτισης γυναικών στo πλαίσιο του Έργου ΕΜΜΑ

Προσέλκυση πελατών. Marketing Προώθηση πωλήσεων. Σεµινάριο - εργαστήριο κατάρτισης γυναικών στo πλαίσιο του Έργου ΕΜΜΑ Σεµινάριο - εργαστήριο κατάρτισης γυναικών στo πλαίσιο του Έργου ΕΜΜΑ Προσέλκυση πελατών Marketing Προώθηση πωλήσεων Εισηγητής: Μανώλης Τσαντάκης, Οικονοµολόγος, TEAM EUROPE Ελλάδα Τετάρτη, 31 Οκτωβρίου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ e-school by Agronomist.gr

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ e-school by Agronomist.gr 2012 ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ e-school by Agronomist.gr ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ E-school by Agronomist.gr 2 ΙΟΥΝΙΟΣ 2012 ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ 3 Μάρκετινγκ Αγροτικών Προϊόντων Η σύγχρονη αγροτική

Διαβάστε περισσότερα

ΔΗΜΙΟΥΡΓΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΔΙΚΗ ΜΟΥ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ. Creating my own company

ΔΗΜΙΟΥΡΓΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΔΙΚΗ ΜΟΥ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ. Creating my own company ΔΗΜΙΟΥΡΓΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΔΙΚΗ ΜΟΥ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ Creating my own company Στόχος του Προγράμματος Το πρόγραμμα με τίτλο «Δημιουργώντας την Δική μου Επιχείρηση» είναι μα πλήρης, αυτόνομη και ολοκληρωμένη εκπαιδευτική

Διαβάστε περισσότερα

AGENDA ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ

AGENDA ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ AGENDA ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΤΟ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΩΣ ΕΡΓΑΛΕΙΟ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΚΑΙ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΑΝΤΑΛΛΑΓΗ ΑΠΟΨΕΩΝ : ΤΟ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΜΕ ΤΗ ΜΑΤΙΑ ΤΟΥ ΕΠΕΝΔΥΤΗ ΤΟΥ ΤΡΑΠΕΖΙΤΗ

Διαβάστε περισσότερα

Τα 4P Προώθηση Προϊόντων. Νικόλαος Α. Παναγιώτου Λέκτορας Τομέας Βιομηχανικής ιοίκησης & Επιχειρησιακής Έρευνας Σχολή Μηχανολόγων Μηχανικών

Τα 4P Προώθηση Προϊόντων. Νικόλαος Α. Παναγιώτου Λέκτορας Τομέας Βιομηχανικής ιοίκησης & Επιχειρησιακής Έρευνας Σχολή Μηχανολόγων Μηχανικών Τα 4P Προϊόντων Νικόλαος Α. Παναγιώτου Λέκτορας Τομέας Βιομηχανικής ιοίκησης & Επιχειρησιακής Έρευνας Σχολή Μηχανολόγων Μηχανικών 1 @ Νοέμβριος 2004 Περιεχόμενα ιαδικασία Βασικά Στοιχεία ς ιαφήμιση 2 ιαδικασία

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ. Έκδοση και ημερομηνία: Στοιχεία Οργανισμού. Όνομα Οργανισμού / Επιχείρησης: (Διεύθυνση): (Ημερομηνία έναρξης Επιχείρησης):

ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ. Έκδοση και ημερομηνία: Στοιχεία Οργανισμού. Όνομα Οργανισμού / Επιχείρησης: (Διεύθυνση): (Ημερομηνία έναρξης Επιχείρησης): ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ Έκδοση και ημερομηνία: Στοιχεία Οργανισμού Όνομα Οργανισμού / Επιχείρησης: (Διεύθυνση): (Τ.Κ.): Τηλέφωνο: (Ημερομηνία έναρξης Επιχείρησης): (Νομική Υπόσταση): (Κύριες Δραστηριότητες):

Διαβάστε περισσότερα

Ψηφιακό Περιεχόμενο και Συμπεριφορά Καταναλωτή στον Τομέα της Ψυχαγωγίας

Ψηφιακό Περιεχόμενο και Συμπεριφορά Καταναλωτή στον Τομέα της Ψυχαγωγίας Ψηφιακό Περιεχόμενο και Συμπεριφορά Καταναλωτή στον Τομέα της Ψυχαγωγίας Ονοματεπώνυμο: Μαγδαληνή Βασιλάκη Σειρά: MSM 8 Επιβλέπων Καθηγητής: Α. Βρεχόπουλος Δεκέμβριος 2011 Σκοπός Έρευνας και Ερευνητικά

Διαβάστε περισσότερα

Διοίκηση Ανθρώπινου Δυναμικού

Διοίκηση Ανθρώπινου Δυναμικού 400 Διοίκηση Ανθρώπινου Δυναμικού 400.01 Δύο ημέρες 16 ώρες Επιλογή Στελεχών: Ξεχωρίζοντας τους Καλύτερους Με την ολοκλήρωση του σεμιναρίου οι συμμετέχοντες θα έχουν σχηματίσει ολοκληρωμένη αντίληψη όλων

Διαβάστε περισσότερα

Το δικό σας Sinialo στο έπιπλο

Το δικό σας Sinialo στο έπιπλο 2 παρουσίαση Το δικό σας Sinialo στο έπιπλο Ένας συνεταιρισμός, μία φιλοσοφία και 70 καταστήματα μέλη σε όλη την Ελλάδα. Τι σημαίνουν αυτά; Όμιλος Sinialo! Γνωρίστε τον! Επιμέλεια Γεωργία Αλεξίου Στη σημερινή

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ. ΕΝΟΤΗΤΑ 4η ΠΡΟΒΛΕΨΗ ΖΗΤΗΣΗΣ

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ. ΕΝΟΤΗΤΑ 4η ΠΡΟΒΛΕΨΗ ΖΗΤΗΣΗΣ ΤΕΙ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑ 4η ΠΡΟΒΛΕΨΗ ΖΗΤΗΣΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ ΦΑΝΟΥΡΓΙΑΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΤΕΙ ΚΡΗΤΗΣ ΔΟΜΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ 1. Εισαγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος Ειδικού Θεματικού Προγράμματος: «Διοίκηση, Οργάνωση και Πληροφορική για Μικρομεσαίες Επιχειρήσεις»

Τίτλος Ειδικού Θεματικού Προγράμματος: «Διοίκηση, Οργάνωση και Πληροφορική για Μικρομεσαίες Επιχειρήσεις» ΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ, ΒΑΣΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΠΕΛΑΓΙΤΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ Τίτλος Ειδικού Θεματικού Προγράμματος: «Διοίκηση, Οργάνωση και Πληροφορική για Μικρομεσαίες

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

Ο Ρόλος της ιεύθυνσης Marketing σε Έναν Οργανισμό

Ο Ρόλος της ιεύθυνσης Marketing σε Έναν Οργανισμό Ο Ρόλος της ιεύθυνσης σε Έναν Οργανισμό Νικόλαος Α. Παναγιώτου Τομέας Βιομηχανικής ιοίκησης & Επιχειρησιακής Έρευνας Σχολή Μηχανολόγων Μηχανικών 1 @ Ιούνιος 2003 Περιεχόμενα 1.Βασικές αρχές - Πώς επηρεάζεται

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Μάρκετινγκ. Ενότητα 4: Συστήματα Πληροφοριών Μάρκετινγκ και Μέθοδοι Έρευνας Αγοράς

Αρχές Μάρκετινγκ. Ενότητα 4: Συστήματα Πληροφοριών Μάρκετινγκ και Μέθοδοι Έρευνας Αγοράς Αρχές Μάρκετινγκ Ενότητα 4: Συστήματα Πληροφοριών Μάρκετινγκ και Μέθοδοι Έρευνας Αγοράς Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Μάρκετινγκ. Ενότητα 9: Προώθηση. Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής

Αρχές Μάρκετινγκ. Ενότητα 9: Προώθηση. Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Αρχές Μάρκετινγκ Ενότητα 9: Προώθηση Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόµενο. «ιοικώ σηµαίνει διαχειρίζοµαι πληροφορίες για να πάρω αποφάσεις» Βασικότερες πηγές πληροφοριών. Τι είναι η Έρευνα Μάρκετινγκ

Περιεχόµενο. «ιοικώ σηµαίνει διαχειρίζοµαι πληροφορίες για να πάρω αποφάσεις» Βασικότερες πηγές πληροφοριών. Τι είναι η Έρευνα Μάρκετινγκ ΕΠΕΑΕΚ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥ ΩΝ ΤΟΥ Τ.Ε.Φ.Α.Α.ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΚΕ 0111 «Σύγχρονα Θέµατα ιοίκησης Αθλητισµού»

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων και Υπηρεσιών ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑΤΩΝ 2.

Αρχές Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων και Υπηρεσιών ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑΤΩΝ 2. Αρχές Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων και Υπηρεσιών ΕΠΙΜΕΕΙΑ: ΝΙΚΟΑΟ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑ ΟΙΚΟΝΟΜΟΟΓΟ ΠΡΟΟΜΟΙΩΗ ΔΙΑΓΩΝΙΜΑΤΩΝ 2 Κεφάλαιο 2 ο Η Επιστήμη της Διοίκησης των Επιχειρήσεων Ομάδα Α Ερωτήσεις ωστού

Διαβάστε περισσότερα

Κωνσταντίνα Νικολοπούλου Σύμβουλος Επιχειρήσεων ΣΟΛ α.ε. Ενέργειες Συμβουλευτικής Επιχειρηματικότητας ΤοπΣΑ «Θριασία»

Κωνσταντίνα Νικολοπούλου Σύμβουλος Επιχειρήσεων ΣΟΛ α.ε. Ενέργειες Συμβουλευτικής Επιχειρηματικότητας ΤοπΣΑ «Θριασία» «ΔΙΚΤΥΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΣΤΗΝ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ ΣΤΟ ΘΡΙΑΣΙΟ ΠΕΔΙΟ» ΔΡΑΣΗ 17: Συμβουλευτική υποστήριξη ανάπτυξης νέας επιχειρηματικότητας ή Επαγγελματική συμβουλευτική

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ. Communications Crisis Management

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ. Communications Crisis Management ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ Communications Crisis Management ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ Καράβια βουλιάζουν. Αεροσκάφη πέφτουν. Προϊόντα ανακαλούνται. Εταιρίες μηνύονται για ληγμένα τρόφιμα ή

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΠΩΛΗΣΕΩΝ. Μάρκετινγκ και Πωλήσεις. Μ. Σουρέλη - Τμήμα Οινολογίας & Τεχνολογίας Ποτών - 2009

ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΠΩΛΗΣΕΩΝ. Μάρκετινγκ και Πωλήσεις. Μ. Σουρέλη - Τμήμα Οινολογίας & Τεχνολογίας Ποτών - 2009 ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΠΩΛΗΣΕΩΝ ΟΙΝΩΝ ΚΑΙ ΠΟΤΩΝ Μάθημα 1: Εισαγωγή Μάρκετινγκ και Πωλήσεις ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ; ουάου ΙΑΦΗΜΙΣΗ; ΠΩΛΗΣΕΙΣ; ΕΡΕΥΝΑ ΑΓΟΡΑΣ; ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ; Αναγνωρίζει και αναλύει τις επιθυμίες

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Αιγαίου Σχολή Κοινωνικών Επιστημών Τμήμα Πολιτισμικής Τεχνολογίας Και Επικοινωνίας

Πανεπιστήμιο Αιγαίου Σχολή Κοινωνικών Επιστημών Τμήμα Πολιτισμικής Τεχνολογίας Και Επικοινωνίας Πανεπιστήμιο Αιγαίου Σχολή Κοινωνικών Επιστημών Τμήμα Πολιτισμικής Τεχνολογίας Και Επικοινωνίας Ψηφιακό Περιεχόμενο & Ηλεκτρονικό Εμπόριο (Δ εξάμηνο) Διάλεξη # 8η: Έρευνα αγοράς στο Διαδίκτυο Χαρίκλεια

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΑ ΣΧΕΔΙΑ

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΑ ΣΧΕΔΙΑ Ενότητα 6η: ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΗ ΚΑΙ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων (Κοζάνη) Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες

Διαβάστε περισσότερα

Satisfaction, Quality and Value

Satisfaction, Quality and Value Το marketing στη σύγχρονη εποχή ικανοποίηση, ποιότητα και αξία Satisfaction, Quality and Value Οικονομία, κοινωνία και Marketing Τι θα παραχθεί Πως θα παραχθεί Ποιός θα το παράγει Που θα παραχθεί Πότε

Διαβάστε περισσότερα

Τα Οικονομικά. 6.1 Θεωρητικό πλαίσιο

Τα Οικονομικά. 6.1 Θεωρητικό πλαίσιο 6 Τα Οικονομικά 6.1 Θεωρητικό πλαίσιο Τα οικονομικά του Δημόσιου Τομέα ρυθμίζονται από τον Κρατικό Προϋπολογισμό κάθε έτους, στον οποίο προβλέπονται τα έσοδα από την φορολογία και υπολογίζονται τα ποσά

Διαβάστε περισσότερα

Ολοκληρωμένα Συστήματα Επικοινωνίας

Ολοκληρωμένα Συστήματα Επικοινωνίας Προβολή 1. Ολοκληρωμένα Συστήματα Επικοινωνίας 2. Σκοπός της Επικοινωνίας 3. Παράγοντες που επηρεάζουν το μίγμα προβολής 4. Το πρόγραμμα προβολής 5. Διαφήμιση 6. Προσωπική Πώληση 7. Προώθηση των Πωλήσεων

Διαβάστε περισσότερα

«ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ ΣΤΕΛΕΧΟΥΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ- ΠΟΙΟΤΙΚΗ ΕΞΥΠΗΡΕΤΗΣΗ ΠΕΛΑΤΩΝ»

«ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ ΣΤΕΛΕΧΟΥΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ- ΠΟΙΟΤΙΚΗ ΕΞΥΠΗΡΕΤΗΣΗ ΠΕΛΑΤΩΝ» ΕΠΙΤΑΓΗ ΔΙΑΣΥΝΔΕΣΗΣ ΜΕ ΤΗΝ ΑΓΟΡΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΑΝΕΡΓΩΝ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ Α.Ε.Ι. ΚΑΙ Τ.Ε.Ι. «ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ ΣΤΕΛΕΧΟΥΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ- ΠΟΙΟΤΙΚΗ ΕΞΥΠΗΡΕΤΗΣΗ ΠΕΛΑΤΩΝ» Βασικός στόχος του προγράμματος είναι

Διαβάστε περισσότερα

Αύξηση κερδών μέσω της μετάβασης σε πελατοκεντρικό μοντέλο επιχείρησης

Αύξηση κερδών μέσω της μετάβασης σε πελατοκεντρικό μοντέλο επιχείρησης Αύξηση κερδών μέσω της μετάβασης σε πελατοκεντρικό μοντέλο επιχείρησης Παρουσίαση του CRM Customer Relationship Management Ιανουάριος 2005 Αντζέντα... Βελτίωση εταιρικής εικόνας Απόκτηση πολύτιμης γνώσης

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟ BUSINESS PLAN

ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟ BUSINESS PLAN ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟ BUSINESS PLAN Business Plan (Γραπτή Τελική Εταιρική Αναφορά) Το business plan (γραπτή αναφορά) είναι η ολοκληρωμένη και αναλυτική αποτύπωση της επιχειρηματικής σας ιδέας με τρόπο που να

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΗΜΟΣΙΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ

ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΗΜΟΣΙΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΗΜΟΣΙΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ 1 ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ 2 ΠΟΙΟΣ Ο ΟΡΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ; Το σύνολο των επιχειρηματικών δραστηριοτήτων που αποσκοπούν: στη διαπίστωση των τωρινών και

Διαβάστε περισσότερα

Δημιουργία Συνεργατικών Δικτύων Ανοιχτής Καινοτομίας Coopetitive Open Innovation Networks - COINs

Δημιουργία Συνεργατικών Δικτύων Ανοιχτής Καινοτομίας Coopetitive Open Innovation Networks - COINs Δημιουργία Συνεργατικών Δικτύων Ανοιχτής Καινοτομίας Coopetitive Open Innovation Networks - COINs «Στρατηγικές Ανάπτυξης Συνεργατικών Σχηματισμών στις Ελληνικές Περιφέρειες» Κωνσταντίνος Μπουρλετίδης Οικονομολόγος

Διαβάστε περισσότερα

Π4.2.1 ΣΧΕΔΙΟ ΔΗΜΟΣΙΟΤΗΤΑΣ

Π4.2.1 ΣΧΕΔΙΟ ΔΗΜΟΣΙΟΤΗΤΑΣ Π4.2.1 ΣΧΕΔΙΟ ΔΗΜΟΣΙΟΤΗΤΑΣ Αριθμός Έκδοσης: ΕΚΕΤΑ ΙΜΕΤ ΕΜ Β 2013 9 Παραδοτέο ΙΜΕΤ Τίτλος Έργου: «Ολοκληρωμένο σύστημα για την ασφαλή μεταφορά μαθητών» Συγγραφέας: Δρ. Μαρία Μορφουλάκη ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ, ΜΑΙΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα

Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα Πέρα από την τυπολογία της χρηματοδότησης, των εμπλεκόμενων ομάδων-στόχων και την διάρκεια, κάθε project διακρατικής κινητικότητας αποτελεί μια

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΔΡΩΝΤΕΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΣΤΗ ΛΗΨΗ ΑΠΟΦΑΣΕΩΝ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ

ΕΠΙΔΡΩΝΤΕΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΣΤΗ ΛΗΨΗ ΑΠΟΦΑΣΕΩΝ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ Η ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΟΥ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ Το Μάρκετινγκ αποτελεί μια βασική επιχειρηματική λειτουργία που έχει στόχο την ανάπτυξη, την οργάνωση και των έλεγχο ανταλλακτικών διαδικασιών μεταξύ της επιχείρησης και των

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ «Η αθλητική χορηγία ως εργαλείο marketing: Διερευνώντας την αθλητική χορηγία ως επιχειρηματική πρακτική στη Λευκάδα»

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ «Η αθλητική χορηγία ως εργαλείο marketing: Διερευνώντας την αθλητική χορηγία ως επιχειρηματική πρακτική στη Λευκάδα» ΑΝΩΤΑΤΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΛΕΥΚΑΔΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΣΤΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ «Η αθλητική χορηγία ως εργαλείο marketing: Διερευνώντας την αθλητική χορηγία

Διαβάστε περισσότερα

ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΩΝ

ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΩΝ ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΩΝ Αστική Μη Κερδοσκοπική Εταιρεία- ISO 9001 Σαπφούς 3, 81100 Μυτιλήνη (1ος Όροφος) 2251054739 (09:00-14:30) academy@aigaion.org civilacademy.ucoz.org «ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ. ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών στη Διοίκηση Υπηρεσιών

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ. ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών στη Διοίκηση Υπηρεσιών ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών στη Διοίκηση Υπηρεσιών ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ «Το ζήτημα της αναβάθμισης της ποιότητας της ιδιωτικής εκπαίδευσης υπό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΡΙΣΗΣ ΣΤΙΣ ΑΓΟΡΑΣΤΙΚΕΣ ΤΑΣΕΙΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΩΝ ΑΠΟ ΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ

ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΡΙΣΗΣ ΣΤΙΣ ΑΓΟΡΑΣΤΙΚΕΣ ΤΑΣΕΙΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΩΝ ΑΠΟ ΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ ΣΧΟΛΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Πτυχιακή Εργασία ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΡΙΣΗΣ ΣΤΙΣ ΑΓΟΡΑΣΤΙΚΕΣ ΤΑΣΕΙΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΩΝ ΑΠΟ ΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ Γκιπάλη Δώρα, A.M. 7795 Καρρά

Διαβάστε περισσότερα

Q&A. Γιατί να ενταχθώ σε ένα δίκτυο;

Q&A. Γιατί να ενταχθώ σε ένα δίκτυο; Q & A 1 2 Γιατί να ενταχθώ σε ένα δίκτυο; Το νέο ανταγωνιστικό πεδίο, η νέα καταναλωτική συμπεριφορά και συνολικά το νέο τοπίο δημιουργεί ασφυκτική πίεση στις ανεξάρτητες επιχειρήσεις, που δραστηριοποιούνται

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΙΣΤΙΚΗΣ. Διοίκηση Επιχειρήσεων. Β Εξάμηνο -Παραδόσεις

ΤΕΙ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΙΣΤΙΚΗΣ. Διοίκηση Επιχειρήσεων. Β Εξάμηνο -Παραδόσεις ΤΕΙ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΙΣΤΙΚΗΣ Διοίκηση Επιχειρήσεων Β Εξάμηνο -Παραδόσεις 1 Σκοπός του Μαθήματος Σκοπός του μαθήματος είναι να κατανοηθεί από τους σπουδαστές η σημασία της Διοικητικής Επιστήμης στην λειτουργία

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Εισαγωγικά Στοιχεία Τιμολόγησης Προσφορά & Ζήτηση Τιμολόγηση & Αγορές Βασικές Πολιτικές Τιμολόγησης

Περιεχόμενα. Εισαγωγικά Στοιχεία Τιμολόγησης Προσφορά & Ζήτηση Τιμολόγηση & Αγορές Βασικές Πολιτικές Τιμολόγησης Περιεχόμενα Εισαγωγικά Στοιχεία Τιμολόγησης Βασικές Τιμολόγησης 2 Τιμή & Τιμολογιακή Πολιτική Ανταγωνισμός Οικονομική Αξία Customer Company Competition Collaborators Πελάτης Εταιρεία Ανταγωνισμός Συνεργάτες

Διαβάστε περισσότερα

Έννοιες. Επιχειρηματικότητα είναι η διαδικασία μέσω της οποίας ένας ή περισσότεροι του ενός ανθρώπου, δημιουργούν και αναπτύσσουν μία επιχείρηση.

Έννοιες. Επιχειρηματικότητα είναι η διαδικασία μέσω της οποίας ένας ή περισσότεροι του ενός ανθρώπου, δημιουργούν και αναπτύσσουν μία επιχείρηση. Womens Business Gerasimos Tzamarelos, PhD 27 November 2014 Έννοιες Επιχειρηματικότητα είναι η διαδικασία μέσω της οποίας ένας ή περισσότεροι του ενός ανθρώπου, δημιουργούν και αναπτύσσουν μία επιχείρηση.

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. «Η Επιχειρηματικότητα στην Ελλάδα 2012-13: Ενδείξεις ανάκαμψης της μικρής επιχειρηματικότητας;»

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. «Η Επιχειρηματικότητα στην Ελλάδα 2012-13: Ενδείξεις ανάκαμψης της μικρής επιχειρηματικότητας;» ΙΔΡΥΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ FOUNDATION FOR ECONOMIC & INDUSTRIAL RESEARCH Τσάμη Καρατάσου 11, 117 42 Αθήνα, Tηλ.: 210 92 11 200-10, Fax: 210 92 33 977, www.iobe.gr 11 Tsami Karatassou, 117

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΔΙΑΦΗΜΙΣΤΙΚΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ

ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΔΙΑΦΗΜΙΣΤΙΚΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΔΙΑΦΗΜΙΣΤΙΚΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΣΧΕΔΙΑΣΜΌΣ, ΔΙΟΊΚΗΣΗ, ΥΛΟΠΟΊΗΣΗ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΌΓΗΣΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΆΤΩΝ ΔΙΑΦΉΜΙΣΗΣ - ΛΕΙΤΟΥΡΓΊΑ ΤΗΣ ΔΙΑΦΗΜΙΣΤΙΚΉΣ ΕΤΑΙΡΊΑΣ ΚΑΙ ΑΓΟΡΆΣ. Planning and managing Advertising

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές τεχνικές στατιστικού ελέγχου ποιότητας

Βασικές τεχνικές στατιστικού ελέγχου ποιότητας Βασικές τεχνικές στατιστικού ελέγχου ποιότητας ειγµατοληψία αποδοχής, µε τη λήψη αντιπροσωπευτικών δειγµάτων σύµφωνα µε την στατιστική θεωρία της δειγµατοληψίας. ιαγράµµατα ελέγχου, όπου τα αποτελέσµατα

Διαβάστε περισσότερα

Liveschool Marketing Services

Liveschool Marketing Services Liveschool Marketing Services Περιεχόμενα Βελτιστοποίηση website SEO... 3 Social media design & creation... 4 Social media management... 4 Διαγωνισμοί Facebook... 5 Google Adwords... 5 Facebook Ads...

Διαβάστε περισσότερα

Μάρκετινγκ Χρηματοοικονομικών Υπηρεσιών

Μάρκετινγκ Χρηματοοικονομικών Υπηρεσιών Μάρκετινγκ Χρηματοοικονομικών Υπηρεσιών Ενότητα 11: Τα επιπλέον στοιχεία του μίγματος μάρκετινγκ υπηρεσιών Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Βελτιώνοντας την Απόδοση Μάρκετινγκ & Πωλήσεων στις Φαρμακευτικές Επιχειρήσεις

Βελτιώνοντας την Απόδοση Μάρκετινγκ & Πωλήσεων στις Φαρμακευτικές Επιχειρήσεις Βελτιώνοντας την Απόδοση Μάρκετινγκ & Πωλήσεων στις Φαρμακευτικές Επιχειρήσεις Γεώργιος Ι. Αυλωνίτης, Καθηγητής Μάρκετινγκ Ο.Π.Α. Νικόλαος Γ. Παναγόπουλος, Λέκτορας Μάρκετινγκ Ο.Π.Α. Το δυναμικό πωλήσεων

Διαβάστε περισσότερα

To Μάκρο- και Μίκρο- περιβάλλον του Μάρκετινγκ

To Μάκρο- και Μίκρο- περιβάλλον του Μάρκετινγκ www.arns.gr κλικ στη γνώση inf@arns.c.gr ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 T Μάκρο- και Μίκρο- περιβάλλον του Μάρκετινγκ Μάκρο- περιβάλλον και οι μη ελεγχόμενες μεταβλητές αυτού Το μάκρο-περιβάλλον αποτελεί τον ευρύτερο χώρο

Διαβάστε περισσότερα

w w w. e m p h a s i s. c o m. g r

w w w. e m p h a s i s. c o m. g r w w w. e m p h a s i s. c o m. g r Η emphasis είναι μέλος του ομίλου εταιρειών ARTION και έχει σαν αντικείμενο την παροχή εξειδικευμένων υπηρεσιών marketing. Κύριο συστατικό της emphasis αποτελεί η βαθιά

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Μονάδα 8.1: Επαγγελματικοί ρόλοι και προφίλ για την παρακολούθηση και την εποπτεία.

Εκπαιδευτική Μονάδα 8.1: Επαγγελματικοί ρόλοι και προφίλ για την παρακολούθηση και την εποπτεία. Εκπαιδευτική Μονάδα 8.1: Επαγγελματικοί ρόλοι και προφίλ για την παρακολούθηση και την εποπτεία. Η παρακολούθηση ενός project κινητικότητας. Η διαδικασία παρακολούθησης ενός διακρατικού project κινητικότητας

Διαβάστε περισσότερα

Διεθνές εξαγωγικό Μάρκετινγκ Ενότητα 1η: Εισαγωγή

Διεθνές εξαγωγικό Μάρκετινγκ Ενότητα 1η: Εισαγωγή Διεθνές εξαγωγικό Μάρκετινγκ Ενότητα 1η: Εισαγωγή Θεοδωρίδης Προκόπης Σχολή Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Αγροτικών Προϊόντων & Τροφίμων (Δ.Ε.Α.Π.Τ.) 1 Σκοπός Σκοπός

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΟΙ ΤΟΜΕΙΣ ΑΝΑΦΟΡΑΣ ΕΝΟΣ BUSINESS PLAN. Εισαγωγή

ΒΑΣΙΚΟΙ ΤΟΜΕΙΣ ΑΝΑΦΟΡΑΣ ΕΝΟΣ BUSINESS PLAN. Εισαγωγή ΒΑΣΙΚΟΙ ΤΟΜΕΙΣ ΑΝΑΦΟΡΑΣ ΕΝΟΣ BUSINESS PLAN Εισαγωγή Η κατάρτιση ενός Επιχειρηματικού Σχεδίου αποτελεί ένα εργαλείο στο οποίο καταγράφεται ουσιαστικά το «Πλάνο Δράσης» της επιχείρησης, τα βήματα που θα

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ

ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Αναδημοσίευση από τις παρουσιάσεις Α) Η ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΜΕΘΟΛΟΓΙΚΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ T SWOT ANALYSIS - Μάθημα: Πολεοδομική και Οικιστική Ανάπτυξη και Πολιτική Β) Βαγής Σαμαθρακής

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητικές Εργασίες

Ερευνητικές Εργασίες Ερευνητικές Εργασίες 1. Οδηγίες μεθοδολογίας της έρευνας, συλλογής δεδομένων και εξαγωγής συμπερασμάτων. 2. Συγγραφή της ερευνητικής εργασίας. Απόστολος Ντάνης Σχολικός Σύμβουλος Η ΜΕΘΟΔΟΣ PROJECT Επιλογή

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. 4.1 Τρόποι Προσέλκυσης Νέων...21 4.2 Προτάσεις Πολιτικής των Νέων...22 ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ...24 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ...26 ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΦΟΡΕΩΝ...

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. 4.1 Τρόποι Προσέλκυσης Νέων...21 4.2 Προτάσεις Πολιτικής των Νέων...22 ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ...24 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ...26 ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΦΟΡΕΩΝ... Cities for Peace and Democracy in Europe Ε Ρ Ε ΤΟΠΙΚΗ ΒΙΩΣΙΜΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΠΡΟΩΘΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΦΩΝΗ ΤΩΝ ΝΕΩΝ Υ Ν Α με την υποστήριξη Ιανουάριος 2007 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΓΡΑΦΗΜΑΤΩΝ...3 ΕΙΣΑΓΩΓΗ...4 ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ...6

Διαβάστε περισσότερα

«ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΤΟΠΙΚΗΣ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΠΟΔΗΜΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ»

«ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΤΟΠΙΚΗΣ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΠΟΔΗΜΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ» «ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΤΟΠΙΚΗΣ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΠΟΔΗΜΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ» Εισηγήτρια: Έφη Γουνελά Στέλεχος της ΕΕΤΑΑ ΑΠΟΔΗΜΟΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ & ΤΟΠΙΚΗ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ Η υλοποίηση μιας ολοκληρωμένης στρατηγικής για

Διαβάστε περισσότερα

www.arnos.gr κλικ στη γνώση Τιμολόγηση

www.arnos.gr κλικ στη γνώση Τιμολόγηση ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 Τιμολόγηση Παράγοντες επηρεασμού της τιμής Στόχος της τιμολογιακής πολιτικής πρέπει να είναι ο καθορισμός μιας ιδανικής τιμής η οποία θα ικανοποιεί τόσο τους πωλητές όσο και τους αγοραστές.

Διαβάστε περισσότερα

«Στρατηγικό μάνατζμεντ εν καιρώ κρίσης και ολοκληρωμένη στρατηγική μάρκετινγκ χαμηλού κόστους.»

«Στρατηγικό μάνατζμεντ εν καιρώ κρίσης και ολοκληρωμένη στρατηγική μάρκετινγκ χαμηλού κόστους.» «Στρατηγικό μάνατζμεντ εν καιρώ κρίσης και ολοκληρωμένη στρατηγική μάρκετινγκ χαμηλού κόστους.» Ονοματεπώνυμο: Πιπικάκης Γεώργιος Σειρά: 9 Επιβλέπων Καθηγητής: Κριτσωτάκης Γεώργιος Δεκέμβριος 2012 Σκοπός

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη Σχεδίου Μάρκετινγκ

Ανάπτυξη Σχεδίου Μάρκετινγκ Ανάπτυξη Σχεδίου Μάρκετινγκ Επίπεδα σχεδίου µάρκετινγκ Στρατηγικό Επιλογή Αγοράς στόχου Καθορισµός Πρότασης αξίας Ανάλυση των ευκαιριών της αγοράς Τακτικό Χαρακτηριστικά προϊόντος Προώθηση Προβολή Εξυπηρέτηση

Διαβάστε περισσότερα

Οργάνωση Συµβουλευτικής Υποστήριξης Ενδεικτική Agenda Συναντήσεων

Οργάνωση Συµβουλευτικής Υποστήριξης Ενδεικτική Agenda Συναντήσεων 1 η Συµβουλευτική συνεδρία Οργάνωση Συµβουλευτικής Υποστήριξης Ενδεικτική Agenda Συναντήσεων Γνωριµία Συµβούλου Στελεχών και Επιχείρησης Ανάλυση του ρόλου της συµβουλευτικής για το συστηµατικό σχεδιασµό

Διαβάστε περισσότερα

«Ηλεκτρονικό Εμπόριο και Διαδικτυακή Συμπεριφορά Καταναλωτή» Ονοματεπώνυμο: Ελένη Σ. Γυμνοπούλου Σειρά: 8 η Επιβλέπων Καθηγητής: Αδάμ Π.

«Ηλεκτρονικό Εμπόριο και Διαδικτυακή Συμπεριφορά Καταναλωτή» Ονοματεπώνυμο: Ελένη Σ. Γυμνοπούλου Σειρά: 8 η Επιβλέπων Καθηγητής: Αδάμ Π. «Ηλεκτρονικό Εμπόριο και Διαδικτυακή Συμπεριφορά Καταναλωτή» Ονοματεπώνυμο: Ελένη Σ. Γυμνοπούλου Σειρά: 8 η Επιβλέπων Καθηγητής: Αδάμ Π. Βρεχόπουλος Δεκέμβριος 2011 e-business Τεχνολογική σύγκλιση Click

Διαβάστε περισσότερα

Του κ. Κωνσταντίνου Γαγλία Γενικού Διευθυντή του BIC Αττικής

Του κ. Κωνσταντίνου Γαγλία Γενικού Διευθυντή του BIC Αττικής Του κ. Κωνσταντίνου Γαγλία Γενικού Διευθυντή του BIC Αττικής ΒΑΣΙΚΟΙ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΤΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΕΝΙΣΧΥΣΗΣ ΠΡΩΤΟΒΟΥΛΙΩΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ ΕΠΙΤΥΧΗΜΕΝΩΝ CLUSTERS Με σκοπό τον εντοπισμό των βασικών παραγόντων επιτυχίας

Διαβάστε περισσότερα

Απελευθερώστε τη δυναμική της επιχείρησής σας

Απελευθερώστε τη δυναμική της επιχείρησής σας Απελευθερώστε τη δυναμική της επιχείρησής σας Εφαρμοσμένες ΛΥΣΕΙΣ για Μικρομεσαίες Επιχειρήσεις Συμβουλευτικές Υπηρεσίες Εκπαιδευτικά Σεμινάρια Ανάπτυξη Πωλήσεων Ανδρόμαχος Δημητροκάλλης, MBA Management

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Το χιούμορ Στη Διαφήμιση. ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: Γκούνας Αθανάσιος Καθηγητής Εφαρμογών

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Το χιούμορ Στη Διαφήμιση. ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: Γκούνας Αθανάσιος Καθηγητής Εφαρμογών ΣΠΟΥΔΑΣΤΕΣ: Ιωαννίδου Ροδόπη ΑΜ (097/07) Πεχλιβανίδης Μουράτογλου Χαράλαμπος ΑΜ (037/07) ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Το χιούμορ Στη Διαφήμιση ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: Γκούνας Αθανάσιος Καθηγητής Εφαρμογών ΕΙΣΑΓΩΓΗ Οι περισσότερες

Διαβάστε περισσότερα

Στρατηγικά Εργαλεία Marketing. Νικόλαος Α. Παναγιώτου Τομέας Βιομηχανικής ιοίκησης & Επιχειρησιακής Έρευνας Σχολή Μηχανολόγων Μηχανικών

Στρατηγικά Εργαλεία Marketing. Νικόλαος Α. Παναγιώτου Τομέας Βιομηχανικής ιοίκησης & Επιχειρησιακής Έρευνας Σχολή Μηχανολόγων Μηχανικών Στρατηγικά Εργαλεία Marketing Νικόλαος Α. Παναγιώτου Τομέας Βιομηχανικής ιοίκησης & Επιχειρησιακής Έρευνας Σχολή Μηχανολόγων Μηχανικών 1 @ Ιούνιος 2003 Περιεχόμενα ιατύπωση Οράματος Ανάλυση Αλυσίδας Αξίας

Διαβάστε περισσότερα

Διαχείριση της αλλαγής στη σχολική μονάδα: Η περίπτωση της εισαγωγής των Νέων Αναλυτικών Προγραμμάτων

Διαχείριση της αλλαγής στη σχολική μονάδα: Η περίπτωση της εισαγωγής των Νέων Αναλυτικών Προγραμμάτων Διαχείριση της αλλαγής στη σχολική μονάδα: Η περίπτωση της εισαγωγής των Νέων Αναλυτικών Προγραμμάτων Εισηγητές: Μάριος Στυλιανίδης, ΕΔΕ Ανδρέας Θεοδωρίδης, Διευθυντής Σχολείου Ανδρέας Κυθραιώτης, Διευθυντής

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος μαθήματος/συνεδρίας: Επιχειρηματικός Σχεδιασμός ΙΙΙ Εισηγητής: Ιωάννης Χαραλαμπίδης Λήμνος, 10 14 Μαΐου 2014

Τίτλος μαθήματος/συνεδρίας: Επιχειρηματικός Σχεδιασμός ΙΙΙ Εισηγητής: Ιωάννης Χαραλαμπίδης Λήμνος, 10 14 Μαΐου 2014 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ "ΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΒΑΣΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΠΕΛΑΓΙΤΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ" «Στήριξη και Ανάδειξη Πολυνησιωτικών ΑΕΙ» ΔΡΑΣΗ 4: Εκπαίδευση και

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνικές Έρευνας. Εισήγηση 10 η Κατασκευή Ερωτηματολογίων

Τεχνικές Έρευνας. Εισήγηση 10 η Κατασκευή Ερωτηματολογίων Τεχνικές Έρευνας Ε. Ζέτου Ε εξάμηνο 2010-2011 Εισήγηση 10 η Κατασκευή Ερωτηματολογίων ΣΚΟΠΟΣ Η συγκεκριμένη εισήγηση έχει σαν σκοπό να δώσει τις απαραίτητες γνώσεις στο/στη φοιτητή/τρια για τον τρόπο διεξαγωγής

Διαβάστε περισσότερα

2 ο Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο Α. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ

2 ο Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο Α. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ 2 ο Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο Η ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΤΗΣ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Α. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ Ερωτήσεις της µορφής «σωστό λάθος» Να χαρακτηρίσετε µε Σ (σωστό) ή µε Λ (λάθος) καθεµιά από τις παρακάτω προτάσεις.

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητική Εργασία Β2

Ερευνητική Εργασία Β2 ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΓΕΛ ΠΑΤΡΑΣ Ερευνητική Εργασία Β2 Σχολικό έτος 2014-15 Β τετράμηνο Θέμα: «Τριτοβάθμια Εκπαίδευση και επαγγελματική αποκατάσταση» Ερευνητικό υποερώτημα: «Ποια τα Κριτήρια για την επιλογή

Διαβάστε περισσότερα

Πίνακας περιεχομένων ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ...13 ΠΡΟΛΟΓΟΣ... 25 ΟΔΗΓΟΣ ΧΡΗΣΗΣ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ... 27. 1. Εισαγωγή... 33

Πίνακας περιεχομένων ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ...13 ΠΡΟΛΟΓΟΣ... 25 ΟΔΗΓΟΣ ΧΡΗΣΗΣ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ... 27. 1. Εισαγωγή... 33 Πίνακας περιεχομένων ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ......................................................13 ΠΡΟΛΟΓΟΣ........................................................................... 25 ΟΔΗΓΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ: ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΠΡΟΙΌΝΤΩΝ ΞΥΛΟΥ ΚΑΙ ΕΠΙΠΛΟΥ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ

ΜΑΘΗΜΑ: ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΠΡΟΙΌΝΤΩΝ ΞΥΛΟΥ ΚΑΙ ΕΠΙΠΛΟΥ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΟΥ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ & ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ: ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΠΡΟΙΌΝΤΩΝ ΞΥΛΟΥ ΚΑΙ ΕΠΙΠΛΟΥ Έρευνα μάρκετινγκ Ανάπτυξη νέων προϊόντων ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ Τμηματοποίηση της αγοράς ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ Τιμολόγηση

Διαβάστε περισσότερα

εργαλείο αξιολόγησης για τη μέτρηση της επιβάρυνσης των μυοσκελετικών παθήσεων πρότυπα περίθαλψης που θα πρέπει να αναμένουν οι πολίτες

εργαλείο αξιολόγησης για τη μέτρηση της επιβάρυνσης των μυοσκελετικών παθήσεων πρότυπα περίθαλψης που θα πρέπει να αναμένουν οι πολίτες Πώς μπορεί να διασφαλιστεί ότι οι άνθρωποι με οστεοαρθρίτιδα και ρευματοειδή αρθρίτιδα λαμβάνουν τη βέλτιστη δυνατή περίθαλψη σε ολόκληρη την Ευρώπη: συστάσεις του EUMUSC.NET Σε συνεργασία με τον EULAR

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΔΙΑΣΥΝΟΡΙΑΚΗΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑ ΚΥΠΡΟΣ 2007-2013

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΔΙΑΣΥΝΟΡΙΑΚΗΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑ ΚΥΠΡΟΣ 2007-2013 ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΔΙΑΣΥΝΟΡΙΑΚΗΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑ ΚΥΠΡΟΣ 2007-2013 ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΗΜΕΡΙΔΑΣ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΕΠΙΚΕΦΑΛΗΣ ΕΤΑΙΡΩΝ ΣΤΗΝ ΚΥΠΡΟ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΩΝ ΕΓΚΕΚΡΙΜΕΝΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΗΣ 1 ΗΣ ΠΡΟΣΚΛΗΣΗΣ 08-06-2011 ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ

Διαβάστε περισσότερα

Ελληνικά Δίκτυα Πωλήσεων στο Εξωτερικό Βέλτιστες Ελληνικές Λουτράκι,9 Ιουνίου 2010 0 Άγις Πιστιόλας Διευθυντής Marketing & Eξαγωγών Αgrino - ΕΥ.ΓΕ. ΠΙΣΤΙΟΛΑΣ Α.Ε. Κρίση και Εξαγωγές «Η απάντηση η είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΙΙ: ΟΡΟΙ ΕΝΤΟΛΗΣ

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΙΙ: ΟΡΟΙ ΕΝΤΟΛΗΣ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΙΙ: ΟΡΟΙ ΕΝΤΟΛΗΣ 1. ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ Το Ινστιτούτο Κύπρου στα πλαίσια της συνεχούς ανάπτυξής των ερευνητικών δραστηριοτήτων του αλλά και την στρατηγική του για ευρύτερη συμμετοχή στην προώθηση

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 2. Σχέδιο Μάρκετινγκ. Κεφάλαιο 4. Τιμολόγηση. Δρ. Andrea Grimm Δρ. Astin Malschinger

Ενότητα 2. Σχέδιο Μάρκετινγκ. Κεφάλαιο 4. Τιμολόγηση. Δρ. Andrea Grimm Δρ. Astin Malschinger Ενότητα 2 Σχέδιο Μάρκετινγκ Κεφάλαιο 4 Τιμολόγηση Δρ. Andrea Grimm Δρ. Astin Malschinger ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 2 ΕΝΟΤΗΤΑ 2 ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ Κεφάλαιο 4: Τιμολόγηση Συγγραφείς: Δρ.Andrea Grimm, Δρ.Astin Malschinger

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ. Προώθηση και συµπεριφορά καταναλωτή. Μελέτη περίπτωσης: Toyota Auris. Εισηγητής: Φιλιώ Πλέστη. Επιβλέπων Καθηγητής: Μαρία Αντωνάκη

ΘΕΜΑ. Προώθηση και συµπεριφορά καταναλωτή. Μελέτη περίπτωσης: Toyota Auris. Εισηγητής: Φιλιώ Πλέστη. Επιβλέπων Καθηγητής: Μαρία Αντωνάκη ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ Ι ΡΥΜΑ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΜΠΟΡΙΑΣ & ΙΑΦΗΜΙΣΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ Προώθηση και συµπεριφορά καταναλωτή. Μελέτη περίπτωσης: Toyota Auris Εισηγητής: Φιλιώ

Διαβάστε περισσότερα

Πτυχιακή Εργασία. Η στάση των Ελλήνων καταναλωτών έναντι των προϊόντων ιδιωτικής ετικέτας και των σούπερ μάρκετ

Πτυχιακή Εργασία. Η στάση των Ελλήνων καταναλωτών έναντι των προϊόντων ιδιωτικής ετικέτας και των σούπερ μάρκετ Πτυχιακή Εργασία Η στάση των Ελλήνων καταναλωτών έναντι των προϊόντων ιδιωτικής ετικέτας και των σούπερ μάρκετ Σπουδαστής: Καραλάγας Γεώργιος Εισηγητής: Ντάνος Αναστάσιος Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Τ.Ε.Ι

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 2 ο Η Επιστήμη της Διοίκησης των Επιχειρήσεων 2.1. Εισαγωγικές έννοιες Ο επιστημονικός κλάδος

Διαβάστε περισσότερα

OΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ "ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ"

OΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ OΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ "ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ" Εμπειρική διερεύνηση αγοραστικής πρόθεσης καταναλωτών σε προωθητικές ενέργειες για διαρκή προϊόντα ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Εισήγηση της ΓΓΠΠ Αγγέλας Αβούρη στην ενημερωτική συνάντηση για τη δημιουργία Οργανισμού Τουριστικής Ανάπτυξης (23-11-06)

Εισήγηση της ΓΓΠΠ Αγγέλας Αβούρη στην ενημερωτική συνάντηση για τη δημιουργία Οργανισμού Τουριστικής Ανάπτυξης (23-11-06) Εισήγηση της ΓΓΠΠ Αγγέλας Αβούρη στην ενημερωτική συνάντηση για τη δημιουργία Οργανισμού Τουριστικής Ανάπτυξης (23-11-06) Η χώρα μας είναι ένας από τους πλέον δημοφιλείς τουριστικούς προορισμούς παγκοσμίως.

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.)

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΔΡΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ (Π.Ι.Ε.)

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΔΙΑΣΥΝΟΡΙΑΚΗΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑ ΚΥΠΡΟΣ 2007-2013

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΔΙΑΣΥΝΟΡΙΑΚΗΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑ ΚΥΠΡΟΣ 2007-2013 ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΔΙΑΣΥΝΟΡΙΑΚΗΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑ ΚΥΠΡΟΣ 2007-2013 ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΗΜΕΡΙΔΑΣ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΕΠΙΚΕΦΑΛΗΣ ΕΤΑΙΡΩΝ ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΩΝ ΕΓΚΕΚΡΙΜΕΝΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΗΣ 1 ΗΣ ΠΡΟΣΚΛΗΣΗΣ 24-06-2011 ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγίες για αξιολόγηση στο πλαίσιο ομότιμης συνεργατικής μάθησης

Οδηγίες για αξιολόγηση στο πλαίσιο ομότιμης συνεργατικής μάθησης Οδηγίες για αξιολόγηση στο πλαίσιο ομότιμης συνεργατικής μάθησης Τι είναι το PeLe; Το PeLe είναι ένα διαδικτυακό περιβάλλον που ενθαρρύνει την αξιολόγηση στο πλαίσιο της ομότιμης συνεργατικής μάθησης και

Διαβάστε περισσότερα

Balanced Scorecard ως σύστημα μέτρησης απόδοσης

Balanced Scorecard ως σύστημα μέτρησης απόδοσης Balanced Scorecard Η ΜΕΘΟΔΟΣ BALANCED SCORECARD Όπως είναι γνωστό οι εταιρείες αντιµετωπίζουν πολλά εµπόδια στην ανάπτυξη συστηµάτων µέτρησης επίδοσης τα οποία πραγµατικά µετρούν τα κατάλληλα µεγέθη. Αυτό

Διαβάστε περισσότερα

«Μάρκετινγκ Επιχειρήσεων στον Κλάδο των Τεχνών του Θεάματος»

«Μάρκετινγκ Επιχειρήσεων στον Κλάδο των Τεχνών του Θεάματος» «Μάρκετινγκ Επιχειρήσεων στον Κλάδο των Τεχνών του Θεάματος» Marketing in the Performing Arts Business Sector Ονοματεπώνυμο: Πανούση Μαρία-Ζωή Σειρά: 11 Επιβλέπων Καθηγητής: Πανηγυράκης Γεώργιος Δεκέμβριος

Διαβάστε περισσότερα

Μάρκετινγκ Επιχειρήσεων Λιανικής Πώλησης

Μάρκετινγκ Επιχειρήσεων Λιανικής Πώλησης Μάρκετινγκ Επιχειρήσεων Λιανικής Πώλησης Ενότητα 5: Επιλογή και Αγορά Αγαθών Θεοδωρίδης Προκόπης Σχολή Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Αγροτικών Προϊόντων & Τροφίμων (Δ.Ε.Α.Π.Τ.)

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος του Marketing στη ιεθνή Οικονομία. Νικόλαος Α. Παναγιώτου Τομέας Βιομηχανικής ιοίκησης & Επιχειρησιακής Έρευνας Σχολή Μηχανολόγων Μηχανικών

Ο ρόλος του Marketing στη ιεθνή Οικονομία. Νικόλαος Α. Παναγιώτου Τομέας Βιομηχανικής ιοίκησης & Επιχειρησιακής Έρευνας Σχολή Μηχανολόγων Μηχανικών Ο ρόλος του Marketing στη ιεθνή Οικονομία Νικόλαος Α. Παναγιώτου Τομέας Βιομηχανικής ιοίκησης & Επιχειρησιακής Έρευνας Σχολή Μηχανολόγων Μηχανικών 1 @ Ιούνιος 2003 Περιεχόμενα & Επεξηγήσεις Marketing 2

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΠΡΟΛΗΨΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ & ΝΕΟΣ ΕΘΝΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ

ΕΘΝΙΚΟ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΠΡΟΛΗΨΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ & ΝΕΟΣ ΕΘΝΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΕΘΝΙΚΟ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΠΡΟΛΗΨΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ & ΝΕΟΣ ΕΘΝΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ Αρφανάκου Αναστασία Τμήμα Διαχείρισης Στερεών Αποβλήτων Νομική βάση / Legal basis Νόμος 4042/2012

Διαβάστε περισσότερα