ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΚΑΙ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΤΩΝ ΜΕΛΙΣΣΩΝ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΚΑΙ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΤΩΝ ΜΕΛΙΣΣΩΝ"

Transcript

1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΚΑΙ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΤΩΝ ΜΕΛΙΣΣΩΝ Η σωστή οργάνωση ενός µελισσιού είναι απαραίτητη προϋπόθεση για τη διατήρησή του. Οι δραστηριότητες και η συµπεριφορά των µελισσών έχουν σαν στόχο πάντα το καλό του συνόλου, καθώς, όπως είπαµε και νωρίτερα, το µελίσσι είναι ένας υπεροργανισµός, κάθε µέλος του οποίου επιτελεί µια συγκεκριµένη εργασία ανά πάσα στιγµή. 1. ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΕΡΓΑΣΙΩΝ Στην κοινωνία των µελισσών, η κατανοµή εργασίας µεταξύ των εργατριών µελισσών είναι στενά συνδεδεµένη µε την ηλικία τους (εικόνα 21). καθαρισµός κελιών αερισµός περιποίηση βασίλισσας κάλυψη κελιών περιποίηση νεαρού γόνου περιποίηση µεγάλου γόνου πτήσεις προσανατολισµού αποθήκευση γύρης γυάλισµα κελιών έκκριση κεριού υποδοχή νέκταρος φρούρηση φωλιάς συλλογή γύρης συλλογή νέκταρος Εικόνα 21. Ποσοστά µελισσών κάθε ηλικίας που επιδίδονται σε διάφορες εργασίες (από Morse & Hooper, 1985). Από την αρχή της ζωής της και µέχρι να πεθάνει, µια εργάτρια µπορεί να κάνει διάφορες εργασίες, τόσο εντός, όσο και εκτός κυψέλης, όπως (Lindauer, 1953): να καθαρίζει κελιά (καθαρίστρια, 1 η -6 η µέρα) να σφραγίζει τα κελιά του γόνου (3 η -5 η µέρα) να φροντίζει το γόνο ή να ταΐζει τη βασίλισσα (παραµάνα, 6 η -13 η µέρα) να καθαρίζει την κυψέλη (10 η -20 η µέρα) να παραλαµβάνει το νέκταρ και να πακετάρει τη γύρη (10 η -20 η µέρα) να χτίζει κελιά (13 η -20 η µέρα) να είναι αερίστρια (15 η -23 η µέρα) να είναι φρουρός (16 η -28 η µέρα) να είναι συλλέκτρια τροφής, νερού και πρόπολης (20 η µέρα και µετά) Τον περισσότερο χρόνο τους πάντως οι εργάτριες τον περνούν σε απραξία, εποπτεύοντας άλλες εργάτριες και αποτελώντας εφεδρείες για συγκεκριµένες εργασίες. Επίσης, ενδέχεται τη στιγµή της απραξίας να παράγουν κερί ή βασιλικό πολτό (Lindauer, 1953; Winston, 1987). Μια µέλισσα µπορεί να ασχολείται µε την ίδια εργασία για πολλές µέρες ή να κάνει πολλές διαφορετικές εργασίες µέσα σε µια µέρα. Επίσης, όπως φαίνεται και στην εικόνα 20, υπάρχει επικάλυψη ηλικιών µεταξύ των διαφόρων εργασιών. Η εργασία που κάνει κάθε εργάτρια σε µια δεδοµένη χρονική στιγµή της ζωής της είναι στενά συνδεδεµένη µε τα επίπεδα της νεανικής ορµόνης και άρα µε το στάδιο ανάπτυξης συγκεκριµένων αδένων στο σώµα (Robinson, 1985). Είναι όµως βέβαιο ότι η κατανοµή των εργασιών καθορίζεται κυρίως από τις εκάστοτε ανάγκες του µελισσιού. Έτσι, αν οι ανάγκες το επιτάσσουν, εργάτριες µεγάλης ηλικίας µπορεί να φροντίσουν το γόνο και αντίστοιχα εργάτριες µικρής ηλικίας να γίνουν συλλέκτριες (Winston, 1987). 16

2 2. ΟΜΟΙΟΣΤΑΣΗ Με τον όρο οµοιόσταση περιγράφεται η ικανότητα του µελισσιού να διατηρεί τη θερµοκρασία και τις άλλες περιβαλλοντικές παραµέτρους εντός της φωλιάς σχετικά σταθερές, ανεξάρτητα από τις εξωτερικές συνθήκες του περιβάλλοντος. Οι µέλισσες γενικά είναι δραστήριες σε θερµοκρασίες µεταξύ 10 ο και 38 ο C, όµως για την εκτροφή του γόνου, η άριστη θερµοκρασία είναι αυτή των 35 ο C. Όταν η θερµοκρασία είναι χαµηλότερη, οι παραµάνες µέλισσες καλύπτουν µε το σώµα τους το γόνο για να αυξήσουν τη θερµοκρασία του, ενώ σε υψηλότερη θερµοκρασία δροσίζουν την κυψέλη συλλέγοντας νερό και αερίζοντάς τη µε τα φτερά τους. Όταν η εξωτερική θερµοκρασία πέσει κάτω από τους 14 ο C, οι µέλισσες σχηµατίζουν τη λεγόµενη µελισσόσφαιρα (εικόνα 22), για να εξοικονοµήσουν ενέργεια αφού µειώνουν την επιφάνεια από την οποία αυτή χάνεται. Οι µέλισσες στο εσωτερικό και εξωτερικό µέρος της µελισσόσφαιρας εναλλάσσονται µεταξύ τους. Όταν δεν υπάρχει γόνος, η θερµοκρασία κυµαίνεται µεταξύ 13 ο και 20 ο C, ενώ αν υπάρχει γόνος, αυτός βρίσκεται στο κέντρο της µελισσόσφαιρας, µε τη θερµοκρασία εκεί να είναι πάντα 35 ο C. Εικόνα 22. ιάµετρος µελισσόσφαιρας σε διάφορες θερµοκρασίες (από Winston, 1987). 3. ΤΡΟΦΑΛΛΑΞΗ Με τον όρο τροφάλλαξη εννοούµε την ανταλλαγή τροφής µεταξύ των µελισσών, προβοσκίδα µε προβοσκίδα (εικόνα 23). Με τον τρόπο αυτό, οι µέλισσες διαµοιράζουν την τροφή σε σηµεία αποµακρυσµένα, ενώ ταΐζουν τη βασίλισσα και τους νεαρούς κηφήνες. Επίσης, οι συλλέκτριες δίνουν έτσι το νέκταρ στις εργάτριες που θα το αποθηκεύσουν στα κελιά. Το νέκταρ εµπλουτίζεται εκ νέου µε ένζυµα, ώστε να διασφαλιστεί η ωρίµανσή του. Κατά τη διάρκεια της τροφάλλαξης, οι µέλισσες φέρνουν σε επαφή τις κεραίες τους, µε αποτέλεσµα το διασκορπισµό χηµικών µηνυµάτων υπό µορφή φεροµονών. Επίσης, τα σώµατα των µελισσών έρχονται σε επαφή µεταξύ τους και έτσι διαµοιράζονται και άλλες φεροµόνες, όπως η βασιλική ουσία, η οποία κρατάει σε συνοχή το µελίσσι. Ο συνδυασµός διαφόρων οσµών, δηµιουργεί τελικά µια χαρακτηριστική οσµή, ξεχωριστή για κάθε µελίσσι. Εικόνα 23. Το φαινόµενο της τροφάλλαξης (φωτ. Α. Παπαχρηστοφόρου). 17

3 Τελευταίες έρευνες έδειξαν ότι µε την τροφάλλαξη µεταφέρεται, από τις µεγαλύτερες στις µικρότερες σε ηλικία εργάτριες µέλισσες, µια φεροµόνη, η οποία τις κρατάει εντός της κυψέλης να λειτουργούν ως παραµάνες και όχι να βγουν εκτός για να συλλέξουν τροφή και νερό. 4. ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ Είναι πλέον αποδεκτό ότι οι µέλισσες επικοινωνούν µεταξύ τους µε µηχανικά (ακοή και αφή), χηµικά και οπτικά ερεθίσµατα (Winston, 1987). Ιδιαίτερη βαρύτητα έχουν τα χηµικά και τα οπτικά ερεθίσµατα, µε τα πρώτα να αφορούν κυρίως στην επικοινωνία των µελισσών µεταξύ τους, ενώ τα δεύτερα στην αποτελεσµατική πτήση, αλλά και εύρεση τροφής. Α) Χηµικά ερεθίσµατα. Όταν λέµε χηµικά ερεθίσµατα αναφερόµαστε στις φεροµόνες, ουσίες που χρησιµοποιούνται από όλα τα έντοµα ως µέσο επικοινωνίας. Συχνά καθορίζουν και τη συµπεριφορά των εντόµων, όπως θα δούµε στη συνέχεια αναφορικά µε τις µέλισσες. Φεροµόνες που εκκρίνει η βασίλισσα. Οι σηµαντικότερες φεροµόνες που εκλύονται από τη βασίλισσα είναι το 9-οξο-2-δεκενοϊκό οξύ και το 9-υδροξυ-2-δεκενοϊκό οξύ. Αµφότερες παράγονται από τους σιαγονικούς αδένες. Η πρώτη λέγεται και βασιλική ουσία και η κύρια δράση της είναι η αναστολή παραγωγής νέας βασίλισσας και η αναστολή ανάπτυξης ωοθηκών στις εργάτριες. Άλλες φεροµόνες παράγονται από τους κοιλιακούς τεργίτες και τους αδένες Άρνχαρτ και ο ρόλος τους είναι υποβοηθητικός των κύριων. Η διασπορά των φεροµονών της βασίλισσας σε όλο το µελίσσι γίνεται µέσω της τροφάλλαξης. Γενικά, οι φεροµόνες της βασίλισσας έχουν τις εξής δράσεις: Αναστολή της κατασκευής βασιλικών κελιών Αναστολή της ανάπτυξης ωοθηκών στις εργάτριες µέλισσες Προσέλκυση των κηφήνων κατά το ζευγάρωµα Προσέλκυση των εργατριών στους αφεσµούς Σταθεροποίηση του τσαµπιού κατά τη διάρκεια της σµηνουργίας ιέγερση των εργατριών για να συλλέξουν τροφή και γενικά να εργάζονται Οι φεροµόνες της βασίλισσας κρατάνε σε συνοχή το µελίσσι. Σε πειράµατα που έγιναν, όταν οι εργάτριες εκτέθηκαν στους σιαγονικούς αδένες της βασίλισσας, συµπεριφέρονταν σαν να ήταν αυτή παρούσα. Επίσης, όταν οι εργάτριες εκτέθηκαν σε πλαστικό υλικό εµποτισµένο µε τη βασιλική ουσία, συµπεριφέρονταν σαν να επρόκειτο για την ίδια τη βασίλισσα (εικόνα 24). Εικόνα 24. Αριστερά: διάταξη συνοδών εργατριών γύρω από τη βασίλισσα (µαρκαρισµένη µε κόκκινο χρώµα). εξιά: συµπεριφορά εργατριών που εκτέθηκαν σε πλαστικό υλικό εµποτισµένο µε τη βασιλική ουσία. Φεροµόνες που εκκρίνουν οι εργάτριες. Αυτές µπορούν αν οµαδοποιηθούν σε δύο µεγάλες κατηγορίες, τις φεροµόνες συναγερµού και επιθετικότητας και τις φεροµόνες προσανατολισµού. 18

4 Ως φεροµόνες συναγερµού και επιθετικότητας έχουν αναγνωριστεί η 2-επτανόνη, η οποία εκκρίνεται από τους σιαγονικούς αδένες, και η οξικός ισοαµυλεστέρας, ο οποίος εκκρίνεται από τον αδένα Κοστσέβνικοφ. Ο εστέρας αυτός προκαλεί φορές µεγαλύτερη αντίδραση από ότι η 2-επτανόνη. Ενδέχεται σε ήπιες καταστάσεις άµυνας του µελισσιού να εκκρίνεται η 2-επτανόνη (εικόνα 25) για να βρίσκονται οι µέλισσες σε ετοιµότητα. Όταν, όµως, κάποια φρουρός µέλισσα κάνει επίθεση, τότε εκκρίνεται η φεροµόνη από τον αδένα Κοστσέβνικοφ, η οποία όχι µόνο διεγείρει την επιθετικότητα στις υπόλοιπες εργάτριες, αλλά τις κατευθύνει προς τον στόχο. Η σηµαντικότερη φεροµόνη προσανατολισµού που έχει αναγνωριστεί είναι αυτή του αδένα Νασάνοφ. Οι εργάτριες σηκώνουν την κοιλιά τους προκειµένου να ελευθερωθεί η φεροµόνη και εν συνεχεία τη διασπείρουν ανεµίζοντας τα φτερά τους (εικόνα 26). Η συγκεκριµένη φεροµόνη είναι ένα µίγµα ουσιών, το οποίο στη µύτη του ανθρώπου µοιάζει µε µυρωδιά λεµονιού. Με τη φεροµόνη αυτή, οι εργάτριες δηλώνουν την είσοδο της φωλιάς, σηµατοδοτούν τη θέση της τροφής και του νερού και, σε συνδυασµό µε τη βασιλική ουσία, σταθεροποιούν το τσαµπί κατά τη σµηνουργία. Μια άλλη φεροµόνη προσανατολισµού εκκρίνεται από τους αδένες του Άρνχαρτ και λέγεται φεροµόνη ίχνος ποδιού. Εναποτίθεται στα άνθη και την είσοδο της κυψέλης για να προσανατολιστούν οι άλλες εργάτριες. Εικόνα 25. Χαρακτηριστική στάση φρουρούεργάτριας που εκκρίνει τη φεροµόνη 2- επτανόνη (από Free, 1987). Εικόνα 26. Χαρακτηριστική στάση εργάτριας που εκθέτει τον αδένα Νασάνοφ (φωτ. Α. Παπαχρηστοφόρου). Άλλες φεροµόνες. Εκτός από τη βασίλισσα και τις εργάτριες, φεροµόνες παράγουν τόσο οι κηφήνες, όσο και ο γόνος (Free, 1987). Εκκρίσεις από τους σιαγονικού αδένες των κηφήνων είναι ελκυστικές για τους υπόλοιπους, µε αποτέλεσµα αυτοί να συγκεντρώνονται σε συγκεκριµένες περιοχές όπου συντελείτε η σύζευξη των βασιλισσών (περιοχές συγκέντρωσης κηφήνων). Επίσης, ουσίες που εκλύονται από το γόνο έχουν τουλάχιστον δύο επιδράσεις στις εργάτριες µέλισσες. Τις διεγείρουν για τη συλλογή τροφής και ιδιαίτερα γύρης, ενώ αναστέλλουν το σχηµατισµό ωοθηκών σε αυτές. Περισσότερα από τον Υφαντίδη (2002). Β) Οπτικά ερεθίσµατα. Ήταν το 1967 όταν ο Karl Von Frisch δηµοσίευσε τα αποτελέσµατα της έρευνας του για την επικοινωνία των µελισσών, λέγοντας ότι οι µέλισσες επικοινωνούν µεταξύ τους χορεύοντας! Πρόκειται για τους περίφηµους χορούς των µελισσών, µε τους οποίους οι συλλέκτριες µέλισσες υποδηλώνουν την απόσταση, την κατεύθυνση και την ποιότητα της τροφής. Οι βασικοί χοροί είναι τρεις, ο κυκλικός χορός, ο µεικτός χορός και ο χορός των δονήσεων. Υπάρχουν και άλλοι χοροί, οι οποίοι είτε είναι ελάσσονος σηµασίας, είτε δεν έχουν πλήρως κατανοηθεί. Κυκλικός χορός. Ο χορός αυτός πληροφορεί ότι η πηγή τροφής είναι πολύ κοντά στη φωλιά, σε απόσταση µικρότερη των 15 m, χωρίς να δίνει στοιχεία για την ακριβή απόσταση ή 19

5 την κατεύθυνση. Επίσης, δίνει στοιχεία για την ποιότητα και την ποσότητα της τροφής. Αναφορικά µε το νέκταρ, γνωρίζουµε ότι οι µέλισσες έχουν την ικανότητα να µετρούν την ποσότητα των σακχάρων που αυτό περιέχει και έτσι το αξιολογούν σαν τροφή. Για τη γύρη, όµως, δεν ξέρουµε ακριβώς µε ποιους µηχανισµούς οι µέλισσες εκτιµούν την ποιότητά της. Σε αυτόν τον χορό, η συλλέκτρια µέλισσα κάνει συνεχώς µικρούς κύκλους, αλλάζοντας κατεύθυνση σε κάθε 1-2 (εικόνα 27). Ο χορός διαρκεί από µερικά δευτερόλεπτα ως και ένα λεπτό και είναι τόσο εντονότερος, όσο ο ποιότητα της τροφής είναι καλύτερη και η ποσότητά της µεγαλύτερη. Κατά τη διάρκεια του χορού, γίνεται και τροφάλλαξη, µε τη συλλέκτρια µέλισσα να δίνει το νέκταρ στις άλλες µέλισσες. Όπως είπαµε, ο κυκλικός χορός αφορά σε παρουσία τροφής σε αποστάσεις µικρότερες από 15 m. Για αποστάσεις µεταξύ 15 και 100 m, οι µέλισσες πραγµατοποιούν ενδιάµεσους χορούς, φτάνοντας σιγά-σιγά στο µικτό χορό (εικόνα 28). Εικόνα 27. Κυκλικός χορός (από Morse και Hooper, 1985). Μικτός χορός. Με τον χορό αυτό οι συλλέκτριες µέλισσες δίνουν πληροφορίες για την απόσταση, την κατεύθυνση και την ποιότητα τροφής που βρίσκεται σε απόσταση µεγαλύτερη από 100 m. Κατά τον χορό αυτό, η µέλισσα τρέχει σε µια ευθεία γραµµή, κουνώντας έντονα την κοιλιά της φορές το δευτερόλεπτο και παράγοντας διάφορους ήχους. Στο τέλος της ευθείας, χορεύει ένα ηµικύκλιο και έρχεται στην αρχική της θέση, Αφού διατρέχει ξανά την ίδια ευθεία, χορεύει πάλι ένα ηµικύκλιο, από την άλλη µεριά αυτή τη φορά (εικόνα 29). Συχνά σταµατάει και δίνει δείγµα τροφής στις άλλες εργάτριες, ενώ µε την επαφή ανταλλάσσουν και οσµές. Όπως και στον προηγούµενο χορό, η ένταση της κίνησης της κοιλιάς δηλώνει την ποιότητα της τροφής. Εικόνα 28. Σταδιακή µετατροπή του κυκλικού χορού σε µεικτό, όσο αυξάνει η απόσταση της τροφής από τη φωλιά (από Morse και Hooper, 1985). Εικόνα 29. Ο µικτός χορός (από Winston, 1987). 20

6 Η απόσταση της τροφής δηλώνεται µε τον αριθµό των ευθειών που διατρέχει η µέλισσα ανά δευτερόλεπτο. Όσο πιο αργά κινείται αυτή, τόσο πιο µακριά βρίσκεται η τροφή. Πρέπει να πούµε, όµως, ότι στην ουσία η πληροφορία αυτή αφορά στη ενέργεια που θα χρειαστεί η συλλέκτρια για να κάνει το ταξίδι µέχρι την τροφή, παρά στην ακριβή απόσταση. Έτσι, µια συλλέκτρια µεγαλύτερης ηλικίας δηλώνει µεγαλύτερη κατανάλωση ενέργειας από µια νεότερη, ενώ για την ίδια απόσταση τροφής θα δηλωθεί διαφορετική απαραίτητη ενέργεια σε ηµέρα µε άνεµο και χωρίς άνεµο (Seeley, 1985). Το άλλο σηµαντικό στοιχείο του µικτού χορού είναι ότι µεταδίδει πληροφορίες για την κατεύθυνση προς την οποία βρίσκεται η τροφή (εικόνα 30). Πάντα ως σηµείο αναφοράς είναι ο ήλιος και επειδή οι χοροί γίνονται πάνω στην κηρήθρα, η οποία βρίσκεται κάθετα προς το επίπεδο της γης, η µέλισσα τοποθετεί τον ήλιο πάντα στην κατακόρυφο. ιανύει το ευθύγραµµο τµήµα του µικτού χορού, προς τα αριστερά ή δεξιά, σε γωνία ίση µε τη γωνία που σχηµατίζεται στην πραγµατικότητα µεταξύ του ήλιου και της τροφής, λαµβάνοντας ως σηµείο βάσης την κυψέλη. Ένα εντυπωσιακό στοιχείο είναι ότι οι µέλισσες καταφέρνουν να βρίσκουν το δρόµο τους, παρότι η θέση του ήλιου αλλάζει. Έχουν τη δυνατότητα να διορθώνουν την πορεία τους ανάλογα µε την κίνηση του ήλιου, ενώ γενικά µπορούν να βρουν τη φωλιά τους ακόµα και να ο ήλιος κρυφτεί. Όπως γίνεται αντιληπτό, ο καθορισµός του σηµείου όπου βρίσκεται η τροφή γίνεται κατά προσέγγιση, κάτι που σηµαίνει ότι οι χοροί έχουν ως στόχο να φέρουν τη συλλέκτρια κοντά στην τροφή. Τότε, αυτή χρησιµοποιεί άλλα ερεθίσµατα για να βρει το ακριβές σηµείο, όπως τα χρώµατα και τις οσµές των λουλουδιών (Southwick, 1991). 21 Εικόνα 30. Ο µικτός χορός και το µήνυµα που µεταδίδει (από Seeley, 1985). Χορός των δονήσεων. Σε αυτόν τον χορό η εργάτρια δονεί το σώµα της κατακόρυφα, και ιδιαίτερα την κοιλιά της, ενώ συγχρόνως αγκαλιάζει µε τα πόδια της άλλη εργάτρια η και τη βασίλισσα. Αυτός ο χορός γίνεται πολλές φορές τη µέρα και σχετίζεται µε τη συλλογή τροφής και τη σµηνουργία. Γίνεται συνήθως από συλλέκτριες και σε αυτόν ανταποκρίνονται άλλες συλλέκτριες, παρά οικιακές µέλισσες. Περισσότερες λεπτοµέρειες για τους χορούς των µελισσών από τον Υφαντίδη (2003). 5. ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΣ Κύριο σηµείο αναφοράς για τις µέλισσες προκειµένου να προσανατολιστούν είναι ο ήλιος, τη θέση του οποίου βρίσκουν ακόµα και όταν έχει συννεφιά, αφού αντιλαµβάνονται την υπεριώδη ακτινοβολία που διαπερνά τα σύννεφα. Εκτός από τον ήλιο, χρησιµοποιούν και ορόσηµα, όπως θάµνους, δέντρα, πέτρες και νερά, ενώ αντιλαµβάνονται και το µαγνητικό πεδίο της γης (Winston, 1987). Όταν πλέον οι µέλισσες πλησιάσουν κοντά στο στόχο τους, χρησιµοποιούν τα χρώµατα, τα σχήµατα και τις οσµές.

7 6. ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΚΑΙ ΣΥΛΛΟΓΗ ΤΡΟΦΗΣ Τα απαραίτητα θρεπτικά συστατικά για τη διαβίωσή της η µέλισσας τα βρίσκει από το νέκταρ, τη γύρη και το νερό. Το νέκταρ (και τα µελιτώµατα) τα µετατρέπει σε µέλι και από αυτό παίρνει την απαραίτητη ενέργεια για τις διάφορες εργασίες. Ένα µελίσσι χρειάζεται κατά µέσο όρο κιλά µέλι ετησίως. Το νέκταρ αποτελεί επίσης πηγή ανόργανων αλάτων. Από τη γύρη η µέλισσα παίρνει κατά κύριο λόγο τις απαραίτητες πρωτεΐνες για την ανάπτυξη των ιστών και των αδένων. Παρέχει επίσης βιταµίνες και ανόργανα άλατα. Τέλος, το νερό, πέρα από τη χρήση του στη διατροφή, χρησιµεύει για τη διατήρηση της κατάλληλης υγρασίας του γόνου και για να δροσίζεται η φωλιά κατά τους θερινούς µήνες. Η µεγάλη ποικιλία φυτών και ανθέων σηµαίνει αντίστοιχα µεγάλη ποικιλία διαφορετικών τύπων νέκταρος και γύρης. Για τις µέλισσες, η περιεκτικότητα σε σάκχαρα και το πρωτεϊνικό περιεχόµενο είναι τα κριτήρια επιλογής του νέκταρος και της γύρης αντίστοιχα. Συλλέκτριες γίνονται συνήθως οι µέλισσες ηλικίας άνω των 20 ηµερών. Περίπου το 58% συλλέγει νέκταρ, το 25% γύρη, ενώ ένα ποσοστό 17% συλλέγει και τα δύο. Ένα φαινόµενο που χαρακτηρίζει τη µέλισσα είναι η ανθική σταθερότητα, κατά το οποίο η µέλισσα επισκέπτεται ένα µόνο είδος ανθέων σε κάθε ταξίδι της, στο µέτρο πάντα του δυνατού. Έχει υπολογιστεί ότι το φορτίο της γύρης συλλέκτριας µέλισσας περιέχει κατά 97% γύρη από ένα και µόνο είδος. Αυτό το φαινόµενο συµπεριφοράς της µέλισσας είναι αποτέλεσµα της φυσικής επιλογής, αφού κατά αυτόν τον τρόπο εξοικονοµεί ενέργεια µαθαίνοντας το χρώµα, την οσµή και τον τρόπο χειρισµού ενός τύπου άνθους. Από την άλλη, η φύση επωφελείται σηµαντικά, καθώς, λόγω της ανθικής σταθερότητας, επιτυγχάνεται η επικονίαση. Οι µέλισσες πετάνε όσο µακριά χρειάζεται για να βρουν τροφή, συνήθως µερικές εκατοντάδες µέτρα από τη φωλιά τους, αν και, όταν δεν υπάρχει τροφή κοντά, µπορεί να υπερβούν τα 5 Km. Εννοείται ότι η µέλισσα θα πετάξει όσο γίνεται πιο κοντά στη φωλιά της, καταναλώνοντας την ελάχιστη δυνατή ενέργεια, για τη συλλογή τροφής. Έχει επίσης παρατηρηθεί ότι οι µέλισσες επισκέπτονται κάποια φυτά συγκεκριµένη ώρα της ηµέρας, η οποία συµπίπτει µε την ώρα που το φυτό εκκρίνει το νέκταρ ή διαθέτει τη γύρη του (Percival, 1955). Οι καιρικές συνθήκες επηρεάζουν άµεσα τη συλλογή τροφής. Όταν η θερµοκρασία είναι µικρότερη από 12 ο C συνήθως οι µέλισσες δε συλλέγουν τροφή. Επίσης, η συλλογή νέκταρος και γύρης µειώνεται όταν φυσάνε άνεµοι και όταν βρέχει. 7. ΣΜΗΝΟΥΡΓΙΑ Η σµηνουργία είναι ο φυσικός τρόπος πολλαπλασιασµού του µελισσιού, κατά τον οποίο αυτό χωρίζεται στα δύο, µε την παλιά βασίλισσα να παίρνει ένα µέρος του πληθυσµού και να εγκαθίσταται σε νέα φωλιά, ενώ οι υπόλοιπες εργάτριες µένουν στην παλιά φωλιά µαζί µε έναν αριθµό σφραγισµένων βασιλικών κελιών που θα δώσουν νέα βασίλισσα. Α) Αίτια πρόκλησης της σµηνουργίας. Η σµηνουργία είναι ένα πολύπλοκο φαινόµενο, που ελέγχεται από πολλούς παράγοντες, κυριότεροι των οποίων είναι: Το µέγεθος του µελισσιού. Υπάρχει µεγάλος πληθυσµός εργατριών που δεν έχουν χώρο να κινηθούν. Ο συνωστισµός στη γονοφωλιά. Αυξηµένη παρουσία γόνου και απουσία χώρου για να ωοτοκήσει η βασίλισσα, αλλά και για την αποθήκευση τροφής. Η ηλικία των εργατριών. Όταν το ποσοστό των νεαρών εργατριών είναι µεγάλο, ευνοείται η εκδήλωση σµηνουργίας. Η ανεπάρκεια της φεροµόνης της βασίλισσας για όλο τον πληθυσµό. Αυτό συµβαίνει όταν η βασίλισσα είναι µεγάλη σε ηλικία ή όταν το µέγεθος του µελισσιού είναι πολύ µεγάλο. Η αφθονία των τροφών. Όταν οι τροφές είναι σε αφθονία, ο πληθυσµός αυξάνει σηµαντικά, ενώ ενδέχεται κάποια στιγµή να µην υπάρχει χώρος για αποθήκευση. 22

8 Γενετική προδιάθεση. Μερικά µελίσσια έχουν µεγαλύτερη τάση για σµηνουργία από ότι άλλα. Αυτή η τάση κληρονοµείται. Καιρικές συνθήκες. Ο κακός καιρός µπορεί να καθυστερήσει, αλλά όχι να αποτρέψει τη σµηνουργία. Β) Συµπεριφορά κατά τη σµηνουργία. Η σµηνουργία συνήθως συµβαίνει κατά το µέσο µε τέλος της άνοιξης, καθώς τότε είναι ευνοϊκότερες οι συνθήκες. Οι διεργασίες του µελισσιού που πρόκειται να σµηνουργήσει αρχίζουν 2-4 βδοµάδες πριν την εκδήλωση της σµηνουργίας. Για το λόγο αυτό, είναι πολύ δύσκολο ως και αδύνατο να κατασταλεί η σµηνουργία. Οι εργάτριες κατασκευάζουν και καταστρέφουν βασιλικά κελιά καθ όλη τη διάρκεια του έτους. Όταν το µελίσσι πρόκειται να σηµνουργήσει, ο αριθµός των κελιών αυτών αυξάνεται, ενώ παράλληλα η βασίλισσα ταΐζεται περισσότερο για να αυξηθεί η ωοτοκία της. Η βασίλισσα γεννά, εκτός των άλλων, και µέσα σε αυτά τα κελιά, ενώ έχει παρατηρηθεί οι µέλισσες να µεταφέρουν αυγά ή µικρές προνύµφες σε αυτά τα κελιά. Περίπου 8-10 µέρες µετά, µόλις το πρώτο βασιλικό κελί σφραγιστεί και βεβαιωθεί ότι το µελίσσι θα αποκτήσει νέα βασίλισσα, εκδηλώνεται η σµηνουργία. Περίπου µια βδοµάδα πριν τη σµηνουργία, η συµπεριφορά των εργατριών απέναντι στη βασίλισσα αλλάζει. Το τάισµα περιορίζεται πολύ, ενώ η βασίλισσα ωθείται σε διαρκή κίνηση. Οι εργάτριες τη σπρώχνουν, τη δαγκώνουν και γενικά της φέρονται σκληρά για να κινείται και να χάσει βάρος, ώστε να µπορεί να πετάξει κατά τη διάρκεια της σµηνουργίας. Οι εργάτριες µε τη σειρά τους γεµίζουν τον πρόλοβό τους µε µέλι για να είναι έτοιµες. Λίγες µέρες πριν τη σµηνουργία, επικρατεί ηρεµία στο µελίσσι, µε τις εργάτριες να κρέµονται έξω από την κυψέλη. Λίγο πριν τη σµηνουργία, οι εργάτριες κινούνται µπρος-πίσω σε κύµατα, παροτρύνοντας τις υπόλοιπες εργάτριες, ενώ συγχρόνως τραβάνε έξω και τη βασίλισσα. Ξαφνικά, µια µεγάλη µάζα (περίπου του 60% του συνολικού πληθυσµού) φεύγει από την κυψέλη και ο ουρανός γεµίζει µε µέλισσες (εικόνα 31). Ο πληθυσµός αυτός θα συγκεντρωθεί σε κάποιο κλαδί ή κορµό δέντρου για να σχηµατίσει το σµάρι (εικόνα 31) και οι ανιχνεύτριες µέλισσες θα ψάξουν για κατάλληλη φωλιά. Το σύνολο αυτό των µελισσών λέγεται σµήνος ή αφεσµός. Εικόνα 31. εξιά: µέλισσες τη στιγµή της σµηνουργίας. Αριστερά: αφεσµός σε κλαδί (από Θρασυβούλου, 1998). 23

9 Συνήθως το 70% των εργατριών του σµήνους είναι µικρής ηλικίας, µικρότερης των 10 ηµερών. Αυτό δίνει µεγαλύτερη πιθανότητα επιτυχούς εγκατάστασης του σµήνους σε νέα φωλιά, καθώς οι µέλισσες έχουν µεγαλύτερη διάρκεια ζωής. Επίσης, οι νέες εργάτριες είναι καταλληλότερες για το χτίσιµο των κηρηθρών. Το µέλι που έχουν πάρει πριν φύγουν από την παλιά τους φωλιά θα παρέχει την κατάλληλη ενέργεια για να ξεκινήσει το χτίσιµο των κηρηθρών στη νέα φωλιά. Περίπου 21 µέρες µετά την εγκατάσταση στη νέα φωλιά εκκολάπτονται οι νέες εργάτριες. Στο µητρικό µελίσσι υπάρχουν βασιλικά κελιά έτοιµα να δώσουν νέα βασίλισσα. Η πρώτη βασίλισσα που θα εκκολαφθεί θα σκοτώσει τις υπόλοιπες πριν αυτές βγουν από τα κελιά. Αν βγουν ταυτόχρονα δύο η περισσότερες βασίλισσες, θα γίνει µάχη µέχρι να επικρατήσει µόνο µια. Αυτή θα γονιµοποιηθεί και το µελίσσι θα επανέλθει στους κανονικούς του ρυθµούς. Στην περίπτωση που ο πληθυσµός στο µητρικό µελίσσι είναι µεγάλος, ενδέχεται να έχουµε και δεύτερο ή και τρίτο αφεσµό. Αυτά τα σµήνη έχουν πολύ λιγότερες εργάτριες και είναι δύσκολο να επιβιώσουν. Περισσότερες λεπτοµέρειες, αλλά και νέα δεδοµένα αναφορικά µε το φαινόµενο της σµηνουργίας αναφέρονται από τον Υφαντίδη (2004). Γ) Μέτρα κατά της σµηνουργίας. Όπως είπαµε και νωρίτερα, οι διεργασίες ενός µελισσιού που πρόκειται να σµηνουργήσει ξεκινάνε πολύ πριν την εκδήλωση του φαινοµένου. Η καταστολή της σµηνουργίας είναι διαδικασία επίπονη και κουραστική τόσο γι το µελισσοκόµο, όσο και για το µελίσσι, ενώ η επιτυχία της δεν είναι διασφαλισµένη. Συνεπώς, τα µέτρα κατά της σµηνουργίας είναι προληπτικά και αφορούν σε: Προσθήκη κηρηθρών µε άδεια κελιά. Παρέχεται έτσι χώρος στη βασίλισσα για να γεννήσει, αλλά και για να αποθηκευτούν τροφές από τις εργάτριες µέλισσες. Αύξηση του χώρου της κυψέλης. Αυτό γίνεται προσθέτοντας ένα ολόκληρο πάτωµα µε άδειες κηρήθρες. Επιπρόσθετα, αν βάλουµε στο επάνω πάτωµα δύο πλαίσια µε γόνο, αυτόµατα οι παραµάνες µέλισσες θα µεταφερθούν εκεί, οπότε αραιώνει ο πληθυσµός στο κάτω πάτωµα. Αφαίρεση πλαισίων µε σφραγισµένο γόνο. Με τον τρόπο αυτό µειώνεται η διάθεση για σµηνουργία. Τα πλαίσια µε το γόνο µπορούν αν δοθούν σε κάποιο αδύναµο µελίσσι για να αυξηθεί ο πληθυσµός του. Περιορισµός της θερµοκρασίας γύρω από την κυψέλη. Αυτό επιτυγχάνεται µε σκίαση ή βάψιµο µε άσπρο χρώµα. Καλός αερισµός του εσωτερικού της κυψέλης. Τακτική ανανέωση της βασίλισσας. Πρέπει να γίνεται το πολύ κάθε δύο χρόνια. Επιλογή µελισσιών µε µικρή τάση για σµηνουργία. Αµοιβαία αλλαγή θέσης. Αλλάζοντας τη θέση µιας δυνατής κυψέλης µε µια αδύνατη, οι συλλέκτριες του δυνατού µελισσιού θα επιστρέψουν στην παλιά θέση, θα µπουν όµως στην αδύνατη κυψέλη. Θα επέλθει έτσι εξισορρόπηση των δύο κυψελών, και θα µειωθεί η τάση για σµηνουργία στο δυνατό µελίσσι καθώς θα µειωθεί ο πληθυσµός του. Αυτό πρέπει να γίνεται σε περιόδους µελιτοφορίας, ώστε να µπερδεύονται οι οσµές των µελισσών και αυτές να µη µαλώνουν µεταξύ τους. 8. ΕΠΙΚΟΝΙΑΣΗ Επικονίαση καλείται η µεταφορά της γύρης από τον ανθήρα ενός άνθους στο στίγµα του ύπερου του ίδιου ή άλλου άνθους του ίδιου είδους φυτού. Την επικονίαση ακολουθεί η γονιµοποίηση, η ένωση δηλαδή του αρσενικού και του θηλυκού γαµέτη. Η επικονίαση στη φύση επιτελείται µε διάφορους τρόπους. Υπάρχουν φυτά που αυτογονιµοποιούνται και δεν έχουν την ανάγκη κάποιου ζωικού επικονιαστή. Τα φυτά για τα οποία η σταυρεπικονίαση είναι απαραίτητη, µπορούν να επικονιαστούν µε τον άνεµο, το νερό, πουλιά, έντοµα κ.ά. Τα φυτά που χρειάζονται τη συνεισφορά κάποιου εντόµου για επιτυχή επικονίαση λέγονται εντοµόφιλα. Για να προσελκύσουν τα έντοµα στα άνθη τους χρησιµοποιούν 24

10 διάφορα µέσα, όπως έντονα χρώµατα και οσµές, µεγάλα σε µέγεθος και ιδιαίτερα σε µορφή άνθη και φυσικά το νέκταρ. Έντοµα που είναι επικονιαστές περιλαµβάνονται στις τάξεις των Κολεοπτέρων (οικ. Mordellidae, Oedemeridae, Melachiidae κ.ά.), ιπτέρων (οικ. Syrphidae, Stratiomyidae, Bombyliidae κ.ά.), Λεπιδοπτέρων (οικ. Sphingidae, Noctuidae κ.ά.) και Υµενοπτέρων (οικ. Vespoidea, Apoidea κ.ά.) (Θρασυβούλου, 1989). Η τάξη των Υµενοπτέρων περιλαµβάνει τους περισσότερους και αποτελεσµατικότερους επικονιαστές. Σε αυτήν την τάξη ανήκουν και οι µέλισσες. Οι µέλισσες συλλέγουν τη γύρη και το νέκταρ από τα φυτά και τα χρησιµοποιούν για τη διατροφή τους. Όταν επισκέπτονται τα άνθη, εκατοντάδες γυρεόκοκκοι επικάθονται στο σώµα τους, ως αποτέλεσµα της παρουσίας πολυάριθµων τριχών πάνω σε αυτό (εικόνα 81), αλλά και της µορφολογίας αυτών (εικόνες 83 και 84). Η σχέση των µελισσών µε τα φυτά είναι αµφίδροµη τα φυτά προσφέρουν τροφή στη µέλισσα και αυτή µε τη σειρά της ανταποδίδει, εξασφαλίζοντας την επικονίαση. Οι µέλισσες δεν επισκέπτονται όλα τα άνθη των φυτών. Η επιλογή γίνεται κυρίως µε βάση διατροφικά κριτήρια, τα οποία αφορούν στην περιεκτικότητα της γύρης σε πρωτεΐνη και του νέκταρος σε σάκχαρα. Γενικά, οι µέλισσες δε συλλέγουν γύρη µε πρωτεϊνικό περιεχόµενο µικρότερο από 7%. Έτσι, για παράδειγµα δε συλλέγουν τη γύρη του πεύκου, η οποία έχει περίπου 5% πρωτεΐνη. Για το νέκταρ, θα προτιµήσουν αυτό µε τη µεγαλύτερη περιεκτικότητα σε σάκχαρα. Σε µια περιοχή, λοιπόν, που υπάρχουν αχλαδιές και µηλιές, φυτά που ανθίζουν την ίδια περίοδο, οι µέλισσες προτιµούν τα άνθη µηλιάς επειδή περιέχουν σάκχαρα σε µεγαλύτερη συγκέντρωση, 40%, έναντι 10-15% της αχλαδιάς. Η ωφέλεια που έχει ο άνθρωπος από την επικονίαση είναι ανεκτίµητη. Αναφέρεται ότι, σε οικονοµικά µεγέθη, η αξία της επικονίασης είναι 150 φορές µεγαλύτερη από την αξία του µελιού και του κεριού που παράγει η µέλισσα. Επιπρόσθετα, η επικονίαση αποτελεί την αφετηρία παραγωγής τροφής για τον άνθρωπο, τόσο φυτικής (φρούτα, λαχανικά), όσο και ζωικής (κρέας, γάλα) προέλευσης µέσω των τροφών των ζώων. Αν σε όλα αυτά προστεθεί και το όφελος που έχει η φύση από την επικονίαση, και το οποίο σχετίζεται µε τη διατήρηση της βιοποικιλότητας στη φύση, διαπιστώνει κανείς την αξία της µέλισσας για τη φύση γενικότερα. 25

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΥΤΕΡΟ ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΩΝ ΜΕΛΙΣΣΩΝ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΥΤΕΡΟ ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΩΝ ΜΕΛΙΣΣΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΥΤΕΡΟ ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΩΝ ΜΕΛΙΣΣΩΝ 1. ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ Η µέλισσα είναι έντοµο ολοµετάβολο και για την ολοκλήρωση του βιολογικού της κύκλου διέρχεται από τα στάδια του αυγού, της

Διαβάστε περισσότερα

Η ΜΕΛΙΣΣΑ, Η ΜΕΛΙΣΣΟΚΟΜΙΑ ΚΑΙ ΤΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ ΤΟΥΣ. Κατερίνα Καρατάσου, κτηνίατρος Ο.Μ.Σ.Ε.

Η ΜΕΛΙΣΣΑ, Η ΜΕΛΙΣΣΟΚΟΜΙΑ ΚΑΙ ΤΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ ΤΟΥΣ. Κατερίνα Καρατάσου, κτηνίατρος Ο.Μ.Σ.Ε. Η ΜΕΛΙΣΣΑ, Η ΜΕΛΙΣΣΟΚΟΜΙΑ ΚΑΙ ΤΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ ΤΟΥΣ Κατερίνα Καρατάσου, κτηνίατρος Ο.Μ.Σ.Ε. Βλέπουμε συχνά μέλισσες στα λουλούδια Τι ξέρουμε γι αυτές; Ημέλισσα είναι έντομο Υπάρχει στη Γη εδώ και 30 εκατομμύρια

Διαβάστε περισσότερα

Προϊόντα κυψέλης και η σημασία. Αντώνιος Ε. Τσαγκαράκης Γεωπόνος Εντομολόγος, MSc, PhD Εκπαιδευτής Ι.Γ.Ε.

Προϊόντα κυψέλης και η σημασία. Αντώνιος Ε. Τσαγκαράκης Γεωπόνος Εντομολόγος, MSc, PhD Εκπαιδευτής Ι.Γ.Ε. Προϊόντα κυψέλης και η σημασία τους για την υγεία του μελισσιού Αντώνιος Ε. Τσαγκαράκης Γεωπόνος Εντομολόγος, MSc, PhD Εκπαιδευτής Ι.Γ.Ε. Κηρήθρα Επωαστικός - αποθηκευτικός χώρος εντός της κυψέλης Είναι

Διαβάστε περισσότερα

Μέλισσες ένας πολύτιμος θησαυρός

Μέλισσες ένας πολύτιμος θησαυρός Photos by Christina Christodoulou Μέλισσες ένας πολύτιμος θησαυρός Χριστίνα Χριστοδούλου Γεωπόνος Μελισσοκομικού Κέντρου Κύπρου 1 Μέλισσα Έντομο ανήκει στα Υμενόπτερα. Θεωρείτε κοινωνικό και επικοινωνεί

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη γόνου & πληθυσμού στη διάρκεια του έτους

Ανάπτυξη γόνου & πληθυσμού στη διάρκεια του έτους Ποσότητα γόνου & ακμαίων μελισσών Μεταχείριση του μελισσιού κατά τη διάρκεια του έτους Ανάπτυξη γόνου & πληθυσμού στη διάρκεια του έτους Πληθυσμός Παραγωγική φάση Παράλληλη ανάπτυξη γόνος Μείωση γόνου

Διαβάστε περισσότερα

Παράγοντες Επιτυχίας του Μελισσοκόμου

Παράγοντες Επιτυχίας του Μελισσοκόμου Παράγοντες Επιτυχίας του Μελισσοκόμου Στόχος : το κέρδος 1. Να αγαπά τη μέλισσα 2. Να γνωρίζει καλά τη βιολογία της. 3. Να εφαρμόζει σωστές επεμβάσεις στον κατάλληλο χρόνο 4. Να γνωρίζει τη μελισσοκομική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗΣ ΤΑΞΗΣ

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗΣ ΤΑΞΗΣ 2012 ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗΣ ΤΑΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ E-school by Agronomist.gr 2 ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΓΕΩΡΓΙΚΗ, ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΚΗ ΚΑΙ ΑΛΙΕΥΤΙΚΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ 3 Μελισσοκομία Ι Η μελισσοκομία αποτελεί κλάδο της

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ, ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΚΑΙ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΜΕΛΙΣΣΑΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ, ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΚΑΙ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΜΕΛΙΣΣΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ, ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΚΑΙ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΜΕΛΙΣΣΑΣ 1. ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ Το σώµα της µέλισσας χωρίζεται σε 3 διακριτά µέρη: την κεφαλή, το θώρακα και την κοιλία. Σε κάθε ένα από αυτά βρίσκονται διάφορα

Διαβάστε περισσότερα

ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΚΑΙ ΕΠΙΛΟΓΗ ΤΩΝ ΜΕΛΙΣΣΩΝ Πασχάλης Χαριζάνης Εργαστήριο Σηροτροφίας & Μελισσοκομίας Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών

ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΚΑΙ ΕΠΙΛΟΓΗ ΤΩΝ ΜΕΛΙΣΣΩΝ Πασχάλης Χαριζάνης Εργαστήριο Σηροτροφίας & Μελισσοκομίας Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΚΑΙ ΕΠΙΛΟΓΗ ΤΩΝ ΜΕΛΙΣΣΩΝ Πασχάλης Χαριζάνης Εργαστήριο Σηροτροφίας & Μελισσοκομίας Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Ι. ΓΕΝΙΚΑ Το είδος και η ποικιλότητα του γενετικού υλικού είναι εξίσου σημαντικά

Διαβάστε περισσότερα

Ο Τόμπυ και οι Μέλισσες

Ο Τόμπυ και οι Μέλισσες Ο Τόμπυ και οι Μέλισσες Είναι άνοιξη και, όπως και πέρυσι, ο Τόμπυ επισκέπτεται τον θείο του στο αγρόκτημα. «Επιτέλους, έχω διακοπές!» φωνάζει ο Τόμπυ. Ανυπομονεί να ξαναδεί την αγαπημένη του αγελάδα,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙΜΟΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΛΙΑΝΙΚΗΣ 2015

ΤΙΜΟΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΛΙΑΝΙΚΗΣ 2015 1 ΑΚΟΝΙΑ ΜΑΧΑΙΡΙΩΝ 2,00 2 ΑΡΙΘΜΟΙ ΠΥΡΟΣΦΡΑΓΙΔΑΣ 2,00 3 ΑΡΜΟΣΤΗΡΑΣ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΣ 220V 22,00 4 ΑΡΜΟΣΤΗΡΑΣ ΚΑΛΩΔΙΑ 12V 6,00 5 ΑΡΜΟΣΤΗΡΑΣ ΡΟΔΑΚΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΚΟΛΛΗΣΗ ΤΩΝ ΚΗΡΗΘΡΩΝ 6,00 6 ΑΡΩΜΑ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΝΕΝΩΣΗ ΣΜΗΝΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ

ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΕΛΙΣΣΟΚΟΜΙΑΣ Χ. Τανανάκη, Α. Θρασυβούλου Εργαστήριο Μελισσοκομίας Σηροτροφίας Α.Π.Θ. Email: tananaki@agro.auth.gr Website: www.beelab.gr Tel: 2310-472983 2.500.000 Αριθμός Κυψελών

Διαβάστε περισσότερα

Μεταλλευτική δραστηριότητα

Μεταλλευτική δραστηριότητα Μεταλλευτική δραστηριότητα και μέλισσες A. Θρασυβούλου Εργαστήριο Μελισσοκομίας, ΑΠΘ H μεταλλευτική δραστηριότητα στη Χαλκιδική θα επηρεάσει σημαντικά το περιβάλλον της μέλισσας και συνεπώς την ίδια τη

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΛΙΣΣΑΣ ΕΡΓΑ, ΑΝΘΡΩΠΩΝ ΕΡΓΑ ΜΕΛΙΣΣΑΣ ΕΡΓΑ, ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

ΜΕΛΙΣΣΑΣ ΕΡΓΑ, ΑΝΘΡΩΠΩΝ ΕΡΓΑ ΜΕΛΙΣΣΑΣ ΕΡΓΑ, ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΜΕΛΙΣΣΑΣ ΕΡΓΑ, ΑΝΘΡΩΠΩΝ ΑΓΑΘΑ 1 ο ΕΠΑ.Λ ΟΡΕΣΤΙΑΔΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Σχολικό έτος: 2009-2010 Υπεύθυνοι Καθηγητές: Ναζίρης Γεώργιος Τσιορμπατζούδης Γεώργιος Page 1 of 24 ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Εκτροφή Μεταξοσκώληκα

Εκτροφή Μεταξοσκώληκα Εκτροφή Μεταξοσκώληκα 1 / 5 Ας σημειωθεί ότι η παραγωγή μεταξιού στην Ελλάδα είναι ελλειμματική. Η σηροτροφία μπορεί να αποδώσει σε διάστημα μόλις 45 ημερών, ένα αρκετά ικανοποιητικό εισόδημα νωρίς το

Διαβάστε περισσότερα

Η ΓΥΡΗ ΤΙ EIΝΑΙ H ΓΥΡΗ. Ηγύρη αποτελεί το αρσενικό αναπαραγωγικό κύτταρο των φυτών. Δήμου Μαρία Γεωπόνος Msc

Η ΓΥΡΗ ΤΙ EIΝΑΙ H ΓΥΡΗ. Ηγύρη αποτελεί το αρσενικό αναπαραγωγικό κύτταρο των φυτών. Δήμου Μαρία Γεωπόνος Msc Η ΓΥΡΗ Δήμου Μαρία Γεωπόνος Msc ΤΙ EIΝΑΙ H ΓΥΡΗ Ηγύρη αποτελεί το αρσενικό αναπαραγωγικό κύτταρο των φυτών 1 H ΣΥΛΛΟΓΗ ΤΗΣ ΓΥΡΗΣ ΑΠΟ ΤΙΣ ΜΕΛΙΣΣΕΣ ΣΥΛΛΟΓΗ ΤΗΣ ΓΥΡΗΣ σε κηρήθρες με γυρεοπαγίδες εποχή συλλογής

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΩΠΟΝΙΑΣ

ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΩΠΟΝΙΑΣ ΑΝΩΤΑΤΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ Ι ΡΥΜΑ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΩΠΟΝΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΦΥΤΙΚΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ Πτυχιακή Εργασία Έντοµα οργανωµένα σε κοινωνίες, µορφολογία, βιολογία, ζηµιές και αντιµετώπιση. ΣΠΟΥ ΑΣΤΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΜΕΛΙΣΣΑΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΜΕΛΙΣΣΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΜΕΛΙΣΣΑΣ Γούναρη Σοφία Γεωπόνος, Ερευνήτρια ΕΘΙΑΓΕ Συστηματική κατάταξη μελισσών και στάδια κοινωνικής εξέλιξης Είδη και φυλές μελισσών Το μελίσσι ως οργανισμός o Οι κηρήθρες του μελισσιού

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΛΙ, ΓΛΥΚΥΤΑΤΟ

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΛΙ, ΓΛΥΚΥΤΑΤΟ 14 ο ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ ΚΟΖΑΝΗΣ ΕΙΔΙΚΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ ΚΟΖΑΝΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΛΙ, ΓΛΥΚΥΤΑΤΟ Σχολική χρονιά 2008-2009 Υπεύθυνες νηπιαγωγοί Σαββίδου Ιωάννα Βέλκου Βασιλική Ειδικό Βοηθητικό Προσωπικό Σιαλβέρα

Διαβάστε περισσότερα

Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:...

Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:... Φυτά της Αλυκής και προσαρμογές στην Ξηρασία Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Σχολείο:... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:... Καταγραφή Περιβαλλοντικών συνθηκών Καλή σας μέρα. Ονομάζομαι Άγγελος

Διαβάστε περισσότερα

Αλληλεπιδράσεις θρεπτικών συστατικών των τροφίμων

Αλληλεπιδράσεις θρεπτικών συστατικών των τροφίμων Αλληλεπιδράσεις θρεπτικών συστατικών των τροφίμων Τα τρόφιμα είναι σύνθετοι συνδυασμοί που προέρχονται από πολλές πηγες. Όλα τα τρόφιμα έχουν τη δυνατότητα αλλεπίδρασης (χημικής) σε διαφορετικό βαθμό.

Διαβάστε περισσότερα

Τα εικοσανοειδή και η σχέση τους µε την υγεία

Τα εικοσανοειδή και η σχέση τους µε την υγεία Τα εικοσανοειδή και η σχέση τους µε την υγεία ρ. Αγγελική Τριανταφύλλου - Πιτίδη Ιατρός Μικροβιολόγος Αν. Καθηγήτρια Ιατρικής Σχολής Πανεπιστηµίου Αθηνών Κύριο µέληµα του ανθρώπου ήταν και είναι, η διατήρηση

Διαβάστε περισσότερα

ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΙΔΙΟΚΤΗΤΗ. EPA Establishment #: 088759-MI-001. Mite Zapper, LLC www.mitezapper.com

ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΙΔΙΟΚΤΗΤΗ. EPA Establishment #: 088759-MI-001. Mite Zapper, LLC www.mitezapper.com ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΙΔΙΟΚΤΗΤΗ EPA Establishment #: 088759-MI-001 Mite Zapper, LLC www.mitezapper.com Thank you for purchasing the MiteZapper - chemical free varroa mite control. Μια επαναστατική τεχνολογία που

Διαβάστε περισσότερα

raw Pollen fresh frozen

raw Pollen fresh frozen APILAND raw Pollen fresh frozen «Συλλεγµένη µε αγάπη και πάθος από λοφώδεις και ορεινές περιοχές της Τρανσυλβανίας» Εξαιρετικά προϊόντα κυψέλης από την Τρανσυλβανία! Ακατέργαστη φρέσκια κατεψυγµένη Πολυανθική

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΑΚΤΙΝΙΔΙΩΝ

ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΑΚΤΙΝΙΔΙΩΝ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΑΚΤΙΝΙΔΙΩΝ Το ακτινίδιο είναι θάμνος με άνθη χρώματος λευκού. Τα φύλλα του έχουν ωοειδές σχήμα και στο κάτω μέρος τους έχουν χνούδι. Ο καρπός του είναι εδώδιμος, με γλυκόξινη γεύση. Το εξωτερικό

Διαβάστε περισσότερα

Μέλισσα και Ελλάδα μια Ευλογημένη Παρέα

Μέλισσα και Ελλάδα μια Ευλογημένη Παρέα Μέλισσα και Ελλάδα μια Ευλογημένη Παρέα Εισήγηση : Αικατερίνη Καλαϊτζίδου Τεχνολόγος Γεωπόνος Δ/νσης Αγροτικής Οικονομίας & Κτηνιατρικής Π.Ε. Πέλλας Μελισσοκομία στην Ε.Ε Στοιχεία Μελιού Ετήσια Παραγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Το μέλι δεν είναι απλά μία γλυκαντική ουσία αν και μέχρι τα μέσα του 18 ου αιώνα, ήταν η μοναδική γλυκαντική ουσία που είχε στη διάθεσή του ο

Το μέλι δεν είναι απλά μία γλυκαντική ουσία αν και μέχρι τα μέσα του 18 ου αιώνα, ήταν η μοναδική γλυκαντική ουσία που είχε στη διάθεσή του ο Το μέλι δεν είναι απλά μία γλυκαντική ουσία αν και μέχρι τα μέσα του 18 ου αιώνα, ήταν η μοναδική γλυκαντική ουσία που είχε στη διάθεσή του ο άνθρωπος. Στους αιγυπτιακούς παπύρους, πριν από 3.500 χρόνια,

Διαβάστε περισσότερα

Ποια η χρησιμότητα των πρωτεϊνών;

Ποια η χρησιμότητα των πρωτεϊνών; ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ Τι είναι οι πρωτεϊνες; Η ονομασία πρωτεϊνες προέρχεται από το ρήμα πρωτεύω και σημαίνει την εξαιρετική σημασία που έχουν οι πρωτεϊνες για την υγεία του ανθρώπινου σώματος. Από την εποχή των Ολυμπιακών

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΒΑΣΙΛΙΣΣΩΝ

Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΒΑΣΙΛΙΣΣΩΝ 1 Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΒΑΣΙΛΙΣΣΩΝ Πασχάλης Χαριζάνης Εργαστήριο Σηροτροφίας & Μελισσοκομίας Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών I. ΓΕΝΙΚΑ Σε ένα μελίσσι η βασίλισσα παίζει τον πρωταρχικό ρόλο και η απόδοση του μελισσιού

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ - 2

ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ - 2 31-7-14 ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ - 2 Στο σχήμα 1 του άρθρου που δημοσιεύσαμε την προηγούμενη φορά φαίνεται η καθοριστικός ρόλος των μικροοργανισμών για την ύπαρξη της ζωής, αφού χωρίς

Διαβάστε περισσότερα

Το κόκκινο σκαθάρι Rhynchophorus ferrugineus Απειλεί το φοινικόδασος Ενημερώσου Προστάτευσε το φοινικόδασος

Το κόκκινο σκαθάρι Rhynchophorus ferrugineus Απειλεί το φοινικόδασος Ενημερώσου Προστάτευσε το φοινικόδασος Το κόκκινο σκαθάρι Rhynchophorus ferrugineus Απειλεί το φοινικόδασος Ενημερώσου Προστάτευσε το φοινικόδασος Ο κόκκινος ρυγχωτός κάνθαρος (σκαθάρι) το έντοµο δηλαδή Rhynchophorus ferrugineus, είναι ένα

Διαβάστε περισσότερα

ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΕΧΝΗΤΗ ΕΠΙΚΟΝΙΑΣΗ

ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΕΧΝΗΤΗ ΕΠΙΚΟΝΙΑΣΗ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΦΥΤΩΝ ΤΕΧΝΗΤΗ ΕΠΙΚΟΝΙΑΣΗ 1 Ύπερος ( ): ωοθήκη (εμβρυόσακος), στύλος, στίγμα Ανδρείο ( ): στήμονες (νήμα, ανθήρας) στίγμα στύλος πέταλο ανθήρας νήμα σέπαλο ωοθήκη εμβρυόσακος Τυπικό τέλειο άνθος

Διαβάστε περισσότερα

6.4 Η αναπαραγωγή στον άνθρωπο ΜΙΚΡΕΣ ΕΡΕΥΝΕΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΙΕΣ

6.4 Η αναπαραγωγή στον άνθρωπο ΜΙΚΡΕΣ ΕΡΕΥΝΕΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΜΙΚΡΕΣ ΕΡΕΥΝΕΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΙΕΣ 1. Τα νεογνά των φυτοφάγων θηλαστικών, όπως της γίδας, γεννιούνται με τρίχωμα. Τα μάτια τους είναι ανοιχτά και μπορούν αμέσως να περπατήσουν. Αντίθετα, τα νεογνά των σαρκοφάγων

Διαβάστε περισσότερα

BITAMINEΣ Ένας σημαντικός σταθμός στη διαιτολογία ήταν η ανακάλυψη, στις πρώτες δεκαετίες του εικοστού αιώνα, των βιταμινών και του σημαντικού ρόλου

BITAMINEΣ Ένας σημαντικός σταθμός στη διαιτολογία ήταν η ανακάλυψη, στις πρώτες δεκαετίες του εικοστού αιώνα, των βιταμινών και του σημαντικού ρόλου BITAMINEΣ Ένας σημαντικός σταθμός στη διαιτολογία ήταν η ανακάλυψη, στις πρώτες δεκαετίες του εικοστού αιώνα, των βιταμινών και του σημαντικού ρόλου αυτών στον οργανισμό. Οι βιταμίνες κατατάσσονται στην

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Καγκουρό 2010 Επίπεδο: 1 (για µαθητές της Γ' και ' τάξης ηµοτικού)

Θέµατα Καγκουρό 2010 Επίπεδο: 1 (για µαθητές της Γ' και ' τάξης ηµοτικού) Θέµατα Καγκουρό 2010 Επίπεδο: 1 (για µαθητές της Γ' και ' τάξης ηµοτικού) Ερωτήσεις 3 πόντων: 1) Η γάτα θέλει να πάει στο γάλα και το ποντίκι στο τυρί, ακολουθώντας τους δρόµους του κήπου. Οι διαδροµές

Διαβάστε περισσότερα

Μάθημα 4.10: Οπτικά Αποθηκευτικά Μέσα

Μάθημα 4.10: Οπτικά Αποθηκευτικά Μέσα Κεφάλαιο 4 ο Ο Προσωπικός Υπολογιστής Μάθημα 4.10: Οπτικά Αποθηκευτικά Μέσα Όταν ολοκληρώσεις το κεφάλαιο θα μπορείς: Να εξηγείς τις αρχές λειτουργίας των οπτικών αποθηκευτικών μέσων. Να περιγράφεις τον

Διαβάστε περισσότερα

4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. περιλαμβάνονται ο σπλήνας και ο θύμος αδένας (εικ.4.1). Το λεμφικό σύστημα είναι πολύ σημαντικό γιατί:

4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. περιλαμβάνονται ο σπλήνας και ο θύμος αδένας (εικ.4.1). Το λεμφικό σύστημα είναι πολύ σημαντικό γιατί: ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Το λεμφικό σύστημα αποτελείται από τα λεμφαγγεία, τη λέμφο και τους λεμφαδένες. Οι λεμφαδένες είναι δομές που αποτελούνται από εξειδικευμένη μορφή συνδετικού ιστού, το λεμφικό

Διαβάστε περισσότερα

Πάντως η λήψη τροφής ρυθµίζεται από το νευρικό σύστηµα µε συνεργασία δύο κέντρων.

Πάντως η λήψη τροφής ρυθµίζεται από το νευρικό σύστηµα µε συνεργασία δύο κέντρων. ΛΗΨΗ ΤΗΣ ΤΡΟΦΗΣ H ανάγκη για λήψη τροφής, που ικανοποιείται µόνο µε σιτισµό, και προέρχεται από διέγερση του κέντρου θρέψης, αποτελεί το αίσθηµα της πείνας (hunger), ενώ η επιθυµία για λήψη ειδικής τροφής,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΓΗ ΣΑΝ ΠΛΑΝΗΤΗΣ. Γεωγραφικά στοιχεία της Γης Σχήµα και µέγεθος της Γης - Κινήσεις της Γης Βαρύτητα - Μαγνητισµός

Η ΓΗ ΣΑΝ ΠΛΑΝΗΤΗΣ. Γεωγραφικά στοιχεία της Γης Σχήµα και µέγεθος της Γης - Κινήσεις της Γης Βαρύτητα - Μαγνητισµός Η ΓΗ ΣΑΝ ΠΛΑΝΗΤΗΣ Γεωγραφικά στοιχεία της Γης Σχήµα και µέγεθος της Γης - Κινήσεις της Γης Βαρύτητα - Μαγνητισµός ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Γεωγραφικά στοιχεία της Γης Η Φυσική Γεωγραφία εξετάζει: τον γήινο

Διαβάστε περισσότερα

- 1 - ΤΟΜΕΑΣ ΓΕΩΠΟΝΙΑΣ : ΤΑΞΗ Β ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ : 2012-2013 ΘΕΜΑ : Η ΜΕΛΙΣΣΟΚΟΜΙΑ ΚΑΙ ΤΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ ΤΗΣ

- 1 - ΤΟΜΕΑΣ ΓΕΩΠΟΝΙΑΣ : ΤΑΞΗ Β ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ : 2012-2013 ΘΕΜΑ : Η ΜΕΛΙΣΣΟΚΟΜΙΑ ΚΑΙ ΤΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ ΤΗΣ - 1 - ΤΟΜΕΑΣ ΓΕΩΠΟΝΙΑΣ : ΤΑΞΗ Β ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ : 2012-2013 ΘΕΜΑ : Η ΜΕΛΙΣΣΟΚΟΜΙΑ ΚΑΙ ΤΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ ΤΗΣ - 2 - ΑΝΤΩΝΙΑΔΗΣ ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΜΑΡΙΟΣ ΚΑΝΤΑΣ ΓΙΩΓΟΣ ΚΑΤΣΑΛΙΓΚΟΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΟΚΚΟΒΟΥ ΗΛΙΑ ΜΑΝΤΖΩΡΟΣ ΣΤΕΦΑΝΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων

Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων Αποφλοίωση και καθαρισμός Πολλά φυτικά προϊόντα π.χ, μήλα, πατάτες χρειάζονται αποφλοίωση ή καθαρισμό μερικών τμημάτων τους πριν από την κατεργασία.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΙΟΤΙΚΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

ΠΟΙΟΤΙΚΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΠΟΙΟΤΙΚΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ 1 Ποιότητα και Ποιοτικός Έλεγχος Ο όρος «ποιότητα» συχνά χρησιµοποιείται χωρίς την πραγµατική της έννοια. ηλαδή δεν προσδιορίζεται αν το προϊόν στο οποίο αναφέρεται

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟ. 2. (α) Ποια μέρη του γεννητικού συστήματος του άνδρα δείχνουν οι αριθμοί 1-8 στο σχήμα;

ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟ. 2. (α) Ποια μέρη του γεννητικού συστήματος του άνδρα δείχνουν οι αριθμοί 1-8 στο σχήμα; ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟ 1. (α) Τι αντιπροσωπεύουν οι αριθμοί 1-6 στο σχήμα; (β) Εξηγήστε τι είναι τα ωοθυλάκια και ποιος είναι ο ρόλος τους. (γ) Σε ποιο μέρος του γεννητικού συστήματος της γυναίκας αρχίζει η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ

ΚΕΝΤΡΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΔΗΜΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ ΚΕΝΤΡΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ ΓΙΑ ΜΑΘΗΤΕΣ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Σχολική χρονιά 2012-13 ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΙΝΑΣ 3, 16451

Διαβάστε περισσότερα

Το μεγαλύτερο μέρος της γης αποτελείται από νερό. Το 97,2% του νερού αυτού

Το μεγαλύτερο μέρος της γης αποτελείται από νερό. Το 97,2% του νερού αυτού 1. Το νερό στη φύση και τη ζωή των ανθρώπων Το μεγαλύτερο μέρος της γης αποτελείται από νερό. Το 97,2% του νερού αυτού βρίσκεται στους ωκεανούς, είναι δηλαδή αλμυρό. Μόλις το 2% βρίσκεται στους πόλους

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 25 Ηλεκτρικό Ρεύµα και Αντίσταση. Copyright 2009 Pearson Education, Inc.

Κεφάλαιο 25 Ηλεκτρικό Ρεύµα και Αντίσταση. Copyright 2009 Pearson Education, Inc. Κεφάλαιο 25 Ηλεκτρικό Ρεύµα και Αντίσταση Μπαταρία Ρεύµα Νόµος του Ohm Αντίσταση και Αντιστάσεις Resistivity Ηλεκτρική Ισχύς Ισχύς Οικιακών Συσκευών/Κυκλωµάτων Εναλλασσόµενη Τάση Υπεραγωγιµότητα Περιεχόµενα

Διαβάστε περισσότερα

- δύο μοντελοποιημένες τρισδιάστατες μέλισσες - ρύζι.

- δύο μοντελοποιημένες τρισδιάστατες μέλισσες - ρύζι. Σχέδιο Μαθήματος Αρ. μαθητών: 20 Ενότητα: Αναπαραγωγή Τάξη: Γ Τίτλος μαθήματος: "Πώς μεταφέρεται η γύρη από άνθος σε άνθος;" (Υπαίθρια Μελέτη) Διδ. Περίοδος: 1x80 Σημεία έμφασης (π.χ Είδη λόγου/κειμένων,

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Α1. Β Α2. Γ Α3. Α Α4. Α5. Γ ΘΕΜΑ Β ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ B1. Α (Σωµατικά κύτταρα στην αρχή της µεσόφασης): 1, 4, 5, 6 Β (Γαµέτες): 2, 3, 7, 8 Β2. (Κάθε

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ 2011-2015 ΕΘΝΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΣΥΜΠΤΩΜΑΤΙΚΟΥ ΕΛΕΓΧΟΥ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ ΤΟΥ ΤΡΑΧΗΛΟΥ ΤΗΣ ΜΗΤΡΑΣ

ΕΘΝΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ 2011-2015 ΕΘΝΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΣΥΜΠΤΩΜΑΤΙΚΟΥ ΕΛΕΓΧΟΥ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ ΤΟΥ ΤΡΑΧΗΛΟΥ ΤΗΣ ΜΗΤΡΑΣ ΕΘΝΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ 2011-2015 ΕΘΝΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΣΥΜΠΤΩΜΑΤΙΚΟΥ ΕΛΕΓΧΟΥ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ ΤΟΥ ΤΡΑΧΗΛΟΥ ΤΗΣ ΜΗΤΡΑΣ 500.000 νέα κρούσµατα καρκίνου του τραχήλου διαγιγνώσκονται ετησίως. 250.000

Διαβάστε περισσότερα

Νίκος Μαζαράκης Αθήνα 2010

Νίκος Μαζαράκης Αθήνα 2010 Νίκος Μαζαράκης Αθήνα 2010 Οι χάρτες των 850 Hpa είναι ένα από τα βασικά προγνωστικά επίπεδα για τη παράµετρο της θερµοκρασίας. Την πίεση των 850 Hpa τη συναντάµε στην ατµόσφαιρα σε ένα µέσο ύψος περί

Διαβάστε περισσότερα

Άνοιγµα ρωγµής Άνοιγµα κάθετων «ραµµάτων» Καθαρισµών ρωγµών Έγχυση εποξικού µίγµατος χωρίς αδρανή Τοποθέτηση ραµµάτων Ανάδευση χαλαζιακής Σπατουλάρισµα µε το νέο Επίταση χαλαζιακής στις εγκάρσιες τοµές

Διαβάστε περισσότερα

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα).

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). ΒΙΟΛΟΓΙΑ Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). Είδη οργανισμών Υπάρχουν δύο είδη οργανισμών: 1. Οι μονοκύτταροι, που ονομάζονται μικροοργανισμοί

Διαβάστε περισσότερα

Γάλα ιατηρήστε το στο ψυγείο

Γάλα ιατηρήστε το στο ψυγείο Σηµειώσεις για τον καθηγητή Γάλα ιατηρήστε το στο ψυγείο Βασικές γνώσεις Ο όρος γάλα, ως βασικό τρόφιµο, χωρίς κανένα προστεθειµένο επίθετο, ισχύει συνήθως για το αγελαδινό γάλα που είναι φρέσκο, πλήρες,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΚΙΑ ΣΥΚΙΑ - ΠΕΤΡΟΣ ΡΟΥΣΣΟΣ

ΣΥΚΙΑ ΣΥΚΙΑ - ΠΕΤΡΟΣ ΡΟΥΣΣΟΣ ΣΥΚΙΑ Καταγωγή: Ν. Αραβία Βοτανική ταξινόµηση: Οικ.: Moraceae FicuscaricaL. Βοτανικοί Χαρακτήρες Θηλυκοδίοικο (αρρενοσυκιά-µόνοικο, ηµεροσυκιά θηλυκά άνθη) Φυλλοβόλο Μέτριο έως µεγάλο µέγεθος, µαλακό ξύλο

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Βιολογίας 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ

Εργασία Βιολογίας 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Εργασία Βιολογίας Καθηγητής: Πιτσιλαδής Β. Μαθητής: Μ. Νεκτάριος Τάξη: Β'2 Υλικό: Κεφάλαιο 3 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Την ενέργεια και τα υλικά που οι οργανισμοί εξασφαλίζουν από το περιβάλλον

Διαβάστε περισσότερα

Πιστοποίηση βιολογικών προϊόντων και ολοκληρωμένης διαχείρισης. Γιώργος Κράββας Δ/ντης Agrisystems Γραφείο Θεσσαλονίκης

Πιστοποίηση βιολογικών προϊόντων και ολοκληρωμένης διαχείρισης. Γιώργος Κράββας Δ/ντης Agrisystems Γραφείο Θεσσαλονίκης Πιστοποίηση βιολογικών προϊόντων και ολοκληρωμένης διαχείρισης Γιώργος Κράββας Δ/ντης Agrisystems Γραφείο Θεσσαλονίκης Πιστοποίηση βιολογικών προϊόντων Αρχή Εποπτείας: Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης & Τροφίμων

Διαβάστε περισσότερα

2o ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΟΥ ΙΩΑΝΝΗ ΡΕΝΤΗ. Σχολικό Έτος: 2012 2013 ΤΑΞΗ ΤΜΗΜΑ: Α 2. Μάθημα: Τεχνολογία. ΑΤΟΜΙΚΟ ΕΡΓΟ Της μαθήτριας Άννας-Μαρίας Μαρκουλή

2o ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΟΥ ΙΩΑΝΝΗ ΡΕΝΤΗ. Σχολικό Έτος: 2012 2013 ΤΑΞΗ ΤΜΗΜΑ: Α 2. Μάθημα: Τεχνολογία. ΑΤΟΜΙΚΟ ΕΡΓΟ Της μαθήτριας Άννας-Μαρίας Μαρκουλή 2o ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΟΥ ΙΩΑΝΝΗ ΡΕΝΤΗ Σχολικό Έτος: 2012 2013 ΤΑΞΗ ΤΜΗΜΑ: Α 2 Μάθημα: Τεχνολογία ΑΤΟΜΙΚΟ ΕΡΓΟ Της μαθήτριας Άννας-Μαρίας Μαρκουλή ΤΙΤΛΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ Μελισσοκομική Κυψέλη Καθηγητής: ΗΡΑΚΛΗΣ ΝΤΟΥΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΚΟΝΙΑΣΗ ΤΩΝ ΚΑΛΛΙΕΡΓΟΥΜΕΝΩΝ ΦΥΤΩΝ. Η προσφορά των μελισσών στην αγροτική οικονομία και στη διατήρηση του οικοσυστήματος μέσω της επικονίασης

ΕΠΙΚΟΝΙΑΣΗ ΤΩΝ ΚΑΛΛΙΕΡΓΟΥΜΕΝΩΝ ΦΥΤΩΝ. Η προσφορά των μελισσών στην αγροτική οικονομία και στη διατήρηση του οικοσυστήματος μέσω της επικονίασης Δρ. Φανή Χατζήνα Βιολόγος, Διδάκτορας Μελισσοκομίας Επικονίασης Ερευνήτρια Ινστ. Μελισσοκομίας (ΕΘΙΑΓΕ) Τηλ. 23730-91297 Email: fhatjina@instmelissocomias.gr ΕΠΙΟΝΙΑΣΗ ΤΩΝ ΑΛΛΙΕΡΓΟΥΜΕΝΩΝ ΦΥΤΩΝ Ενότητα

Διαβάστε περισσότερα

Μικρό Σκαθάρι Κυψέλης Διαχείριση μιας απειλής

Μικρό Σκαθάρι Κυψέλης Διαχείριση μιας απειλής Μικρό Σκαθάρι Κυψέλης Διαχείριση μιας απειλής Αθήνα 13 Μαρτίου 2015 Τρόποι αντιμετώπισης του Aethina tumida Ουρεϊλίδης Κων/νος Κτηνίατρος MSc Κτηνιατρικό Εργαστήριο Καβάλας Τηλ.: 2510-391865 chridbad@gmail.com

Διαβάστε περισσότερα

1.1 ΤΑ ΟΞΕΑ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός

1.1 ΤΑ ΟΞΕΑ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός 1.1 ΤΑ ΟΞΕΑ Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός Σκοπός του μαθήματος: Να διαπιστώνουμε τον όξινο χαρακτήρα σε προϊόντα καθημερινής χρήσης Να ορίζουμε τα οξέα κατά τον Arrhenius

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. β. Η μόλυνση των φυτικών προϊόντων από γεωργικά φάρμακα μπορεί να είτε άμεση είτε έμμεση. ΣΩΣΤΟ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. β. Η μόλυνση των φυτικών προϊόντων από γεωργικά φάρμακα μπορεί να είτε άμεση είτε έμμεση. ΣΩΣΤΟ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Α ) & ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΤΕΤΑΡΤΗ 15/04/2015 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΥΓΙΕΙΝΗ ΚΑΙ ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΕΞΙ (6) ΘΕΜΑ Α ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α1. Να γράψετε

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΟΝΟΜΑ ΜΑΘΗΤΗ-ΜΑΘΗΤΡΙΑΣ:... 1. Το πιο κάτω σχεδιάγραμμα δείχνει ανθρώπινο σπερματοζωάριο.

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΟΝΟΜΑ ΜΑΘΗΤΗ-ΜΑΘΗΤΡΙΑΣ:... 1. Το πιο κάτω σχεδιάγραμμα δείχνει ανθρώπινο σπερματοζωάριο. ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ:... ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΠΑΤΗΡ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΙΣΑΑΚ ΤΜΗΜΑ:... ΑΡ. ΜΑΘΗΤΗ-ΜΑΘΗΤΡΙΑΣ:... ΟΝΟΜΑ ΜΑΘΗΤΗ-ΜΑΘΗΤΡΙΑΣ:... 1. Το πιο κάτω σχεδιάγραμμα δείχνει

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΛΙΣΣΟΚΟΜΙΚΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ

ΜΕΛΙΣΣΟΚΟΜΙΚΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ ΜΕΛΙΣΣΟΚΟΜΙΚΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ Συνήθως όταν αναφερόμαστε στα προϊόντα της μέλισσας, το μυαλό μας σχεδόν πάντα πηγαίνει στο μέλι. Πέραν αυτού, όμως, υπάρχουν και άλλα προϊόντα που μπορεί ο άνθρωπος να πάρει από

Διαβάστε περισσότερα

Η ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΡ ΙA ΚΑΙ Η ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΗΣ

Η ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΡ ΙA ΚΑΙ Η ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΗΣ Η ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΡ ΙA ΚΑΙ Η ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΗΣ 1 Η φυσιολογική καρδιά είναι µία πολύ δυνατή αντλία φτιαγµένη από µυϊκό ιστό, που λειτουργεί εντατικά και συνεχώς. Έχει περίπου τις διαστάσεις µιας ανθρώπινης

Διαβάστε περισσότερα

Τα σπυράκια στο πρόσωπο, το λαιμό και την πλάτη σχηματίζονται ως εξής:

Τα σπυράκια στο πρόσωπο, το λαιμό και την πλάτη σχηματίζονται ως εξής: Περιοδικό: Vivere Τεύχος: 3, Μάρτιος 2004 ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΚΟ ΔΕΡΜΑ Δρ. Des Fernandes (πλαστικός χειρουργός, ιδρυτής της Environ Skin Care και δημιουργός των φαρμακοκαλλυντικών Environ ) Η ακμή είναι μια ασθένεια

Διαβάστε περισσότερα

Τ.Ε.Ι. Ηπείρου Σχολή Τεχνολογίας Γεωπονίας Τμήμα Φυτικής Παραγωγής ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ. Εργαστήριο 2 ο. Υλικό Καλλιέργειας. Δούμα Δήμητρα Άρτα, 2013

Τ.Ε.Ι. Ηπείρου Σχολή Τεχνολογίας Γεωπονίας Τμήμα Φυτικής Παραγωγής ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ. Εργαστήριο 2 ο. Υλικό Καλλιέργειας. Δούμα Δήμητρα Άρτα, 2013 Τ.Ε.Ι. Ηπείρου Σχολή Τεχνολογίας Γεωπονίας Τμήμα Φυτικής Παραγωγής ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ IN VITRO Εργαστήριο 2 ο Υλικό Καλλιέργειας Δούμα Δήμητρα Άρτα, 2013 ΥΛΙΚΟ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑΣ o Ο ζυγώτης εμφανίζει ολοδυναμικότητα

Διαβάστε περισσότερα

- 3 διαφάνειες από εσωτερικό εργαστηρίου

- 3 διαφάνειες από εσωτερικό εργαστηρίου Σχέδιο Μαθήματος Αρ. μαθητών: 20 Ενότητα: Φυτά Διδ. Περίοδος: 1x80 Τάξη: Γ Τίτλος μαθήματος: Πώς μεταφέρεται η γύρη από άνθος σε άνθος (Μάθημα στην τάξη) Σημεία έμφασης (π.χ Είδη λόγου/κειμένων, Γραμματική,

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1: Έργο-Ισχύς-Ενέργεια

Κεφάλαιο 1: Έργο-Ισχύς-Ενέργεια Κεφάλαιο 1: Έργο-Ισχύς-Ενέργεια Έργο «Έργο δύναμης ονομάζουμε το γινόμενο της δύναμης F επί τη μετατόπιση Δχ του σημείου εφαρμογής της, κατά τη διεύθυνση της. Αυτό εκφράζει την ενέργεια που μεταφέρεται

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΤΡΟΦΗ ΜΕΛΙΣΣΩΝ

ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΤΡΟΦΗ ΜΕΛΙΣΣΩΝ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΕΛΕΓΧΟΥ & ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ Α. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ 52, 71305, ΗΡΑΚΛΕΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΗΛ: 2810 360715 7 FAX: 2810 360718 info@irisbio.gr / www.irisbio.gr ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΤΡΟΦΗ ΜΕΛΙΣΣΩΝ ΕΚΔΟΣΗ: ΤΜΗΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ

ΦΥΣΙΚΗ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΦΥΣΙΚΗ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΘΕΜΑ 1 Α) Τί είναι µονόµετρο και τί διανυσµατικό µέγεθος; Β) Τί ονοµάζουµε µετατόπιση και τί τροχιά της κίνησης; ΘΕΜΑ 2 Α) Τί ονοµάζουµε ταχύτητα ενός σώµατος και ποιά η µονάδα

Διαβάστε περισσότερα

Γράφει η Ράνια Σαμαρά, Διαιτολόγος - Διατροφολόγος

Γράφει η Ράνια Σαμαρά, Διαιτολόγος - Διατροφολόγος Γράφει η Ράνια Σαμαρά, Διαιτολόγος - Διατροφολόγος Σε προηγούμενα άρθρα μιλήσαμε για τη σχέση σωστής διατροφής και αθλητισμού, διακρίναμε τη σημαντικότητα του ρόλου που διαδραματίζει και επικεντρωθήκαμε

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΛΑΘΟΣΦΑΙΡΙΣΤΩΝ/-ΡΙΩΝ

ΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΛΑΘΟΣΦΑΙΡΙΣΤΩΝ/-ΡΙΩΝ ΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΛΑΘΟΣΦΑΙΡΙΣΤΩΝ/-ΡΙΩΝ Η επαρκής πρόσληψη όλων των θρεπτικών συστατικών αποτελεί τη βάση της προσφοράς της διατροφής στην επιτυχία του αθλητή. Βασίλης Μούγιος Καθηγητής βιοχηµείας της άσκησης http://users.auth.gr/mougios

Διαβάστε περισσότερα

Ν έφη ονοµάζονται οι αιωρούµενοι ατµοσφαιρικοί σχηµατισµοί οι οποίοι αποτελούνται από υδροσταγόνες, παγοκρυστάλλους ή και από συνδυασµό υδροσταγόνων και παγοκρυστάλλων. Ουσιαστικά πρόκειται για το αποτέλεσµα

Διαβάστε περισσότερα

Χατζηνικολάκη Ελένη Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Κρήτης. 250579 Natural Europe CIP-ICT PSP-2009-3

Χατζηνικολάκη Ελένη Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Κρήτης. 250579 Natural Europe CIP-ICT PSP-2009-3 Χατζηνικολάκη Ελένη Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Κρήτης 250579 Natural Europe CIP-ICT PSP-2009-3 Πώς προσαρμόζονται οι οργανισμοί στις αλλαγές του περιβάλλοντος (τροφή, κλίμα κ. ά.); Κληρονομώντας ευνοϊκά

Διαβάστε περισσότερα

Σπέρματα και Καρποί. Το σπέρμα είναι μία πολυκύτταρη δομή με την οποία διασπείρονται τα ανθόφυτα

Σπέρματα και Καρποί. Το σπέρμα είναι μία πολυκύτταρη δομή με την οποία διασπείρονται τα ανθόφυτα Ο καρπός φέρει και προστατεύει τα σπέρματα: μια βοηθητική δομή του κύκλου ζωής των ανθοφύτων Το σπέρμα είναι μία πολυκύτταρη δομή με την οποία διασπείρονται τα ανθόφυτα Σπέρματα και Καρποί Γονιμοποίηση

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΕΦΗΒΕΙΑ

ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΕΦΗΒΕΙΑ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΕΦΗΒΕΙΑ ΕΦΗΒΕΙΑ- ΑΝΑΓΚΕΣ v Επιτάχυνση ρυθμού ανάπτυξης v Ωρίμανση και αύξηση ιστών v Αποκτά το 20% του ύψους και το 50% του βάρους του ενήλικα, ενώ οι μύες, ο όγκος του αίματος και γενικά

Διαβάστε περισσότερα

Γλυκόζη (%) 31,98 23,4-39,2 22,5 13,4-31,9 Σουκρόζη (%) 3,29 0,0-7,0 3,68 0,1-12,0 Μαλτόζη (%) - - 6,24 0,5-11,2 ph 4,0 3,3-5,4 4,9 4,5-5,9

Γλυκόζη (%) 31,98 23,4-39,2 22,5 13,4-31,9 Σουκρόζη (%) 3,29 0,0-7,0 3,68 0,1-12,0 Μαλτόζη (%) - - 6,24 0,5-11,2 ph 4,0 3,3-5,4 4,9 4,5-5,9 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΟΓ ΟΟ ΜΕΛΙΣΣΟΚΟΜΙΚΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ Συνήθως όταν αναφερόµαστε στα προϊόντα της µέλισσας, το µυαλό µας σχεδόν πάντα πηγαίνει στο µέλι. Πέραν αυτού, όµως, υπάρχουν και άλλα προϊόντα που µπορεί ο άνθρωπος

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΞΕΡΕΤΕ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΡΟΦΙΚΗ ΑΛΛΕΡΓΙΑ

ΤΙ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΞΕΡΕΤΕ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΡΟΦΙΚΗ ΑΛΛΕΡΓΙΑ ΤΙ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΞΕΡΕΤΕ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΡΟΦΙΚΗ ΑΛΛΕΡΓΙΑ Τι είναι η τροφική αλλεργία; Τροφική αλλεργία είναι η αναπάντεχη και μη κανονική ανοσολογική αντίδραση του οργανισμού εναντίον ενός τμήματος μιας τροφής (συνήθως

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα: Μετεωρολογία-Κλιματολογία. Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου

ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα: Μετεωρολογία-Κλιματολογία. Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου 7. ΤΟ ΝΕΡΟ ΤΗΣ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑΣ ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα: Μετεωρολογία-Κλιματολογία. Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου 1 7. ΤΟ ΝΕΡΟ ΤΗΣ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

επίκεφαλής Φροντίδα ΣΤΗΝ ΤΡΙΧΑ ΣΤΗΝΟΜΟΡΦΙΑΜΑΣ

επίκεφαλής Φροντίδα ΣΤΗΝ ΤΡΙΧΑ ΣΤΗΝΟΜΟΡΦΙΑΜΑΣ Απο την ιλιαδα κλαγκου Φροντίδα επίκεφαλής Δεν ειναι λιγες οι φορες που τα μαλλια σας, ιδιωσ μετα τις καλοκαιρινες διακοπες, παρουσιαζουν προβληματα. Ρωτησαμε τους ειδικους και μαθαμε τι τα ταλαιπωρει

Διαβάστε περισσότερα

3 η ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΕΡΓΑΣΙΑ ΓΕΛΚΑΤΩΑΧΑΪΑΣ ΕΛΑΙΟΛΑΙΟ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΑ ΚΑΛΛΥΝΤΙΚΑ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2013-2014 Η ΟΜΑ Α ΜΑΣ ΑΣΗΜΙΝΑ ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΥ ΑΣΗΜΙΝΑ ΣΙΝΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ ΜΠΟΥΧΕΛΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Νοσεμίαση των μελισσών Ανδρέας Φυλακτού Κτηνίατρος

Νοσεμίαση των μελισσών Ανδρέας Φυλακτού Κτηνίατρος Νοσεμίαση των μελισσών Ανδρέας Φυλακτού Κτηνίατρος Η Νοζεμίαση είναι παρασιτική ασθένεια των μελισσών που οφείλεται σε δύο πρωτόζωα (μικροσπορίδια) το Nosema apis και το Nosema ceranae. Το Nosema ceranae

Διαβάστε περισσότερα

Αποσάθρωση. Κεφάλαιο 2 ο. ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ

Αποσάθρωση. Κεφάλαιο 2 ο. ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ Κεφάλαιο 2 ο. ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ Αποσάθρωση Ονομάζουμε τις μεταβολές στο μέγεθος, σχήμα και την εσωτερική δομή και χημική σύσταση τις οποίες δέχεται η στερεά φάση του εδάφους με την επίδραση των παραγόντων

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΛΙΣΣΟΚΟΜΙΑ

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΛΙΣΣΟΚΟΜΙΑ Α) «ΕΙΣΑΓΩΓΗ» ΣΤΗΝ ΚΥΨΕΛΗ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΛΙΣΣΟΚΟΜΙΑ Οι μέλισσες είναι κοινωνικά έντομα που ζουν κατά χιλιάδες στο σπίτι τους, την κυψέλη. Η κοινωνία τους (το σμήνος), αποτελεί ένα θαυμάσιο παράδειγμα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 2 ο. Πρόγραμμα ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ. Εκπαίδευση στην πυραμίδα της υγιεινής διατροφής ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ

ΜΑΘΗΜΑ 2 ο. Πρόγραμμα ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ. Εκπαίδευση στην πυραμίδα της υγιεινής διατροφής ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Πρόγραμμα ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ ΣΕ ΕΥΠΑΘΕΙΣ ΟΜΑΔΕΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ ΚΑΤA ΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΖΩΗΣ ΟΜΑΔΑ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ΜΕ 4 ΕΙΔΙΚΟΥΣ ΜΑΘΗΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 3. Οι ιστοί συγκροτούν όργανα

Κεφάλαιο 3. Οι ιστοί συγκροτούν όργανα Κεφάλαιο 3 Οι ιστοί συγκροτούν όργανα Τα µέρη ενός αντιπροσωπευτικού σπερµατόφυτου Οβλαστός: (α) στηρίζει τα φύλλα και τα άνθη, (β) µεταφέρει νερό και ανόργανα άλατα από τις ρίζες προς όλα τα εναέρια µέρη

Διαβάστε περισσότερα

είναι τα αυτοάνοσα νοσήματα

είναι τα αυτοάνοσα νοσήματα είναι τα αυτοάνοσα νοσήματα Χ.Μ. Μουτσόπουλος Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών ο ανοσολογικό (αμυντικό) σύστημα έχει σκοπό την προστασία του οργανισμού από ξένους εισβολείς, όπως είναι τα

Διαβάστε περισσότερα

KEIM GRANITAL TEXNIKO Δ Ε Λ Τ Ι Ο

KEIM GRANITAL TEXNIKO Δ Ε Λ Τ Ι Ο KEIM GRANITAL TEXNIKO Δ Ε Λ Τ Ι Ο Χρώμα για εξωτερικές επιφάνειες με βάση τα πυριτικά άλατα : - φιλικό για το περιβάλλον - οικονομικό - - προστατευτικό - ανεξίτηλο Φιλικό για το περιβάλλον Το ΚΕΙΜ-Granital

Διαβάστε περισσότερα

Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ. νεφρά

Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ. νεφρά Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ νεφρά νεφρών Η υψηλή αρτηριακή πίεση (υπέρταση) είναι ένα από τα δύο κύρια αίτια χρόνιας νεφρικής νόσου παγκοσμίως (το άλλο είναι ο διαβήτης). Επίσης, τα νεφρά έχουν βασικό ρόλο στη

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΓΝΗΤΙΚΟ ΝΕΡΟ ΠΗΓΗ ΖΩΗΣ

ΜΑΓΝΗΤΙΚΟ ΝΕΡΟ ΠΗΓΗ ΖΩΗΣ ΜΑΓΝΗΤΙΚΟ ΝΕΡΟ ΠΗΓΗ ΖΩΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΤΟΝ ΣΠΟΡΟ, ΤΟ ΝΕΡΟ, ΤΟ ΛΙΠΑΣΜΑ ΠΛΟΥΣΙΟΤΕΡΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΙΟΝΤΟΣ ΣΠΟΡΑΣ (ΑΙΣΘΗΤΙΚΑ ΚΑΙ ΓΕΥΣΤΙΚΑ) ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΑ ΠΟΤΙΣΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΜΕ ΥΦΑΛΜΥΡΟ Η ΑΛΜΥΡΟ ΝΕΡΟ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Πες μου για τα ζώα που κάνουν αυγά μεγάλα και μικρά

Πες μου για τα ζώα που κάνουν αυγά μεγάλα και μικρά Πες μου για τα ζώα που κάνουν αυγά μεγάλα και μικρά Όλα τα πουλιά γεννούν αυγά. Δεν είναι όμως μόνο αυτά! Και άλλα από τα ζώα κάνουνε αυγά. Θα σου πω για μερικά Η κότα Κάθε μέρα η κότα γεννάει ένα με δύο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΣΗΣΗ 5

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΣΗΣΗ 5 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΦΥΣΙΚΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΣΗΣΗ 5 Προσδιορισµός του ύψους του οραικού στρώµατος µε τη διάταξη lidar. Μπαλής

Διαβάστε περισσότερα

Ποσοστό απόδοσης. Ποιοτικός παράγοντας για την φωτοβολταϊκή εγκατάσταση

Ποσοστό απόδοσης. Ποιοτικός παράγοντας για την φωτοβολταϊκή εγκατάσταση Ποσοστό απόδοσης Ποιοτικός παράγοντας για την φωτοβολταϊκή εγκατάσταση Περιεχόμενα Το ποσοστό απόδοσης είναι ένα από τα σημαντικότερα μεγέθη για την αξιολόγηση της αποδοτικότητας μίας φωτοβολταϊκής εγκατάστασης.

Διαβάστε περισσότερα

1 http://didefth.gr/mathimata

1 http://didefth.gr/mathimata Πυρηνική Ενέργεια Οι ακτινοβολίες που προέρχονται από τα ραδιενεργά στοιχεία, όπως είναι το ουράνιο, έχουν µεγάλο ενεργειακό περιεχόµενο, µ' άλλα λόγια είναι ακτινοβολίες υψηλής ενέργειας. Για παράδειγµα,

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα ΠΡΟΛΟΓΟΣ 7. Μέρος Α': ΤΑ ΤΡΟΦΙΜΑ

Περιεχόμενα ΠΡΟΛΟΓΟΣ 7. Μέρος Α': ΤΑ ΤΡΟΦΙΜΑ Περιεχόμενα ΠΡΟΛΟΓΟΣ 7 Μέρος Α': ΤΑ ΤΡΟΦΙΜΑ Κεφ. Ιο ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗ 18 1.1. Επιλογή των τροφών 19 1.2. Τα θρεπτικά στοιχεία 20 1.2.1. Πρωτεΐνες ή λευκώματα 21 1.2.2. Υδατάνθρακες ή σάκχαρα 22 1.2.3.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΕ ΗΛΙΟΥΠΟΛΗΣ. Για τη Β ΛΥΚΕΙΟΥ. Περιεχόμενα ασκήσεων ΑΝΙΧΝΕΥΣΗ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ στο συκώτι, στο γάλα κ.α τρόφιμα

ΕΚΦΕ ΗΛΙΟΥΠΟΛΗΣ. Για τη Β ΛΥΚΕΙΟΥ. Περιεχόμενα ασκήσεων ΑΝΙΧΝΕΥΣΗ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ στο συκώτι, στο γάλα κ.α τρόφιμα ΕΚΦΕ ΗΛΙΟΥΠΟΛΗΣ Για τη Β ΛΥΚΕΙΟΥ Περιεχόμενα ασκήσεων ΑΝΙΧΝΕΥΣΗ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ στο συκώτι, στο γάλα κα τρόφιμα ΜΕΤΟΥΣΙΩΣΗ της ΩΑΛΒΟΥΜΙΝΗΣ (πρωτεΐνης στο ασπράδι του αυγού) και της ΚΑΖΕΪΝΗΣ (πρωτεΐνης του γάλακτος)

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΣΩΜΑ ΜΑΣ. Ένας «χάρτης» από λέξεις. αρθρώσεις. σκελετό. είναι γερό όταν. φροντίζουμε. για τη διατροφή μας. προσέχουμε.

ΤΟ ΣΩΜΑ ΜΑΣ. Ένας «χάρτης» από λέξεις. αρθρώσεις. σκελετό. είναι γερό όταν. φροντίζουμε. για τη διατροφή μας. προσέχουμε. 103-112_22ENOTHTA5 4/3/2013 12:35 µµ Page 103 ENOTHTA 5 ENOTHTA 5 ΓΝΩΡΙΖΟΥΜΕ ΚΑΙ ΠΡΟΣΕΧΟΥΜΕ ΤΟ ΣΩΜΑ ΜΑΣ (Άτομο - Άνθρωπος) Ένας «χάρτης» από λέξεις μυς αρθρώσεις σκελετό άλλα όργανα: μάτια, έχει έχει έχει

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΣΑΚΧΑΡΩΝ ΣΤΟ ΓΛEYKOΣ

ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΣΑΚΧΑΡΩΝ ΣΤΟ ΓΛEYKOΣ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΣΑΚΧΑΡΩΝ ΣΤΟ ΓΛEYKOΣ Τα σάκχαρα είναι το σημαντικότερο συστατικό του γλεύκους, καθώς η περιεκτικότητά του σε αυτά καθορίζει τον αλκοολικό βαθμό του οίνου που θα προκύψει μετά την αλκοολική

Διαβάστε περισσότερα

Ã. ÁÓÉÁÊÇÓ ÐÅÉÑÁÉÁÓ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ. ΘΕΜΑ 1 ο

Ã. ÁÓÉÁÊÇÓ ÐÅÉÑÁÉÁÓ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ. ΘΕΜΑ 1 ο Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ ο Στι ερωτήσει - 4 να γράψετε στο τετράδιό σα τον αριθµό των ερώτηση και δίπλα σε κάθε αριθµό το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.. Τροχό κυλίεται πάνω σε οριζόντιο

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ

ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ ΕΔΑΦΩΝ Οργανική ουσία Αποτελείται από πολύπλοκες ενώσεις οι οποίες παράγονται από τα υπολείμματα των φυτικών και ζωικών οργανισμών, με την επίδραση βιολογικών, χημικών

Διαβάστε περισσότερα