ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ"

Transcript

1 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ «ΚΛΙΝΙΚΕΣ- ΚΛΙΝΙΚΟΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΙΑΤΡΙΚΕΣ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΕΣ» ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Ε. Δ. ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ Μελέτη του ρόλου των υποδοχέων Φυσικής Ανοσίας (Mannose receptors, Toll-like receptors) στην αλληλεπίδραση της P. aeruginosa με ανθρώπινα μονοκύτταρα ΠΑΝΑΓΙΩΤΑ Α. ΞΑΠΛΑΝΤΕΡΗ ΙΑΤΡΟΣ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΟΣ ΠΑΤΡΑ 2008

2 2

3 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ «ΚΛΙΝΙΚΕΣ- ΚΛΙΝΙΚΟΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΙΑΤΡΙΚΕΣ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΕΣ» ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Ε. Δ. ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ Μελέτη του ρόλου των υποδοχέων Φυσικής Ανοσίας (Mannose receptors, Toll-like receptors) στην αλληλεπίδραση της P. aeruginosa με ανθρώπινα μονοκύτταρα ΠΑΝΑΓΙΩΤΑ Α. ΞΑΠΛΑΝΤΕΡΗ ΙΑΤΡΟΣ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΟΣ ΠΑΤΡΑ

4 4

5 ΤΡΙΜΕΛΗΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Aναπληρώτρια Καθηγήτρια Παληογιάννη Φωτεινή Καθηγητής Δημητρακόπουλος Γεώργιος Καθηγητής Παπαβασιλείου Αθανάσιος Επιβλέπουσα Καθηγήτρια Μέλος Συμβουλευτικής Επιτροπής Μέλος Συμβουλευτικής Επιτροπής ΕΠΤΑΜΕΛΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Aναπληρώτρια Καθηγήτρια Παληογιάννη Φωτεινή Καθηγητής Δημητρακόπουλος Γεώργιος Καθηγητής Παπαβασιλείου Αθανάσιος Καθηγητής Αναστασίου Ευάγγελος Καθηγητής Φλωρδέλλης Χριστόδουλος Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Σπηλιοπούλου Ίρις Επίκουρη Καθηγήτρια Χριστοφίδου Μυρτώ Επιβλέπουσα Καθηγήτρια Μέλος Συμβουλευτικής Επιτροπής Μέλος Συμβουλευτικής Επιτροπής Μέλος Συμβουλευτικής Επιτροπής Μέλος Συμβουλευτικής Επιτροπής Μέλος Συμβουλευτικής Επιτροπής Μέλος Συμβουλευτικής Επιτροπής 5

6 6

7 Στους γονείς μου... 7

8 8

9 ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ AP-1: Activator protein-1 APS: ammonium persulfate (υπερθειϊκό αμμώνιο) ATF2: c-jun και activating transcription factor 2 BAL: bronchiolar alveolar lavage fluid (βρογχοκυψελιδικό έκπλυμα) BCA: Bicichoninic Acid BSA: Bovine Serum Albumin (Αλβουμίνη ορού βοός) CD14: Cluster of Differantiation (Σύμπλεγμα Διαφοροποίησης 14) CR: Complement receptor (Υποδοχέας Συμπληρώματος) CTLDs: c-type lectin-like domains, CRDs: carbonhydrate recognition domains, CLRs: C-type lectin receptors CyD: Cytochalasin D, κυττοχαλασίνη D DNΑ: Deoxy-Ribonucleic Acid (Δεσοξυριβονουκλεϊκό υξύ) EDA-ID: X-linked hypohydrotic ectodermal dysplasia with Immunodeficiency EF-1a: elongation factor 1 alpha, παράγοντας επιμήκυνσης 1α ELISA: Enzyme-Linked Immunosorbent Assay (Ενζυμική Ανοσοπροσροφητική Μέθοδος προσδιορισμού) ERK: Extracellular signal-regulated Kinase (Κινάση ελεγχόμενη από εξωτερικό μήνυμα) Fcγ-Rs: υποδοχείς που συνδέονται με το Fc τμήμα των IgG FCS: Fetal Calf Serum FITC: fluoroscein isothiocyanate FN II: fibronectin type II domain (δομή ανάλογη της ινωδονεκτίνης τύπου ΙΙ) GAPs: GTPase-activating proteins GEFs: GDP-GTP exchange factors GlcNAc: N-acetyl-D-glucosamine GLP: Glycolipoprotein GM-CSF: Granulocyte Macrophage Colony Stimulating Factor Hsp: heat shock proteins πρωτεΐνες θερμικής καταπληξίας HEPES: N-2-υδροξυαιθυλπιπεραζινο-Ν-2-αιθανοσουλφονικό οξύ HRP: Horse Radish Peroxidase (υπεροξειδάση αγριοραπανίδας) IEL: intraepithelial lymphocyte (ενδοεπιθηλιακό λεμφοκύτταρο) 9

10 IgG: Immunoglobulin G (Ανοσοσφαιρίνη τάξεως γ) IFN-γ: interferon-gamma (Ιντερφερόνη-γ) IκΒ: Inhibitor κβ (Αναστολέας κβ) IL: Interleukin (Ιντερλευκίνη) IRAK4: Interleukin-1-Receptor Associated Kinase ITAM: Immunoreceptor Tyrosine-based Activation Motifs ITIM: Immunoreceptor Tyrosine-based Inhibitory Motifs JNK: c-jun NH2-terminal kinases KDO: 2-κετο-3-δεοξυοκτονικό οξύ LAL: Limulus amebocyte lycate assay LBP: LPS Binding Protein LDL: Low density lipoproteins LPS: Lipopolysaccharide (Λιποπολυσακχαρίτης) LUC: Luciferace (Λουσιφεράση) MAE: methyl-amino-ethanol MACRO: Macrophage receptor with collagenous structure MAPK: mitogen-activated protein kinases (Κινάσες που ενεργοποιούνται από μιτογόνο) MBP-A: mannose binding protein MBL: mannan-binding lectin ΜΟΙ: Multiplicity Of Infection, MHC: Major Histocompatibility Complex (Μείζον Σύστημα Ιστοσυμβατότητας) MKKK: MAPK kinase kinases MR: Mannose Receptor (Υποδοχέας μαννόζης) MyD88: Myeloid Differentiation factor 88 NAG: Ν-ακετυλογλυκοζαμίνης NAM: Ν-ακετυλομουραμικού οξύ NEMO: NF-κΒ essential modulator NK: Natural Killer (Φυσικά Φονικά) ΝΟ: μονοξείδιο του αζώτου NP-40: Nonidet P-40 NLS: nuclear localization sequence NBD: NEMO-binding domain PAMPs: Pathogen Associated Molecular Patterns 10

11 PBS: Phosphate Buffer Saline (Ρυθμιστικό Διάλυμα Φωσφορικών) PE: phycoerythrin PerCP: peridin-chlorophyl-a-protein PI-3-kinase: Phosphoinositol 3-Kinase PI: propidium iodide, PKC: Protein kinase C (Πρωτεϊνική κινάση C) PLA2: Cytoplasmic phospholipase A2 (κυτταροπλασματική φωσφολιπάση A2) PMA: Phorbol Myristate Acetate PMN: Ουδετερόφιλα πολυμορφοπύρηνα PLA2R: Phospholipase A2 receptor PMSF: Phenyl-Methyl-Sulphonyl-Fluoride PRRs: Pattern recognition receptors RLU: Relative Light Units σχετικές μονάδες φωτός RNA: Riboucleic Acid (ριβοζυλονουκλεϊκό οξύ) RHD: Rel homology domain, SAPK: stress-activated protein kinase smr: διαλυτή μορφή του υποδοχέα μαννόζης SR-Α: Scavenger Receptor Α SDS: Sodium-Dodecyl-Sulphate SDS-PAGE: SDS Polyacrylamide Gel Electrophoresis TSA: Trypticase Soy Agar TSB: Trypticase soy broth TREM: Τriggering Receptors Expressed on Myeloid cells TNF-α: Tumor Necrosis Factor-α TNFR: Tumor Necrosis Factor Receptor TLR: Toll-like Receptor TGF-β: Transforming Growth Factor-beta TIRAP: TIR-domain-containing πρωτεΐνη διασύνδεσης ή MyD88 adaptor proteinlike, Mal TRIF: TIR domain-containing adaptor protein inducing interferon-β TRAM ή TICAM-2: TRIF-related adaptor protein molecule U.V.: Ultra Violet (radiation, Υπεριώδης Ακτινοβολία) 11

12 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Συντομογραφίες σελ. 9 Περιεχόμενα σελ. 12 Πρόλογος σελ. 23 Στόχοι της Διατριβής σελ. 24 ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γενικά για την Pseudomonas aeruginosa σελ Λοιμώξεις από την P. aeruginosa σελ Λοιμογόνοι παράγοντες της P. aeruginosa Σελ Εξωκυττάριοι λοιμογόνοι παράγοντες σελ α Ένζυμα και τοξίνες σελ β Το εξωένζυμο S της P. aeruginosa σελ γ Η εξωτοξίνη Α της P. aeruginosa σελ Κυτταρικοί λοιμογόνοι παράγοντες της P. aeruginosa α Ο Λιποπολυσακχαρίτης (LPS) β Το αλγινικό οξύ γ Εξωκυττάριος πολυσακχαρίτης (Slime-GLP) σελ. 30 σελ. 30 σελ. 32 σελ. 32 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ΦΥΣΙΚΗ ΑΝΟΣΙΑ 2.1. Συστατικά της Φυσικής Ανοσίας σελ α Επιθηλιακοί φραγμοί σελ β Κύτταρα σελ β i Φαγοκύτταρα: ουδετερόφιλα και μονοκύτταρα/ μακροφάγα σελ β i i Natural Killer cells σελ γ Συμπλήρωμα σελ Χαρακτηριστικά της φυσικής ανοσίας σελ Υποδοχείς της φυσικής ανοσίας 2.3.α Γενικά σελ β.Υποδοχείς αναγνωρίσεως-pattern recognition receptors (PRRs) σελ

13 2.3.β i Toll-like receptors α) Δομή των Toll-like receptors β) Αναγνώριση εξωγενών συνδετών από τους TLRs γ) TLRs και ενδογενείς συνδέτες δ) Ρύθμιση της έκφρασης των TLRs ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 σελ. 46 σελ. 46 σελ. 47 σελ. 50 σελ Μεταβίβαση σήματος ενεργοποίησης μέσω των Toll-like receptors (TLRs) Γενικά σελ Πρωτεΐνες διασύνδεσης σελ MAP ΚΙΝΑΣΕΣ Γενικά σελ α Extracellular signal Regulated Kinase (ERK) σελ β Η p38 κινάση σελ γ Η C-jun N-terminal Kinase (JNK) σελ Ο NF-κΒ σελ Πρωτοπαθείς ανοσοανεπάρκειες στους ανθρώπους που σχετίζονται με τους TLRs Πρωτοπαθείς ανοσοανεπάρκειες στους ανθρώπους που σχετίζονται με μη φυσιολογική μεταβίβαση σήματος από τους TLR σελ α Χ-φυλοσύνδετη hypohydrotic δυσπλασία εξωδέρματος με ανοσοανεπάρκεια (X-linked hypohydrotic ectodermal dysplasia with Immunodeficiency, EDA-ID) σελ β.Ανεπάρκεια στην IRAK4 σελ Σύνθετες κληρονομικές ανωμαλίες Πολυμορφισμοί στους TLR και ευαισθησία σε λοιμώξεις από κοινά βακτήρια σελ α.Πολυμορφισμοί του TLR4 σελ β.Πολυμορφισμοί του TLR2 σελ γ.Πολυμορφισμοί του TLR5 σελ. 64 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 NON-Toll Υποδοχείς 4.1 Η οικογένεια των υποδοχέων μαννόζης σελ α. Ο υποδοχέας μαννόζης (CD206) σελ α.1. Δομή του MR σελ

14 4.1.α.2 Ενδοκυττάρωση-ανακύκλωση του MR 4.1.α.3. Φαγοκυττάρωση μέσω MR 4.1.α.4.Λειτουργίες του MR 4.1.α.5. Ρύθμιση της έκφρασης του MR σελ. 71 σελ. 73 σελ. 74 σελ Συνεργασία ανάμεσα στους TLRs και τους non-tlrs υποδοχείς της φυσικής σελ. 77 ανοσίας ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ΦΑΓΟΚΥΤΤΑΡΩΣΗ 5.1. Γενικά σελ Επαφή με το μικρόβιο Υποδοχείς φαγοκυττάρων α Fcγ-Receptors β Υποδοχείς Συμπληρώματος γ Scavenger Receptors δ Λεκτίνες (Lectins) ε Άλλες Integrins σελ. 80 σελ. 80 σελ. 80 σελ. 81 σελ. 82 σελ. 83 σελ Εγκόλπωση (Engulfment) Phosphoinositolinositide 3-Kinase (PI-3-kinase) and Phospholipase C Rho GTPases Πρωτεϊνική κινάση C (PKC) σελ. 86 σελ. 86 σελ. 87 σελ Σύνδεση φαγοκυττάρωσης φλεγμονής Παραγωγή ενεργών ριζών υπεροξειδίου Παραγωγή κυτταροκινών και χημειοκινών στη φαγοκυττάρωση σελ. 89 σελ. 89 σελ Αναπνευστική έκρηξη και παραγωγή ελεύθερων ριζών σελ. 92 ΕΙΔΙΚΟ ΜΕΡΟΣ 1.ΥΛΙΚΑ σελ ΜΕΘΟΔΟΙ σελ Καλλιέργεια βακτηρίων-απομόνωση μικροβιακών παραγόντων σελ Στελέχη- Καλλιέργειες σελ Μέθοδος παραλαβής εξωκυττάριου πολυσακχαρίτη slime-glp σελ Ο LPS της P. aeruginosa σελ Καλλιέργειες και απομόνωση ανθρωπίνων μονοκυττάρων περιφερικού αίματος σελ

15 Διαλύματα Απομόνωση ανθρώπινων μονοκυττάρων από περιφερικό αίμα σελ. 104 σελ Απομόνωση των μονοκυττάρων με προσκόλληση σε φιάλες κυτταρικής καλλιέργειας σελ Μέτρηση κυττάρων και προσδιορισμός της βιωσιμότητάς τους σελ Διέγερση μονοκυττάρων του περιφερικού αίματος σελ Προσδιορισμός προφλεγμονωδών κυτταροκινών σε υπερκείμενα καλλιεργειών ανθρωπίνων μονοκυττάρων σελ Ανίχνευση αποπτωτικών κυττάρων με τη μεθοδολογία ανίχνευσης της Annexin σελ Κατάψυξη κυττάρων σελ Απόψυξη κυττάρων σελ Καλλιέργεια των HEK και HEK TLR2/CD14 κυτταρικών σειρών σελ Έκφραση TLR υποδοχέων σε κυτταρικές σειρές με πειράματα παροδικής διαμόλυνσης με λιποφεκταμίνη (Transfection) σελ Διέγερση των κυττάρων των κυτταρικών σειρών HEK και HEK TLR2/CD14 σελ Απομόνωση πρωτεϊνικών εκχυλισμάτων σελ Ποσοτικός προσδιορισμός πρωτεϊνών Ποσοτικός προσδιορισμός πρωτεϊνών με τη μέθοδο διουρίας Ποσοτικός προσδιορισμός πρωτεϊνών με την Bio-Rad Protein Assay σελ. 114 σελ. 114 σελ Αναλυτικές μέθοδοι Γενικές αρχές ηλεκτροφόρησης σελ Ηλεκτροφόρηση με αποδιατακτικούς παράγοντες (SDS-PAGE: Polyacrylamide gel electrophoresis σελ Ανίχνευση πρωτεϊνών ακινητοποιημένων σε μεμβράνη με χημειοφωταύγεια (Western Blotting) σελ Χρώση πρωτεϊνών ακινητοποιημένων σε ακρυλαμίδη με Coomassie Brilliant Blue R250 σελ Αποχρωματισμός πηκτώματος ακρυλαμίδης που έχει βαφεί με Coomassie R250 σελ Χρώση πρωτεϊνών ακινητοποιημένων σε μεμβράνη νιτροκυτταρίνης με διάλυμα Ponceau-S σελ Αποχρωματισμός μεμβράνης νιτροκυτταρίνης με διάλυμα Ponceau-S σελ Ανοσοανίχνευση (Ανίχνευση πρωτεϊνών με αντισώματα, Immunodetection ) σελ

16 2.22 Μετασχηματισμός στελέχους E.coli (transformation) σελ Καλλιέργεια-Πολλαπλασιασμός των μετασχηματισμένων κυττάρων σελ Απομόνωση πλασμιδίων με στήλες καθαρισμού σελ Έλεγχος προϊόντων καθαρισμού πλασμιδίων σελ Έλεγχος ενσωμάτωσης πλασμιδίων σελ Κυτταρομετρία ροής σελ Έλεγχος της δραστικότητας του NF-κΒ in vivo: Μελέτη της ενζυμικής δραστικότητας της λουσιφεράσης σελ Καλλιέργεια των ΤΗΡ-1 κυττάρων και διαφοροποίησή τους σε μακροφάγα με τη χρήση του φορβολικού εστέρα PMA σελ Σήμανση των ζωντανών βακτηρίων της P. aeruginosa με τη χρωστική Alexa Fluor 660. σελ Συνεστιακό μικροσκόπιο (Confocal Microscopy) σελ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ σελ. 235 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3.1 σελ α Αναστολή της παραγωγής TNF-α μετά από τη χρήση ειδικού ανασταλτικού της δράσης αντισώματος έναντι του TLR4 κατά τη διέγερση ανθρώπινων μονοκυττάρων με ζωντανά βακτήρια της P. aeruginosa με το slime-glp ή με τον κεκαθαρμένο LPS της P. aeruginosa σελ β Αναστολή της παραγωγής TNF-α μετά από τη χρήση ειδικού ανασταλτικού της δράσης αντισώματος έναντι του TLR2 κατά τη διέγερση ανθρώπινων μονοκυττάρων με ζωντανά βακτήρια της P. aeruginosa ή με το slime-glp της P. aeruginosa σελ γ Αναστολή της παραγωγής TNF-α μετά από τη χρήση ειδικού ανασταλτικού της δράσης αντισώματος έναντι του υποδοχέα μαννόζης κατά τη διέγερση ανθρώπινων μονοκυττάρων με ζωντανά βακτήρια με το slime-glp, ή με τον κεκαθαρμένο LPS της P. aeruginosa σελ γ.1 Έλεγχος της ειδικότητας του ανασταλτικού της δράσης αντισώματος έναντι του υποδοχέα της μαννόζης σελ γ.2 Έλεγχος της τοξικότητας των ειδικών ανασταλτικών της δράσης αντισωμάτων anti-tlr2, anti-tlr4, anti-mr για τα ανθρώπινα μονοκύτταρα του περιφερικού αίματος σελ

17 3.1.δ Αναστολή της παραγωγής IL-1β μετά από τη χρήση ειδικού ανασταλτικού της δράσης αντισώματος έναντι του υποδοχέα μαννόζης κατά τη διέγερση ανθρώπινων μονοκυττάρων το με slime-glp, με ζωντανά βακτήρια ή με τον κεκαθαρμένο LPS της P. aeruginosa σελ ε Αναστολή της παραγωγής των προφλεγμονωδών κυτταροκινών TNF-α, IL-1β και IL-6 μετά από ταυτόχρονη χρήση ειδικού ανασταλτικού της δράσης αντισώματος έναντι του υποδοχέα μαννόζης και του TLR2 κατά τη διέγερση ανθρώπινων μονοκυττάρων το με slime-glp ή με ζωντανά βακτήρια της P. aeruginosa σελ. 148 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3.2 Η παραγωγή των προφλεγμονωδών κυτταροκινών από ανθρώπινα μονοκύτταρα μετά από διέγερση με P. aeruginosa συνδέεται με τη φαγοκυττάρωση σελ. 152 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3.3 Ο MR είναι υποδοχέας σήματος για την P. aeruginosa σελ. 154 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3.4 Συνεργασία του MR με τον TLR2 στην ενεργοποίηση του NF-κΒ σε απόκριση στη λοίμωξη από P. aeruginosa σελ. 156 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3.5 Η P. aeruginosa δεν ενεργοποιεί τον NF-κΒ μόνο μέσω του TLR4 σελ. 158 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3.6 Ενεργοποίηση των μελών της οικογένειας των MAP κινασών σε κύτταρα HEK που εκφράζουν μόνο τον TLR2 ή/ και τον Mannose receptor. σελ. 160 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3.7 Κυτταρομετρία Ροής σελ. 163 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3.8 Διερεύνηση της συνεργασίας των TLR2 και MR στη φαγοκυττάρωση των ζωντανών βακτηρίων της P. aeruginosa από διαφοροποιημένα σε μακροφάγα THP-1 in vivo με τη χρήση συνεστιακού μικροσκοπίου (confocal microscopy) σελ ΣΥΖΗΤΗΣΗ 4.1 Συμμετοχή του TLR4 στην αναγνώριση της P. aeruginosa σελ Συμμετοχή του TLR2 στην αναγνώριση της P. aeruginosa σελ Συμμετοχή του υποδοχέα μαννόζης στην αναγνώριση της P. aeruginosa 4.4 Χρήση του slime-glp σε μελλοντικά σχήματα νέων ανοσοθεραπειών σελ. 170 σελ

18 4.5 Αναστολή της δράσης του υποδοχέα μαννόζης σε μελλοντικά σχήματα νέων ανοσοθεραπειών σελ. 173 ΠΕΡΙΛΗΨΗ-ABSTRACT σελ. 175 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ σελ. 183 Ευρετήριο εικόνων Εικόνα Η Pseudomonas aeruginosa σελ. 25 Εικόνα Η δομή του λιποπολυσακχαρίτη, LPS σελ. 30 Εικόνα Σχηματικό διάγραμμα της ενεργοποίησης του NF-κΒ σελ. 48 Εικόνα Πρωτεΐνες διασύνδεσης σελ. 55 Εικόνα Πρωτεΐνες διασύνδεσης που σχετίζονται με τον TLR4 σελ. 56 Εικόνα Ενεργοποίηση των MAP κινασών από υποδοχείς της Φυσικής Ανοσίας. σελ. 58 Εικόνα Οι δομές των NF-κΒ, IκΒ και IKK πρωτεϊνών σελ. 62 Εικόνα Κλασσικό και εναλλακτικό μονοπάτι ενεργοποίησης του NF-κΒ σελ. 62 Εικόνα Τα μέλη της οικογένειας των υποδοχέων μαννόζης σελ. 65 Εικόνα Δομή και αλληλουχία της MBP-A σελ. 68 Εικόνα Η δομή του υποδοχέα μαννόζης σελ. 69 Εικόνα Δομή και αλληλουχία της MBP-A και σύγκρισή της με την CTLD4 του MR, περιοχή δέσμευσης της μαννόζης σελ. 71 Εικόνα Δομή κυστιδίου επενδεδυμένου με κλαθρίνη σελ. 72 Εικόνα Ενδοκυττάρωση-Ανακύκλωση του υποδοχέα μαννόζης σελ. 73 Εικόνα Παραγωγή ενεργών ριζών υπεροξειδίου σελ. 90 Εικόνα 2.1. Σχηματική δράση της λιποφεκταμίνης σελ. 112 Εικόνα 2.2. Ανθρώπινος MR σελ. 124 Εικόνα 2.3. Μικροσκόπιο ανοσοφθορισμού σελ. 130 Εικόνα 2.4. Συνεστιακό μικροσκόπιο σελ. 132 Εικόνα 3.1. Ενεργοποίηση της p38 ΜΑΡ κινάσης σε κύτταρα HEK που εκφράζουν μόνο τον TLR2 ή και τους δύο, και τον TLR2 και τον Mannose receptor σελ. 161 Εικόνα 3.2. Ενεργοποίηση της p42/44 ΜΑΡ κινάσης σε κύτταρα HEK που εκφράζουν μόνο τον TLR2 ή και τους δύο, και τον TLR2 και τον Mannose receptor σελ. 162 Εικόνα 3.3. Απεικόνιση του υποδοχέα μαννόζης σε κύτταρα ΗΕΚ μετά από FACS σελ. 163 Ανάλυση Εικόνα 3.4. Διερεύνηση της συνεργασίας των TLR2 και MR στη φαγοκυττάρωση 18

19 των ζωντανών βακτηρίων της P. aeruginosa από διαφοροποιημένα σε μακροφάγα σελ. 165 THP-1 in vivo με τη χρήση συνεστιακού μικροσκοπίου (confocal microscopy) Εικόνα 3.5. Διερεύνηση της συνεργασίας των TLR2 και MR στη φαγοκυττάρωση των ζωντανών βακτηρίων της P. aeruginosa από διαφοροποιημένα σε μακροφάγα σελ. 165 THP-1 in vivo με τη χρήση συνεστιακού μικροσκοπίου (confocal microscopy) Ευρετήριο διαγραμμάτων Διάγραμμα 1α. Αναστολή της παραγωγής TNF-α μετά από τη χρήση ειδικού μονοκλωνικού αντισώματος έναντι του TLR4 κατά τη διέγερση ανθρώπινων μονοκυττάρων με ζωντανά βακτήρια της P. aeruginosa σελ. 139 Διάγραμμα 1β. Αναστολή της παραγωγής TNF-α μετά από τη χρήση ειδικού μονοκλωνικού αντισώματος έναντι του TLR4 κατά τη διέγερση ανθρώπινων μονοκυττάρων με το slime-glp ή με τον κεκαθαρμένο LPS της P. aeruginosa σελ. 139 Διάγραμμα 2α. Αναστολή της παραγωγής TNF-α μετά από τη χρήση ειδικού μονοκλωνικού αντισώματος έναντι του TLR2 κατά τη διέγερση ανθρώπινων μονοκυττάρων με ζωντανά βακτήρια της P. aeruginosa σελ. 141 Διάγραμμα 2β. Αναστολή της παραγωγής TNF-α από ανθρώπινα μονοκύτταρα μετά από χρήση ειδικών ανασταλτικών της δράσης αντισωμάτων έναντι του TLR2 κατά τη διέγερση ανθρώπινων μονοκυττάρων με slime-glp της P. aeruginosa. σελ. 141 Διάγραμμα 3α. Δοσοεξαρτώμενη αναστολή της παραγωγής TNF-α από ανθρώπινα μονοκύτταρα μετά από χρήση ειδικού μονοκλωνικού αντισώματος έναντι του υποδοχέα μαννόζης μετά από διέγερση των μονοκυττάρων του περιφερικού αίματος με ζωντανά βακτήρια της P. aeruginosa σελ. 143 Διάγραμμα 3β. Αναστολή της παραγωγής TNF-α μετά από τη χρήση ειδικού μονοκλωνικού αντισώματος έναντι του υποδοχέα μαννόζης κατά τη διέγερση ανθρώπινων μονοκυττάρων το με slime-glp, με ζωντανά βακτήρια ή με τον κεκαθαρμένο LPS της P. aeruginosa σελ. 143 Διάγραμμα 3γ. Έλεγχος της ειδικότητας του ανασταλτικού της δράσης αντισώματος έναντι του υποδοχέα της μαννόζης σελ. 144 Διάγραμμα 4α. Αναστολή της παραγωγής IL-1β μετά από τη χρήση ειδικού μονοκλωνικού αντισώματος έναντι του υποδοχέα μαννόζης κατά τη διέγερση ανθρώπινων μονοκυττάρων το με slime-glp, με ζωντανά βακτήρια ή με τον κεκαθαρμένο LPS της P. aeruginosa σελ. 147 Διάγραμμα 4β. Αναστολή της παραγωγής IL-6 μετά από τη χρήση ειδικού 19

20 μονοκλωνικού αντισώματος έναντι του υποδοχέα μαννόζης κατά τη διέγερση ανθρώπινων μονοκυττάρων το με slime-glp, με ζωντανά βακτήρια ή με τον κεκαθαρμένο LPS της P. aeruginosa σελ. 147 Διάγραμμα 5α. Αναστολή της παραγωγής TNF-α μετά από ταυτόχρονη χρήση ειδικού μονοκλωνικού αντισώματος έναντι του υποδοχέα μαννόζης και του TLR2 κατά τη διέγερση ανθρώπινων μονοκυττάρων το με slime-glp της P. aeruginosa σελ. 149 Διάγραμμα 5β. Αναστολή της παραγωγής TNF-α μετά από ταυτόχρονη χρήση ειδικού μονοκλωνικού αντισώματος έναντι του υποδοχέα μαννόζης και του TLR2 κατά τη διέγερση ανθρώπινων μονοκυττάρων το με ζωντανά βακτήρια της P. aeruginosa σελ. 149 Διάγραμμα 5γ. Αναστολή της παραγωγής IL-6 μετά από ταυτόχρονη χρήση ειδικού μονοκλωνικού αντισώματος έναντι του υποδοχέα μαννόζης και του TLR2 κατά τη διέγερση ανθρώπινων μονοκυττάρων το με slime-glp της P. aeruginosa σελ. 150 Διάγραμμα 5δ. Αναστολή της παραγωγής IL-6 μετά από ταυτόχρονη χρήση ειδικού μονοκλωνικού αντισώματος έναντι του υποδοχέα μαννόζης και του TLR2 κατά τη διέγερση ανθρώπινων μονοκυττάρων με ζωντανά βακτήρια της P. aeruginosa σελ. 150 Διάγραμμα 5ε. Αναστολή της παραγωγής IL-1β μετά από ταυτόχρονη χρήση ειδικού ανασταλτικού της δράσης αντισώματος έναντι του υποδοχέα μαννόζης και του TLR2 κατά τη διέγερση ανθρώπινων μονοκυττάρων το με slime-glp της P. aeruginosa σελ. 151 Διάγραμμα 5στ. Αναστολή της παραγωγής IL-1β μετά από ταυτόχρονη χρήση ειδικού ανασταλτικού της δράσης αντισώματος έναντι του υποδοχέα μαννόζης και του TLR2 κατά τη διέγερση ανθρώπινων μονοκυττάρων με ζωντανά βακτήρια της P. aeruginosa σελ. 151 Διάγραμμα 6. Η παραγωγή των προφλεγμονωδών κυτταροκινών από ανθρώπινα μονοκύτταρα μετά από διέγερση με P. aeruginosa συνδέεται με τη φαγοκυττάρωση σελ. 153 Διάγραμμα. 7. Ο MR είναι σηματοδοτικός υποδοχέας για την P. aeruginosa σελ. 155 Διάγραμμα 8. Συνεργασία του MR με τον TLR2 προς μέγιστη ενεργοποίηση του NF-κΒ σε απόκριση στη λοίμωξη από P. aeruginosa σελ. 157 Διάγραμμα 9. Η P. aeruginosa δεν ενεργοποιεί τον NF-κΒ μόνο μέσω του TLR4 σελ. 159 Διάγραμμα 10. Ενεργοποίηση της p38 ΜΑΡ κινάσης σε κύτταρα HEK που εκφράζουν μόνο τον TLR2 ή και τους δύο, και τον TLR2 και τον Mannose receptor σελ. 161 Διάγραμμα 11. Ενεργοποίηση της p42/44 ΜΑΡ κινάσης σε κύτταρα HEK που 20

21 εκφράζουν μόνο τον TLR2 ή και τους δύο, και τον TLR2 και τον Mannose receptor σελ. 162 ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ σελ

22 22

23 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η P. aeruginosa τις τελευταίες δεκαετίες απασχολεί ολοένα και περισσότερο τον κλινικό και εργαστηριακό ιατρό, καθώς οι ανοσοκατασταλμένοι ασθενείς από οποιαδήποτε αιτία συχνά έρχονται αντιμέτωποι με αυτό το βακτήριο σε μια άνιση μάχη, δεδομένης της αυξανόμενης αντοχής της στα χημειοθεραπευτικά. Η διερεύνηση των μηχανισμών στη σήψη από την P. aeruginosa είναι μια πρόκληση, καθώς δεν είναι διευκρινισμένοι πλήρως. Στο εργαστήριο Μικροβιολογίας της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Πατρών έχουν προηγηθεί τρεις διδακτορικές διατριβές με θέμα το χαρακτηρισμό του slime της P. aeruginosa (Αναστασίου 1986), συγκριτική μελέτη της γλυκολιποπρωτεΐνης (GLP) του slime με τον λιποπολυσακχαρίτη (LPS) της P. aeruginosa (Χριστοφίδου 1989) και συμμετοχή της Slime- Glycolipoprotein στην παραγωγή TNF-α και την ενεργοποίηση των μεταγραφικών παραγόντων NF-κΒ και AP-1 (Λαγουμιντζής 2003). Τα τελευταία χρόνια η αναγνώριση του ρόλου της φυσικής ανοσίας στην πορεία και έκβαση των λοιμώξεων είναι στην αιχμή του δόρατος της έρευνας και παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Οι υποδοχείς της φυσικής ανοσίας που εμπλέκονται σε λοιμώξεις από την P. aeruginosa, ιδιαίτερα τις προκαλούμενες από κλινικά στελέχη που προκαλούν σήψη, δεν έχουν μελετηθεί. Η αναγνώριση και η μελέτη της δράσης τους αποτέλεσε το θέμα της παρούσας διατριβής. Η παρούσα διατριβή εκπονήθηκε στο σύνολο της στο Εργαστήριο Μικροβιολογίας του Ιατρικού Τμήματος του Πανεπιστημίου Πατρών. Έχοντας μπροστά στα μάτια μου το πόνημα αυτό θα ήθελα να εκφράσω τις ιδιαίτερες ευχαριστίες μου στους δασκάλους μου, την Αναπληρώτρια Καθηγήτρια κ. Φωτεινή Παληογιάννη και τον Καθηγητή κ. Γεώργιο Δημητρακόπουλο για την άρτια επιστημονική καθοδήγηση, την αδιάκοπη συμπαράσταση και την ουσιαστική μεταλαμπάδευση γνώσεων και ήθους. Ευχαριστώ τα μέλη της εξεταστικής επιτροπής για τις καίριες παρατηρήσεις τους και τους συνεργάτες στο εργαστήριο μικροβιολογίας και ιδιαιτέρως την κ. Κασσιανή Λιόπετα για το ζεστό κλίμα συμπαράστασης και δημιουργίας. Ευχαριστώ θερμά την οικογένεια μου για την αμέριστη συμπαράσταση σε όλους τους τομείς, χωρίς την οποία θα ήταν αδύνατη η ολοκλήρωση της παρούσας διατριβής και το σύντροφό μου, Χάρη, για τη διαρκή ενθάρρυνση, την υπομονή και υποστήριξη. 23

24 ΣΤΟΧΟΙ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΙΒΗΣ Οι pattern recognition υποδοχείς διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην προστασία έναντι παθογόνων συνδέοντας την επίκτητη με τη φυσική ανοσία. Η P. aeruginosa είναι ένα ευκαιριακό παθογόνο που προκαλεί την εγκατάσταση χρόνιων και οξέων φλεγμονών σε ανοσοανεπαρκείς ξενιστές. Πρόσφατα αποδείχθηκε ότι το slime-glp, ένα εξωκυττάριο προϊόν της P. aeruginosa που περιέχει μαννόζη, είναι ο πιο σημαντικός διεγέρτης παραγωγής TNF-α από τα ανθρώπινα μονοκύτταρα και ένας δυνητικός επαγωγέας της μεταγραφικής ενεργοποίησης που διαμεσολαβείται από τον NF-κΒ και AP-1. Η σηματοδοτική οδός που συνδέει την επιφάνεια του κυττάρου με το φαγολυσόσωμα και στη συνέχεια την ενεργοποίηση ενδοκυττάριων ενζύμων-στόχων δεν είναι ακόμη αποσαφηνισμένη. Σε αυτή τη μελέτη στόχος είναι να ερευνήσουμε το ρόλο διαφορετικών pattern recognition υποδοχέων και συγκεκριμένα του Mannose receptor και των Toll-like receptors στο μονοπάτι των φλεγμονωδών αντιδράσεων που πυροδοτείται από την P. aeruginosa. 24

25 ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γενικά για την Pseudomonas aeruginosa Εικόνα Η Pseudomonas aeruginosa Το γένος Pseudomonas ανήκει στην οικογένεια Pseudomonadaceae και περιλαμβάνει πολλά είδη. Τα περισσότερα είδη ζουν ελεύθερα στο φυσικό περιβάλλον (χώμα, νερό, θάλασσα κλπ.). Ορισμένα είδη προκαλούν νόσους στα φυτά, ενώ άλλα είδη είναι ευκαιριακά παθογόνα μικρόβια για τον άνθρωπο και τα ζώα. Το συχνότερο αίτιο λοιμώξεων από ψευδομονάδες στον άνθρωπο είναι η Pseudomonas aeruginosa. Άλλες ψευδομονάδες που είναι δυνατό να απομονωθούν από λοιμώξεις του ανθρώπου αλλά σε πολύ μικρότερη αναλογία από την Pseudomonas aeruginosa είναι τα είδη: P. fluorescens, P. maltophilia, P. cepacia, P. stutzeri, P. mallei, P. pseudomallei. Η Pseudomonas aeruginosa απομονώθηκε το 1882 από τον Gessard. Είναι ένα Gram αρνητικό βακτηρίδιο, μεγέθους 0,6 2 μm. Τα κύτταρά της διατάσσονται μεμονωμένα, σε ζεύγη ή σε μικρές αλυσίδες. Είναι κινητό βακτήριο. Το 90% των στελεχών φέρουν μία πολική βλεφαρίδα. Είναι αυστηρά αερόβιο βακτήριο, με εξαίρεση τα στελέχη που μπορούν να χρησιμοποιούν τα νιτρικά ως τελικό αποδέκτη ηλεκτρονίων και μπορούν να αναπτυχθούν και αναεροβίως. Καλλιεργείται με ευχέρεια στα κοινά θρεπτικά υλικά. Αναπτύσσεται καλά σε θερμοκρασίες από ο C. Η καλή ανάπτυξή της στους 42 ο C αποτελεί χαρακτηριστική ιδιότητα του είδους. H Pseudomonas aeruginosa έχει τις ακόλουθες ιδιότητες που απαντούν σε όλα τα στελέχη του είδους: παράγει καταλάση, παράγει οξειδάση, διασπά οξειδωτικώς τη γλυκόζη χωρίς την παραγωγή αερίου, δε ζυμώνει τη γλυκόζη, δε διασπά τη μαλτόζη και τη λακτόζη, δεν παράγει H 2 S, αναπτύσσεται στους 42 ο C. 25

26 H Pseudomonas aeruginosa έχει τις ακόλουθες ιδιότητες, που όμως δεν απαντούν σε όλα τα στελέχη του είδους, αλλά σε ένα μεγάλο αριθμό στελεχών του είδους: Είναι κινητό μικρόβιο (περισσότερα από 90% των στελεχών) και έχει μια μόνο βλεφαρίδα στον κάθε πόλο. Προκαλεί υδρόλυση της αργινίνης (περίπου 96-98% των στελεχών), προκαλεί οξειδωτική διάσπαση του γλυκονικού καλίου και παράγεται 2-κετογλυκονικό κάλιο. Παράγει μια κυανοπράσινη χρωστική, την πυοκυανίνη, η οποία είναι διαλυτή στο νερό και το χλωροφόρμιο. Από όλα τα είδη ψευδομονάδας, μόνο η Pseudomonas aeruginosa παράγει πυοκυανίνη. Στελέχη που παράγουν πυοκυανίνη χαρακτηρίζονται εύκολα ως Pseudomonas aeruginosa και δε χρειάζονται άλλες δοκιμασίες για την τυποποίηση του μικροβίου. Τα μισά περίπου από τα στελέχη Pseudomonas aeruginosa παράγουν τη χρωστική. Ορισμένα στελέχη παράγουν άλλες χρωστικές, όπως τη φθορεσεΐνη (ή πυοβερδίνη), την πυορουμπίνη και την πυομελανίνη. Η φθορεσεΐνη είναι πρασινοκίτρινη χρωστική, διαλυτή στο νερό, αλλά δεν είναι διαλυτή στο χλωροφόρμιο. Καλλιέργειες του μικροβίου που παράγουν φθορεσεΐνη φθορίζουν όταν προσπέσει υπεριώδης ακτινοβολία. Η πυορουμπίνη είναι κόκκινη χρωστική και η πυομελανίνη έχει χρώμα καστανόμαυρο. Οι τροφικές απαιτήσεις του βακτηρίου είναι μικρές. Χρησιμοποιεί τις απλούστερες ενώσεις του φυσικού περιβάλλοντος για το μεταβολισμό του. Έτσι, ο μικροοργανισμός επιζεί στο χλωριωμένο νερό, σε διάλυμα 4% βορικού οξέος και σε διάλυμα 0,25% οξεικού οξέος σε ph 3, στο απεσταγμένο νερό, σε ενδοφλέβια υγρά, υγρές επιφάνειες σωληνώσεων, ουροκαθετήρες, φλεβοκαθετήρες, αναπνευστήρες, ενδοσκόπια, όργανα εξωσωματικής κυκλοφορίας. Επομένως το περιβάλλον του νοσοκομείου είναι φιλόξενο για την ανάπτυξη του μικροοργανισμού. Τα διάφορα στελέχη της Pseudomonas aeruginosa μπορούν να ταξινομηθούν για επιδημιολογικές μελέτες με οροτυπία, λυσιτυπία, πυοσινοτυπία ή με το αντιβιόγραμμα (Christofidou, Karamanos et al. 1993). Από τα πτύελα ατόμων με ινοκυστική νόσο απομονώνονται στελέχη που παράγουν βλεννώδεις αποικίες (Δημητρακόπουλος Γ.,1987, 1987, Koneman, 1997). Από την έναρξη της χρησιμοποίησης ανοσοκατασταλτικών και κυτταροτοξικών φαρμάκων και αντιβιοτικών ευρέως φάσματος, η Pseudomonas aeruginosa εξελίχθηκε σε σημαντικό παράγοντα νοσοκομειακών λοιμώξεων. Η ανθεκτικότητά της στα περισσότερα από τα συνηθισμένα αντιβιοτικά κάνει τις λοιμώξεις από Pseudomonas aeruginosa επικίνδυνες, ιδιαίτερα για τα άτομα που είναι επιβαρημένα από άλλη νόσο, όπως οι ανοσοκατασταλμένοι, άτομα με κακοήθειες, με 26

27 ακοκκιοκυτταραιμία, με λευχαιμίες, λεμφώματα, μεταμοσχευμένοι, άτομα με εκτεταμένα εγκαύματα, άτομα με σακχαρώδη διαβήτη. Μετά την εγκατάσταση μικροβιαιμίας από Pseudomonas aeruginosa, η θνητότητα ανέρχεται στο 70% Λοιμώξεις από P. aeruginosa Η Pseudomonas aeruginosa είναι ευκαιριακό παθογόνο μικρόβιο για τον άνθρωπο. Οι λοιμώξεις από Pseudomonas aeruginosa παρατηρούνται κυρίως σε ασθενείς που πάσχουν από λευχαιμία ή άλλες νεοπλασίες, σε εγκαυματίες, σε άτομα που έχουν υποστεί μεγάλες χειρουργικές επεμβάσεις και σε ασθενείς που θεραπεύονται με ακτινοβολίες, αντιβιοτικά και ανασοκατασταλτικά φάρμακα. Η Pseudomonas aeruginosa αποτελεί τον αιτιολογικό παράγοντα του 3-6% των εξωνοσοκομειακών λοιμώξεων. Στους 1000 νοσοκομειακόυς ασθενείς οι 3-7 αναπτύσσουν λοίμωξη από το μικροοργανισμό. Αποτελεί το συχνότερο αίτιο θανάτου σε ασθενείς με ινοκυστική νόσο, λευχαιμία και εγκαύματα. 1) Μικροβιαιμία: Είναι το αίτιο του 10-20% των μικροβιαιμιών από Gram αρνητικά βακτήρια. Η θνητότητα ανέρχεται στο 70% των περιπτώσεων. 2) Πνευμονία: Προκαλείται νεκρωτική διεργασία. Η θνητότητα ανέρχεται στο 80% των περιπτώσεων ακόμα και μετά από αντιβίωση. 3) Ουρολοιμώξεις: Αποτελεί το αίτιο του 8,5% όλων των ενδονοσοκομειακών λοιμώξεων. 4) Οστεομυελίτιδα: Παρατηρείται κυρίως σε τοξικομανείς, σε ασθενείς που είναι σε αιμοδιάλυση και σε καθετηριασμούς της υποκλειδίου φλέβας. Συνηθέστερη εντόπιση είναι οι σπόνδυλοι. 5) Ενδοκαρδίτιδα: Παρατηρείται κυρίως σε τοξικομανείς και μετά από χειρουργική επέμβαση στην καρδιά. Η θνητότητα ανέρχεται στο 70% των περιπτώσεων. 6) Σηπτική αρθρίτιδα: Η P. aeruginosa αποτελεί το αίτιο σε ποσοστό περίπου 10% των αρθρίτιδων από Gram αρνητικά βακτήρια. Η θεραπεία είναι δύσκολη. Στους τοξικομανείς η νόσος προσβάλλει κυρίως τη στερνοκλειδική άρθρωση. 7) Μηνιγγίτιδα: αποτελεί κοινό αίτιο μηνιγγίτιδας από αυτές που παρατηρούνται στο νοσοκομείο. 8) Εξωτερική ωτίτιδα: αποτελεί το αίτιο του 70% των περιπτώσεων της εξωτερικής ωτίτιδας. Σε ηλικιωμένους διαβητικούς παρατηρείται κακοήθης εξωτερική ωτίτιδα, η οποία χαρακτηρίζεται από πόνο, προοδευτική επέκταση της λοίμωξης στους μαλακούς ιστούς, στους χόνδρους, τα οστά και τα νεύρα. 27

28 Η κολύμβηση σε δεξαμενές προδιαθέτει τους κολυμβητές σε εξωτερική ωτίτιδα από Pseudomonas aeruginosa, η οποία αναφέρεται ως Swimmers ear. Η Pseudomonas aeruginosa μπορεί να προκαλέσει χρόνια εξωτερική ωτίτιδα ακόμη και σε υγιή άτομα. 9) Λοιμώξεις οφθαλμού: προκαλείται επιπεφυκίτιδα και δακρυοκυστίτιδα. Οι λοιμώξεις του οφθαλμού παρατηρούνται κυρίως μετά από χειρουργικές επεμβάσεις. Αποτελεί το περισσότερο καταστρεπτικό βακτήριο για τον κερατοειδή. 10) Μολύνσεις τραυμάτων-εγκαυμάτων: επιμολύνονται με P. aeruginosa πολεμικά και χειρουργικά τραύματα. 11) Μολύνσεις εγκαυμάτων: Κατά την παραμονή τού εγκαυματία στο νοσοκομείο παρατηρείται εξωγενής αποικισμός του εγκαύματος, προερχόμενος από το ενδονοσοκομειακό περιβάλλον. Το συχνότερο βακτήριο που αποικίζει το έγκαυμα από τα Gram αρνητικά είναι η Pseudomonas aeruginosa. Ο αποικισμός, ανάλογα με τη βαρύτητα και την έκταση τού εγκαύματος και τη γενικότερη κατάσταση του ασθενούς, μπορεί να εξελιχθεί σε διαπύηση του εγκαύματος, βακτηριαιμία και θάνατο. 12) Διαρροϊκό σύνδρομο: παρατηρείται κυρίως στα νεογνά και οφείλεται σε εντεροτοξίνη που παράγει το βακτήριο. 13) Ινοκυστική νόσος: αποτελεί το κύριο παθογόνο αίτιο σε ασθενείς με ινοκυστική νόσο. Απομονώνεται από τα πτύελα. Στο 64-87% των ασθενών, όταν ο αποικισμός γίνεται χρόνιος, τα στελέχη είναι βλεννώδη. Στα άτομα αυτά δεν παρατηρείται μικροβιαιμία (Δημητρακόπουλος Γ. 1982) Λοιμογόνοι παράγοντες της P. aeruginosa Ένας πρωταρχικός μηχανισμός για τις πολλαπλές επιδράσεις της P. aeruginosa στη σηψαιμία στηρίζεται στην ικανότητά της να προκαλεί το σχηματισμό και την απελευθέρωση TNF-α από τα μακροφάγα. Οι κύριες εκδηλώσεις της σηψαιμίας (πυρετός, υπνηλία, μυαλγίες, λευκοκυττάρωση) ακολουθούν τη χορήγηση μικρών ποσοτήτων ανασυνδυασμένου TNF-α στον ανθρώπινο οργανισμό. Μεγάλες δόσεις TNF-α σε πειραματόζωα παράγουν όλα τα συστηματικά και παθολογικά χαρακτηριστικά της σηπτικής καταπληξίας που προκαλείται από μικρόβια ή LPS, όπως: υπόταση, πνευμονική βλάβη με αιμοπεταλιακούς ή λευκοκυτταρικούς 28

29 θρόμβους, αιμορραγική νέκρωση του εντέρου, οξεία νεφρική ανεπάρκεια, βαριά μεταβολική οξέωση, θάνατο. Η Pseudomonas aeruginosa παράγει ποικίλες ουσίες που θεωρούνται ότι επάγουν τον αποικισμό και τη μόλυνση των ιστών του ξενιστή. Κυτταρικοί παράγοντες που σχετίζονται με τη λοιμογόνο δράση του μικροβίου είναι ο LPS, ο εξωκυττάριος πολυσακχαρίτης slime, ο βλεννώδης πολυσακχαρίτης (αλγινικό οξύ, alginate) και οι φίμπριες που σχετίζονται με την προσκολλητικότητα του μικροοργανισμού στα επιθηλιακά κύτταρα και καθιστούν την Pseudomonas aeruginosa το πιο σημαντικό κλινικά βακτήριο από τα nonfermenters Εξωκυττάριοι λοιμογόνοι παράγοντες α Ένζυμα και τοξίνες Εξωκυττάριοι παράγοντες που ενοχοποιούνται για την παθογόνο δράση του μικροοργανισμού είναι ένζυμα και τοξίνες που παράγονται από το μικροοργανισμό και εκκρίνονται στον εξωκυττάριο χώρο. Τα κυριότερα από αυτά είναι η αλκαλική πρωτεάση, η ελαστάση, η αιμολυσίνη, η φωσφολιπάση C, το εξωένζυμο S, η εξωτοξίνη A, οι χρωστικές (Christofidou, Karamanos et al. 1993) β Το εξωένζυμο S της P. aeruginosa Το Εξωένζυμο S αναγνωρίζεται από τους υποδοχείς TLR 2 και TLR4. Συγκεκριμένα, το αμινοτελικό άκρο του εξωενζύμου S ενεργοποιεί κύτταρα μέσω του TLR4, ενώ το καρβοξυτελικό του άκρο μέσω του TLR2 (Epelman, Stack et al. 2004). Είναι ασθενής διεγέρτης επαγωγής της παραγωγής TNF-α (Epelman, Bruno et al. 2000) γ Η εξωτοξίνη Α της P. aeruginosa Τα περισσότερα κλινικά στελέχη της P. aeruginosa παράγουν την εξωτοξίνη Α. Η εξωτοξίνη Α είναι ένα εξωκυττάριο ένζυμο που αποτελείται από μια πολυπεπτιδική αλυσίδα και αναστέλλει την πρωτεϊνική σύνθεση. Καταλύει τη μεταφορά της αδενοσινοδιφωσφορικής ριβόζης που προέρχεται από το NAD στον παράγοντα επιμήκυνσης 2 (elongation factor 2 EF2), αδρανοποιώντας τον. Ο μηχανισμός δράσης της μοιάζει με το μηχανισμό δράσης της διφθεριτικής τοξίνης (Pollack 1983). 29

30 Παράγεται in vivo κατά τη λοίμωξη από P. aeruginosa και προκαλεί βλάβη στον μεγαλοοργανισμό μέσω αναστολής της πρωτεϊνοσύνθεσης και άμεσης κυτταρικής βλάβης (Wretlind and Pavlovskis 1981; Pollack 1983). Χρησιμοποιήθηκε για την παρασκευή συζευγμένου οκταδύναμου εμβολίου μαζί με τον LPS της P. aeruginosa και προκάλεσε ανοσιακή απάντηση και για τα δύο συστατικά (Cryz, Furer et al. 1987). Παρόλα αυτά, το παραπάνω εμβόλιο δεν απέτρεψε τον αποικισμό από P. aeruginosa στους ασθενείς με κυστική ίνωση που το έλαβαν. Επίσης, απέτυχε η χρήση του ως ανοσοενισχυτική ουσία για την παρασκευή εμβολίων έναντι πολυσακχαριδικών αντιγόνων του S. aureus και της K. pneumoniae (Pier 2007) Κυτταρικοί λοιμογόνοι παράγοντες της P. aeruginosa α Ο Λιποπολυσακχαρίτης (LPS) Εικόνα Η δομή του λιποπολυσακχαρίτη, LPS Dr. T. P. Straatsma, Pacific Northwest National Laboratory 30

31 Έχει μοριακό μέγεθος daltons. Αποτελεί κύριο συστατικό της εξωτερικής μεμβράνης και το πλέον εκτεθειμένο μόριο, μέσω των πλάγιων αλυσίδων, στο περιβάλλον του μικροοργανισμού. Αποτελείται από ένα σύνθετο λιποειδές που ονομάζεται λιπίδιο Α και έναν ετεροπολυσακχαρίτη που αποτελείται από δύο τμήματα, τον κεντρικό πολυσακχαρίτη (core) και τις πλευρικές ή μακρές αλυσίδες. Τα τρία αυτά διακριτά τμήματα συνδέονται μεταξύ τους με ομοιοπολικούς δεσμούς. Το λιπίδιο Α είναι το υδρόφοβο τμήμα του LPS. Είναι αγκιστρωμένο στην εξωτερική μεμβράνη και ο σκελετός του αποτελείται από επαναλαμβανόμενες μονάδες δισακχαρίτη γλυκοζαμίνης, που συνδέονται με β-1-6 γλυκοσιδικό δεσμό. Ο κεντρικός πολυσακχαρίτης αποτελείται από μονοσακχαρίτες που περιλαμβάνουν ορισμένα μοναδικά στη φύση σάκχαρα, όπως την οκτόζη KDO (2- κετο-3-δεοξυοκτονικό οξύ) και την L-γλυκερο-D-μανοπτόζη. Ο αριθμός των μορίων KDO συνήθως ποικίλει στα διάφορα βακτήρια, ενώ η δομή του κεντρικού ολιγοσακχαρίτη είναι όμοια σε στελέχη ενός συγκεκριμένου βακτηριακού είδους. Οι μακρές πλάγιες πλευρικές αλυσίδες αποτελούνται από επαναλαμβανόμενες μονάδες τρισακχαριτών ή διακλαδιζόμενων τετρα- έως και επτασακχαριτών. Η χημική σύσταση, η δομή και ο τύπος του δεσμού στην επαναλαμβανόμενη μονάδα είναι χαρακτηριστική στα διάφορα στελέχη του ίδιου βακτηριακού είδους. Ως εκ τούτου, οι πλάγιες αλυσίδες αποτελούν σημαντικό αντιγόνο της επιφανείας του βακτηρίου, το οποίο είναι γνωστό ως σωματικό αντιγόνο Ο. Κατά τη διάρκεια ανάπτυξης του βακτηρίου απελευθερώνεται αυτόματα στο περιβάλλον ελεύθερος LPS. Ο βαθμός της απελευθέρωσης εξαρτάται από το είδος του μικροοργανισμού και από το συγκεκριμένο στέλεχος (Αναστασίου E. Δ.,2008). Στην P. aeruginosa ο κεντρικός ολιγοσακχαρίτης αποτελείται από το KDO, την L-γλυκερο-D-μαννοεπτόζη, φωσφορικές ομάδες και φωσφορυλαιθανολαμίνη. Τα υπόλοιπα σάκχαρα είναι ραμνόζη, γλυκόζη, γαλακτοζαμίνη και αλανίνη. Οι πλευρικές αλυσίδες της P. aeruginosa είναι πολύ πλούσιες σε αμινοσάκχαρα. Τα ουδέτερα σάκχαρα που συναντώνται πιο συχνά είναι L-ραμνόζη, D-γλυκόζη και σπανιότερα η ξυλόζη, αραβινόζη, ριβόζη. Από διάφορα στελέχη P. aeruginosa βασικά στοιχεία των πλευρικών αλυσίδων έχουν βρεθεί τα εξής: γλυκοζαμίνη, γαλακτοζαμίνη, φουκοζαμίνη, κουινοβοζαμίνη, 2αμινο-2δεοξυγαλακτουρονικό οξύ, βακιλλοζαμίνη, 2,3-διαμινο-2,3-διδεοξυγλουκουρονικό οξύ, 2,3-διαμινο-2,3- διδεοξυμαννουρονικό οξύ, 2,3-(2-μεθυλ-2ιμιδαζολινο-5,4)-2,3-διδεοξυμαννουρονικό οξύ, 2,3 διαμινο-2,3διδεοξυγουλουρονικό οξύ (Christofidou, Karamanos et al. 1993). 31

32 1.3.2.β Το αλγινικό οξύ Ένας ασυνήθιστος βλεννώδης μορφότυπος της Pseudomonas aeruginosa συχνά απομονώνεται από τις εκκρίσεις του αναπνευστικού από ασθενείς με κυστική ίνωση, οι οποίοι έχουν χρόνια λοίμωξη από Pseudomonas aeruginosa. Ο βλεννώδης μορφότυπος αυτός οφείλεται στην παραγωγή μεγάλων ποσοτήτων ενός πολυσακχαρίτη που λέγεται αλγινικό οξύ (alginate) και που περιβάλλει το βακτηριακό κύτταρο. Η παραγωγή του alginate είναι υπεύθυνη για την φτωχή πρόγνωση και τα υψηλά ποσοστά θνητότητας στους ασθενείς με κυστική ίνωση (Koneman, 1997) γ Εξωκυττάριος πολυσακχαρίτης (Slime-GLP) Το slime βρίσκεται έξω από το κυτταρικό τοίχωμα και αποτελεί υλικό χαλαρά συνδεδεμένο σε αυτό. Η παραγωγή του slime ή της εξωκυτταρίου βλεννώδους ουσίας από την P. aeruginosa αποτελεί χαρακτηριστική ιδιότητα του είδους. Με εφαρμογή ενιαίας μεθόδου παραλαβής του Slime αυτή των Bartell, Orr, Chudio 1970 (Bartell, Orr et al. 1970), όπως τροποποιήθηκε από τους Sensakovic και Batrell το 1974 (Sensakovic and Bartell 1974), παραλαμβάνεται από στελέχη P. aeruginosa, ανήκοντα σε διαφορετικούς ανοσότυπους, καθαρό σχετικά προϊόν, της ίδιας πάντοτε χημικής σύστασης με βασικά συστατικά υδατάνθρακες, πρωτεΐνες και λίπη, ενώ υπάρχουν μόνο ποσοτικές διαφορές μεταξύ των ανοσοτύπων (Christofidou, Karamanos et al. 1993). Η παραγωγή του εξωκυττάριου πολυσακχαρίτη δεν παρατηρείται μόνο in vitro, αλλά και in vivo (Dimitracopoulos, Sensakovic et al. 1974). Σε συγκριτική μελέτη της χημικής σύστασης και των βιολογικών ιδιοτήτων του εξωκυττάριου πολυσακχαρίτη πέντε στελεχών P. aeruginosa που ανήκουν σε διαφορετικό ανοσότυπο, προέκυψαν τα ακόλουθα: το Slime της P. aeruginosa αποτελείται από τα ίδια συστατικά, υδατάνθρακες, πρωτεΐνες και λίπη. Ο όρος γλυκοπρωτεΐνη (GLP) χρησιμοποιείται για να χαρακτηρίσει αυτό το προϊόν που παραλαμβάνεται με προτυπωμένη διαδικασία εξαγωγής. Το slime- GLP διακρίνεται βιολογικά σαφώς από τον LPS. Η περιεκτικότητα ουδέτερων σακχάρων μεταξύ του LPS και του slime- GLP διαφέρει ποιοτικά. Η χημική σύσταση του slime- GLP περιλαμβάνει κυρίως ουδέτερους μονοσακχαρίτες, κυρίως μαννόζη, γλυκόζη, ραμνόζη και γαλακτόζη, και πρωτεΐνες, μικρό ποσό ουρονικού οξέος και φώσφορο (Bartell, Orr et al. 1970). Ο Eagon το 1954 αναφέρει 32

33 ότι το Slime αποτελείται κυρίως από μαννόζη (50%), 10-12% DNA, 3-7% RNA, 2-3% πρωτεΐνη (Eagon and Williams 1960). Ο LPS δεν περιέχει γαλακτόζη και μαννόζη (Bartell, Orr et al. 1970). Το 1961 ο Liu και οι συνεργάτες του αναφέρονται για πρώτη φορά στις βιολογικές ιδιότητες του slime. Το θεωρούν πολύ τοξικό προϊόν της P. aeruginosa με αντιγονική δράση (Liu 1961). Μελέτες του καθηγητή Γ. Δημητρακόπουλου έχουν δείξει ότι το slime παράγεται in vivo και από βλεννώδη και από μη βλεννώδη στελέχη και κατέχει βιολογικές ιδιότητες συγκρίσιμες με αυτές των ζωντανών βακτηρίων της P. aeruginosa (Dimitracopoulos, Sensakovic et al. 1974). Το πολυσακχαριδικό στοιχείο, κυρίως η μαννόζη, είναι απαραίτητο για την πλήρη έκφραση των τοξικών ιδιοτήτων της GLP που αποδίδονται στο λιπιδικό στοιχείο (Koepp, Orr et al. 1981). Το GLP είναι μιτογόνο για τα κύτταρα ανθρώπινου περιφερικού αίματος και για τα λεμφοκύτταρα του μυελού των οστών (Orr, Koepp et al. 1982). Σε προηγούμενη μελέτη στο δικό μας εργαστήριο αποδείχθηκε ότι το slime διεγείρει την παραγωγή TNF-α από τα μονοκύτταρα/ μακροφάγα σε ποσοστά συγκρίσιμα με το ζωντανό βακτήριο της P. aeruginosa (Lagoumintzis, Christofidou et al. 2003). 33

34 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ΦΥΣΙΚΗ ΑΝΟΣΙΑ Το σώμα του ανθρώπου για να ελέγξει τη λοίμωξη τις πρώτες μέρες, στηρίζεται στο αρχαιότερο εξελικτικά σύστημα της φυσικής ανοσίας. Οι κύριες λειτουργίες του συστήματος της φυσικής ανοσίας περιλαμβάνουν την οψωνινοποίηση, την ενεργοποίηση του συμπληρώματος και τον καταρράκτη των αντιδράσεων της πήξης, τη φαγοκυττάρωση, την ενεργοποίηση προφλεγμονωδών καταρρακτών μεταβίβασης σήματος και την απόπτωση. Το σύστημα της φυσικής ανοσίας έχει επίσης τη σημαντικότατη λειτουργία της ενεργοποίησης και της διαμόρφωσης των αποκρίσεων της ειδικής ανοσίας μέσω της επαγωγής συνδιεγερτικών μορίων και κυτταροκινών ΣΥΣΤΑΤΙΚΑ ΤΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΝΟΣΙΑΣ α) Επιθηλιακοί φραγμοί β) Κύτταρα (Φαγοκύτταρα: ουδετερόφιλα, μονοκύτταρα/μακροφάγα, Natural Killer cells) γ) Πρωτεΐνες πλάσματος-συμπλήρωμα 2.1.α Επιθηλιακοί φραγμοί Οι κοινές πύλες εισόδου των μικροβίων, δηλαδή το δέρμα, ο γαστρεντερικός σωλήνας και η αναπνευστική οδός, προστατεύονται από συνεχή επιθήλια που παρέχουν φυσικούς και χημικούς φραγμούς ενάντια στη μόλυνση. Λειτουργίες των επιθηλίων στη φυσική ανοσία Όλες οι πύλες εισόδου καλύπτονται από συνεχή επιθήλια που φυσιολογικά εμποδίζουν την είσοδο των μικροβίων. Τα επιθηλιακά κύτταρα παράγουν πεπτιδικά αντιβιοτικά που θανατώνουν τα βακτήρια. Το εντερικό επιθήλιο αποικίζεται από το ενδοεπιθηλιακό λεμφοκύτταρο (intraepithelial lymphocyte, IEL), που ανήκει στην Τ- λεμφοκυτταρική σειρά και χωρίζεται σε δύο ομάδες. Η μία ομάδα περιλαμβάνει τα CD4+ ή CD8 + TCRαβ + -IEL, τα οποία εντοπίζονται στο έντερο μετά από αντιγονικό ερεθισμό στην περιφέρεια. Η άλλη ομάδα περιλαμβάνει Τ λεμφοκύτταρα που εκφράζουν γδ/tcr ή αβ/tcr. Τα λεμφοκύτταρα αυτά φαίνεται ότι απαντούν σε λοίμωξη ή σε ιστική βλάβη στην περιοχή (Cheroutre and Lambolez 2008). 34

35 2.1.β Κύτταρα 2.1.β i Φαγοκύτταρα: ουδετερόφιλα και μονοκύτταρα/μακροφάγα Οι δύο τύποι των κυκλοφορούντων φαγοκυττάρων, τα ουδετερόφιλα και τα μονοκύτταρα, είναι κύτταρα του αίματος που στρατολογούνται στις περιοχές της λοίμωξης, όπου αναγνωρίζουν μικρόβια με σκοπό την ενδοκυττάρωσή τους. Ι) Τα ουδετερόφιλα πολυμορφοπύρηνα (PMNs) Σε απόκριση σε λοίμωξη, η παραγωγή των PMNs αυξάνεται δραματικά. Η παραγωγή των PMNs διεγείρεται από κυτταροκίνες, γνωστές ως colony-stimulation factors. Τα ουδετερόφιλα είναι ο πρώτος κυτταρικός τύπος που απαντά σε λοιμώξεις ιδίως βακτηριακές και μυκητιασικές. Φαγοκυτταρώνουν μικρόβια στην κυκλοφορία και σύντομα εξαγγειώνονται στους ιστούς, όπου επίσης φαγοκυτταρώνουν μικρόβια και πεθαίνουν μετά από μερικές ώρες. ΙΙ) Τα μονοκύτταρα φαγοκυτταρώνουν μικρόβια και στο αίμα και στους ιστούς. Τα μονοκύτταρα που εξαγγειώνονται στους ιστούς επιβιώνουν για μακρές περιόδους στις περιοχές αυτές και διαφοροποιούνται σε μακροφάγα. Τα μονοκύτταρα του περιφερικού αίματος και τα μακροφάγα των ιστών είναι δύο στάδια της ίδιας κυτταρικής σειράς που συχνά καλείται μονοκυτταρικό φαγοκυτταρικό σύστημα. Το προδρομικό κύτταρο είναι η μονοβλάστη στο μυελό των οστών, η οποία με την επίδραση της IL-3 και του GM-CSF διαφοροποιείται προς προμονοκύτταρο, που ουσιαστικά είναι το πρώτο ταυτοποιήσιμο κύτταρο της σειράς που έχει φαγοκυτταρική ικανότητα. Το μεταγενέστερο κύτταρο που προκύπτει με τη δράση του GM-CSF είναι το ώριμο πλέον μονοκύτταρο που φεύγει στην κυκλοφορία του αίματος. Τα μονοκύτταρα του περιφερικού αίματος έχουν διάμετρο μ, κοκκιώδες κυτταρόπλασμα που περιέχει λυσοσώματα, φαγοκυτταρικά κενοτόπια και κυτταροπλασματικά ινίδια. Στην κυκλοφορία παραμένουν για 3-4 ημέρες, μετά εγκαθίστανται στους ιστούς, όπου ωριμάζουν και γίνονται μακροφάγα. Μακροφάγα βρίσκονται σε όλα τα όργανα και το συνδετικό ιστό και ανάλογα με την εντόπισή τους έχουν διαφορετική ονομασία. Τα μακροφάγα του Κ.Ν.Σ. ονομάζονται κύτταρα μικρογλοίας, αυτά που επαλείφουν τα κολποειδή του ήπατος κύτταρα Kuppfer, στους βλεννογόνους των αεροφόρων οδών είναι τα κυψελιδικά μακροφάγα, ενώ αυτά των οστών ονομάζονται οστεοκλάστες. 1) Υποδοχείς επιφανείας μονοπύρηνων-μακροφάγων: 35

36 Η έκφραση των δεικτών επιφανείας των μονοπύρηνων-μακροφάγων εκφράζεται από το στάδιο ενεργοποίησης και διαφοροποίησής τους. Στη διάρκεια της ωρίμανσής τους από μονοκύτταρα σε μακροφάγα αποκτούν περισσότερους υποδοχείς επιφανείας, ενώ ένα ενεργοποιημένο μακροφάγο εκφράζει στην επιφάνειά του πολλά μόρια που ενέχονται στη συγκεκριμένη δράση που εκτελεί. Τα πιο αντιπροσωπευτικά μόρια επιφανείας των μακροφάγων είναι: 1α. Υποδοχείς για το συμπλήρωμα: Στα μακροφάγα εκφράζονται ο CR 1 και ο CR 3. 1β. Υποδοχείς για το Fc της IgG: Από τους τρεις υποδοχείς για το Fc τμήμα της IgG που έχουν ταυτοποιηθεί, στα μακροφάγα και μονοπύρηνα αυτός που κατ εξοχήν εκφράζεται είναι ο HuFcγRI, ο οποίος είναι μια γλυκοπρωτεΐνη με MW και παίζει ρόλο στις αντιδράσεις κυτταροτοξικότητας μέσω αντισώματος. Ο δεύτερος υποδοχέας HuFcγRIΙ, μια πρωτεΐνη με MW , βρίσκεται στα μονοκύτταρα, αλλά και στα ηωσινόφιλα, ουδετερόφιλα και Β-λεμφοκύτταρα, συμμετέχει στην έναρξη της οξειδωτικής μεταβολικής έκρηξης (oxidative burst). Ο τρίτος, HuFcγRIΙΙ, εκφράζεται μόνο στα μακροφάγα των ιστών και στα ΝΚ κύτταρα, τα ηωσινόφιλα και τα ουδετερόφιλα. Ο ρόλος τους στα μακροφάγα του ήπατος και του σπλήνα είναι η φαγοκυττάρωση γηρασμένων ερυθρών και ανοσοσυμπλεγμάτων. 1γ. Μόριο CD4 1δ. CD14: Είναι υποδοχέας για την πρωτεΐνη LBP, η οποία δεσμεύει τον LPS των Gram αρνητικών βακτηρίων (LPS Binding Protein). 1ε. Μόρια του Μείζονος Συστήματος Ιστοσυμβατότητας τάξης Ι και ΙΙ: είναι αυτά που συμβάλλουν στη δράση των μακροφάγων σαν αντιγονοπαρουσιαστικά κύτταρα. 1στ. Υποδοχείς για το κλάσμα του συμπληρώματος C5α και την IgE, που τα καθιστούν ενεργά στις αφυλακτικές αντιδράσεις. 1ζ. Υποδοχείς για φωσφολιπίδια και σάκχαρα που συμμετέχουν στη φαγοκυττάρωση στη διάρκεια της προάνοσης φάσης. 2) Λειτουργίες των μακροφάγων: 2α. Τα μακροφάγα είναι ειδικευμένα κύτταρα που εγκολπώνουν μεγάλα σωματίδια όπως βακτήρια, μύκητες και νεκρά κύτταρα μέσω της φαγοκυττάρωσης. 36

37 2β. Τα μακροφάγα εκκρίνουν σηματοδοτικά μόρια που λέγονται κυτταροκίνες και χημειοκίνες, οι οποίες ενορχηστρώνουν την ανοσολογική απόκριση. 2γ. Τα μακροφάγα εκκρίνουν και απαντούν σε ένα μεγάλο εύρος διαμεσολαβητών της φλεγμονής και παίζουν κεντρικό ρόλο στην οξεία και χρόνια φλεγμονή. 2δ. Τα μακροφάγα εκκρίνουν πρωτεάσες και αυξητικούς παράγοντες που είναι απαραίτητες στην ανάπλαση των ιστών μετά από τραυματισμό. 2ε. Τα μακροφάγα δρουν ως αντιγονοπαρουσιαστικά κύτταρα και παρουσιάζουν αντιγόνα στα Τ-λεμφοκύτταρα, επιτρέποντας την ανάπτυξη των αποκρίσεων της ειδικής ανοσίας. 2στ. Οι scavenger receptors των μακροφάγων εγκολπώνουν τροποποιημένες Low density lipoproteins (LDL) και δίνουν γένεση στα αφρώδη κύτταρα (foam cells) των αθηρωματικών αλλοιώσεων. 2ζ. Εκφράζουν στην κυτταρική τους επιφάνεια την γλυκοπρωτεΐνη CD4 και τον CCR5 και μπορούν να μολυνθούν από τον ιό HIV. Αναλυτικά: Α. Προάνοση φάση 1.Φαγοκυττάρωση Τα μακροφάγα αποτελούν την πρώτη γραμμή άμυνας του οργανισμού σε διάφορες λοιμώξεις. Με τους υποδοχείς που φέρουν στην επιφάνειά τους και ακριβή μηχανισμό, ουσιαστικά άγνωστο, προσλαμβάνουν και φαγοκυτταρώνουν οποιοδήποτε ξένο σώμα, όπως μικρόβια, μακρομόρια, αντιγόνα, κατεστραμμένους ιστούς, ακόμα και γηρασμένα ερυθρά αιμοσφαίρια. Επίσης, φαγοκυτταρώνουν σωματίδια επικαλυμμένα με πρωτεΐνες του συμπληρώματος, που ενεργοποιείται στη φάση της μη ειδικής ανοσολογικής απόκρισης. Η ενσωμάτωση όλων αυτών στο εσωτερικό τους πυροδοτεί μία σειρά ενζυματικών αντιδράσεων, την ενεργοποίηση οξειδωτικών ουσιών, που καταλήγουν στην καταστροφή του εισβολέα και στον έλεγχο της λοίμωξης. 2.Παραγωγή κυτταροκινών Η δέσμευση του LPS στο μόριο-υποδοχέα της επιφάνειας των μακροφάγων CD14 ενεργοποιεί τα μακροφάγα, τα οποία παράγουν κυτταροκίνες που προσελκύουν στην περιοχή άλλα φλεγμονώδη κύτταρα, όπως τα ουδετερόφιλα, που είναι υπεύθυνα για πολλά από τα συστηματικά συμπτώματα της φλεγμονής (Παληογιάννη Φ., 2008). Οι κυτταροκίνες που εκκρίνονται από τα μακροφάγα είναι οι εξής: 37

38 i) Ο TNF-α, ο οποίος παράγεται από πολλά και διαφορετικά κύτταρα, όπως τα μακροφάγα, ουδετερόφιλα πολυμορφοπύρηνα, λεμφοκύτταρα, Natural Killer cells, αστροκύτταρα, ενδοθηλιακά κύτταρα, λείες μυϊκές ίνες. Πυροδοτεί την παραγωγή ενός καταρράκτη κυτταροκινών που διαμεσολαβούν τη φλεγμονώδη αντίδραση. Τα αποτελέσματά του διαμεσολαβούνται μέσω δύο τύπων υποδοχέα, έναν 75 kda TNFR-alpha υποδοχέα και έναν 55 kda TNFR-beta υποδοχέα. Επίσης, ο TNF ρυθμίζει την έκφραση πολλών γονιδίων σημαντικών για την απάντηση του ξενιστή στη λοίμωξη. ii) Η IL-1β: είναι μία προφλεγμονώδης κυτταροκίνη που εκκρίνεται από μακροφάγα που έχουν ενεργοποιηθεί από έναν αριθμό διεγερτών, συμπεριλαμβανομένων του TNF-α, της ενδοτοξίνης των βακτηρίων, και την ίδια την IL-1βήτα. Ασκεί τη δράση της σε πολλά διαφορετικά κύτταρα είτε τοπικά στον τόπο παραγωγής της (παρακρινής δράση) ή συστηματικά (ορμονική δράση). Επάγει την απελευθέρωση ουδετερόφιλων από το μυελό των οστών στην κυκλοφορία και δρα ως χημειοτακτικός παράγοντας για τα ουδετερόφιλα. Διεγείρει τα ηπατοκύτταρα προς παραγωγή πρωτεϊνών οξείας φάσης. Προκαλεί τον πολλαπλασιασμό των ενδοθηλιακών κυττάρων και επιτείνει την προσκόλληση των λευκοκυττάρων στο ενδοθήλιο. Επίσης, προκαλεί αποκοκκίωση των ηωσινόφιλων. Επάγει την ενεργοποίηση των Τ-λεμφοκυττάρων μέσω αυξημένης παραγωγής IL-2 και αύξησης της έκφρασης του υποδοχέα της IL-2. iii) Η IL-6 είναι μία προφλεγμονώδης κυτταροκίνη που παράγεται σε απάντηση στη λοίμωξη και στην ιστική βλάβη. Διεγείρει το ήπαρ προς σύνθεση και απέκκριση πρωτεϊνών οξείας φάσης και τα Β-λεμφοκύτταρα να παράγουν αντισώματα. Σε συνδυασμό με την IL-1 προκαλεί την ενεργοποίηση των Τ-λεμφοκυττάρων. iv) Η IL-10, η οποία είναι μία ανοσορρυθμιστική κυτταροκίνη, που καταστέλλει την παραγωγή IL-2 και ιντερφερόνης γ από τα TH 1 T-λεμφοκύτταρα και είναι ισχυρός διεγέρτης των μονοκυττάρων/ μακροφάγων. v) Η IL-12, η οποία είναι ένα ετεροδιμερές που αποτελείται από μία p35 και μία p40 υπομονάδα. Και οι δύο υπομονάδες είναι απαραίτητες για τις βιολογικές της ιδιότητες. Διεγείρει την ανάπτυξη των ενεργοποιημένων NKκυττάρων, των CD8 + και CD4 + Τ-λεμφοκυττάρων. Επίσης, αυξάνει την παραγωγή ιντερφερόνης γ από τα NK και τα Τ-λεμφοκύτταρα, η οποία διαφοροποιεί τα Τ-λεμφοκύτταρα προς TH 1 απόκριση. Επιπλέον, αυξάνει την παραγωγή TNF-από τα NK κύτταρα, η οποία δρα 38

ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΜΟΝΟΚΛΩΝΙΚΑ ΑΝΤΙΣΩΜΑΤΑ ΕΜΒΟΛΙΑ. Εργαστήριο Γενετικής, ΓΠΑ

ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΜΟΝΟΚΛΩΝΙΚΑ ΑΝΤΙΣΩΜΑΤΑ ΕΜΒΟΛΙΑ. Εργαστήριο Γενετικής, ΓΠΑ ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΜΟΝΟΚΛΩΝΙΚΑ ΑΝΤΙΣΩΜΑΤΑ ΕΜΒΟΛΙΑ Στάδια μικροβιακής λοίμωξης δημιουργία αποικίας σε εξωτερική επιφάνεια διείσδυση στον οργανισμό τοπική μόλυνση συστηματική (γενικευμένη) μόλυνση H σημασία

Διαβάστε περισσότερα

Μικροοργανισμοί. Οι μικροοργανισμοί διακρίνονται σε: Μύκητες Πρωτόζωα Βακτήρια Ιούς

Μικροοργανισμοί. Οι μικροοργανισμοί διακρίνονται σε: Μύκητες Πρωτόζωα Βακτήρια Ιούς Μικροοργανισμοί Οι μικροοργανισμοί διακρίνονται σε: Μύκητες Πρωτόζωα Βακτήρια Ιούς Παθογόνοι μικροοργανισμοί Παθογόνοι μικροοργανισμοί ονομάζονται οι μικροοργανισμοί που χρησιμοποιούν τον άνθρωπο ως ξενιστή

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟΥ - ΛΑΘΟΥΣ. ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟΥ - ΛΑΘΟΥΣ. ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟΥ - ΛΑΘΟΥΣ. ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ 1. Η πήξη του αίματος συμβάλλει στην άμυνα του οργανισμού 2. Η φαγοκυττάρωση είναι αποτελεσματική μόνο έναντι των βακτηρίων 3. Οι ιντερφερόνες δρουν άμεσα

Διαβάστε περισσότερα

Επίκτητη Ανοσιακή Απάντηση (χυμικό σκέλος) Β λεμφοκύτταρα

Επίκτητη Ανοσιακή Απάντηση (χυμικό σκέλος) Β λεμφοκύτταρα Επίκτητη Ανοσιακή Απάντηση (χυμικό σκέλος) Β λεμφοκύτταρα φυσική ή μη ειδική ανοσία δεν απαιτεί προηγούμενη έκθεση στο παθογόνο και δεν διαθέτει μνήμη. σε επίκτητη ή ειδική ανοσία χυμική ανοσία με παραγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία γενικής παιδείας τάξη Γ

Βιολογία γενικής παιδείας τάξη Γ Βιολογία γενικής παιδείας τάξη Γ Παραδόσεις του μαθήματος Επιμέλεια: Γιάννης Αργύρης Βιολόγος M.Sc. Καθηγητής 3 ου Γεν. Λυκ. Ηλιούπολης Κεφάλαιο 1ο Άνθρωπος και υγεία 2. Μηχανισμοί Άμυνας του Ανθρώπινου

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ 1 ο Α. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής 1. γ 2. α 3. β 4. δ 5. δ Β. Ερωτήσεις σωστού - λάθους 1. Σωστό 2. Λάθος 3. Λάθος 4. Λάθος 5. Σωστό ΘΕΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΕΡΓΟΠΟΙΗΣΗΣ ΣΕ ΑΝΘΡΩΠΙΝΑ ΜΑΚΡΟΦΑΓΑ

ΕΝΕΡΓΟΠΟΙΗΣΗΣ ΣΕ ΑΝΘΡΩΠΙΝΑ ΜΑΚΡΟΦΑΓΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Διευθυντής: Καθηγητής Γ. Ο. Δημητρακόπουλος ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΛΙΝΙΚΕΣ-ΚΛΙΝΙΚΟΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΙΑΤΡΙΚΕΣ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη του ρόλου ανοσο-τροποποιητικής δράσεως της p38 µιτογονο-ενεργοποιηµένης κινάσης ( p38 MAPK ) Μαυρόπουλος Αθανάσιος, PhD ΕΙΣΑΓΩΓΗ-Ι H p38 MAPK ενεργοποιείται από τις ιντερλευκίνες IL-12 και IL-18

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙΔΕΣ

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙΔΕΣ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΣΑΒΒΑΤΟ 26 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) Θέμα Α Μονάδες 25 Α1.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 23 10 2011 ΘΕΡΙΝΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Όλα τα βακτήρια: Α. διαθέτουν

Διαβάστε περισσότερα

οµή Ανοσιακού Συστήµατος Ελένη Φωτιάδου-Παππά Τµήµα Ανοσολογίας Γ.Ν. Νίκαιας-Πειραιά

οµή Ανοσιακού Συστήµατος Ελένη Φωτιάδου-Παππά Τµήµα Ανοσολογίας Γ.Ν. Νίκαιας-Πειραιά οµή Ανοσιακού Συστήµατος Ελένη Φωτιάδου-Παππά Τµήµα Ανοσολογίας Γ.Ν. Νίκαιας-Πειραιά Ανοσολογικό σύστηµα Βασικό σύστηµα του οργανισµού Λειτουργικές µονάδες του ανοσολογικού συστήµατος Οργανωµένος λεµφικός

Διαβάστε περισσότερα

Φυσική Ανοσία. Ανοσολογικοί µηχανισµοί. Κυτταροκίνες

Φυσική Ανοσία. Ανοσολογικοί µηχανισµοί. Κυτταροκίνες Ανοσολογικοί µηχανισµοί Ειδικοί ανοσολογικοί µηχανισµοί (επίκτητη ανοσία) εξαρτώνται από την ειδική αναγνώριση από τα λεµφοκύτταρα της ξένης ουσίας ή κυττάρου Φυσική Ανοσία Μηχανισµοί φυσικής (µη ειδικής)

Διαβάστε περισσότερα

1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ 1 ο Α. Στις ερωτήσεις 1-5 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα του το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Οι ομοιοστατικοί

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1(ΥΓΕΙΑ-ΑΝΘΡΩΠΟΣ)

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1(ΥΓΕΙΑ-ΑΝΘΡΩΠΟΣ) ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΤΜΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1(ΥΓΕΙΑ-ΑΝΘΡΩΠΟΣ) Να βάλετε σε κύκλο το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση ή στη φράση που συμπληρώνει σωστά την πρόταση: 1. Οι ιοί αποτελούνται

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

Ανοσιακή απάντηση (immune response)

Ανοσιακή απάντηση (immune response) Ανοσιακή απάντηση (immune response) Το σύνολο των μηχανισμών που καθιστούν τον οργανισμό ικανό να αναγνωρίζει,να εξουδετερώνει και να απομακρύνει κάθε ξένη ουσία προς αυτόν χαρακτηρίζεται ως ανοσία. Αποτέλεσμα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΡΙΩΡΗΣ ΔΙΑΡΚΕΙΑΣ ΣΤΟ 1 0 ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΡΙΩΡΗΣ ΔΙΑΡΚΕΙΑΣ ΣΤΟ 1 0 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΡΙΩΡΗΣ ΔΙΑΡΚΕΙΑΣ ΣΤΟ 1 0 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΘΕΜΑ 1 0 Α. Στις ερωτήσεις 1-5 να επιλέξετε το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση: 1. Τα βακτήρια διαθέτουν: α. Μιτοχόνδρια β. Ριβοσώματα

Διαβάστε περισσότερα

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ' ΛΥΚΕΙΟΥ

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ' ΛΥΚΕΙΟΥ γραπτή εξέταση στo μάθημα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ' ΛΥΚΕΙΟΥ Τάξη: Γ Λυκείου Τμήμα: Βαθμός: Ονοματεπώνυμο: Καθηγητής: Θ Ε Μ Α A 1. Να επιλέξετε τη σωστή απάντηση: Α1. Ευκαρυωτικοί μικροοργανισμοί; α.

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ 10 Ιουνίου 2013 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Απαντήσεις Θεμάτων Επαναληπτικών Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Γενικών Λυκείων Περιεχόμενα ΘΕΜΑ Α.... 2 Α1.... 2 Α3.... 2 Α5.... 2 ΘΕΜΑ B.... 2 Β1.... 2 Β2....

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΜΗ ΕΙ ΙΚΗΣ ΑΝΟΣΙΑΣ

ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΜΗ ΕΙ ΙΚΗΣ ΑΝΟΣΙΑΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΜΗ ΕΙ ΙΚΗΣ ΑΝΟΣΙΑΣ Θεοδώρα Κεραµιτσόγλου Ανοσοβιολογικό Τµήµα Π.Γ.Ν.-Μ. «Έλενα Βενιζέλου» Βενιζέλου» Μό Ανατοµικοί (Φυσικοί) Φραγµοί Τ ο ξ ίν ε ς λ υ ν σ η Μη ειδική ΑνοσίαTLRs Ανοσιακό Σύστηµα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΑΝΟΣΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ

ΑΡΧΕΣ ΑΝΟΣΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΑΡΧΕΣ ΑΝΟΣΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Χρειάζεται η µελέτη της ανοσολογία; Εµβόλια Άµυνα κατά µικροοργανισµών Ανοσολογικές ασθένειες Αλλεργίες - υπερευαισθησίες, αυτοανοσίες, ανοσοανεπάρκειες,

Διαβάστε περισσότερα

- Θεωρία- Δρ. ΠέτρουΚαρκαλούσου

- Θεωρία- Δρ. ΠέτρουΚαρκαλούσου - Θεωρία- Έκδοση2008 Πρόλογος Αγαπητοίσπουδαστέςοισημειώσειςπουκρατάτεσταχέριασαςέχουνσκοπόνασας εισαγάγουνστιςβασικέςγνώσειςμιαςαπότιςσημαντικότερεςβιοιατρικέςεπιστήμες, της ανοσολογίας. Η ανοσολογίαείναιμιασχετικάνέαεπιστήμηηοποίαεμφανίστηκεστοτέλοςτου

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΟΣΟΒΙΟΛΟΓΙΑ. Εξεταστική Ιανουαρίου 2010

ΑΝΟΣΟΒΙΟΛΟΓΙΑ. Εξεταστική Ιανουαρίου 2010 Εξεταστική Ιανουαρίου 2010 Ποιες είναι οι διαφορές μιας πρωτογενούς από μια δευτερογενή χυμική ανοσολογική απόκριση; Περιγράψετε τους μηχανισμούς ενεργοποίησης στις δυο περιπτώσεις. ΘΕΜΑ 2 (1 μονάδα) Περιγράψετε

Διαβάστε περισσότερα

ΟΥΡΟΛΟΙΜΩΞΕΙΣ ΤΟΥ ΣΚΥΛΟΥ & ΤΗΣ ΓΑΤΑΣ Λ.Β.Α. 1

ΟΥΡΟΛΟΙΜΩΞΕΙΣ ΤΟΥ ΣΚΥΛΟΥ & ΤΗΣ ΓΑΤΑΣ Λ.Β.Α. 1 ΟΥΡΟΛΟΙΜΩΞΕΙΣ ΤΟΥ ΣΚΥΛΟΥ & ΤΗΣ ΓΑΤΑΣ Λ.Β.Α. 1 ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ Συχνότητα: Σκύλος >> γάτα Συχνότητα: Θηλυκά >> αρσενικά Εντόπιση: ουροδόχος κύστη, ουρήθρα Αιτιολογία: βακτήρια>μυκοπλάσματα, χλαμύδιες,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Οι οργανισμοί εξασφαλίζουν ενέργεια, για τις διάφορες λειτουργίες τους, διασπώντας θρεπτικές ουσίες που περιέχονται στην τροφή τους. Όμως οι φωτοσυνθετικοί

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα Πανελλαδικών 2000-2013

Θέματα Πανελλαδικών 2000-2013 Θέματα Πανελλαδικών 2000-2013 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ Κεφάλαιο 8 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 ΘΕΜΑ 1 ο Γράψτε τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω προτάσεις και δίπλα το γράμμα

Διαβάστε περισσότερα

ΛΕΜΦΟΚΥΤΤΑΡΑ. Τ λεµφοκύτταρα:

ΛΕΜΦΟΚΥΤΤΑΡΑ. Τ λεµφοκύτταρα: ΛΕΜΦΟΚΥΤΤΑΡΑ Προέλευση: µυελός των οστών. Μερικά µεταναστεύουν στο θύµο, όπου παραµένουν για ποικίλες περιόδους πριν διασκορπισθούν στο σώµα. Βίος: η ζωή τους ποικίλει. Τα µνηµοκύτταρα ζουν για πολλά χρόνια

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ ΚΟΡΤΙΖΟΛΗ

ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ ΚΟΡΤΙΖΟΛΗ ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ ΚΟΡΤΙΖΟΛΗ Μεταβολισμός της κορτιζόλης Η κορτιζόλη μεταβολίζεται στο ήπαρ. Στην συνέχεια οι μεταβολίτες συζευγνύνται με γλυκουρονιδικές και θειικές ομάδες, γίνονται υδατοδιαλυτά, εισέρχονται

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων

Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων Στέργιος Κατσιουγιάννης PhD Μεταδιδακτορικός συνεργάτης Χαροκόπειο Πανεπιστήµιο Τµήµα Επιστήµης ιαιτολογίας και ιατροφής Μεταβολισµός και Ανοσολογία Ιστορικά το καλύτερο

Διαβάστε περισσότερα

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα).

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). ΒΙΟΛΟΓΙΑ Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). Είδη οργανισμών Υπάρχουν δύο είδη οργανισμών: 1. Οι μονοκύτταροι, που ονομάζονται μικροοργανισμοί

Διαβάστε περισσότερα

Kυτταρική Bιολογία ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ, ΜΕΜΒΡΑΝΙΚΑ ΔΙΑΜΕΡΙΣΜΑΤΑ & ΔΙΑΛΟΓΗ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ ΔIAΛEΞΗ 4 (6/3/2013)

Kυτταρική Bιολογία ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ, ΜΕΜΒΡΑΝΙΚΑ ΔΙΑΜΕΡΙΣΜΑΤΑ & ΔΙΑΛΟΓΗ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ ΔIAΛEΞΗ 4 (6/3/2013) Kυτταρική Bιολογία ΔIAΛEΞΗ 4 (6/3/2013) ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ, ΜΕΜΒΡΑΝΙΚΑ ΔΙΑΜΕΡΙΣΜΑΤΑ & ΔΙΑΛΟΓΗ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ Οι λιπιδικές διπλοστιβάδες ως φραγμοί Νερό Υδρόφιλες φωσφολιπιδικές κεφαλές Φωσφολιπιδική μεμβράνη

Διαβάστε περισσότερα

Ανοσιακή απάντηση Αικατερίνη Ταράση

Ανοσιακή απάντηση Αικατερίνη Ταράση Ανοσιακή απάντηση Αικατερίνη Ταράση ιευθύντρια Τµ. Ανοσολογίας- Ιστοσυµβατότητας Γ.Ν.Α.. " Ο Ευαγγελισµός" ανοσιακή απάντηση είναι το σύνολο των πολύπλοκων διεργασιών µε τις οποίες ο οργανισµός (ξενιστής)

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΛΕΤΗ ΑΝΟΣΟΛΟΓΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΣΜΩΝ ΠΟΥ ΕΝΕΧΟΝΤΑΙ ΣΤΗ ΧΡΟΝΙΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΛΟΙΜΩΞΕΩΣ ME Brucella

ΜΕΛΕΤΗ ΑΝΟΣΟΛΟΓΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΣΜΩΝ ΠΟΥ ΕΝΕΧΟΝΤΑΙ ΣΤΗ ΧΡΟΝΙΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΛΟΙΜΩΞΕΩΣ ME Brucella ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ Δ. ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΛΙΝΙΚΕΣ-ΚΛΙΝΙΚΟΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΙΑΤΡΙΚΕΣ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

ANOΣΟΓΗΡΑΝΣΗ. Ιωάννα Οικονοµίδου. Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ιατρικής Πανεπιστηµίου Αθηνών

ANOΣΟΓΗΡΑΝΣΗ. Ιωάννα Οικονοµίδου. Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ιατρικής Πανεπιστηµίου Αθηνών ANOΣΟΓΗΡΑΝΣΗ Ιωάννα Οικονοµίδου Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ιατρικής Πανεπιστηµίου Αθηνών Το ανοσιακό σύστηµα θεωρείται αποφασιστικός παράγοντας για την διατήρηση της υγείας και την επιβίωση στους ηλικιωµένους

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΥΤΕΡΑ 18 ΜΑΪΟΥ 2009 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΥΤΕΡΑ 18 ΜΑΪΟΥ 2009 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 1 ΘΕΜΑ 1ο ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΥΤΕΡΑ 18 ΜΑΪΟΥ 2009 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ηµιτελείς

Διαβάστε περισσότερα

Συστήματα επικοινωνίας Ανθρωπίνου σώματος. ενδοκρινολογικό νευρικό σύστημα

Συστήματα επικοινωνίας Ανθρωπίνου σώματος. ενδοκρινολογικό νευρικό σύστημα Κύτταρο Το κύτταρο αποτελείται από μέρη τα οποία έχουν συγκεκριμένη δομή και επιτελούν μία συγκεκριμένη λειτουργία στην όλη οργάνωση του κυττάρου. Δομή κυτταροπλασματικής μεμβράνης Συστήματα επικοινωνίας

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΝΕΣΙΜΗ ΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ

ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΝΕΣΙΜΗ ΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΝΕΣΙΜΗ ΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ Αυτό σημαίνει ότι χρησιμοποιούμε μόνο ενέσιμα φάρμακα και μόνο στο σημείο που πάσχει. ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ Ξεκίνησε στη λογική του γιατί να μη χορηγήσω ένα αντιφλεγμονώδες

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα του το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα του το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα του το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Τα κύτταρα που παράγουν

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΙΚΤΕΣ ΦΛΕΓΜΟΝΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΜΗ ΑΛΛΕΡΓΙΚΟ ΣΟΒΑΡΟ ΒΡΟΓΧΙΚΟ ΑΣΘΜΑ

ΔΕΙΚΤΕΣ ΦΛΕΓΜΟΝΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΜΗ ΑΛΛΕΡΓΙΚΟ ΣΟΒΑΡΟ ΒΡΟΓΧΙΚΟ ΑΣΘΜΑ ΔΕΙΚΤΕΣ ΦΛΕΓΜΟΝΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΜΗ ΑΛΛΕΡΓΙΚΟ ΣΟΒΑΡΟ ΒΡΟΓΧΙΚΟ ΑΣΘΜΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΚΑΤΣΑΟΥΝΟΥ ΛΕΚΤΟΡΑΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΜΟΝΑΔΑ ΠΝΕΥΜΟΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΗΣ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑΣ- Κ.Ε.Θ. ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος Ομότ. Καθηγητού κου Μαραγκουδάκη...v Πρόλογος της συγγραφέως...vii. Καμπύλες δόσης - ανταπόκρισης... 3. Μηχανισμοί δράσης των φαρμάκων 9

Πρόλογος Ομότ. Καθηγητού κου Μαραγκουδάκη...v Πρόλογος της συγγραφέως...vii. Καμπύλες δόσης - ανταπόκρισης... 3. Μηχανισμοί δράσης των φαρμάκων 9 Περιεχόμενα Πρόλογος Ομότ. Καθηγητού κου Μαραγκουδάκη...v Πρόλογος της συγγραφέως...vii Κεφάλαιο 1 2 3 4 Εισαγωγή 1 Καμπύλες δόσης - ανταπόκρισης.... 3 Μηχανισμοί δράσης των φαρμάκων 9 1 Δράση μέσω φυσικοχημικών

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΡΟΣ ΛΥΣΗ ΚΕΦ. 1ο

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΡΟΣ ΛΥΣΗ ΚΕΦ. 1ο ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΡΟΣ ΛΥΣΗ ΚΕΦ. 1ο ΟΜΑΔΑ Α 1. Ένας άνθρωπος μολύνεται από έναν ιό για πρώτη φορά. Το παρακάτω διάγραμμα απεικονίζει τις συγκεντρώσεις αντιγόνων και αντισωμάτων αυτού του ανθρώπου κατά τη διάρκεια

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Γενικής Παιδείας Κεφάλαιο 1 ο : Άνθρωπος και Υγεία

Βιολογία Γενικής Παιδείας Κεφάλαιο 1 ο : Άνθρωπος και Υγεία Βιολογία Γενικής Παιδείας Κεφάλαιο 1 ο : Άνθρωπος και Υγεία Ομοιόσταση: η ικανότητα του οργανισμού να διατηρεί σταθερές τις συνθήκες του εσωτερικού περιβάλλοντος (θερμοκρασία, συγκεντρώσεις διάφορων συστατικών

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΤΙΓΟΝΑ. Aπτίνες Ετερόφιλα αντιγόνα Ομάδες αίματος 18/3/2015, M.ΧΡΙΣΤΟΦΙΔΟΥ

ΑΝΤΙΓΟΝΑ. Aπτίνες Ετερόφιλα αντιγόνα Ομάδες αίματος 18/3/2015, M.ΧΡΙΣΤΟΦΙΔΟΥ ΑΝΤΙΓΟΝΑ Antigens Ags Aπτίνες Ετερόφιλα αντιγόνα Ομάδες αίματος 18/3/2015, M.ΧΡΙΣΤΟΦΙΔΟΥ ΑΝΤΙΓΟΝΟ Χημική ένωση διαγείρει Β, Τ -λεμφοκύτταρα σε ειδική ανοσολογική απόκριση μέσω υποδοχέων (Igs, ΤCR) Ειδική

Διαβάστε περισσότερα

Σάββατο, 25 Μαΐου 2002 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗ ΠΑΙ ΕΙΑ. Βιολογία

Σάββατο, 25 Μαΐου 2002 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗ ΠΑΙ ΕΙΑ. Βιολογία Σάββατο, 25 Μαΐου 2002 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗ ΠΑΙ ΕΙΑ Βιολογία ΘΕΜΑ 1 Στις ερωτήσεις 1 5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα του το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Ποιο

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000 Ζήτηµα 1ο Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000 Στις ερωτήσεις 1-5 να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Οι ιοί είναι :

Διαβάστε περισσότερα

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ' ΛΥΚΕΙΟΥ

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ' ΛΥΚΕΙΟΥ γραπτή εξέταση στo μάθημα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ' ΛΥΚΕΙΟΥ Τάξη: Γ Λυκείου Τμήμα: Βαθμός: Ονοματεπώνυμο: Καθηγητής: Θ Ε Μ Α A 1. Να επιλέξετε τη σωστή απάντηση: Α1. Η ρύθμιση της θερμοκρασίας του

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000 Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Ζήτηµα 1ο Στις ερωτήσεις 1-5 να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Οι

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 23 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 23 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ 1 ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 23 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Α1. γ Α2. β Α3. γ Α4. δ Α5. α ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Β Β1. Σχολικό

Διαβάστε περισσότερα

Γενικές εξετάσεις 2015 Βιολογία Γ λυκείου γενικής παιδείας

Γενικές εξετάσεις 2015 Βιολογία Γ λυκείου γενικής παιδείας Φροντιστήρια δυαδικό 1 ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ δυαδικό Τα θέματα επεξεργάστηκαν οι καθηγητές των Φροντιστηρίων «δυαδικό» Μελλίδης Κ. Πασσιά Α. Θέμα Α Γενικές εξετάσεις 2015 Βιολογία Γ λυκείου γενικής παιδείας Να

Διαβάστε περισσότερα

Αντιμικροβιακά πεπτίδια και ψωρίαση

Αντιμικροβιακά πεπτίδια και ψωρίαση Αντιμικροβιακά πεπτίδια και ψωρίαση Ψωρίαση: Πέρα από τα όρια Πορταριά, 18-20 Ιανουαρίου 2013 Ελισάβετ Λαζαρίδου Επικ. Καθηγήτρια Δερματολογίας-Αφροδισιολογίας Α Δερματολογική Κλινική Α.Π.Θ. Αντιμικροβιακά

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστήριο Ανοσοποιητικό σύστημα Λεμφικά όργανα. Υπατία Δούση-Αναγνωστοπούλου, MD, PhD Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, Εργαστήριο Ιστολογίας-Εμβρυολογίας

Εργαστήριο Ανοσοποιητικό σύστημα Λεμφικά όργανα. Υπατία Δούση-Αναγνωστοπούλου, MD, PhD Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, Εργαστήριο Ιστολογίας-Εμβρυολογίας Εργαστήριο Ανοσοποιητικό σύστημα Λεμφικά όργανα Υπατία Δούση-Αναγνωστοπούλου, MD, PhD Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, Εργαστήριο Ιστολογίας-Εμβρυολογίας Λειτουργία ανοσοποιητικού λεμφικού συστήματος Προστασία

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΟΦΟΙΤΟΙ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΟΦΟΙΤΟΙ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 01-02-2015 ΑΠΟΦΟΙΤΟΙ ΘΕΜΑ 1Ο Α. Να επιλέξετε τη σωστή απάντηση: (Μονάδες 10) 1. Το ινώδες είναι ένα πλέγµα πρωτεϊνικής σύστασης που: α. Η δηµιουργία του σταµατά την

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΟΝΙΑ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ/ΝΕΦΡΟΠΑΘΕΙΑ ΚΑΙ ΑΠΩΛΕΙΑ ΝΕΦΡΙΚΩΝ ΜΟΣΧΕΥΜΑΤΩΝ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Σ. ΓΟΥΜΕΝΟΣ

ΧΡΟΝΙΑ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ/ΝΕΦΡΟΠΑΘΕΙΑ ΚΑΙ ΑΠΩΛΕΙΑ ΝΕΦΡΙΚΩΝ ΜΟΣΧΕΥΜΑΤΩΝ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Σ. ΓΟΥΜΕΝΟΣ ΧΡΟΝΙΑ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ/ΝΕΦΡΟΠΑΘΕΙΑ ΚΑΙ ΑΠΩΛΕΙΑ ΝΕΦΡΙΚΩΝ ΜΟΣΧΕΥΜΑΤΩΝ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Σ. ΓΟΥΜΕΝΟΣ Εισαγωγή Η πρόληψη των επεισοδίων οξείας απόρριψης και η μακροχρόνια διατήρηση του νεφρικού μοσχεύματος αποτελούν

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΤΕΤΑΡΤΗ 20 ΜΑΙΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ Α Α1. Η γ Α2. Η α Α3. Η β Α4. Η β Α5.

Διαβάστε περισσότερα

4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. περιλαμβάνονται ο σπλήνας και ο θύμος αδένας (εικ.4.1). Το λεμφικό σύστημα είναι πολύ σημαντικό γιατί:

4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. περιλαμβάνονται ο σπλήνας και ο θύμος αδένας (εικ.4.1). Το λεμφικό σύστημα είναι πολύ σημαντικό γιατί: ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Το λεμφικό σύστημα αποτελείται από τα λεμφαγγεία, τη λέμφο και τους λεμφαδένες. Οι λεμφαδένες είναι δομές που αποτελούνται από εξειδικευμένη μορφή συνδετικού ιστού, το λεμφικό

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Συγκρίνατε την πρωτογενή µε τη δευτερογενή ανοσοβιολογική απόκριση και απεικονίστε αυτές στο ίδιο διάγραµµα αξόνων. Πρωτογενή ανοσοβιολογική απόκριση ονοµάζουµε την απόκριση του

Διαβάστε περισσότερα

είναι τα αυτοάνοσα νοσήματα

είναι τα αυτοάνοσα νοσήματα είναι τα αυτοάνοσα νοσήματα Χ.Μ. Μουτσόπουλος Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών ο ανοσολογικό (αμυντικό) σύστημα έχει σκοπό την προστασία του οργανισμού από ξένους εισβολείς, όπως είναι τα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 08/01/2012

ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 08/01/2012 ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 08/01/2012 ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε την φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Τα αντισώματα εκκρίνονται

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΟΣΟΚΑΤΑΣΤΑΛΤΙΚΑ ΣΧΗΜΑΤΑ ΣΤΗ ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Σ. ΓΟΥΜΕΝΟΣ

ΑΝΟΣΟΚΑΤΑΣΤΑΛΤΙΚΑ ΣΧΗΜΑΤΑ ΣΤΗ ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Σ. ΓΟΥΜΕΝΟΣ ΑΝΟΣΟΚΑΤΑΣΤΑΛΤΙΚΑ ΣΧΗΜΑΤΑ ΣΤΗ ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Σ. ΓΟΥΜΕΝΟΣ Γενικά Η πρόληψη των επεισοδίων οξείας απόρριψης και η μακροχρόνια διατήρηση του νεφρικού μοσχεύματος αποτελούν τους στόχους της

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος της ΕΘΟ. στην αναγέννηση. & την επανόρθωση

Ο ρόλος της ΕΘΟ. στην αναγέννηση. & την επανόρθωση Ο ρόλος της ΕΘΟ στην αναγέννηση & την επανόρθωση Νοvo E & Parola M. Fibrogenesis & Tissue Repair 2008, 1:5 Χρόνια παγκρεατίτιδα Ιστολογία παγκρεατικού καρκινώµατος Αδενοκαρκίνωµα εξ εκφορητικών

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΕΠΑ.Λ. Β 14 ΜΑΪΟΥ 2011 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΕΠΑ.Λ. Β 14 ΜΑΪΟΥ 2011 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Α1. β Α2. γ Α3. δ Α4. α Α5. γ ΘΕΜΑ Β ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΕΠΑ.Λ. Β 14 ΜΑΪΟΥ 2011 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Β1. Σχολικό βιβλίο σελ. 131: Θεωρία του αρβίνου Στο φυλογενετικό δέντρο των καµηλοπαρδάλεων,

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ Α. Μονάδες 5. Α2. Από νηματοειδείς δομές (υφές) αποτελούνται α. τα βακτήρια. β. τα πρωτόζωα. γ. οι μύκητες. δ. οι ιοί.

ΘΕΜΑ Α. Μονάδες 5. Α2. Από νηματοειδείς δομές (υφές) αποτελούνται α. τα βακτήρια. β. τα πρωτόζωα. γ. οι μύκητες. δ. οι ιοί. ΘΕΜΑ Α ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑ Α Β ) ΣΑΒΒΑΤΟ 14 MAΪΟΥ 2011 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΙΚΑ ΛΥΜΕΝΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΚΕΦ. 1ο

ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΙΚΑ ΛΥΜΕΝΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΚΕΦ. 1ο ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΙΚΑ ΛΥΜΕΝΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΚΕΦ. 1ο ΔΙΑΓΡΑΜΜΑΤΑ 1. Ένας άνθρωπος μολύνεται από έναν ιό. Το παρακάτω διάγραμμα απεικονίζει τις συγκεντρώσεις των αντιγόνων και των αντισωμάτων αυτού του ανθρώπου κατά

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα πριν τις εξετάσεις. Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία

Θέματα πριν τις εξετάσεις. Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία Θέματα πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία 2013-2014 Θέματα πολλαπλής επιλογής Μετουσίωση είναι το φαινόμενο α. κατά το οποίο συνδέονται δύο αμινοξέα για τον σχηματισμό μιας πρωτεΐνης β. κατά

Διαβάστε περισσότερα

Πεπτικός σωλήνας Κύρια λειτουργία του είναι η εξασφάλιση του διαρκούς ανεφοδιασμού του οργανισμού με νερό, ηλεκτρολύτες και θρεπτικά συστατικά.

Πεπτικός σωλήνας Κύρια λειτουργία του είναι η εξασφάλιση του διαρκούς ανεφοδιασμού του οργανισμού με νερό, ηλεκτρολύτες και θρεπτικά συστατικά. Πεπτικός σωλήνας Κύρια λειτουργία του είναι η εξασφάλιση του διαρκούς ανεφοδιασμού του οργανισμού με νερό, ηλεκτρολύτες και θρεπτικά συστατικά. Στον πεπτικό σωλήνα πραγματοποιείται ο τεμαχισμός της τροφής

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ. Λειτουργία των νεφρών. Συμπτώματα της χρόνιας νεφρικής ανεπάρκειας

ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ. Λειτουργία των νεφρών. Συμπτώματα της χρόνιας νεφρικής ανεπάρκειας ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ Η χρόνια νεφρική ανεπάρκεια είναι η προοδευτική, μη αναστρέψιμη μείωση της νεφρικής λειτουργίας, η οποία προκαλείται από βλάβη του νεφρού ποικίλης αιτιολογίας. Η χρόνια νεφρική ανεπάρκεια

Διαβάστε περισσότερα

(αδρές αποικίες) Θέρμανση (λείες αποικίες) ζωντανά ποντίκια ζωντανά ποντίκια νεκρά ποντίκια

(αδρές αποικίες) Θέρμανση (λείες αποικίες) ζωντανά ποντίκια ζωντανά ποντίκια νεκρά ποντίκια Το DNA είναι το γενετικό υλικό 1. Πείραμα Griffith (1928) Βακτήριο πνευμονιόκοκκου (Diplococcus pneumoniae) Χωρίς κάλυμμα Με κάλυμμα (αδρές αποικίες) Θέρμανση (λείες αποικίες) ζωντανά ποντίκια ζωντανά

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2002

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2002 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2002 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα του το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΑΙΜΑΤΟΣ KAI ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΑΝΟΣΟΛΟΓΙΑΣ

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΑΙΜΑΤΟΣ KAI ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΑΝΟΣΟΛΟΓΙΑΣ ΑΚΑ ΗΜΙΑ ΑΙΜΟ ΟΣΙΑΣ ΕΒ ΟΜΑ Α ΑΙΜΟ ΟΣΙΑΣ ΓΙΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΟΥΣ ΑΘΗΝΑ, 31/5 4/6/2010 ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ, 20/9 24/9/2010 ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΑΙΜΑΤΟΣ KAI ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΑΝΟΣΟΛΟΓΙΑΣ Ηλίας Σπ. Κυριάκου

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή τη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΗ ΦΑΣΗ ΤΗΣ ΑΝΑΚΟΠΗΣ

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΗ ΦΑΣΗ ΤΗΣ ΑΝΑΚΟΠΗΣ Από την καρδιοπνευμονική στην καρδιοεγκεφαλική αναζωογόνηση ΤΗΣ ΑΝΑΚΟΠΗΣ Μαρία Ι. Σεφέρου Ειδικευόμενη Καρδιολογίας Σισμανόγλειο Γ.Ν.Α. ΑΝΑΚΟΠΗ Ηλεκτρική Φάση Κυκλοφορική Φάση Μεταβολική Φάση ΕΛΛΗΝΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Τα ορμονικά μόρια και η διαχείριση τους μέσα στο φυτό

Τα ορμονικά μόρια και η διαχείριση τους μέσα στο φυτό Φυσιολογία Φυτών Διαχείριση ορμονικών μορίων Τα ορμονικά μόρια και η διαχείριση τους μέσα στο φυτό Φυσιολογία Φυτών 3 ου Εξαμήνου Δ. Μπουράνης, Σ. Χωριανοπούλου 1 Φυσιολογία Φυτών Διαχείριση ορμονικών

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β) ΤΕΤΑΡΤΗ 20 ΜΑΪΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β) ΤΕΤΑΡΤΗ 20 ΜΑΪΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ 1 ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β) ΤΕΤΑΡΤΗ 20 ΜΑΪΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ Α Α1. γ (σύφιλη) Α2. α (ερυθρός μυελός των οστών)

Διαβάστε περισσότερα

Ανοσολογικό σύστημα και λοιμώξεις Μηχανισμοί άμυνας μεγαλοοργανισμού

Ανοσολογικό σύστημα και λοιμώξεις Μηχανισμοί άμυνας μεγαλοοργανισμού Ανοσολογικό σύστημα και λοιμώξεις Μηχανισμοί άμυνας μεγαλοοργανισμού Γεωργία Σ. Βρυώνη Ιατρός Βιοπαθολόγος Λέκτορας Μικροβιολογίας gvrioni@med.uoa.gr 23/01/08 Μαθήματα Ειδικευόμενων Εισαγωγή στην Ανοσολογία

Διαβάστε περισσότερα

ΑΛΛΕΡΓΙΑ: Ο ΑΟΡΑΤΟΣ ΕΧΘΡΟΣ ΠΩΣ ΓΙΝΕΤΑΙ ΚΑΠΟΙΟΣ ΑΛΛΕΡΓΙΚΟΣ;

ΑΛΛΕΡΓΙΑ: Ο ΑΟΡΑΤΟΣ ΕΧΘΡΟΣ ΠΩΣ ΓΙΝΕΤΑΙ ΚΑΠΟΙΟΣ ΑΛΛΕΡΓΙΚΟΣ; ΑΛΛΕΡΓΙΑ: Ο ΑΟΡΑΤΟΣ ΕΧΘΡΟΣ ΠΩΣ ΓΙΝΕΤΑΙ ΚΑΠΟΙΟΣ ΑΛΛΕΡΓΙΚΟΣ; Αλλεργία, όπως ορίζει και η λέξη, σημαίνει άλλο έργο. Είναι η μη αναμενόμενη αντίδραση του ανοσιακού συστήματος του οργανισμού εναντίον ακίνδυνων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΒΟΛΙΑ ΚΑΙ ΑΝΟΣΟΤΡΟΠΟΠΟΙΗΤΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΣΤΟΝ ΠΑΓΚΡΕΑΤΙΚΟ ΚΑΡΚΙΝΟ

ΕΜΒΟΛΙΑ ΚΑΙ ΑΝΟΣΟΤΡΟΠΟΠΟΙΗΤΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΣΤΟΝ ΠΑΓΚΡΕΑΤΙΚΟ ΚΑΡΚΙΝΟ ΕΜΒΟΛΙΑ ΚΑΙ ΑΝΟΣΟΤΡΟΠΟΠΟΙΗΤΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΣΤΟΝ ΠΑΓΚΡΕΑΤΙΚΟ ΚΑΡΚΙΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΠΑΝΤΕΡΗΣ ΓΑΣΤΡΕΝΤΕΡΟΛΟΓΟΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΓΑΣΤΡ/ΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ Γ.Ν. ΝΙΚΑΙΑΣ ΠΡΩΤΗ ΑΝΟΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΝΑΝΤΙ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Βιοτεχνολογίας Τροφίμων

Αρχές Βιοτεχνολογίας Τροφίμων Αρχές Βιοτεχνολογίας Τροφίμων Ενότητα 2: Στοιχεία Μικροβιολογίας και Βιοχημείας των Βιομηχανικών Ζυμώσεων(1/5), 2ΔΩ Τμήμα: Επιστήμης και Τεχνολογίας Τροφίμων Διδάσκων: Δρ. Σεραφείμ Παπανικολαου Μαθησιακοί

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ Α Α1. γ Α2. γ Α3. α Α4. β Α5. β ΘΕΜΑ B B1. B2.

ΘΕΜΑ Α Α1. γ Α2. γ Α3. α Α4. β Α5. β ΘΕΜΑ B B1. B2. ΘΕΜΑ Α Α1. γ (το πριμόσωμα) Α2. γ (οι υποκινητές και οι μεταγραφικοί παράγοντες κάθε γονιδίου) Α3. α (μεταφέρει ένα συγκεκριμένο αμινοξύ στο ριβόσωμα) Α4. β (αποδιάταξη των δύο συμπληρωματικών αλυσίδων)

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΩΝ ΠΑΘΟΓΟΝΩΝ ΜΙΚΡΟΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ ΜΕ ΕΜΒΟΛΙΑ ΚΑΙ ΟΡΟΥΣ

ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΩΝ ΠΑΘΟΓΟΝΩΝ ΜΙΚΡΟΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ ΜΕ ΕΜΒΟΛΙΑ ΚΑΙ ΟΡΟΥΣ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΩΝ ΠΑΘΟΓΟΝΩΝ ΜΙΚΡΟΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ ΜΕ ΕΜΒΟΛΙΑ ΚΑΙ ΟΡΟΥΣ ΟΝΟΜΑ:ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΕΠΙΘΕΤΟ:ΠΡΙΦΤΗ ΤΑΞΗ:Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΤΜΗΜΑ: 4 ΗΜ/ΝΙΑ: 11/10/2013 ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΠΑΘΟΓΟΝΟΥΣ ΜΙΚΡΟΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ Ένας μικροοργανισμός

Διαβάστε περισσότερα

Ποιες είναι οι ομοιότητες και οι διαφορές μεταξύ της αντιγραφής και της

Ποιες είναι οι ομοιότητες και οι διαφορές μεταξύ της αντιγραφής και της ΚΕΦ. 2 ο ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΡΙΣΕΩΣ Ποιες είναι οι ομοιότητες και οι διαφορές μεταξύ της αντιγραφής και της μεταγραφής; Διαφορές Αντιγραφή Μεταγραφή 1. Διατηρείται και μεταβιβάζεται η 1. Μεταβιβάζεται η γενετική

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 8ο ΜΕΡΟΣ Α ΑΙΜΑΤΟ-ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΟΣ ΦΡΑΓΜΟΣ

ΜΑΘΗΜΑ 8ο ΜΕΡΟΣ Α ΑΙΜΑΤΟ-ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΟΣ ΦΡΑΓΜΟΣ ΜΑΘΗΜΑ 8ο ΜΕΡΟΣ Α ΑΙΜΑΤΟ-ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΟΣ ΦΡΑΓΜΟΣ ΑΙΜΑΤΟ-ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΟΣ ΦΡΑΓΜΟΣ ΚΑΙ ΦΡΑΓΜΟΣ ΑΙΜΑΤΟΣΕΓΚΕΦΑΛΟΝΩΤΙΑΙΟΥ ΥΓΡΟΥ Το ΚΝΣ για να λειτουργεί φυσιολογικά χρειάζεται πολύ σταθερό περιβάλλον Η σταθερότητα αυτή

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και, δίπλα, το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση η οποία

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολισμός του γλυκογόνου. Μεταβολισμός των υδατανθράκων κατά την άσκηση. Από που προέρχεται το μυϊκό και ηπατικό γλυκογόνο;

Μεταβολισμός του γλυκογόνου. Μεταβολισμός των υδατανθράκων κατά την άσκηση. Από που προέρχεται το μυϊκό και ηπατικό γλυκογόνο; Μεταβολισμός των υδατανθράκων κατά την άσκηση Μεταβολισμός του γλυκογόνου Το γλυκογόνο είναι ο αφθονότερος υδατάνθρακας των ζώων Το γλυκογόνο αποθηκεύεται κυρίως στο ήπαρ (3-7% κατά βάρος) και στους μύες

Διαβάστε περισσότερα

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΟΡΟΣΗΜΟ ΘΑΛΗΣ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ. Α1. γ Α2. α Α3. β Α4. β Α5. δ

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΟΡΟΣΗΜΟ ΘΑΛΗΣ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ. Α1. γ Α2. α Α3. β Α4. β Α5. δ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ Α Α1. γ Α2. α Α3. β Α4. β Α5. δ ΘΕΜΑ Β Β1. 1 Β 2 Α 3 Α 4 Β 5 Β 6 Α 7 Α 8 Β Β2. Σελ. 18 Σχολικού βιβλίου Το γενετικό

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΗ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑ

ΓΕΝΙΚΗ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑ (Μεταφορά γενετικού υλικού στους προκαρυωτικούς οργανισμούς) Μαντώ Κυριακού 2015 Γενετικό υλικό των βακτηρίων Αποτελείται από ένα μόριο DNA σε υπερελιγμένη μορφή και τα άκρα του είναι

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1: Εισαγωγή. Κεφάλαιο 2: Η Βιολογία των Ιών

Κεφάλαιο 1: Εισαγωγή. Κεφάλαιο 2: Η Βιολογία των Ιών Κεφάλαιο 1: Εισαγωγή 1.1 Μικροοργανισμοί, Μικροβιολογία και Μικροβιολόγοι... 19 1.1.1 Μικροοργανισμοί... 19 1.1.2 Μικροβιολογία... 20 1.1.3 Μικροβιολόγοι... 21 1.2 Σύντομη Ιστορική Εξέλιξη της Μικροβιολογίας...

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΒΑΚΤΗΡΙΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV 1 V ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΒΑΚΤΗΡΙΩΝ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΒΑΚΤΗΡΙΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV 1 V ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΒΑΚΤΗΡΙΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV 1 V ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΒΑΚΤΗΡΙΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΒΑΚΤΗΡΙΩΝ I. Γενικότητες Αναλόγως των τροφικών τους απαιτήσεων τα µικρόβια διαιρούνται σε κατηγορίες: - αυτότροφα που χρησιµοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Ανοσολογία

Εισαγωγή στην Ανοσολογία Εισαγωγή στην Ανοσολογία ρ. Γιώργος Κρασιάς Ινστιτούτο Νευρολογίας και Γενετικής Κύπρου Τµήµα Μοριακής Ιολογίας Τι είναι το Ανοσοποιητικό Σύστηµα (ΑΣ)? Το ΑΣ (Immune System) είναι ένα σύστηµα άµυνας του

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό κάθε μίας από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη

Διαβάστε περισσότερα

Τράπεζα Θεμάτων Βιολογίας Β' Λυκείου 2014-2015 Κεφάλαιο 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1

Τράπεζα Θεμάτων Βιολογίας Β' Λυκείου 2014-2015 Κεφάλαιο 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΓΗ_Β_ΒΙΟ_0_14306 - Β1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Ι. Στην ακόλουθη εικόνα παρουσιάζονται σχηματικά δύο χημικές αντιδράσεις. Να απαντήσετε στις ερωτήσεις: α) Πώς χαρακτηρίζονται τα χημικά μόρια Α και Β; Πώς χαρακτηρίζεται

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΟΝ ΕΛΕΓΧΟ ΤΩΝ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑΚΩΝ ΛΟΙΜΩΞΕΩΝ

ΤΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΟΝ ΕΛΕΓΧΟ ΤΩΝ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑΚΩΝ ΛΟΙΜΩΞΕΩΝ 1η ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΔΙΗΜΕΡΙΔΑ «ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΩΝ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑΚΩΝ ΛΟΙΜΩΞΕΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΣΤΗ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΠΡΑΞΗ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΕΣ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ» ΛΑΜΙΑ 21 22 22 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2005 ΤΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΟΝ ΕΛΕΓΧΟ ΤΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Η ζητούμενη σειρά έχει ως εξής: αδενίνη < νουκλεοτίδιο < νουκλεόσωμα < γονίδιο < χρωματίδα < χρωμόσωμα < γονιδίωμα.

Η ζητούμενη σειρά έχει ως εξής: αδενίνη < νουκλεοτίδιο < νουκλεόσωμα < γονίδιο < χρωματίδα < χρωμόσωμα < γονιδίωμα. ΚΕΦ. 1 ο ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΡΙΣΕΩΣ 1. Να κατατάξετε σε σειρά αυξανόμενου μεγέθους τις παρακάτω έννοιες που σχετίζονται με το γενετικό υλικό των οργανισμών: νουκλεόσωμα, χρωμόσωμα, αδενίνη, νουκλεοτίδιο, γονίδιο

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2005

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2005 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2005 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1 Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003 ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα του το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1.Τα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΜΟΡΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Τι γνωρίζετε για τους υδατάνθρακες;

ΤΑ ΜΟΡΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Τι γνωρίζετε για τους υδατάνθρακες; 1 ΤΑ ΜΟΡΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ Το κύτταρο αποτελείται από χηµικές ενώσεις, στις οποίες περιλαµβάνονται τα µικρά βιολογικά µόρια και τα βιολογικά µακροµόρια. Στα µικρά βιολογικά µόρια ανήκουν, τα ανόργανα στοιχεία

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα του το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

Διαβάστε περισσότερα

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓ.ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2013-2014 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2014

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓ.ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2013-2014 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓ.ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2013-2014 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΜΑΘΗΜΑ:ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ:3.6.2014 ΤΑΞΗ: Γ ΧΡΟΝΟΣ:1.30 ΑΡΙΘΜΟΣ ΣΕΛΙΔΩΝ:10 ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ:. ΤΜΗΜΑ:. ΑΡ:... ΒΑΘΜΟΣ:...

Διαβάστε περισσότερα