ΑΦΗΝΟΝΤΑΣ ΠΙΣΩ ΤΟΝ ΤΡΟΜΟ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΑΦΗΝΟΝΤΑΣ ΠΙΣΩ ΤΟΝ ΤΡΟΜΟ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ"

Transcript

1 IRVIN D. YALOM ΣΤΟΝ ΚΗΠΟ TOY ΕΠΙΚΟΥΡΟΥ ~οο0οο~ ΑΦΗΝΟΝΤΑΣ ΠΙΣΩ ΤΟΝ ΤΡΟΜΟ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΑΝΔΡΙΤΣΑΝΟΥ - ΓΙΑΝΝΗΣ ΖΕΡΒΑΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΓΡΑ

2 ΑΠΟ ΤΟΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ ΤΩΝ ΒΙΒΛΙΩΝ Όταν έκλαψε ο Νίτσε, Στο ντιβάνι, Ο δήμιος του έρωτα, Το δώρο της ψυχοθεραπείας, Η θεραπεία του Σοπενάουερ, Η μάνα και το νόημα της ζωής, έρχεται τώρα ένα ξεχωριστό βιβλίο που αντικρίζει καταπρόσωπο τη μεγαλύτερη δυσκολία με την οποία ερχόμαστε όλοι αντιμέτωποι : το πώς να ξεπεράσουμε τον παραλυτικό τρόμο μας για τον θάνατο. Γραμμένο με τον μοναδικό τρόπο του Ίρβιν Γιάλομ, το βιβλίο Στον κήπο του Επίκουρου συμπυκνώνει το έργο και την προσωπική εμπειρία μιας ολόκληρης ζωής σε μια βαθύτατα ενθαρρυντική προσέγγιση στο οικουμενικό ζήτημα της θνητότητας. Ο Γιάλομ δείχνει ότι στον πυρήνα του άγχους μας βρίσκεται συχνά ο φόβος του θανάτου. Στη συνειδητοποίηση αυτή οδηγεί πολλές φορές μια «αφυπνιστική εμπειρία» - ένα όνειρο, μια αρρώστια, μια τραυματική εμπειρία ή το γεγονός ότι γερνάμε. Ανάμεσα σε συγκινητικές προσωπικές ιστορίες ανθρώπων που πασχίζουν να νικήσουν τον τρόμο του θανάτου εντάσσεται ένα κεφάλαιο βαθύτατων αυτοβιογραφικών εξομολογήσεων του Γιάλομ. Με το βιβλίο αυτό ο μεγάλος ψυχοθεραπευτής μας προτείνει διάφορες μεθόδους, με τις οποίες μπορούμε να διαχειριστούμε τον τρόμο, και τελικά καταφάσκει στη ζωή. Και το σημαντικότερο, ο Γιάλομ μας ενθαρρύνει να αγωνιζόμαστε για έναν πιο άμεσο σύνδεσμο με τους άλλους ανθρώπους. Η συμπονετική επαφή, σε συνδυασμό με τη σοφία των μεγάλων διανοητών που πάλεψαν κι οι ίδιοι με το ζήτημα της θνητότητας, μας βοηθάει να ξεπεράσουμε τον τρόμο μας για τον θάνατο, να ζήσουμε μια ζωή πιο χαρούμενη και ουσιαστική και να αναλάβουμε τα αναγκαία ρίσκα για να πραγματώσουμε τον εαυτό μας. Πρόκειται για το πιο πρόσφατο βιβλίο του Ίρβιν Γιάλομ πρωτοκυκλοφόρησε στην Αμερική τον Ιανουάριο του 2008.

3 «Ο Ίρβιν Γιάλομ έγραψε ένα γενναίο, ευφυές βιβλίο πάνω στο τελευταίο απαγορευμένο θέμα - τον θάνατο. Θαυμάζω το κουράγιο του και τη σπάνια οξυδέρκειά του». ERICA JONG Συγγραφέας των έργων Fear of Flying, Shylock's Daughter, Inventing Memory και Sappho's Leap «Το βιβλίο Στον κήπο του Επίκουρου είναι μια γεμάτη περίσκεψη ενίσχυση του στωικισμού που όλοι έχουμε ανάγκη σε μια εποχή που μας κατακλύζουν η φλυαρία και η άρνηση». CHRISTOPHER HITCHENS «Το βιβλίο Στον κήπο του Επίκουρου αντικρίζει με βιωματική και ψυχοδυναμική ματιά τον βαθύτερο φόβο μας και περιγράφει με ασυνήθιστη ευγλωττία και βαθιά ανθρωπιά πώς μπορούμε να φτάσουμε σε μια μορφή γαλήνης. Είναι ένα βιβλίο συγχρόνως πνευματώδες, ήπιο και απτόητο, ένας μεγαλόψυχος στοχασμός που μπορεί να ανακουφίσει τους ανθρώπους που πεθαίνουν και όσους μένουν πίσω». ANDREW SOLOMON Συγγραφέας του βιβλίου The Noonday Demon, βραβευμένος με το National Book Award «Ένας από τους καλύτερους ψυχοθεραπευτές της Αμερικής μας ξεναγεί σε μια από τις πιο δύσκολες υποχρεώσεις μας στη ζωή, σ' αυτό το βαθύτατα βοηθητικό βιβλίο. Θα ωφελήσει όποιον το διαβάσει». Ραβίνος HAROLD KUSHNER Συγγραφέας του βιβλίου When Bad Things Happen to Good People «Ο Γιάλομ είναι η Σεχραζάντ του ντιβανιού και το έργο του είναι μια υπέροχη άσκηση αφήγησης». LAURA MILLER, New York Times «Ο Ίρβιν Γιάλομ γράφει σαν άγγελος για τους δαίμονες που μας κατατρύχουν». ROLLO MAY Συγγραφέας των βιβλίων Love and Will, The Meaning of Anxiety και The Courage to Create

4 Ο IRVIN D. YALOM (1931-) είναι ομότιμος καθηγητής ψυχιατρικής στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Στάνφορντ των ΗΠΑ. Μαθητής και συνεργάτης του Rollo May, θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους, εν ζωή, εκπροσώπους της υπαρξιακής σχολής στην ψυχιατρική και είναι συγγραφέας του εγκυρότερου και πληρέστερου εγχειριδίου υπαρξιακής ψυχοθεραπείας (Existential Psychotherapy). Στον επιστημονικό χώρο είναι ιδιαίτερα γνωστό το κλινικό και ερευνητικό έργο του στην ομαδική ψυχοθεραπεία. Το πρώτο του βιβλίο, που το 2006 κυκλοφόρησε η νέα αναθεωρημένη και επαυξημένη του έκδοση, Theory and Practice of Croup Psychotherapy (Θεωρία και πράξη της ομαδικής ψυχοθεραπείας, Άγρα, 2006), έχει μεταφραστεί σε 14 γλώσσες και αποτελεί βασικό διδακτικό εγχειρίδιο σε πολλές σχολές ψυχιατρικής και ψυχοθεραπείας. Ο Γιάλομ έχει γράψει πολλά ακόμη επιστημονικά βιβλία και άρθρα. Το λογοτεχνικό του έργο αρχίζει όψιμα και περιλαμβάνει δύο συλλογές διηγημάτων (Ο δήμιος του έρωτα και Η μάνα και το νόημα της ζωής) και τρία μυθιστορήματα (Όταν έκλαψε ο Νίτσε, Στο ντιβάνι και Η θεραπεία του Σοπενάουερ), που έχουν γίνει μπεστ-σέλλερ σε πολλές χώρες. Όλα του τα λογοτεχνικά βιβλία αποτελούν ιστορίες ψυχοθεραπείας και ο ίδιος τα θεωρεί προέκταση του διδακτικού του έργου, το οποίο, όπως λέει, βρίθει ούτως ή άλλως ιστοριών και διηγήσεων. Στις Εκδόσεις Άγρα κυκλοφορούν τα βιβλία του Όταν έκλαψε ο Νίτσε, Στο ντιβάνι, Ο δήμιος του έρωτα, Θρησκεία και ψυχιατρική, Το δώρο της ψυχοθεραπείας, Θεωρία και πράξη της ομαδικής ψυχοθεραπείας, Η μάνα και το νόημα της ζωής και Στον κήπο του Επίκουρου - Αφήνοντας πίσω τον τρόμο του θανάτου, ενώ ετοιμάζονται τα βιβλία Κάθε μέρα πιο κοντά, Υπαρξιακή ψυχοθεραπεία και Ενδονοσοκομειακή ομαδική ψυχοθεραπεία, καθώς και το Θα φωνάξω την αστυνομία που συνέγραψε με τον Robert L Berger.

5 IRVIN D. YALOM ΣΤΟΝ ΚΗΠΟ TOY ΕΠΙΚΟΥΡΟΥ ~οο0οο~ ΑΦΗΝΟΝΤΑΣ ΠΙΣΩ ΤΟΝ ΤΡΟΜΟ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ Le soleil ni la mort ne se peuvent regarder en face. (Κανείς δεν μπορεί να κοιτάξει καταπρόσωπο τον ήλιο ούτε τον θάνατο.) FRANÇOIS DE LA ROCHEFOUCAULD, ΓΝΩΜΙΚΟ 26 ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΑΝΔΡΙΤΣΑΝΟΥ - ΓΙΑΝΝΗΣ ΖΕΡΒΑΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΓΡΑ

6 Ο πρωτότυπος τελικός τίτλος του βιβλίου είναι Staring at the Sun. Για την ελληνική έκδοση επιλέχτηκε, με τη σύμφωνη γνώμη του συγγραφέα, μια προηγούμενη εκδοχή του τίτλου: Στον κήπο του Επίκουρου. (Σ.τ.Ε.) Τίτλος πρωτοτύπου: STARING AT THE SUN OVERCOMING THE TERROR OF DEATH 2008 by IRVIN D. YALOM, M.D. First published by Jossey-Bass και για την ελληνική έκδοση 2008, ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΓΡΑ Α.Ε.

7 Αφιερώνεται στους μέντορές μου και στους κυματισμούς τους, που μέσα από μένα φτάνουν στους αναγνώστες μου: John Whitehorn, Jerome Frank, David Hamburg και Rollo May

8 Πρόλογος και ευχαριστίες ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΑΥΤΟ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ, και δεν μπορεί να είναι, μια συλλογή στοχασμών γύρω από τον θάνατο, αφού στο πέρασμα των αιώνων κάθε συγγραφέας αξιώσεων ασχολήθηκε με τη θνητή φύση τον ανθρώπου. Αντίθετα, είναι ένα βιβλίο βαθιά προσωπικό που πηγάζει απ' την αναμέτρησή μου με τον θάνατο. Νιώθω κι εγώ φόβο για τον θάνατο, όπως όλα τα ανθρώπινα πλάσματα: είναι η σκοτεινή μας σκιά, απ' την οποία δεν χωρίζουμε ποτέ. Αυτές οι σελίδες περιλαμβάνουν όσα έμαθα για το πώς ξεπερνάμε τον τρόμο μας για τον θάνατο από την προσωπική μου εμπειρία κι από τη δουλειά μου με τους ασθενείς μου, καθώς και τους στοχασμούς των συγγραφέων εκείνων, οι οποίοι καθοδήγησαν τη δουλειά μου. Είμαι ευγνώμων σε πολλούς ανθρώπους, οι οποίοι με βοήθησαν στην πορεία. Η ατζέντισσά μου, Sandy Dijkstra, και ο επιμελητής μου, Alan Rinzler, συνέβαλαν αποφασιστικά και με βοήθησαν στη διάρθρωση και στον προσανατολισμό του βιβλίου. Πάρα πολλοί φίλοι και συνάδελφοι διάβασαν αποσπάσματα και μου έκαναν υποδείξεις: οι David Spiegel, Herbert Kotz, Jean Rose, Ruthellen Josselson, Randy Weingarten, Neil Brost, Rick van Rheenen, Alice Van Harten, Roger Walsh, Robert Berger και Maureen Lila. Ο Philippe Martial μού γνώρισε το γνωμικό του La Rochefoucauld που παραθέτω στη σελίδα τίτλου. Νιώθω επίσης ευγνώμων στους Van Harvey, Walter Sokel, Dagfin Follesdal, πολύ καλούς μου φίλους και διαρκείς δασκάλους μου στην ιστορία του πνεύματος. Η Phoebe Hoss και η Michele Jones φρόντισαν εξαιρετικά την επιμέλεια του βιβλίου. Τα τέσσερα παιδιά μου, η Eve, ο Reid, ο Victor και ο Ben, υπήρξαν πολύτιμοι σύμβουλοι, και η γυναίκα μου, η Marilyn, με πίεσε, όπως πάντα, να γράψω καλύτερα. Περισσότερο απ' όλα νιώθω χρέος προς τους πρωτογενείς μου δασκάλους: τους ασθενείς μου που πρέπει να μείνουν ανώνυμοι (οι ίδιοι όμως γνωρίζουν ποιοι είναι). Εκείνοι με τίμησαν με τους βαθύτερους φόβους τους, μου έδωσαν την άδεια να χρησιμοποιήσω τις ιστορίες τους, με συμβούλεψαν πώς θα ήταν αποτελεσματική η μεταμφίεση της ταυτότητάς τους, διάβασαν μέρος του χειρογράφου ή και ολόκληρο, μου πρόσφεραν τη συμβουλή τους και χάρηκαν στη σκέψη ότι οι κυματισμοί της εμπειρίας και της σοφίας τους θα φτάσουν ως τους αναγνώστες μου.

9 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Η ΘΑΝΑΣΙΜΗ ΠΛΗΓΗ Θλίψη ανατέλλει στην καρδιά μου. Με φοβίζει ο θάνατος. ΓΚΙΛΓΚΑΜΕΣ Η ΣΥΝΕΙΔΗΣΗ TOΥ ΕΑΥΤΟΥ είναι ένα υπέρτατο δώρο, ένας θησαυρός πολύτιμος όσο η ζωή. Είναι αυτό που μας καθιστά ανθρώπους. Έχει όμως ένα πολύ ακριβό κόστος: την πληγή της θνησιμότητας. Την ύπαρξή μας θα σκιάζει για πάντα η γνώση ότι θα μεγαλώσουμε, θα ανθήσουμε και αναπόφευκτα θα συρρικνωθούμε και θα πεθάνουμε. Η θνητότητα μας στοιχειώνει από το ξεκίνημα της Ιστορίας. Πριν από τέσσερις χιλιάδες χρόνια ο Βαβυλώνιος ήρωας Γκιλγκαμές στοχαζόταν πάνω στον θάνατο του φίλου του Ενκίντου με τα λόγια που παρέθεσα παραπάνω: «Σκοτείνιασες και δεν μπορείς να μ' ακούσεις. Όταν πεθάνω δεν θα είμαι άραγε κι εγώ σαν τον Ενκίντου; Θλίψη ανατέλλει στην καρδιά μου. Με φοβίζει ο θάνατος». Ο Γκιλγκαμές μιλάει εξ ονόματος όλων μας. Όπως φοβόταν εκείνος τον θάνατο, το ίδιο συμβαίνει σε όλους μας όλους ανεξαιρέτως, άντρες, γυναίκες και παιδιά. Για ορισμένους από εμάς ο φόβος του θανάτου εκδηλώνεται μόνο έμμεσα, είτε σαν γενικευμένη ανησυχία είτε μεταμφιεσμένος σε ένα άλλο ψυχολογικό σύμπτωμα. Κάποιοι άνθρωποι βιώνουν έναν ξεκάθαρο και συνειδητό χείμαρρο άγχους για τον θάνατο. Για άλλους πάλι από εμάς ο φόβος του θανάτου ξεσπάει σ' έναν τρόμο που αρνείται κάθε ευτυχία και κάθε επιτυχία. Εδώ και πολλούς αιώνες στοχαστικοί φιλόσοφοι επιχειρούν να επιδέσουν την πληγή της θνητότητας και να μας βοηθήσουν να διαμορφώσουμε τη ζωή μας μέσα στην αρμονία και τη γαλήνη. Ως ψυχοθεραπευτής έχω δουλέψει με πολλούς ανθρώπους που αγωνίζονται ν' αντιμετωπίσουν το άγχος του θανάτου, κι έχω διαπιστώσει ότι η αρχαία σοφία, ιδίως η σοφία των αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων, αφορά απολύτως την εποχή μας. Πράγματι, στη θεραπευτική μου δουλειά θεωρώ πνευματικούς μου προγόνους όχι τόσο τους μεγάλους ψυχιάτρους και ψυχολόγους του τέλους του δέκατου ένατου και των αρχών του εικοστού αιώνα τον Pinel, τον Freud, τον Jung, τον Pavlov, τον Rorschach και τον Skinner όσο τους κλασικούς Έλληνες φιλοσόφους, και ιδίως τον Επίκουρο. Όσο περισσότερα μαθαίνω γι' αυτόν τον εξαιρετικό Αθηναίο στοχαστή, τόσο πιο έντονα αναγνωρίζω τον Επίκουρο ως τον πρωτο-υπαρξιακό ψυχοθεραπευτή, και τις δικές του ιδέες θα χρησιμοποιήσω σε ολόκληρο το βιβλίο αυτό. Ο Επίκουρος γεννήθηκε το 342 π.χ., λίγο μετά τον θάνατο του Πλάτωνα, και πέθανε το 270. Σήμερα οι περισσότεροι άνθρωποι γνωρίζουν το όνομά του μέσα από τη λέξη επικούρειος, που σημαίνει έναν άνθρωπο αφοσιωμένο στις λεπτές απολαύσεις των αισθήσεων (ιδίως στο καλό φαγητό και ποτό). Στην ιστορική πραγματικότητα όμως ο Επίκουρος δεν υποστήριζε την αισθησιακή απόλαυση. Πολύ περισσότερο τον απασχολούσε η κατάκτηση της γαλήνης (αταραξία). Ο Επίκουρος ασκούσε την «ιατρική φιλοσοφία» και επέμενε ότι, όπως ο γιατρός θεραπεύει το σώμα, ο φιλόσοφος πρέπει να θεραπεύει την ψυχή. Κατά την άποψή του η φιλοσοφία είχε έναν μόνο αποδεκτό στόχο: ν' ανακουφίσει την ανθρώπινη δυστυχία. Ποια αιτία όμως βρίσκεται στη ρίζα αυτής της δυστυχίας; Ο Επίκουρος πίστευε ότι ήταν ο αδιάλειπτος φόβος μας για τον θάνατο. Το τρομακτικό όραμα του αναπόφευκτου θανάτου, έλεγε, εμποδίζει τον άνθρωπο να χαίρεται τη ζωή και διαταράσσει κάθε απόλαυση. Για ν' ανακουφίσει τον φόβο του θανάτου, ανέπτυξε πολλά δραστικά διανοητικά πειράματα, τα οποία μ' έχουν βοηθήσει ν' αντιμετωπίσω το προσωπικό μου άγχος θανάτου και μου έχουν προσφέρει τα εργαλεία που χρησιμοποιώ για να βοηθήσω τους ασθενείς μου.

10 Στις σκέψεις που παραθέτω στη συνέχεια, αναφέρομαι συχνά στις πολύτιμες ιδέες του Επίκουρου. Η προσωπική μου εμπειρία και το κλινικό μου έργο με δίδαξαν ότι το άγχος για τον θάνατο περνάει φάσεις εξάρσεων και υφέσεων σε όλη τη διάρκεια του κύκλου της ζωής. Τα παιδιά είναι αδύνατο να μην παρατηρήσουν, ήδη από την πολύ νεαρή τους ηλικία, το αχνοφέγγισμα της θνητότητας στον κόσμο που τα περιβάλλει - ξερά φύλλα, ψόφια έντομα και νεκρά κατοικίδια, γιαγιάδες και παππούδες που εξαφανίζονται, γονείς που πενθούν, απέραντες εκτάσεις με μνήματα νεκρών. Τα παιδιά ενδέχεται απλώς να παρατηρούν, να απορούν και, ακολουθώντας το παράδειγμα των γονιών τους, να παραμένουν σιωπηλά. Αν εκφράσουν ανοιχτά το άγχος τους, οι γονείς τους έρχονται σε εμφανώς δύσκολη θέση και, βέβαια, βιάζονται να τους προσφέρουν παρηγοριά. Μερικές φορές οι ενήλικοι προσπαθούν να βρουν παρηγορητικά λόγια, ή μεταθέτουν το όλο ζήτημα στο απώτερο μέλλον, ή ανακουφίζουν το άγχος των παιδιών με παραμύθια που αρνούνται τον θάνατο και μιλούν για ανάσταση, για αιώνια ζωή, για παράδεισο και επανένωση. Ο φόβος του θανάτου φυσιολογικά λειτουργεί υπογείως από τα έξι περίπου χρόνια ως την εφηβεία, τα ίδια χρόνια που ο Φρόυντ προσδιόρισε ως την περίοδο της λανθάνουσας σεξουαλικότητας. Έπειτα, στη διάρκεια της εφηβείας, το άγχος θανάτου ξεσπάει με ένταση: συνήθως οι έφηβοι σκέφτονται πολύ τον θάνατο. Μερικοί αυτοκτονούν. Πολλοί σημερινοί έφηβοι μπορεί ν' αντιμετωπίζουν το άγχος θανάτου με το να γίνονται κυρίαρχοι και νομείς θανάτου στη δεύτερη ζωή που ζουν στα βίαια βιντεοπαιχνίδια. Άλλοι αψηφούν τον θάνατο με μακάβριο χιούμορ και με τραγούδια που τον σαρκάζουν, ή βλέποντας ταινίες τρόμου μαζί με φίλους. Τα πρώτα χρόνια της δικής μου εφηβείας πήγαινα δυο φορές την εβδομάδα σ' ένα μικρό σινεμά πολύ κοντά στο μαγαζί του πατέρα μου και μαζί με τους φίλους μου κάναμε συναυλία από στριγκλιές στις ταινίες τρόμου, ενώ μας ξετρέλαιναν και οι αναρίθμητες ταινίες για τη βαρβαρότητα του Δευτέρου Παγκοσμίου πολέμου. Θυμάμαι το σιωπηλό ρίγος που ένιωθα για το εντελώς τυχαίο γεγονός ότι γεννήθηκα το 1931 και όχι τέσσερα χρόνια νωρίτερα όπως ο ξάδελφός μου ο Χάρρυ, ο οποίος σκοτώθηκε στη σφαγή της απόβασης στη Νορμανδία. Μερικοί έφηβοι αψηφούν τον θάνατο παίρνοντας ακραία ρίσκα. Ένας από τους ασθενείς μου -ένας άνθρωπος με πολλές φοβίες και μ' έναν διάχυτο τρόμο πως ανά πάσα στιγμή θα συνέβαινε κάποια μεγάλη καταστροφή- μου είπε ότι στα δεκαέξι του είχε αρχίσει να κάνει ελεύθερες πτώσεις από αεροπλάνο και μάλιστα το είχε δοκιμάσει πολλές φορές. Τώρα, κοιτάζοντας προς τα πίσω, πιστεύει ότι αυτό ήταν ένας τρόπος να διαχειριστεί τον μόνιμο φόβο του για τη θνητότητά του. Όσο περνούν τα χρόνια, οι εφηβικές ανησυχίες για τον θάνατο παραμερίζονται από τα δύο μείζονα καθήκοντα ζωής των νεαρών ενηλίκων: να ακολουθήσουν μια καριέρα και να ξεκινήσουν μια οικογένεια. Αργότερα, έπειτα από τρεις δεκαετίες, καθώς τα παιδιά φεύγουν από το σπίτι και αρχίζουν να διαφαίνονται σημάδια του τέλους της επαγγελματικής σταδιοδρομίας, ξεσπάει πάνω μας η κρίση της μέσης ηλικίας, και το άγχος θανάτου εκρήγνυται ξανά με μεγάλη ένταση. Αγγίζοντας πια την κορυφή της ζωής μας και κοιτάζοντας το μονοπάτι που βρίσκεται μπροστά μας, νιώθουμε φόβο που δεν είναι πια ανηφορικό αλλά κατηφορίζει προς την παρακμή και τη συρρίκνωση. Από το σημείο αυτό και μετά, οι ανησυχίες μας για τον θάνατο δεν απομακρύνονται ποτέ από τη σκέψη μας. Δεν είναι εύκολο να ζει κανείς κάθε στιγμή έχοντας ολοκληρωτική συνείδηση του θανάτου. Είναι σαν να προσπαθείς να γυρίσεις τα μάτια σου στον ήλιο: για πολύ λίγο μπορείς να το αντέξεις. Επειδή δεν μπορούμε να ζήσουμε πετρωμένοι από φόβο, γεννάμε μεθόδους για να μαλακώσουμε τον τρόμο του θανάτου. Προβάλλουμε τον εαυτό μας στο μέλλον μέσα από τα παιδιά μας. Γινόμαστε πλούσιοι, διάσημοι, επεκτεινόμαστε όλο και πιο πολύ. Αναπτύσσουμε καταναγκαστικές προστατευτικές τελετουργίες. Ή ασπαζόμαστε μια αδιάσειστη πίστη σ' έναν τελικό σωτήρα. Ορισμένοι άνθρωποι -με υπέρτατη εμπιστοσύνη στην άτρωτη φύση τους- ζουν ηρωικά, συχνά χωρίς

11 να σέβονται την ασφάλεια ούτε τη δική τους ούτε των άλλων. Άλλοι πάλι επιχειρούν να υπερβούν την οδυνηρή κατάσταση διαχωρισμού που προκαλεί ο θάνατος συγχωνευόμενοι - μ' έναν αγαπημένο, με μια ιδεολογία, με μια κοινότητα, μ' ένα Θείο Ον. Το άγχος θανάτου είναι η μητέρα όλων των θρησκειών, οι οποίες, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, επιχειρούν να καταλαγιάσουν την αγωνία του πεπερασμένου της ύπαρξής μας. Ο θεός, όπως έχει διατυπωθεί διαπολιτισμικά, όχι μόνο καταπραΰνει την οδύνη της θνητότητας μέσα από ένα όραμα αιώνιας ζωής, αλλά και μετριάζει την εναγώνια απομόνωση προσφέροντας μια αιώνια παρουσία, και παρέχει ένα ξεκάθαρο πρότυπο για μια ζωή με νόημα. Ακόμα όμως και με τις πιο αφοσιωμένες, τις πιο αξιοσέβαστες άμυνες, ποτέ δεν μπορούμε να καθυποτάξουμε απόλυτα το άγχος του θανάτου: είναι πάντα παρόν, καραδοκεί σε κάποια κρυφή ρεματιά του μυαλού. Πιθανότατα, όπως λέει ο Πλάτων, δεν μπορούμε να πούμε ψέματα στο πιο βαθύ μας κομμάτι. Αν ήμουν πολίτης της αρχαίας Αθήνας γύρω στο 300 π.χ. (μια εποχή που συχνά ονομάζεται χρυσός αιώνας της φιλοσοφίας) και βίωνα έναν πανικό θανάτου ή έβλεπα έναν εφιάλτη, σε ποιον θα στρεφόμουν για να καθαρίσει ο νους μου από τα πλοκάμια του φόβου; Είναι πολύ πιθανό ότι θα έκανα μια βόλτα ως την αγορά, ένα μέρος της αρχαίας Αθήνας όπου βρίσκονταν πολλές από τις σημαντικές σχολές φιλοσοφίας. Θα περνούσα έξω απ' την Ακαδημία που είχε θεμελιώσει ο Πλάτων i και που τώρα τη διηύθυνε ο ανιψιός του, ο Σπεύσιππος. Θ' άφηνα πίσω μου το Λύκειο, τη σχολή του Αριστοτέλη, μαθητή κάποτε του Πλάτωνα, αλλά πολύ απομακρυσμένου φιλοσοφικά από εκείνον για να οριστεί διάδοχός του. Θα προσπερνούσα τις σχολές των Στωικών και των Κυνικών και θ' αγνοούσα τους διάφορους περιπλανώμενους φιλόσοφους που θ' αναζητούσαν μαθητές. Τέλος θα έφτανα στον Κήπο του Επίκουρου κι εκεί νομίζω ότι θα έβρισκα τη βοήθεια που θα ζητούσα. Σήμερα σε ποιον στρέφονται οι άνθρωποι που δεν μπορούν να διαχειριστούν την αγωνία τους για τον θάνατο; Μερικοί ζητάνε βοήθεια από την οικογένεια και τους φίλους τους. Άλλοι στρέφονται στην εκκλησία ή στην ψυχοθεραπεία. Άλλοι πάλι μπορεί να συμβουλευτούν ένα βιβλίο σαν και τούτο. Έχω δουλέψει με πάρα πολλούς ανθρώπους που ο θάνατος τους τρομοκρατεί. Πιστεύω ότι οι παρατηρήσεις, οι στοχασμοί και οι παρεμβάσεις που έχω αναπτύξει σε μια ζωή θεραπευτικού έργου μπορούν να προσφέρουν σημαντική βοήθεια και ενόραση σε όσους δεν μπορούν από μόνοι τους να διασκεδάσουν την αγωνία του θανάτου. Στο Πρώτο αυτό κεφάλαιο θέλω να τονίσω ότι ο φόβος του θανάτου δημιουργεί προβλήματα, τα οποία στην αρχή ενδεχομένως δεν φαίνεται να σχετίζονται άμεσα με τη θνητότητά μας. Ο θάνατος έχει μακρύ χέρι, και μια επίδραση που συχνά συγκαλύπτεται. Παρόλο που ο φόβος ότι θα πεθάνουμε έχει τη δύναμη να ακινητοποιήσει ολοκληρωτικά ορισμένους ανθρώπους, πιο συχνά είναι συγκαλυμμένος και εκφράζεται με συμπτώματα που δεν μοιάζει να έχουν καμιά σχέση με τη θνητή μας υπόσταση. Ο Φρόυντ πίστευε ότι μεγάλο μέρος της ψυχοπαθολογίας προέρχεται από την απώθηση της σεξουαλικότητας. Θεωρώ ότι η άποψη αυτή έχει πολύ στενό ορίζοντα. Από την κλινική μου εμπειρία έφτασα ν' αντιληφθώ ότι ένας άνθρωπος μπορεί να απωθήσει όχι μόνο τη σεξουαλικότητα αλλά ολόκληρο τον ζωικό εαυτό του και ιδίως την πεπερασμένη φύση του. Στο Δεύτερο κεφάλαιο συζητώ τους τρόπους με τους οποίους μπορούμε ν' αναγνωρίσουμε το συγκαλυμμένο άγχος θανάτου. Πολλοί άνθρωποι έχουν άγχος, κατάθλιψη και άλλα συμπτώματα που i Λογοτεχνική αδεία ο Γιάλομ τοποθετεί την Ακαδημία του Πλάτωνα μέσα στα όρια της Αρχαίας Αγοράς, ενώ βρισκόταν στον Κολωνό, μέσα στο ιερό άλσος του Ακάδημου. (Σ.τ.μ.)

12 κινητοποιούνται από τον φόβο του θανάτου. Στο κεφάλαιο αυτό, όπως και σε όσα ακολουθούν, θα διευκρινίζω τα επιχειρήματά μου με κλινικά περιστατικά και με τεχνικές από την κλινική μου εμπειρία, αλλά και με ιστορίες από τον κινηματογράφο και τη λογοτεχνία. Στο Τρίτο κεφάλαιο θα δείξω ότι η συνάντηση με τον θάνατο δεν καταλήγει υποχρεωτικά σε απόγνωση που θα στερήσει από τη ζωή μας κάθε σκοπό. Αντίθετα, μπορεί να είναι μια εμπειρία που θα μας ξυπνήσει και θα μας οδηγήσει σε μια ζωή πιο πλήρη. Η κεντρική θέση του κεφαλαίου αυτού είναι: παρόλο που η σωματική διάσταση του θανάτου μας καταστρέφει, η ιδέα τον θανάτου μας σώζει. Το Τέταρτο κεφάλαιο περιγράφει και συζητά μερικές από τις πιο σπουδαίες ιδέες που έχουν υποστηριχθεί από φιλοσόφους, ψυχοθεραπευτές, συγγραφείς και καλλιτέχνες για το πώς μπορεί να ξεπεράσει κανείς τον φόβο του θανάτου. Όπως όμως θα συζητήσω στο Πέμπτο κεφάλαιο, οι ιδέες από μόνες τους ενδέχεται να μην μπορούν να τα βγάλουν πέρα με τον τρόμο που περιβάλλει τον θάνατο. Η συνέργεια ιδεών και ανθρώπινης επαφής είναι αυτό που μπορεί να μας βοηθήσει πιο δραστικά να κάνουμε τον θάνατο να χαμηλώσει πρώτος το βλέμμα, και προτείνω πολλούς πρακτικούς τρόπους για να εφαρμόσουμε τη συνέργεια αυτή στην καθημερινή μας ζωή. Το βιβλίο αυτό παρουσιάζει μια κοσμοθεωρία που βασίζεται στις παρατηρήσεις μου από τους ανθρώπους που ήρθαν σε μένα για βοήθεια. Επειδή όμως ο παρατηρητής πάντοτε επηρεάζει αυτό που παρατηρεί, στο έκτο κεφάλαιο στρέφομαι σε μια εξέταση του παρατηρητή και παρουσιάζω μια σύντομη αυτοβιογραφία των προσωπικών μου βιωμάτων σε σχέση με τον θάνατο και της δικής μου στάσης απέναντι στη θνητότητα. Κι εγώ παλεύω με το ζήτημα της θνητότητας και, ως επαγγελματίας που έχω δουλέψει σ' ολόκληρη την καριέρα μου με το άγχος θανάτου αλλά και ως ένας άνθρωπος που ο θάνατός του καραδοκεί όλο και πιο κοντά, θέλω να είμαι ειλικρινής και ξακάθαρος για τη δική μου εμπειρία με αυτόν τον φόβο. Το Έβδομο κεφάλαιο προσφέρει οδηγίες στους ψυχοθεραπευτές. Τις περισσότερες φορές οι θεραπευτές αποφεύγουν να δουλέψουν ευθέως με το άγχος θανάτου. Ίσως επειδή είναι απρόθυμοι να έρθουν αντιμέτωποι με το δικό τους άγχος. Ακόμα πιο σημαντικό όμως είναι το γεγονός ότι οι σχολές του κλάδου μας προσφέρουν πολύ μικρή ή και καθόλου εκπαίδευση σε μια υπαρξιακή προσέγγιση: νέοι θεραπευτές μού έχουν πει ότι δεν διερευνούν σε μεγάλο βάθος το άγχος θανάτου, γιατί δεν ξέρουν τι να κάνουν με τις απαντήσεις που παίρνουν. Για να μπορούν να βοηθήσουν ασθενείς που τους κατατρύχει το άγχος θανάτου, οι θεραπευτές χρειάζονται ένα νέο σύστημα ιδεών κι έναν νέο τύπο σχέσης με τους ασθενείς τους. Παρόλο που απευθύνω το κεφάλαιο αυτό στους ψυχοθεραπευτές, προσπαθώ ν' αποφύγω την επαγγελματική ορολογία και ελπίζω ότι η γραφή μου είναι αρκετά σαφής για όποιον αναγνώστη έχει την επιθυμία να κρυφακούσει. ~οο0οο~ Ίσως ρωτήσετε, γιατί ν' ασχοληθεί κανείς μ' αυτό το δυσάρεστο, τρομακτικό θέμα; Γιατί να σηκώσει τα μάτια στον ήλιο; Γιατί να μην ακολουθήσει τη συμβουλή 1 του σεβαστού πρύτανη της αμερικανικής ψυχιατρικής, του Adolph Meyer, ο οποίος, πριν από έναν αιώνα, προειδοποιούσε τους ψυχιάτρους, «Μην ξύνετε εκεί που δεν σας τρώει»; Γιατί να καταπιαστεί κανείς με την πιο τρομακτική, την πιο σκοτεινή και την πιο αμετάβλητη πλευρά της ζωής; Πράγματι, τα τελευταία χρόνια, η εμφάνιση των διαχειριστών υγείας, της βραχείας ψυχοθεραπείας, του ελέγχου των συμπτωμάτων και των προσπαθειών να μεταβάλουμε τον τρόπο σκέψης των ασθενών έχουν απλώς επιδεινώσει αυτή την κοντόθωρη άποψη. Κι όμως ο θάνατος μας τρώει. Μας τρώει κάθε στιγμή, βρίσκεται πάντα μαζί μας, γρατζουνά μια πόρτα μέσα μας, φτεροκοπάει σιγανά, σχεδόν ανεπαίσθητα, ακριβώς κάτω από τη μεμβράνη της

13 συνειδητότητας. Κρυμμένος και μεταμφιεσμένος, διαρρέοντας σε ποικίλα συμπτώματα 2, είναι η πηγή πολλών από τις ανησυχίες, τα στρες και τις συγκρούσεις μας. Έχω την πολύ έντονη πεποίθηση -ως άνθρωπος που θα πεθάνει μια μέρα στο όχι πολύ μακρινό μέλλον και ως ψυχίατρος που έχει περάσει πολλές δεκαετίες ασχολούμενος με το άγχος θανάτου- ότι το να κοιτάξουμε κατάματα τον θάνατο μας επιτρέπει όχι ν' ανοίξουμε ένα ολέθριο κουτί της Πανδώρας, αλλά να ξαναμπούμε στη ζωή μ' έναν τρόπο πιο πλήρη και πιο συμπονετικό. Σας παρουσιάζω λοιπόν το βιβλίο αυτό με αισιοδοξία. Πιστεύω ότι θα σας βοηθήσει να κοιτάξετε τον θάνατο καταπρόσωπο και, κάνοντάς το, όχι μόνο να μετριάσετε τον τρόμο σας αλλά και να πλουτίσετε τη ζωή σας.

14 Ο θάνατος είναι το παν και είναι το τίποτα. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ΠΩΣ ΑΝΑΓΝΩΡΙΖΟΥΜΕ ΤΟ ΑΓΧΟΣ ΘΑΝΑΤΟΥ Σκουλήκια μπαίνουν, σκουλήκια βγαίνουν. Ο ΚΑΘΕ ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΦΟΒΑΤΑΙ ΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟ με τον δικό του τρόπο. Για ορισμένους ανθρώπους το άγχος θανάτου είναι η μουσική υπόκρουση της ζωής, και κάθε δραστηριότητα ανακαλεί τη σκέψη ότι η συγκεκριμένη στιγμή δεν θα ξανάρθει ποτέ. Ακόμα και μια παλιά ταινία τους προκαλεί ένα συναίσθημα σπαρακτικό, γιατί δεν μπορούν να πάψουν να σκέφτονται πως όλοι οι ηθοποιοί που παίζουν σ' αυτήν δεν είναι πια τίποτ' άλλο από χώμα. Για άλλους ανθρώπους το άγχος είναι πιο μεγαλόφωνο, πιο ανυπάκουο, έχει την τάση να ξεσπά στις τρεις το πρωί αφήνοντάς τους με κομμένη την ανάσα μπροστά στο φάσμα του θανάτου. Τους διακατέχει η σκέψη ότι κι οι ίδιοι σύντομα θα πεθάνουν - όπως και όλοι οι άνθρωποι που τους περιτριγυρίζουν. Άλλους τους στοιχειώνει μια συγκεκριμένη φαντασίωση επικείμενου θανάτου: ένα πιστόλι που στοχεύει το κεφάλι τους, ένα εκτελεστικό απόσπασμα των ναζί, ένα τρένο που κατευθύνεται αστραπιαία προς το μέρος τους, μια πτώση από γέφυρα ή από ουρανοξύστη. Τα σενάρια θανάτου παίρνουν πολύ ζωηρή όψη. Ένας άνθρωπος είναι κλειδωμένος μέσα σ' ένα φέρετρο, τα ρουθούνια του είναι γεμάτα χώμα, κι όμως έχει συνείδηση ότι θα κείτεται για πάντα στο σκοτάδι. Ένας άλλος φοβάται πως ποτέ δεν θα ξαναδεί, δεν θα ξανακούσει, δεν θα ξαναγγίξει κάποιον που αγαπά. Άλλοι νιώθουν οδύνη που εκείνοι θα βρίσκονται κάτω απ' τη γη, ενώ όλοι τους οι φίλοι θα βρίσκονται από πάνω. Η ζωή θα συνεχιστεί όπως πριν, χωρίς να έχουμε τη δυνατότητα ποτέ να μάθουμε τι θα συμβεί στην οικογένειά μας, στους φίλους μας, στον κόσμο μας. Όλοι μας παίρνουμε μια γεύση του θανάτου κάθε νύχτα, τη στιγμή που αφηνόμαστε στον ύπνο ή όταν η συνείδησή μας σβήνει από την αναισθησία στο χειρουργείο. Ο Θάνατος και ο Ύπνος στην αρχαία ελληνική μυθολογία ήταν δίδυμα αδέλφια. Ο Τσέχος υπαρξιακός συγγραφέας Μίλαν Κούντερα υποστηρίζει 3 ότι παίρνουμε μια γεύση του θανάτου και μέσα από τη διαδικασία της λήθης: «Αυτό που τρομοκρατεί τους περισσότερους στον θάνατο δεν είναι η απώλεια του μέλλοντος αλλά η απώλεια του παρελθόντος. Για την ακρίβεια, η διαδικασία της λήθης είναι μια μορφή θανάτου μόνιμα παρούσα μέσα στη ζωή». Σε πολλούς ανθρώπους το άγχος θανάτου είναι έκδηλο και εύκολα αναγνωρίσιμο, παρότι τους ταλαιπωρεί. Σε άλλους είναι υπόγειο, συγκαλυμμένο, κρυμμένο πίσω από άλλα συμπτώματα, και μπορεί να προσδιοριστεί μόνο έπειτα από διερεύνηση, ακόμα ίσως κι έπειτα από ανασκαφή. ΕΚΔΗΛΟ ΑΓΧΟΣ ΘΑΝΑΤΟΥ Πολλοί από μας συνδέουμε το άγχος για τον θάνατο με τον φόβο του κακού, της εγκατάλειψης ή του αφανισμού. Κάποιοι πτοούνται από τη γιγαντοσύνη της αιωνιότητας, από το γεγονός ότι θα είμαστε νεκροί στους αιώνες των αιώνων. Άλλοι είναι ανίκανοι να συλλάβουν την κατάσταση της ανυπαρξίας και τους απασχολεί το ερώτημα πού θα βρεθούν όταν πεθάνουν. Άλλοι επικεντρώνονται στη φρίκη της εξαφάνισης ολόκληρου του προσωπικού τους σύμπαντος. Άλλοι παλεύουν με το αναπόφευκτο του θανάτου, όπως το εκφράζει το παρακάτω ηλεκτρονικό μήνυμα που μου έστειλε μια γυναίκα

15 τριάντα δύο χρονών με κρίσεις άγχους θανάτου: Νομίζω ότι τα πιο έντονα συναισθήματα προκύπτουν από τη συνειδητοποίηση ότι ΕΓΩ θα πεθάνω, όχι κάποια άλλη οντότητα, όπως ας πούμε Εγώ-στα-γεράματά-μου ή Εγώ-στοτελικό-στάδιο-κάποιας-αρρώστιας-έτοιμη-να-φύγω. Νομίζω ότι πάντα σκεφτόμουνα τον θάνατο με πλάγιο τρόπο, σαν κάτι που ενδεχομένως να συνέβαινε, όχι σαν κάτι που θα συμβεί. Έπειτα από ένα έντονο επεισόδιο πανικού σκεφτόμουνα για πολλές εβδομάδες τον θάνατο πιο έντονα από ποτέ και τώρα ξέρω ότι δεν είναι πια κάτι που ενδέχεται να συμβεί. Νιώθω σαν να ξύπνησα και ν' αντίκρισα μια τρομερή αλήθεια, απ' την οποία δεν μπορώ να δραπετεύσω ποτέ. Κάποιοι άνθρωποι προχωρούν τον φόβο τους ακόμα πιο πέρα σ' ένα αφόρητο συμπέρασμα: ότι ούτε ο κόσμος τους ούτε καμιά ανάμνησή του δεν θα υπάρχει πουθενά. Ο δρόμος τους, ο κόσμος των οικογενειακών τους συναθροίσεων, οι γονείς, τα παιδιά τους, το σπίτι τους στην παραλία, το γυμνάσιό τους, τα αγαπημένα μέρη όπου έκαναν κάμπινγκ -όλα εξατμίζονται με τον θάνατό τους. Τίποτα δεν είναι σταθερό, τίποτα δεν διαρκεί. Τι νόημα είναι δυνατό να περιέχει μια ζωή τόσο παροδική; Το ηλεκτρονικό μήνυμα συνέχιζε: Συνειδητοποίησα με πολύ οξύ τρόπο πως τίποτα δεν έχει νόημα πως οτιδήποτε κάνουμε μοιάζει καταδικασμένο στη λήθη, κι ότι κι ο ίδιος ο πλανήτης στο τέλος θα καταστραφεί. Φαντάστηκα τον θάνατο των γονιών μου, των αδελφών μου, του φίλου μου και των φίλων μου. Σκέφτομαι συχνά πως μια μέρα το κρανίο και τα κόκαλά ΜΟΥ θα βρίσκονται πια έξω απ' το σώμα μου και όχι μέσα του. Αυτή η σκέψη με κάνει να χάνω το έδαφος κάτω απ' τα πόδια μου. Η σκέψη ότι είμαι μια οντότητα ξεχωριστή απ' το σώμα μου δεν με πείθει ακριβώς, οπότε δεν μπορώ να παρηγορηθώ με την ιδέα της αθάνατης ψυχής. Στη δήλωση αυτής της νέας γυναίκας υπάρχουν διάφορα κεντρικά θέματα: ο θάνατος έχει προσωποποιηθεί για κείνην. Έχει πάψει να είναι κάτι που ίσως να συμβεί ή που συμβαίνει μόνο στους άλλους. Το αναπόφευκτο του θανάτου αφαιρεί από ολόκληρη τη ζωή το νόημά της. Η γυναίκα αυτή θεωρεί την ιδέα μιας αθάνατης ψυχής που είναι διαχωρισμένη από το φυσικό της σώμα κάτι πολύ απίθανο και δεν μπορεί να βρει ανακούφιση στη σύλληψη της μετά θάνατον ζωής. Θέτει επίσης το ερώτημα αν η λήθη μετά τον θάνατο είναι η ίδια με τη λήθη πριν από τη γέννηση (ένα σημαντικό σημείο που θα το ξανασυναντήσουμε στη συζήτησή μας για τον Επίκουρο). Μια ασθενής με πανικούς θανάτου μου έδωσε στην πρώτη μας συνεδρία το ποίημα που ακολουθεί: Ο θάνατος διεισδύει. Η παρουσία του με βασανίζει, με κατέχει, με οδηγεί. Φωνάζω με αγωνία. Συνεχίζω. Κάθε μέρα καραδοκεί ο αφανισμός. Προσπαθώ ν' αφήσω ίχνη που ίσως να έχουν σημασία. Αφοσιωμένη στο παρόν: το καλύτερο που μπορώ να κάνω. Αλλά ο θάνατος έρπει αμέσως κάτω απ' αυτή την προστατευτική πρόσοψη που κρέμομαι απ' την παρηγοριά της σαν το παιδί από την κουβερτούλα του.

16 Η κουβερτούλα είναι διαπερατή στην ησυχία της νύχτας όταν ο τρόμος επιστρέφει. Δεν θα υπάρχει πια εαυτός ν' ανασαίνει στη φύση, να διορθώνει το κακό, να νιώθει γλυκιά θλίψη. Αφόρητη απώλεια, κι όμως τη φέρουμε χωρίς επίγνωση. Ο θάνατος είναι το παν και είναι το τίποτα. Αυτό που κυρίως τη βασάνιζε ήταν η σκέψη που εξέφραζε στους δύο τελευταίους στίχους: Ο θάνατος είναι το παν / και είναι το τίποτα. Μου εξήγησε ότι η σκέψη πως θα μετατραπεί σε τίποτα την κατέτρωγε και γινόταν το παν. Το ποίημα όμως περιλαμβάνει δύο σημαντικές ανακουφιστικές σκέψεις: ότι αφήνοντας ίχνη του εαυτού της η ζωή της θα κερδίσει σε νόημα, και ότι το καλύτερο που μπορεί να κάνει είναι ν' αγκαλιάσει την παρούσα στιγμή. Ο ΦΟΒΟΣ TOΥ ΘΑΝΑΤΟΥ ΔΕΝ ΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΕΥΕΙ ΚΑΤΙ ΑΛΛΟ Οι ψυχοθεραπευτές συχνά υποθέτουν, λανθασμένα, ότι το έκδηλο άγχος θανάτου δεν είναι άγχος για τον θάνατο, αλλά αντίθετα είναι μια μάσκα για κάποιο άλλο πρόβλημα. Αυτό συνέβη με την Τζέννιφερ, μια μεσίτρια είκοσι εννιά χρονών, που οι προηγούμενοι θεραπευτές της δεν είχαν πάρει τοις μετρητοίς τις νυχτερινές της κρίσεις πανικού, τις οποίες είχε σε ολόκληρη τη ζωή της. Όλη της τη ζωή η Τζέννιφερ ξυπνούσε συχνά στη διάρκεια της νύχτας βουτηγμένη στον ιδρώτα, με μάτια διάπλατα, τρέμοντας μπροστά στον ίδιο της τον αφανισμό. Σκεφτόταν τον εαυτό της να εξαφανίζεται, να βυθίζεται για πάντα στο σκοτάδι, να ξεχνιέται τελείως απ' τον κόσμο των ζωντανών. Έλεγε στον εαυτό της ότι τίποτα δεν είναι αληθινά σημαντικό, αν ο τελικός προορισμός των πάντων είναι η απόλυτη εξαφάνιση. Τέτοιες σκέψεις τη βασάνιζαν από τα πρώτα παιδικά της χρόνια. Θυμάται πολύ ζωηρά το πρώτο επεισόδιο, όταν ήταν πέντε χρονών. Έτρεξε στο δωμάτιο των γονιών της τρέμοντας από φόβο μήπως πεθάνει, όπου την παρηγόρησε η μητέρα της λέγοντάς της δυο πράγματα που δεν τα ξέχασε ποτέ: «Έχεις μπροστά σου πάρα πολλή ζωή ακόμα, και δεν υπάρχει λόγος να το σκέφτεσαι τώρα». «Όταν θα είσαι πολύ γριούλα και θα πλησιάζεις τον θάνατο, τότε θα νιώθεις γαλήνια ή θα είσαι άρρωστη. Όπως και να έχει το πράγμα πάντως, ο θάνατος δεν θα σου φαίνεται ανεπιθύμητος». Όλη της τη ζωή η Τζέννιφερ βασιζόταν στα λόγια της μητέρας της για να νιώσει ανακούφιση, αλλά είχε αναπτύξει και πρόσθετες στρατηγικές για να βελτιώνει τις κρίσεις της. Υπενθύμιζε στον εαυτό της ότι μπορεί να επιλέξει να σκέφτεται ή να μη σκέφτεται τον θάνατο. Ή προσπαθούσε ν' ανασύρει από τη μνήμη της όμορφες εμπειρίες - πώς γελούσε με τους φίλους της όταν ήταν παιδί, πώς θαύμαζε τις ακίνητες λίμνες και τα ουρανομήκη σύννεφα, όταν έκανε πεζοπορία με τον άντρα της στα Βραχώδη Όρη, πώς φιλούσε τα φωτεινά προσωπάκια των παιδιών της.

17 Κι όμως, ο τρόμος της για τον θάνατο συνέχιζε να τη βασανίζει και να στερεί πολύ μεγάλη ευχαρίστηση απ' τη ζωή της. Είχε συμβουλευτεί πολλούς θεραπευτές χωρίς μεγάλο όφελος. Διάφορα φάρμακα είχαν ελαττώσει την ένταση, όχι όμως και τη συχνότητα των κρίσεων. Οι θεραπευτές της δεν είχαν εστιάσει ποτέ την προσοχή τους στον φόβο της για τον θάνατο, γιατί πίστευαν ότι ο θάνατος αντιπροσώπευε κάποιο άλλο άγχος. Εγώ αποφάσισα να μην επαναλάβω τα σφάλματα των προηγούμενων. Πιστεύω ότι τους είχε μπερδέψει ένα πολύ έντονο επαναλαμβανόμενο όνειρο που επισκέφτηκε για πρώτη φορά την Τζέννιφερ στα πέντε της χρόνια: Όλη μου η οικογένεια είναι στην κουζίνα. Πάνω στο τραπέζι βρίσκεται ένα μπολ με σκουλήκια, κι ο πατέρας μου με αναγκάζει να πιάσω μια ολόκληρη χούφτα, να τα στύψω κι έπειτα να πιω το γάλα που βγάζουν. Σε όλους τους θεραπευτές που είχε συμβουλευτεί, η εικόνα του στυψίματος των σκουληκιών για να βγει γάλα θύμιζε πέος και σπέρμα, πράγμα κατανοητό. Και όλοι τους, επομένως, διερεύνησαν μήπως υπήρχε περίπτωση να την είχε κακοποιήσει σεξουαλικά ο πατέρας της. Αυτή ήταν και η δική μου πρώτη σκέψη, αλλά την εγκατέλειψα μόλις άκουσα την Τζέννιφερ να μου αναφέρει πώς αυτού του είδους η διερεύνηση είχε κάθε φορά οδηγήσει σε λάθος θεραπευτική κατεύθυνση. Μολονότι ο πατέρας της ήταν πολύ τρομακτικός και την κακοποιούσε λεκτικά, ούτε η ίδια ούτε τ' αδέλφια της θυμούνταν κανένα επεισόδιο σεξουαλικής κακοποίησης. Κανένας απ' τους προηγούμενους θεραπευτές της Τζέννιφερ δεν εξερεύνησε τη βαρύτητα και τη σημασία του αδιάλειπτου φόβου της για τον θάνατο. Αυτό το σύνηθες σφάλμα έχει πίσω του μια πολύ τιμημένη παράδοση, που οι ρίζες της φτάνουν ως την πρώτη πρώτη δημοσίευση ψυχοθεραπευτικού κειμένου: τις Μελέτες για την υστερία του Φρόυντ και του Μπρόυερ το Μια προσεκτική ανάγνωση αυτού του κειμένου 4 αποκαλύπτει ότι οι ζωές των ασθενών του Φρόυντ ήταν διαποτισμένες από φόβο θανάτου. Η αποτυχία του να διερευνήσει τους φόβους γύρω από τον θάνατο θα ήταν άξια απορίας, αν δεν υπήρχαν τα όψιμα γραπτά του, που εξηγούν πώς η θεωρία του για την καταγωγή της νεύρωσης στηριζόταν στην υπόθεση μιας σύγκρουσης ανάμεσα σε ποικίλες ασυνείδητες, πρωτόγονες, ενστικτώδεις δυνάμεις. Ο θάνατος δεν μπορούσε να παίζει ρόλο 5 στη γένεση της νεύρωσης, έγραφε ο Φρόυντ, επειδή δεν έχει αναπαράσταση στο ασυνείδητο, για δύο λόγους: πρώτον, δεν έχουμε προσωπική εμπειρία του θανάτου και δεύτερον, μας είναι αδύνατο να αναλογιστούμε την ανυπαρξία μας. Μολονότι ο Φρόυντ έγραψε με τρόπο αξιομνημόνευτο 6 και σοφό για τον θάνατο σε μικρά, διάσπαρτα δοκίμια όπως το «Οι στάσεις μας απέναντι στον θάνατο», το οποίο γράφτηκε στον απόηχο του Πρώτου Παγκοσμίου πολέμου, η «αποθανατοποίηση» του θανάτου που έκανε, όπως τη χαρακτήρισε ο Robert Jay Lifton 7, στην επίσημη ψυχαναλυτική θεωρία επηρέασε έντονα πολλές γενιές θεραπευτών, κάνοντάς τους να μετατοπίζουν το βάρος από τον θάνατο προς εκείνο που πίστευαν ότι αντιπροσώπευε ο θάνατος μέσα στο ασυνείδητο, ιδίως την εγκατάλειψη και τον ευνουχισμό. Πράγματι θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς 8 ότι η ψυχαναλυτική έμφαση στο παρελθόν είναι μια υποχώρηση από το μέλλον και από την αναμέτρηση με τον θάνατο. Από το ξεκίνημα της δουλειάς μου με την Τζέννιφερ βάλθηκα να διερευνήσω διεξοδικά τους φόβους της για τον θάνατο. Δεν υπήρξε αντίσταση: ήταν πρόθυμη να δουλέψει και είχε επιλέξει να έρθει σ' εμένα, επειδή είχε διαβάσει το βιβλίο μου Υπαρξιακή ψυχοθεραπεία και ήθελε να αντιμετωπίσει τα υπαρξιακά δεδομένα της ζωής. Οι θεραπευτικές μας συνεδρίες επικεντρώθηκαν στις ιδέες, τις αναμνήσεις και τις φαντασιώσεις της γύρω απ' τον θάνατο. Της ζήτησα να σημειώνει προσεκτικά τα όνειρα και τις σκέψεις που έκανε στη διάρκεια των κρίσεων πανικού. Δεν χρειάστηκε να περιμένει πολύ. Λίγες μόνο εβδομάδες αργότερα είχε μια πολύ σοβαρή κρίση πανικού, αφού είδε μια ταινία για την περίοδο του ναζισμού. Την είχε ταράξει πολύ βαθιά το απόλυτα

18 ανεξέλεγκτο της ζωής, όπως εμφανιζόταν στο φιλμ. Αθώοι όμηροι επιλέγονταν αυθαίρετα και αυθαίρετα σκοτώνονταν. Ο κίνδυνος παραμόνευε παντού. Πουθενά δεν μπορούσε κανείς να βρει ασφάλεια. Την εντυπωσίασαν οι ομοιότητες με το σπίτι της παιδικής της ηλικίας: ο κίνδυνος από τις απρόβλεπτες κρίσεις οργής του πατέρα της, η αίσθησή της ότι δεν είχε μέρος να κρυφτεί κι ότι έβρισκε καταφύγιο μόνο στο να μένει αόρατη - δηλαδή λέγοντας και ζητώντας όσο γίνεται λιγότερα. Λίγο αργότερα επισκέφτηκε το σπίτι όπου ζούσε παιδί και, όπως της πρότεινα, κάθισε στον τάφο των γονιών της να διαλογιστεί. Το να ζητώ από μια ασθενή να διαλογιστεί πάνω σ' έναν τάφο 9 μπορεί να μοιάζει ανορθόδοξο, κι όμως το 1895 ο Φρόυντ περιγράφει ότι έδωσε ακριβώς την ίδια οδηγία σ' έναν ασθενή του. Καθώς στεκόταν κοντά στην ταφόπετρα του πατέρα της, η Τζέννιφερ έκανε ξαφνικά μια παράξενη σκέψη γι' αυτόν: «Πόσο θα κρυώνει μέσα στον τάφο». Συζητήσαμε αυτή την παράξενη σκέψη. Ήταν σαν η παιδική της εικόνα για τον θάνατο με τα εξωλογικά συστατικά της (για παράδειγμα, ότι οι νεκροί μπορούν ακόμα να νιώθουν το κρύο) ήταν ακόμα ζωντανή στη φαντασία της πλάι πλάι με τον ενήλικο ορθολογισμό της. Καθώς γύριζε στο σπίτι της από εκείνη τη συνεδρία, της ήρθε στο μυαλό ένα τραγούδι πολύ γνωστό στα παιδικά της χρόνια, κι άρχισε να τραγουδάει, έκπληκτη που θυμόταν τόσο καλά τους στίχους: Σκέφτηκες ποτέ καθώς περνάει η νεκροφόρα ότι ίσως να 'σαι εσύ ο επόμενος που θα πεθάνει; Σε τυλίγουν σ' ένα μεγάλο λευκό σεντόνι και σε θάβουν δυο μέτρα κάτω απ' το χώμα σε βάζουν σ' ένα μεγάλο μαύρο κουτί σε σκεπάζουν με χώμα και πέτρες και για καμιά βδομάδα πάνε όλα καλά ώσπου το φέρετρο αρχίζει να στάζει! Σκουλήκια μπαίνουν, σκουλήκια βγαίνουν σκουλήκια παίζουν πινάκλ στο μουσούδι σου. Τρώνε τα μάτια σου, τρώνε τη μύτη σου τρώνε το πουρί ανάμεσα στα δάχτυλα των ποδιών σου. Ένα τεράστιο σκουλήκι με μάτια που γυαλίζουν τρυπώνει στο στομάχι σου και βγαίνει απ' τα μάτια σου το στομάχι σου γίνεται πρασινωπή γλίτσα και πύον ξεχειλίζει σαν σαντιγί. Το απλώνεις σε μια φέτα ψωμί και να τι τρως όταν πεθαίνεις. Καθώς τραγουδούσε, ξεφύτρωναν αναμνήσεις από τις αδελφές της (η Τζέννιφερ ήταν η μικρότερη) που την πείραζαν ανελέητα τραγουδώντας ξανά και ξανά αυτό το τραγούδι, χωρίς να νοιάζονται για την εμφανή και χειροπιαστή απελπισία της. Η ανάμνηση του τραγουδιού ήταν σαν επιφοίτηση για την Τζέννιφερ, και την οδήγησε να τα καταλάβει ότι το επαναλαμβανόμενο όνειρό της πως πίνει το γάλα των σκουληκιών δεν είχε να κάνει με το σεξ αλλά με τον θάνατο, με τα σκουλήκια του τάφου και με τον κίνδυνο και την έλλειψη ασφάλειας που είχε νιώσει σαν παιδί. Αυτή η συνειδητοποίηση -ότι κρατούσε ζωντανή αλλά λανθάνουσα την παιδική της εικόνα για τον θάνατο- άνοιξε νέες προοπτικές στην ψυχοθεραπεία της.

19 ΣΥΓΚΑΛΥΜΜΕΝΟ ΑΓΧΟΣ ΘΑΝΑΤΟΥ Ορισμένες φορές μόνο ένα λαγωνικό θα μπορούσε να φέρει το συγκαλυμμένο άγχος θανάτου στην επιφάνεια, πολύ συχνά όμως ο καθένας από μας, είτε βρίσκεται σε θεραπεία είτε όχι, μπορεί να το αποκαλύψει με αυτοστοχασμό. Σκέψεις θανάτου μπορούν να χωθούν στα όνειρά μας και να τα διαβρώσουν, όσο κρυφές κι αν παραμένουν απ' τον συνειδητό μας νου. Κάθε εφιάλτης είναι ένα όνειρο, όπου το άγχος θανάτου ξέφυγε απ' την αρένα του και απειλεί τον ονειρευόμενο. Οι εφιάλτες ξυπνούν τον κοιμισμένο και απεικονίζουν τη ζωή του σε κίνδυνο: τρέχουμε να σωθούμε από έναν δολοφόνο ή πέφτουμε από μεγάλο ύψος ή κρυβόμαστε από μια θανάσιμη απειλή ή βλέπουμε ακόμα κι ότι πεθαίνουμε ή είμαστε ήδη νεκροί. Ο θάνατος εμφανίζεται συχνά στα όνειρα με συμβολική μορφή. Για παράδειγμα, ένας άντρας στη μέση ηλικία με γαστρικά προβλήματα και υποχονδριακές ανησυχίες, μήπως έχει καρκίνο του στομάχου, ονειρεύτηκε ότι καθόταν σ' ένα αεροπλάνο με την οικογένειά του καθ' οδόν προς ένα εξωτικό θέρετρο της Καραϊβικής. Στο επόμενο πλάνο βρισκόταν ξαπλωμένος στο χώμα διπλωμένος στα δυο από τον στομαχόπονο. Ξύπνησε με τρόμο και αμέσως συνειδητοποίησε το νόημα του ονείρου: είχε πεθάνει από καρκίνο του στομάχου, και η ζωή συνεχιζόταν χωρίς αυτόν. Τέλος, μερικές καταστάσεις της ζωής ξυπνούν σχεδόν πάντα το άγχος θανάτου: για παράδειγμα, μια σοβαρή αρρώστια, ο θάνατος ενός κοντινού προσώπου, ή μια μεγάλη μη αναστρέψιμη απειλή για τη θεμελιώδη μας ασφάλεια - όπως είναι ο βιασμός, το διαζύγιο, η απόλυση ή η ληστεία. Αν κάποιος στοχαστεί πάνω σ' ένα τέτοιο γεγονός, συνήθως αυτό θα έχει σαν αποτέλεσμα την ανάδυση έκδηλων φόβων γύρω απ' τον θάνατο. ΤΟ ΑΓΧΟΣ ΓΙΑ ΤΟ ΤΙΠΟΤΑ ΕΙΝΑΙ ΣΤΗΝ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΑΓΧΟΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟ Πριν από πολλά χρόνια ο ψυχολόγος Rollo May έλεγε χαριτολογώντας ότι το άγχος για το τίποτα προσπαθεί να γίνει άγχος για κάτι. Με άλλα λόγια, το άγχος για την ανυπαρξία γρήγορα προσκολλάται σ' ένα απτό αντικείμενο. Η ιστορία της Σούζαν δείχνει πόσο χρήσιμη είναι η σκέψη αυτή, όταν ένας άνθρωπος έχει ένα δυσανάλογα μεγάλο άγχος για κάποιο γεγονός. Η Σούζαν, μια πολύ περιποιημένη και αποτελεσματική διευθύντρια εταιρείας, μέσης ηλικίας, είχε ζητήσει κάποτε να με δει, επειδή είχε έρθει σε σύγκρουση με τον εργοδότη της. Συναντιόμασταν επί μερικούς μήνες και τελικά εκείνη άφησε τη δουλειά της κι έστησε μια πολύ επιτυχημένη ανταγωνιστική εταιρεία. Αρκετά χρόνια αργότερα, όταν τηλεφώνησε για να μου ζητήσει ένα επείγον ραντεβού, παραλίγο να μην αναγνωρίσω τη φωνή της. Ενώ συνήθως ήταν ζωηρή και με αυτοκυριαρχία, τώρα ακουγόταν να τρέμει απ' τον πανικό. Την είδα αργότερα την ίδια μέρα, και η εμφάνισή της με ανησύχησε: την είχα συνηθίσει ήρεμη και ντυμένη με πολύ γούστο, αλλά τώρα ήταν κακοβαλμένη και ταραγμένη, το πρόσωπό της ήταν κόκκινο, τα μάτια της πρησμένα απ' το κλάμα και γύρω απ' τον λαιμό της είχε έναν επίδεσμο που είχε ήδη αρχίσει να βρομίζει. Διστακτικά μού αφηγήθηκε την ιστορία της. Ο Τζωρτζ, ο ενήλικος γιος της, ένας υπεύθυνος νεαρός με καλή δουλειά, βρισκόταν τώρα στη φυλακή κατηγορούμενος για ναρκωτικά. Η αστυνομία τον είχε σταματήσει για μια μικρή τροχαία παράβαση και είχε βρει στο αυτοκίνητό του κοκαΐνη. Στην εξέταση έδειξε θετικός, και επειδή ήταν ενταγμένος σ' ένα πρόγραμμα αποκατάστασης για προηγούμενες καταδίκες οδήγησης υπό την επήρεια ουσιών κι αυτό ήταν το τρίτο του παράπτωμα που σχετιζόταν με ναρκωτικά, καταδικάστηκε σ' έναν μήνα φυλάκιση και σε δώδεκα μήνες υποχρεωτικής

20 παρακολούθησης ενός προγράμματος αποτοξίνωσης. Επί τέσσερις μέρες η Σούζαν δεν είχε σταματήσει να κλαίει. Δεν κοιμόταν, δεν έτρωγε και της ήταν αδύνατο να πάει στη δουλειά της (πρώτη φορά μετά από είκοσι χρόνια). Τις νύχτες τη βασάνιζαν φρικτά οράματα του γιου της: να κρατάει ένα μπουκάλι μέσα σε μια χαρτοσακούλα και να μπεκροπίνει, βρόμικος, με σάπια δόντια, να πεθαίνει στον δρόμο. «Θα πεθάνει στη φυλακή» μου είπε και στη συνέχεια μου περιέγραψε πόσο είχε εξαντληθεί προσπαθώντας να χρησιμοποιήσει κάθε μέσο, να δοκιμάσει κάθε δυνατή οδό, για να κατορθώσει την αποφυλάκισή του. Κοίταζε τις παιδικές του φωτογραφίες -ένα αγγελούδι με ξανθές μπούκλες και εκφραστικά μάτια, μ' ένα πλούσιο μέλλον που υποσχόταν τόσο πολλά- και διαλυόταν. Η Σούζαν θεωρούσε τον εαυτό της εξαιρετικά πολυμήχανο. Ήταν μια αυτοδημιούργητη γυναίκα που είχε κατακτήσει την επιτυχία, παρά την ανεπάρκεια και την έκλυτη ζωή των γονιών της. Στην περίπτωση αυτή όμως ένιωθε εντελώς αβοήθητη. «Γιατί μου το 'κανε αυτό;» ρωτούσε. «Είναι μια επανάσταση, σαμποτάρει επίτηδες τα σχέδια που έκανα για κείνον. Τι άλλο μπορεί να είναι; Δεν του τα 'δωσα όλα -όλα τα εφόδια που θα μπορούσαν να του χρειαστούν για να πετύχει-, την καλύτερη εκπαίδευση, μαθήματα τένις, πιάνου, ιππασίας; Έτσι μου το ξεπληρώνει; Τι ντροπή - φαντάσου να το μάθουν οι φίλοι μου!» Και την έκαιγε η ζήλια, καθώς σκεφτόταν τα επιτυχημένα παιδιά των φίλων της. Το πρώτο που έκανα ήταν να της υπενθυμίσω μερικά πράγματα που τα ήξερε ήδη. Το όραμά της ότι ο γιος της πέθαινε στον δρόμο ήταν παράλογο, έβλεπε μια καταστροφή εκεί που δεν συνέβαινε τίποτα τέτοιο. Της επισήμανα ότι, παρ' όλ' αυτά, ο γιος της είχε προχωρήσει πολύ καλά: βρισκόταν σ' ένα καλό πρόγραμμα αποκατάστασης και σε ατομική ιδιωτική θεραπεία μ' έναν εξαιρετικό σύμβουλο. Η ανάνηψη από την εξάρτηση σπανίως είναι ευθύγραμμη: η υποτροπή, ή μάλλον συχνότερα οι πολλαπλές υποτροπές είναι αναπόφευκτες. Κι αυτό η Σούζαν το ήξερε: μόλις πρόσφατα είχε επιστρέψει από μια ολόκληρη εβδομάδα οικογενειακής θεραπείας στο πρόγραμμα αποκατάστασης του γιου της. Εξάλλου ο άντρας της δεν συμμεριζόταν τις τρομερές της ανησυχίες για το παιδί τους. Η Σούζαν ήξερε βέβαια ότι η ερώτησή της, «Γιατί μου το 'κανε αυτό;» ήταν κι αυτή παράλογη, και κούνησε το κεφάλι συμφωνώντας, όταν της είπα ότι πρέπει να βγάλει τον εαυτό της απ' το πλάνο. Το ξανακύλισμά του δεν είχε σχέση μ' εκείνην. Κάθε μητέρα θ' αναστατωνόταν από ένα ξανακύλισμα του γιου της στα ναρκωτικά κι από τη σκέψη ότι βρίσκεται στη φυλακή, αλλά η αντίδραση της Σούζαν έμοιαζε υπερβολική. Άρχισα να υποπτεύομαι ότι μεγάλο κομμάτι του άγχους της είχε μετατεθεί από κάποια άλλη πηγή. Αυτό που μου έκανε πολύ μεγάλη εντύπωση ήταν η βαθύτατη αίσθησή της ότι ήταν αβοήθητη. Πάντα έβλεπε τον εαυτό της σαν έναν άνθρωπο εξαιρετικά καπάτσο, και τώρα αυτή η εικόνα είχε κομματιαστεί - τίποτα δεν μπορούσε να κάνει για τον γιο της (αν εξαιρέσουμε το να απεμπλακεί απ' τη ζωή του). Γιατί όμως ο Τζωρτζ να έχει μια τόσο υπερβολικά μεγάλη θέση στη ζωή της; Ναι, ήταν ο γιος της. Αλλά ήταν κάτι παραπάνω. Παραήταν σπουδαίος για κείνην. Ήταν σαν ολόκληρη η ζωή της να εξαρτιόταν απ' τη δική του επιτυχία. Συζήτησα μαζί της το πώς, για πολλούς γονείς, τα παιδιά συχνά αντιπροσωπεύουν ένα εγχείρημα αθανασίας. Η ιδέα αυτή της ξύπνησε το ενδιαφέρον. Αναγνώρισε ότι είχε ελπίσει πως μέσα απ' τον Τζωρτζ θα προεκτεινόταν η ίδια στο μέλλον, τώρα όμως ήξερε ότι έπρεπε να εγκαταλείψει αυτή την ελπίδα:

Όλοι καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε διάφορα συναισθήματα και διαθέσεις. Ορισμένες φορές νιώθουμε ευτυχισμένοι και ενθουσιασμένοι.

Όλοι καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε διάφορα συναισθήματα και διαθέσεις. Ορισμένες φορές νιώθουμε ευτυχισμένοι και ενθουσιασμένοι. Μελαγχολία Το φυλλάδιο θα σου φανεί χρήσιμο στην περίπτωση που νιώθεις θλίψη ή μελαγχολία. Θα σε βοηθήσει να καταλάβεις αν έχεις συμπτώματα κατάθλιψης και πώς μπορείς να βοηθήσεις τον εαυτό σου ή κάποιον

Διαβάστε περισσότερα

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου]

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας: Σεμίραμις Αμπατζόγλου Τάξη: Γ'1 Γυμνασίου

Διαβάστε περισσότερα

«Ο Αϊούλαχλης και ο αετός»

«Ο Αϊούλαχλης και ο αετός» ΠΑΡΑΜΥΘΙ #25 «Ο Αϊούλαχλης και ο αετός» (Φλώρινα - Μακεδονία Καύκασος) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #25 Ψηφίστε το παραμύθι που σας άρεσε περισσότερο εδώ μέχρι 30/09/2011

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις.

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις. Α ομάδα ΕΡΓΑΣΙΕΣ 1. Η συγγραφέας του βιβλίου μοιράζεται μαζί μας πτυχές της ζωής κάποιων παιδιών, άλλοτε ευχάριστες και άλλοτε δυσάρεστες. α) Ποια πιστεύεις ότι είναι τα μηνύματα που θέλει να περάσει μέσα

Διαβάστε περισσότερα

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς A...Τα αισθήματα και η ενεργεία που δημιουργήθηκαν μέσα μου ήταν μοναδικά. Μέσα στο γαλάζιο αυτό αυγό, ένιωσα άτρωτος, γεμάτος χαρά και αυτοπεποίθηση.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΔΡΑΣΗ ΑΠΟ ΤΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΟΥ ΤΡΟΜΟΥ

ΑΠΟΔΡΑΣΗ ΑΠΟ ΤΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΟΥ ΤΡΟΜΟΥ ΑΠΟΔΡΑΣΗ ΑΠΟ ΤΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΟΥ ΤΡΟΜΟΥ - Α,α,α,α,α,α,α! ούρλιαξε η Νεφέλη - Τρομερό! συμπλήρωσε η Καλλιόπη - Ω, Θεέ μου! αναφώνησα εγώ - Απίστευτα τέλειο! είπε η Ειρήνη και όλες την κοιτάξαμε λες και είπε

Διαβάστε περισσότερα

Οι αριθμοί σελίδων με έντονη γραφή δείχνουν τα κύρια κεφάλαια που σχετίζονται με το θέμα. ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΜΑΘΗΜΑ

Οι αριθμοί σελίδων με έντονη γραφή δείχνουν τα κύρια κεφάλαια που σχετίζονται με το θέμα. ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΜΑΘΗΜΑ Τί σε απασχολεί; Διάβασε τον κατάλογο που δίνουμε παρακάτω και, όταν συναντήσεις κάποιο θέμα που απασχολεί κι εσένα, πήγαινε στις σελίδες που αναφέρονται εκεί. Διάβασε τα κεφάλαια, που θα βρεις σ εκείνες

Διαβάστε περισσότερα

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα.

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα. Ήρθε ένας νέος μαθητής στην τάξη. Όλοι τον αποκαλούν ο «καινούριος». Συμφωνείς; 1 Δεν είναι σωστό να μη φωνάζουμε κάποιον με το όνομά του. Είναι σαν να μην τον αναγνωρίζουμε. Σωστά. Έχει όνομα και με αυτό

Διαβάστε περισσότερα

Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων.

Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων. 1. Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων. Υπολογίζεται ότι περίπου ένα στα πέντε παιδιά πέφτει θύμα σεξουαλικής βίας, συμπεριλαμβανομένης της σεξουαλικής κακοποίησης. Μπορείτε να βοηθήσετε να μη

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΛΕΜΕΣΟΥ (Κ.Α.) ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ:

ΙΕ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΛΕΜΕΣΟΥ (Κ.Α.) ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: ΙΕ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΛΕΜΕΣΟΥ (Κ.Α.) ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2007-2008 Τάξη: Γ 3 Όνομα: Η μύτη μου είναι μεγάλη. Όχι μόνο μεγάλη, είναι και στραβή. Τα παιδιά στο νηπιαγωγείο με λένε Μυτόγκα. Μα η δασκάλα τα μαλώνει: Δεν

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Ειρήνη Σταματούδη, LL.M., Ph.D. Διευθύντρια Ο.Π.Ι.

Εισαγωγή. Ειρήνη Σταματούδη, LL.M., Ph.D. Διευθύντρια Ο.Π.Ι. Εισαγωγή Ο οδηγός που κρατάς στα χέρια σου είναι μέρος μιας σειράς ενημερωτικών οδηγών του Οργανισμού Πνευματικής Ιδιοκτησίας. Σκοπό έχει να δώσει απαντήσεις σε κάποια βασικά ερωτήματα που μπορεί να έχεις

Διαβάστε περισσότερα

Σοφία Παράσχου. «Το χάνουμε!»

Σοφία Παράσχου. «Το χάνουμε!» 1 Σειρά Σπουργιτάκια Εκδόσεις Πατάκη «Το χάνουμε!» Σοφία Παράσχου Εικονογράφηση: Βαγγέλης Ελευθερίου Σελ. 52 Δραστηριότητες για Α & Β τάξη Συγγραφέας: Η Σοφία Παράσχου γεννήθηκε στην Κάρπαθο και ζει στην

Διαβάστε περισσότερα

Naoki HigasHida. Γιατί χοροπηδώ. Ένα αγόρι σπάει τη σιωπή του αυτισμού. david MiTCHELL. Εισαγωγή:

Naoki HigasHida. Γιατί χοροπηδώ. Ένα αγόρι σπάει τη σιωπή του αυτισμού. david MiTCHELL. Εισαγωγή: Naoki HigasHida Γιατί χοροπηδώ Ένα αγόρι σπάει τη σιωπή του αυτισμού Εισαγωγή: david MiTCHELL 41 Ε13 Προτιμάς να είσαι μόνος σου; «Α, μην ανησυχείτε γι αυτόν προτιμά να είναι μόνος του». Πόσες φορές το

Διαβάστε περισσότερα

Το παραμύθι της αγάπης

Το παραμύθι της αγάπης Το παραμύθι της αγάπης Μια φορά και ένα καιρό, μια βασίλισσα έφερε στον κόσμο ένα παιδί τόσο άσχημο που σχεδόν δεν έμοιαζε για άνθρωποs. Μια μάγισσα που βρέθηκε σιμά στη βασίλισσα την παρηγόρησε με τούτα

Διαβάστε περισσότερα

Τράντα Βασιλική Β εξάμηνο Ειδικής Αγωγής

Τράντα Βασιλική Β εξάμηνο Ειδικής Αγωγής Τράντα Βασιλική Β εξάμηνο Ειδικής Αγωγής Ο Μικρός Πρίγκιπας έφτασε στη γη. Εκεί είδε μπροστά του την αλεπού. - Καλημέρα, - Καλημέρα, απάντησε ο μικρός πρίγκιπας, ενώ έψαχνε να βρει από πού ακουγόταν η

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Επιμέλεια εργασίας: Παναγιώτης Γιαννόπουλος Περιεχόμενα Ερώτηση 1 η : σελ. 3-6 Ερώτηση 2 η : σελ. 7-9 Παναγιώτης Γιαννόπουλος Σελίδα 2 Ερώτηση 1 η Η συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015

Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015 Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015 Δημητριάννα Σκουρτσή Γ2 Σχολικό έτος 2014-15 Τάξη Γ Γυμνασίου Λογοτεχνικό Εξωσχολικό

Διαβάστε περισσότερα

Ο εγωιστής γίγαντας. Μεταγραφή : Γλυμίτσα Ευθυμία. Διδασκαλείο Δημοτικής Εκπαίδευσης. «Αλέξανδρος Δελμούζος»

Ο εγωιστής γίγαντας. Μεταγραφή : Γλυμίτσα Ευθυμία. Διδασκαλείο Δημοτικής Εκπαίδευσης. «Αλέξανδρος Δελμούζος» Ο εγωιστής γίγαντας Μεταγραφή : Γλυμίτσα Ευθυμία Διδασκαλείο Δημοτικής Εκπαίδευσης «Αλέξανδρος Δελμούζος» 2010-2011 Κάθε απόγευμα μετά από το σχολείο τα παιδιά πήγαιναν για να παίξουν στον κήπο του γίγαντα.

Διαβάστε περισσότερα

Μεγάλο βραβείο, μεγάλοι μπελάδες. Μάνος Κοντολέων. Εικονογράφηση: Τέτη Σώλου

Μεγάλο βραβείο, μεγάλοι μπελάδες. Μάνος Κοντολέων. Εικονογράφηση: Τέτη Σώλου Συλλογή Περιστέρια 148 Εικονογράφηση εξωφύλλου: Εύη Τσακνιά 1. Το σωστό γράψιμο Έχεις προσέξει πως κάποια βιβλία παρακαλούμε να μην τελειώσουν ποτέ κι άλλα, πάλι, από την πρώτη κιόλας σελίδα τα βαριόμαστε;

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα

Αντιμετώπιση και διαχείριση άγχους για τα παιδιά

Αντιμετώπιση και διαχείριση άγχους για τα παιδιά Αντιμετώπιση και διαχείριση άγχους για τα παιδιά Άρτεμις Τσίτσικα Επίκ. Καθηγήτρια Παιδιατρικής-Εφηβικής Ιατρικής Παν/μιου Αθηνών Επιστ. Υπεύθυνος Μονάδας Εφηβικής Υγείας (ΜΕΥ) Β Παιδιατρική Κλινική Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

«Το κορίτσι με τα πορτοκάλια»

«Το κορίτσι με τα πορτοκάλια» «Το κορίτσι με τα πορτοκάλια» Α ομάδα «Κάθεσαι καλά, Γκέοργκ; Καλύτερα να καθίσεις, γιατί σκοπεύω να σου διηγηθώ μια ιστορία για γερά νεύρα». Με αυτόν τον τρόπο ο συγγραφέας του βιβλίου αρχίζει να ξετυλίγει

Διαβάστε περισσότερα

ΣΑΑΝΤΙ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ: «Ο ΚΗΠΟΣ ΜΕ ΤΑ ΡΟΔΑ» ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ ΑΔΑΜ

ΣΑΑΝΤΙ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ: «Ο ΚΗΠΟΣ ΜΕ ΤΑ ΡΟΔΑ» ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ ΑΔΑΜ ΣΑΑΝΤΙ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ: «Ο ΚΗΠΟΣ ΜΕ ΤΑ ΡΟΔΑ» ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ ΑΔΑΜ Τα παιδιά του Αδάμ είναι τα άκρα ενός σώματος, Μοιράζονται όλα την ίδια ρίζα. Όταν ένα άκρο περνάει τις μέρες του

Διαβάστε περισσότερα

Η τέχνη της συνέντευξης Martes, 26 de Noviembre de 2013 12:56 - Actualizado Lunes, 17 de Agosto de 2015 18:06

Η τέχνη της συνέντευξης Martes, 26 de Noviembre de 2013 12:56 - Actualizado Lunes, 17 de Agosto de 2015 18:06 No hay traducción disponible. του Χουάν Μαγιόργκα 4 ΠΡΟΣΩΠΑ: 3 Γυναίκες (γιαγιά, μητέρα και εγγονή) και ένας άντρας γύρω στα 30. Το τελευταίο έργο του μεγάλου Ισπανού δραματουργού που ανέβηκε στο Εθνικό

Διαβάστε περισσότερα

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Πιθανότατα αισθάνεστε πολύ αναστατωµένοι αφού λάβατε µια διάγνωση καρκίνου. Συνήθως είναι δύσκολο να αποδεχθείτε τη διάγνωση αµέσως και αυτό είναι

Διαβάστε περισσότερα

Μια μέρα μπήκε η δασκάλα στην τάξη κι είπε ότι θα πήγαιναν ένα μακρινό ταξίδι.

Μια μέρα μπήκε η δασκάλα στην τάξη κι είπε ότι θα πήγαιναν ένα μακρινό ταξίδι. ΤΟ ΦΑΝΤΑΣΤΙΚΟ ΤΑΞΙΔΙ ΜΙΑΣ ΠΑΡΕΑΣ ΠΑΙΔΙΩΝ Μια μέρα μπήκε η δασκάλα στην τάξη κι είπε ότι θα πήγαιναν ένα μακρινό ταξίδι. Αμέσως χάρηκαν πολύ, αλλά κι απογοητεύτηκαν ταυτόχρονα όταν έμαθαν ότι θα ήταν ένα

Διαβάστε περισσότερα

ΟΥΙΛΙΑΜ ΛΑΝΤΕΪ συνέντευξη στον Ελπιδοφόρο Ιντζέμπελη

ΟΥΙΛΙΑΜ ΛΑΝΤΕΪ συνέντευξη στον Ελπιδοφόρο Ιντζέμπελη Ημερομηνία 25/2/2015 Μέσο Συντάκτης Link diastixo.gr Ελπιδοφόρος Ιντζέμπελης http://diastixo.gr/sinentefxeis/xenoi/3524-william-landay ΟΥΙΛΙΑΜ ΛΑΝΤΕΪ συνέντευξη στον Ελπιδοφόρο Ιντζέμπελη Δημοσιεύτηκε

Διαβάστε περισσότερα

«Γκρρρ,» αναφωνεί η Ζέτα «δεν το πιστεύω ότι οι άνθρωποι μπορούν να συμπεριφέρονται έτσι μεταξύ τους!»

«Γκρρρ,» αναφωνεί η Ζέτα «δεν το πιστεύω ότι οι άνθρωποι μπορούν να συμπεριφέρονται έτσι μεταξύ τους!» 26 σχεδιασε μια ΦωτογρΑΦιΑ τήσ προσκλήσήσ που ελαβεσ Απο τον ΔΑσκΑλο σου. παρουσιασε το λογοτυπο και το σλογκαν που χρήσιμοποιει το σχολειο σου για τήν εβδομαδα κατα τήσ παρενοχλήσήσ. ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΠΑΡΕΝΟΧΛΗΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

σόκ. Σιώπησε και έφυγε μετανιωμένος χωρίς να πει τίποτα, ούτε μια λέξη.» Σίμος Κάρμιος Λύκειο Λειβαδιών Σεπτέμβριος 2013

σόκ. Σιώπησε και έφυγε μετανιωμένος χωρίς να πει τίποτα, ούτε μια λέξη.» Σίμος Κάρμιος Λύκειο Λειβαδιών Σεπτέμβριος 2013 Εμπειρίες που αποκόμισα από το Διήμερο Σεμινάριο που αφορά στην ένταξη Παιδιών με Απώλεια Ακοής στη Μέση Γενική και Μέση Τεχνική και Επαγγελματική Εκπαίδευση Είχα την τύχη να συμμετάσχω στο διήμερο σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

Γιώργης Παυλόπουλος. Τι είναι ποίηση...

Γιώργης Παυλόπουλος. Τι είναι ποίηση... Γιώργης Παυλόπουλος Τι είναι ποίηση... "Αν ένα πουλί μπορούσε να πει με ακρίβεια τι τραγουδάει, γιατί τραγουδάει, και τι είναι αυτό που το κάνει να τραγουδάει, δεν θα τραγούδαγε". Κυρίες και Κύριοι Φίλες

Διαβάστε περισσότερα

Ο Τόμπυ και οι Μέλισσες

Ο Τόμπυ και οι Μέλισσες Ο Τόμπυ και οι Μέλισσες Είναι άνοιξη και, όπως και πέρυσι, ο Τόμπυ επισκέπτεται τον θείο του στο αγρόκτημα. «Επιτέλους, έχω διακοπές!» φωνάζει ο Τόμπυ. Ανυπομονεί να ξαναδεί την αγαπημένη του αγελάδα,

Διαβάστε περισσότερα

Αϊνστάιν. Η ζωή και το έργο του από τη γέννησή του έως το τέλος της ζωής του ΦΙΛΟΜΗΛΑ ΒΑΚΑΛΗ-ΣΥΡΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ. Εικόνες: Νίκος Μαρουλάκης

Αϊνστάιν. Η ζωή και το έργο του από τη γέννησή του έως το τέλος της ζωής του ΦΙΛΟΜΗΛΑ ΒΑΚΑΛΗ-ΣΥΡΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ. Εικόνες: Νίκος Μαρουλάκης ΜΕΓΑΛΟΙ ΕΦΕΥΡΕΤΕΣ - ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΕΣ ΦΙΛΟΜΗΛΑ ΒΑΚΑΛΗ-ΣΥΡΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ Αϊνστάιν Η ζωή και το έργο του από τη γέννησή του έως το τέλος της ζωής του Εικόνες: Νίκος Μαρουλάκης Περιεχόµενα Κεφάλαιο 1:...3 Κεφάλαιο

Διαβάστε περισσότερα

Ο "Παραμυθάς" Νίκος Πιλάβιος στα Χανιά

Ο Παραμυθάς Νίκος Πιλάβιος στα Χανιά Ο "Παραμυθάς" Νίκος Πιλάβιος στα Χανιά 18 Ιαν 2014 Χανιά (18/1), Σταλός (19/1), Χανιά 18.01 έως 19.01 Ο "Παραμυθάς" Νίκος Πιλάβιος στα Χανιά Ο Παραμυθάς των παιδικών μας χρόνων έρχεται στην Κρήτη Όταν

Διαβάστε περισσότερα

Φωνή: Θανούλη! Φανούλη! Μαριάννα! Φανούλης: Μας φωνάζει η μαμά! Ερχόμαστε!

Φωνή: Θανούλη! Φανούλη! Μαριάννα! Φανούλης: Μας φωνάζει η μαμά! Ερχόμαστε! 20 Χειμώνας σε μια πλατεία. Χιονίζει σιωπηλά. Την ησυχία του τοπίου διαταράσσουν φωνές και γέλια παιδιών. Μπαίνουν στη σκηνή τρία παιδιά: τα δίδυμα, ο Θανούλης και ο Φανούλης, και η αδελφή τους η Μαριάννα.

Διαβάστε περισσότερα

«ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ»

«ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ» «ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ» ΤΑΞΗ Γ1 2 ο Δ Σ ΓΕΡΑΚΑ ΔΑΣΚ:Αθ.Κέλλη ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ Κατά τη διάρκεια της περσινής σχολικής χρονιάς η τάξη μας ασχολήθηκε με την ανάγνωση και επεξεργασία λογοτεχνικών βιβλίων

Διαβάστε περισσότερα

Η ζωή είναι αλλού. < <Ηλέκτρα>> Το διαδίκτυο είναι γλυκό. Προκαλεί όμως εθισμό. Γι αυτό πρέπει τα παιδιά. Να το χρησιμοποιούν σωστά

Η ζωή είναι αλλού. < <Ηλέκτρα>> Το διαδίκτυο είναι γλυκό. Προκαλεί όμως εθισμό. Γι αυτό πρέπει τα παιδιά. Να το χρησιμοποιούν σωστά Δράση 2 Σκοπός: Η αποτελεσματικότερη ενημέρωση των μαθητών σχετικά με όλα τα είδη συμπεριφορικού εθισμού και τις επιπτώσεις στην καθημερινή ζωή! Οι μαθητές εντοπίζουν και παρακολουθούν εκπαιδευτικά βίντεο,

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη αγκαλιά. Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου

Χάρτινη αγκαλιά. Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου Χάρτινη αγκαλιά Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου Εργασίες 1 α ) Κατά τη γνώμη μου, το βιβλίο που διαβάσαμε κρύβει στις σελίδες του βαθιά και πολύ σημαντικά μηνύματα, που η συγγραφέας θέλει να μεταδώσει

Διαβάστε περισσότερα

Έρικα Τζαγκαράκη. Τα Ηλιοβασιλέματα. της μικρής. Σταματίας

Έρικα Τζαγκαράκη. Τα Ηλιοβασιλέματα. της μικρής. Σταματίας Έρικα Τζαγκαράκη Τα Ηλιοβασιλέματα της μικρής Σταματίας στην μικρη Ριτζάκη Σταματία-Σπυριδούλα Τα Ηλιοβασιλέματα της μικρής Σταματίας ISBN: 978-618-81493-0-4 Έρικα Τζαγκαράκη Θεσσαλονίκη 2014 Έρικα Τζαγκαράκη

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Πουλάω 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Πουλάω 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Πουλάω 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Η καταναλωτική συμπεριφορά των πελατών

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΑΤΡΙΚΟ 2 ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΟΥΖΙΝΑ

ΘΕΑΤΡΙΚΟ 2 ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΟΥΖΙΝΑ ΘΕΑΤΡΙΚΟ 2 ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΟΥΖΙΝΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΟΥΖΙΝΑ ΕΓΓΟΝΟΣ: Παππού, γιατί προτιμάς να βάζεις κανέλα και όχι κύμινο στα σουτζουκάκια; ΠΑΠΠΟΥΣ: Το κύμινο είναι κομματάκι δυνατό. Κάνει τους ανθρώπους να κλείνονται

Διαβάστε περισσότερα

ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ

ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ 2015 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΠΙΒΛΕΠΟΥΣΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: ΓΡΙΒΑ ΕΛΕΝΗ 5/2/2015 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Αυτό το portfolio φτιάχτηκε

Διαβάστε περισσότερα

Στέφανος Λίβος: «Η συγγραφή δεν είναι καθημερινή ανάγκη για μένα. Η έκφραση όμως είναι!»

Στέφανος Λίβος: «Η συγγραφή δεν είναι καθημερινή ανάγκη για μένα. Η έκφραση όμως είναι!» Ημερομηνία 27/4/2015 Μέσο Συντάκτης Link www.thinkover.gr Ανδριάνα Βούτου http://www.thinkover.gr/2015/04/27/stefanos-livos/ Στέφανος Λίβος: «Η συγγραφή δεν είναι καθημερινή ανάγκη για μένα. Η έκφραση

Διαβάστε περισσότερα

www.thelonaxero.com Η συγκεκριμένη εργασία αφορά την παρουσίαση του βιβλίου «www.thelonaxero.com» με αξιοποίηση του εργαλείου Power Point.

www.thelonaxero.com Η συγκεκριμένη εργασία αφορά την παρουσίαση του βιβλίου «www.thelonaxero.com» με αξιοποίηση του εργαλείου Power Point. www.thelonaxero.com Η συγκεκριμένη εργασία αφορά την παρουσίαση του βιβλίου «www.thelonaxero.com» με αξιοποίηση του εργαλείου Power Point. Συγγραφέας του βιβλίου είναι η Τζακλίν Ουίλσον και απευθύνεται

Διαβάστε περισσότερα

Οι εντυπώσεις μας από την επίσκεψη της SAPT Hellas

Οι εντυπώσεις μας από την επίσκεψη της SAPT Hellas Την Πέμπτη 26/3/15 η SAPT Hellas επισκέφτηκε το σχολείο μας. Η Sapt είναι μια μη κερδοσκοπική οργάνωση η οποία μαζεύει αδέσποτα σκυλιά και τα φροντίζει. H φιλοζωική ομάδα του σχολείου μας, που οργάνωσε

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση προφορικού λόγου

Κατανόηση προφορικού λόγου Κατανόηση προφορικού λόγου Επίπεδο Γ Δεύτερη διδακτική πρόταση Μυθολογία Ενδεικτική διάρκεια: Ομάδα-στόχος: Διδακτικός στόχος: Στρατηγικές: Υλικό: Ενσωμάτωση δραστηριοτήτων: 1 διδακτική ώρα έφηβοι και

Διαβάστε περισσότερα

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΦΑΙΑΚΩΝ ΤΑΞΗ Β Πρόγραμμα Αγωγής Υγείας «Παιδεία για ένα μέλλον χωρίς Κάπνισμα και Αλκοόλ» Σχολικό Έτος 2014-15

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΦΑΙΑΚΩΝ ΤΑΞΗ Β Πρόγραμμα Αγωγής Υγείας «Παιδεία για ένα μέλλον χωρίς Κάπνισμα και Αλκοόλ» Σχολικό Έτος 2014-15 ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΦΑΙΑΚΩΝ ΤΑΞΗ Β Πρόγραμμα Αγωγής Υγείας «Παιδεία για ένα μέλλον χωρίς Κάπνισμα και Αλκοόλ» Σχολικό Έτος 2014-15 Το παρακάτω ερωτηματολόγιο είναι αυθεντικό και διαμορφώθηκε στις συναντήσεις της

Διαβάστε περισσότερα

Παραμύθι για την υγιεινή διατροφή

Παραμύθι για την υγιεινή διατροφή Παραμύθι για την υγιεινή διατροφή Τζήκου Βασιλική Το δίλημμα της Λένιας 1 Παραμύθι πού έχω κάνει στο πρόγραμμα Αγωγής Υγείας που είχε τίτλο: «Γνωρίζω το σώμα μου, το αγαπώ και το φροντίζω» με την βοήθεια

Διαβάστε περισσότερα

Ο Φώτης και η Φωτεινή

Ο Φώτης και η Φωτεινή Καλλιόπη Τσακπίνη Ο Φώτης και η Φωτεινή Μια ιστορία για ένα παιδί με αυτισμό Επιστημονική επιμέλεια: Σοφία Μαυροπούλου Εικονογράφηση: Κατερίνα Μητρούδα Βόλος 2007 Περιεχόμενα Προλογικό σημείωμα...1 Ο

Διαβάστε περισσότερα

Γυμνάσιο Αγ. Βαρβάρας Λεμεσού. Τίτλος Εργασίας: Έμαθα από τον παππού και τη

Γυμνάσιο Αγ. Βαρβάρας Λεμεσού. Τίτλος Εργασίας: Έμαθα από τον παππού και τη Γυμνάσιο Αγ. Βαρβάρας Λεμεσού Σχολείο Ετος: 2013-2014 Τίτλος Εργασίας: Έμαθα από τον παππού και τη γιαγιά μου Όνομα Μαθήτριας: Νικολέττα Χρίστου Τάξη: Γ 4 Όνομα Καθηγήτριας: Σταυρούλας Ιωάννου Λεμεσός

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ Γ. ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) Ημ/νίες Διεξαγωγής: 16-17/11, 30/11, 01/12, 07 08/12, 2013, 11-12/01, 25-26/01, 01-02/02, 15-16/02,

Διαβάστε περισσότερα

Συμπτώματα συνεξάρτησης

Συμπτώματα συνεξάρτησης Συμπτώματα συνεξάρτησης Οι συνεξαρτητικές συμπεριφορές είναι αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές. Το συνεξαρτητικό άτομο προσπαθεί να βοηθήσει τους άλλους καταστρέφοντας τον εαυτό του. Τέτοιου είδους συμπεριφορές

Διαβάστε περισσότερα

Ηλεκτρικά Κυκλώματα (Μ.Χ. ΠΑΠΑΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ) Η προσθήκη λαμπτήρων επηρεάζει την ένταση του ρεύματος σε ένα ηλεκτρικό κύκλωμα;

Ηλεκτρικά Κυκλώματα (Μ.Χ. ΠΑΠΑΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ) Η προσθήκη λαμπτήρων επηρεάζει την ένταση του ρεύματος σε ένα ηλεκτρικό κύκλωμα; Ηλεκτρικά Κυκλώματα (Μ.Χ. ΠΑΠΑΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ) Η προσθήκη λαμπτήρων επηρεάζει την ένταση του ρεύματος σε ένα ηλεκτρικό κύκλωμα; Στη διερεύνηση που κάναμε με τα παιδιά, όπως φαίνεται και από τον τίτλο ασχοληθήκαμε

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑ ΕΦΗΒΟΥΣ ΚΑΙ ΕΝΗΛΙΚΟΥΣ Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ

ΓΙΑ ΕΦΗΒΟΥΣ ΚΑΙ ΕΝΗΛΙΚΟΥΣ Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ ΓΙΑ ΕΦΗΒΟΥΣ ΚΑΙ ΕΝΗΛΙΚΟΥΣ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α

Διαβάστε περισσότερα

Και ο μπαμπάς έκανε μία γκριμάτσα κι εγώ έβαλα τα γέλια. Πήγα να πλύνω το στόμα μου, έπλυνα το δόντι μου, το έβαλα στην τσέπη μου και κατέβηκα να φάω.

Και ο μπαμπάς έκανε μία γκριμάτσα κι εγώ έβαλα τα γέλια. Πήγα να πλύνω το στόμα μου, έπλυνα το δόντι μου, το έβαλα στην τσέπη μου και κατέβηκα να φάω. 1 Εδώ και λίγες μέρες, ένα από τα πάνω δόντια μου κουνιόταν και εγώ το πείραζα με τη γλώσσα μου και μερικές φορές με πονούσε λίγο, αλλά συνέχιζα να το πειράζω. Κι έπειτα, χτες το μεσημέρι, την ώρα που

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενα Κατανόησης Γραπτού Λόγου

Κείμενα Κατανόησης Γραπτού Λόγου Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας Πιστοποίηση Επάρκειας της Ελληνομάθειας 18 Ιανουαρίου 2013 A2 Κείμενα Κατανόησης Γραπτού Λόγου Διάρκεια Εξέτασης 30 λεπτά Διάρκεια Εξέτασης 30 λεπτά Ερώτημα 1 (7 μονάδες) Διαβάζετε

Διαβάστε περισσότερα

Τα παιδιά της Πρωτοβουλίας και η Δώρα Νιώπα γράφουν ένα παραμύθι - αντίδωρο

Τα παιδιά της Πρωτοβουλίας και η Δώρα Νιώπα γράφουν ένα παραμύθι - αντίδωρο Τα παιδιά της Πρωτοβουλίας και η Δώρα Νιώπα γράφουν ένα παραμύθι - αντίδωρο Ο Ηλίας ανεβαίνει Ψηλά Ψηλότερα Κάθε Μάρτιο, σε μια Χώρα Κοντινή, γινόταν μια Γιορτή! Η Γιορτή των Χαρταετών. Για πρώτη φορά,

Διαβάστε περισσότερα

Πώς να μάθετε το παιδί, να προστατεύει τον εαυτό του!

Πώς να μάθετε το παιδί, να προστατεύει τον εαυτό του! Πώς να μάθετε το παιδί, να προστατεύει τον εαυτό του! Όλοι οι γονείς, αλλά ιδιαίτερα οι μονογονείς, έχουν ένα άγχος παραπάνω σε ό,τι αφορά την ασφάλεια του παιδιού τους. Μία φίλη διαζευγμένη με ένα κοριτσάκι

Διαβάστε περισσότερα

Πόλεμος για το νερό. Συγγραφική ομάδα. Καραγκούνης Τριαντάφυλλος Κρουσταλάκη Μαρία Λαμπριανίδης Χάρης Μυστακίδου Βασιλική

Πόλεμος για το νερό. Συγγραφική ομάδα. Καραγκούνης Τριαντάφυλλος Κρουσταλάκη Μαρία Λαμπριανίδης Χάρης Μυστακίδου Βασιλική Πόλεμος για το νερό Συγγραφική ομάδα Καραγκούνης Τριαντάφυλλος Κρουσταλάκη Μαρία Λαμπριανίδης Χάρης Μυστακίδου Βασιλική 3 ο Δημοτικό Σχολείο Ωραιοκάστρου Τάξη ΣΤ1 Θεσσαλονίκη 2006 ΠΟΛΕΜΟΣ ΓΙΑ ΤΟ ΝΕΡΟ Άκουγα

Διαβάστε περισσότερα

0001 00:00:11:17 00:00:13:23. Έλα δω να δεις. 0002 00:00:13:23 00:00:15:18. Η Χλόη είναι αυτή; 0003 00:00:16:21 00:00:18:10. Ναι.

0001 00:00:11:17 00:00:13:23. Έλα δω να δεις. 0002 00:00:13:23 00:00:15:18. Η Χλόη είναι αυτή; 0003 00:00:16:21 00:00:18:10. Ναι. 0001 00:00:11:17 00:00:13:23 Έλα δω να δεις. 0002 00:00:13:23 00:00:15:18 Η Χλόη είναι αυτή; 0003 00:00:16:21 00:00:18:10 Ναι. 0004 00:01:06:17 00:01:07:17 Σου έδειξα τη φωτογραφία; 0005 00:01:07:17 00:01:10:10

Διαβάστε περισσότερα

ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά για αξίες και συναισθήματα»

ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά για αξίες και συναισθήματα» Ημερομηνία 8/4/2015 Μέσο Συντάκτης Link http://artpress.sundaybloody.com/ Βασίλης Κάργας http://goo.gl/di6ugf Μαρίνα Γιώτη, συγγραφέαςεικονογράφος : «Τα παραμύθια είναι ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτηματολόγιο αυτοαξιολόγησης μαθησιακού τύπου (προφίλ)

Ερωτηματολόγιο αυτοαξιολόγησης μαθησιακού τύπου (προφίλ) VAK Learning Styles Self-Assessment Questionnaire Ερωτηματολόγιο αυτοαξιολόγησης μαθησιακού τύπου (προφίλ) Κυκλώστε ή επιλέξτε την απάντηση που αντιπροσωπεύει καλύτερα τη γενικότερη συμπεριφορά σας. Θυμηθείτε

Διαβάστε περισσότερα

ΥΔΡΟΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ (ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ) Τίτλος διερεύνησης: Ποιοί παράγοντες επηρεάζουν το πόσο νερό συγκρατεί το χώμα;

ΥΔΡΟΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ (ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ) Τίτλος διερεύνησης: Ποιοί παράγοντες επηρεάζουν το πόσο νερό συγκρατεί το χώμα; ΥΔΡΟΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ (ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ) Τίτλος διερεύνησης: Ποιοί παράγοντες επηρεάζουν το πόσο νερό συγκρατεί το χώμα; Σύντομη περιγραφή διερεύνησης: Σκοπός αυτής της διερεύνησης ήταν να κάνουν κάποιες υποθέσεις

Διαβάστε περισσότερα

Στην ζωή πρέπει να ξέρεις θα σε κάνουν να υποφέρεις. Μην λυγίσεις να σταθείς ψηλά! Εκεί που δεν θα μπορούν να σε φτάσουν.

Στην ζωή πρέπει να ξέρεις θα σε κάνουν να υποφέρεις. Μην λυγίσεις να σταθείς ψηλά! Εκεί που δεν θα μπορούν να σε φτάσουν. Αποστόλη Λαμπρινή (brines39@ymail.com) ΔΥΝΑΜΗ ΨΥΧΗΣ Στην ζωή πρέπει να ξέρεις θα σε κάνουν να υποφέρεις Μην λυγίσεις να σταθείς ψηλά! Εκεί που δεν θα μπορούν να σε φτάσουν. Θα σε χτυπάνε, θα σε πονάνε,

Διαβάστε περισσότερα

Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ. Ο Μικρός Πρίγκιπας. Μετάφραση: Μελίνα Καρακώστα. Διασκευή: Ανδρονίκη

Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ. Ο Μικρός Πρίγκιπας. Μετάφραση: Μελίνα Καρακώστα. Διασκευή: Ανδρονίκη Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ Ο Μικρός Πρίγκιπας Μετάφραση: Μελίνα Καρακώστα Διασκευή: Ανδρονίκη 2 Μια φορά κι έναν καιρό ήταν ένα νεαρό αγόρι, που του άρεσε πολύ να ζωγραφίζει. Μια μέρα ζωγράφισε ένα βόα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΩΣ ΜΠΟΡΩ ΝΑ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΩ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΜΟΥ ΝΑ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΕΙ ΤΟ ΛΕΜΦΩΜΑ;

ΠΩΣ ΜΠΟΡΩ ΝΑ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΩ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΜΟΥ ΝΑ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΕΙ ΤΟ ΛΕΜΦΩΜΑ; ΠΩΣ ΜΠΟΡΩ ΝΑ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΩ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΜΟΥ ΝΑ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΕΙ ΤΟ ΛΕΜΦΩΜΑ; Με την επιστημονική συνεργασία της Αιματολογικής Μονάδας, Γ Πανεπιστημιακή Παθολογική Κλινική, Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών Με

Διαβάστε περισσότερα

17.Γ. ΠΡΟΣΤΧΑ ΑΝΕΚΔΟΣΑ ΜΕ ΣΟΝ ΣΟΣΟ 4 - ΧΑΣΖΗΑΛΕΞΑΝΔΡΟΤ ΜΑΡΙΑ

17.Γ. ΠΡΟΣΤΧΑ ΑΝΕΚΔΟΣΑ ΜΕ ΣΟΝ ΣΟΣΟ 4 - ΧΑΣΖΗΑΛΕΞΑΝΔΡΟΤ ΜΑΡΙΑ το Δημοτικό η δασκάλα λέει στους μαθητές της: -Παιδιά, ελάτε να κάνουμε ένα τεστ εξυπνάδας! Ριχάρδο, πες μου ποιο είναι αυτό το ζωάκι: Περπατά στα κεραμίδια, έχει μουστάκι, κάνει νιάου και αλλά έχει και

Διαβάστε περισσότερα

Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη»

Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη» Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη» Συνέντευξη στην Ελευθερία Καμπούρογλου Το «Μια συγνώμη για το τέλος» είναι η νέα συγγραφική δουλειά της Λένας Μαντά, που μόλις

Διαβάστε περισσότερα

Θα σε βοηθούσε για παράδειγμα να γράψεις και εσύ μια λίστα με σκέψεις σαν αυτή που έκανε η Ζωή και εμφανίστηκε ο «Αγχολέων»!

Θα σε βοηθούσε για παράδειγμα να γράψεις και εσύ μια λίστα με σκέψεις σαν αυτή που έκανε η Ζωή και εμφανίστηκε ο «Αγχολέων»! Η Ζωή είναι 8 χρονών και πριν 3 χρόνια ο παιδιάτρος και οι γονείς της, της εξήγησαν πως έχει Νεανική Ιδιοπαθή Αρθρίτιδα. Από τότε η Ζωή κάνει όλα αυτά που τη συμβούλεψε ο παιδορευματολόγος της και είναι

Διαβάστε περισσότερα

Πως μπορώ να υποστηρίξω τον άνθρωπό μου. να αντιμετωπίσει το λέμφωμα;

Πως μπορώ να υποστηρίξω τον άνθρωπό μου. να αντιμετωπίσει το λέμφωμα; Πως μπορώ να υποστηρίξω τον άνθρωπό μου να αντιμετωπίσει το λέμφωμα; Το λέμφωμα είναι δυνητικά ιάσιμη νόσος Με την επιστημονική συνεργασία του Αιματολογικού Τμήματος, Γ Πανεπιστημιακής Παθολογικής Κλινικής,

Διαβάστε περισσότερα

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η καλλιέργεια της ικανότητας για γραπτή έκφραση πρέπει να αρχίζει από την πρώτη τάξη. Ο γραπτός λόγος χρειάζεται ως μέσο έκφρασης. Βέβαια,

Διαβάστε περισσότερα

Το συγκλονιστικό άρθρο. του Γλέζου στη Welt. Διαβάστε το συγκλονιστικό άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη 1 / 5

Το συγκλονιστικό άρθρο. του Γλέζου στη Welt. Διαβάστε το συγκλονιστικό άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη 1 / 5 άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη γερμανική εφημερίδα Die Welt, στο οποίο εξηγεί στους Γερμανούς Το συγκλονιστικό άρθρο του Γλέζου στη Welt Διαβάστε το συγκλονιστικό άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη 1 / 5 γερμανική

Διαβάστε περισσότερα

Χριστούγεννα. Ελάτε να ζήσουμε τα. όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά

Χριστούγεννα. Ελάτε να ζήσουμε τα. όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά Ελάτε να ζήσουμε τα όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά Χριστούγεννα (μέσα από ιστορίες και χριστουγεννιάτικα παιχνίδια) 1 Στόχοι: Μέσα από διάφορες

Διαβάστε περισσότερα

http://hallofpeople.com/gr/ Μισελ ντε Μονταιν ΔΟΚΙΜΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ (απόσπασμα από την αρχή) Τα συναισθήματα μας επεκτείνονται πέρα από εμάς

http://hallofpeople.com/gr/ Μισελ ντε Μονταιν ΔΟΚΙΜΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ (απόσπασμα από την αρχή) Τα συναισθήματα μας επεκτείνονται πέρα από εμάς http://hallofpeople.com/gr/ Μισελ ντε Μονταιν ΔΟΚΙΜΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ (απόσπασμα από την αρχή) Τα συναισθήματα μας επεκτείνονται πέρα από εμάς Εκείνοι που κατηγορούν τους ανθρώπους ότι τρέχουν διαρκώς πίσω

Διαβάστε περισσότερα

ALBUM ΤΟ ΚΛΕΙΔΙ 2010 ΦΥΣΑΕΙ

ALBUM ΤΟ ΚΛΕΙΔΙ 2010 ΦΥΣΑΕΙ ALBUM ΤΟ ΚΛΕΙΔΙ 2010 ΦΥΣΑΕΙ Μη µου µιλάς γι' αυτά που ξεχνάω Μη µε ρωτάς για καλά κρυµµένα µυστικά Και µε κοιτάς... και σε κοιτώ... Κι είναι η στιγµή που δεν µπορεί να βγεί απ' το µυαλό Φυσάει... Κι είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΜΑ, ΘΑ ΜΕ ΘΗΛΑΣΕΙΣ;

ΜΑΜΑ, ΘΑ ΜΕ ΘΗΛΑΣΕΙΣ; ΜΑΜΑ, ΘΑ ΜΕ ΘΗΛΑΣΕΙΣ; Το παρόν έργο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται από τις διατάξεις της ελληνικής νομοθεσίας (Ν. 2121/1993 όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει σήμερα) και από τις διεθνείς συμβάσεις

Διαβάστε περισσότερα

Αναπτύσσοντας Υγιείς σχέσεις με τα παιδιά στο οικογενειακό και σχολικό περιβάλλον μέσα από την βελτίωση της επικοινωνίας

Αναπτύσσοντας Υγιείς σχέσεις με τα παιδιά στο οικογενειακό και σχολικό περιβάλλον μέσα από την βελτίωση της επικοινωνίας Αναπτύσσοντας Υγιείς σχέσεις με τα παιδιά στο οικογενειακό και σχολικό περιβάλλον μέσα από την βελτίωση της επικοινωνίας Δρ. Χρήστος Παναγιωτόπουλος Αναπληρωτής Καθηγητής Παιδικής και Εφηβικής Ψυχικής

Διαβάστε περισσότερα

Σόφη Θεοδωρίδου: "Αν δε συμπάσχεις με τους ήρωές σου, δεν είναι αληθινοί"

Σόφη Θεοδωρίδου: Αν δε συμπάσχεις με τους ήρωές σου, δεν είναι αληθινοί Σόφη Θεοδωρίδου: "Αν δε συμπάσχεις με τους ήρωές σου, δεν είναι αληθινοί" Το clickatlife επιλέγει ρήσεις από έντεκα συγγραφείς της παγκόσμιας κλασσικής λογοτεχνίας για να ανοίξει διάλογο με σύγχρονους

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ (για τους μαθητές Γυμνασίων, ΓΕ.Λ., ΕΠΑ.Λ, ΕΠΑ.Σ, Καλλιτεχνικών, Μουσικών, Πρότυπων Πειραματικών Σχολείων.)

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ (για τους μαθητές Γυμνασίων, ΓΕ.Λ., ΕΠΑ.Λ, ΕΠΑ.Σ, Καλλιτεχνικών, Μουσικών, Πρότυπων Πειραματικών Σχολείων.) Ημερομηνία:.. Σχολείο:. Τάξη:. ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ (για τους μαθητές Γυμνασίων, ΓΕ.Λ., ΕΠΑ.Λ, ΕΠΑ.Σ, Καλλιτεχνικών, Μουσικών, Πρότυπων Πειραματικών Σχολείων.) Πρόλογος Αγαπητέ/ή μαθητή/τρια, Το ερωτηματολόγιο

Διαβάστε περισσότερα

Η ΆΝΝΑ ΚΑΙ Ο ΑΛΈΞΗΣ ΕΝΆΝΤΙΑ ΣΤΟΥΣ ΠΑΡΑΧΑΡΆΚΤΕΣ

Η ΆΝΝΑ ΚΑΙ Ο ΑΛΈΞΗΣ ΕΝΆΝΤΙΑ ΣΤΟΥΣ ΠΑΡΑΧΑΡΆΚΤΕΣ ΤΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ EURO RUN www.nea-trapezogrammatia-euro.eu Η ΆΝΝΑ ΚΑΙ Ο ΑΛΈΞΗΣ ΕΝΆΝΤΙΑ ΣΤΟΥΣ ΠΑΡΑΧΑΡΆΚΤΕΣ - 2 - Η Άννα και ο Αλέξης είναι συμμαθητές και πολύ καλοί φίλοι. Μπλέκουν πάντοτε σε φοβερές καταστάσεις.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΑ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ τεύχος Β

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΑ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ τεύχος Β ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΑ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ τεύχος Β Ελένη ΚΑΜΠΕΡΗ - ΤΖΟΥΡΙΑΔΟΥ Σχολική Σύμβουλος Προσχολικής Αγωγής Σταυρούλα ΠΑΝΤΑΖΗ Νηπιαγωγός ΙΩΑΝΝΙΝΑ 2004 1 λίγα λόγια για τις δραστηριότητες Στο τεύχος αυτό περιλαμβάνονται:

Διαβάστε περισσότερα

Μάχη Νικολάρα: Δεν ακούγεται και πολύ δημιουργικό αυτό, έτσι όπως το περιγράφετε.

Μάχη Νικολάρα: Δεν ακούγεται και πολύ δημιουργικό αυτό, έτσι όπως το περιγράφετε. Μάχη Νικολάρα: Θα μιλήσουμε για τον τομέα της εκπαίδευσης από μια άλλη σκοπιά. Οι ανακοινώσεις του Υπουργείου Παιδείας εχθές ανέτρεψαν κατά κάποιο τρόπο τον προγραμματισμό αυτής της εκπομπής, όμως όλα

Διαβάστε περισσότερα

Τα παιδιά βιώνουν παιχνίδια από το παρελθόν με τους παππούδες ΦΑΝΗ ΧΡΗΣΤΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ-ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΙΝΕ/ΓΣΕΕ

Τα παιδιά βιώνουν παιχνίδια από το παρελθόν με τους παππούδες ΦΑΝΗ ΧΡΗΣΤΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ-ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΙΝΕ/ΓΣΕΕ Τα παιδιά βιώνουν παιχνίδια από το παρελθόν με τους παππούδες ΦΑΝΗ ΧΡΗΣΤΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ-ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΙΝΕ/ΓΣΕΕ Τα παιχνίδια είναι δημιουργήματα του Ελληνικού πολιτισμού με ρίζες που φτάνουν στην

Διαβάστε περισσότερα

Δεύτερη διδακτική πρόταση Έλεγχος επίδοσης στο σχολείο. 1 φωτοτυπία ανά μαθητή με τον έλεγχο παραγωγή προφορικού λόγου, παραγωγή γραπτού λόγου

Δεύτερη διδακτική πρόταση Έλεγχος επίδοσης στο σχολείο. 1 φωτοτυπία ανά μαθητή με τον έλεγχο παραγωγή προφορικού λόγου, παραγωγή γραπτού λόγου Κατανόηση προφορικού λόγου Επίπεδο B Δεύτερη διδακτική πρόταση Έλεγχος επίδοσης στο σχολείο Ενδεικτική διάρκεια: Ομάδα-στόχος: Διδακτικός στόχος: Στρατηγικές: Υλικό: Ενσωμάτωση δραστηριοτήτων: 1 διδακτική

Διαβάστε περισσότερα

Ταξίδι στις ρίζες «Άραγε τι μπορεί να κρύβεται εδώ;»

Ταξίδι στις ρίζες «Άραγε τι μπορεί να κρύβεται εδώ;» Ταξίδι στις ρίζες Είχε φτάσει πια η μεγάλη ώρα για τα 6 αδέρφια Ήταν αποφασισμένα να δώσουν απάντηση στο ερώτημα που τόσα χρόνια τα βασάνιζε! Η επιθυμία τους ήταν να μάθουν την καταγωγή τους και να συλλέξουν

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ. Όμορφος κόσμος

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ. Όμορφος κόσμος ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Όμορφος κόσμος Φροντίζουμε όλα τα πλάσματα Η Αγία Μελανγκέλ: η προστάτιδα του περιβάλλοντος Εξακόσια χρόνια μετά τη γέννηση του Χριστού, γεννήθηκε στα καταπράσινα δάση της Ιρλανδίας μια

Διαβάστε περισσότερα

Γράμμα σ έναν νέο θεραπευτή

Γράμμα σ έναν νέο θεραπευτή Γράμμα σ έναν νέο θεραπευτή ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η τελική εργασία ως επιστέγασμα της τετραετούς πορείας στην εκπαίδευση είναι μια σκέψη που μπαίνει στον πρώτο χρόνο. Είναι μια σκέψη που ζυμώνεται, προκαλεί απορία,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ Αγγελική Γουδέλη, 2011 Κοινωνικό Άγχος Αμηχανία Φόβος Το κοινωνικό άγχος, ή αλλιώς κοινωνική φοβία, θεωρείται

Διαβάστε περισσότερα

Η χρήση ναρκωτικών έχει τεράστιες κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις, ωστόσο ο εθισμός στα ναρκωτικά είναι πάθηση που μπορεί να θεραπευτεί.

Η χρήση ναρκωτικών έχει τεράστιες κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις, ωστόσο ο εθισμός στα ναρκωτικά είναι πάθηση που μπορεί να θεραπευτεί. 1 Η χρήση ναρκωτικών έχει τεράστιες κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις, ωστόσο ο εθισμός στα ναρκωτικά είναι πάθηση που μπορεί να θεραπευτεί. Η θεραπεία απεξάρτησης μπορεί να προσφέρει τα μέγιστα στο

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΑΠΟΔΕΛΤΙΩΣΗ

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΑΠΟΔΕΛΤΙΩΣΗ «Δεν γράφω για να είμαι αγαπητή» Βικτόρια Χίσλοπ: «Τον Ερντογάν τον φοβάμαι. Είναι δικτάτορας!» H Βικτόρια Χίσλοπ Η συγγραφέας Βικτόρια Χίσλοπ, γνωστή για «Το Νησί» που μεταφέρθηκε με μεγάλη επιτυχία στην

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΣ ΠΡΩΤΟΓΗΡΟΥ Πρωτοδίκου Διοικητικών Δικαστηρίων ΟΜΙΛΙΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΤΗΣ ΧΟΡΩΔΙΑΣ ΟΡΧΗΣΤΡΑΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΧΑΛΚΙΔΟΣ

ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΣ ΠΡΩΤΟΓΗΡΟΥ Πρωτοδίκου Διοικητικών Δικαστηρίων ΟΜΙΛΙΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΤΗΣ ΧΟΡΩΔΙΑΣ ΟΡΧΗΣΤΡΑΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΧΑΛΚΙΔΟΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΣ ΠΡΩΤΟΓΗΡΟΥ Πρωτοδίκου Διοικητικών Δικαστηρίων ΟΜΙΛΙΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΤΗΣ ΧΟΡΩΔΙΑΣ ΟΡΧΗΣΤΡΑΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΧΑΛΚΙΔΟΣ Κυριακή 19 Δεκεμβρίου 2010 Έμπλεη ευγνωμοσύνης, με βαθιά

Διαβάστε περισσότερα

3 ο βραβείο ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΣΤΑΜΟΥΛΗ. Βασιλεία Παπασταύρου. 1 ος Πανελλήνιος διαγωνισμός λογοτεχνικής έκφρασης για παιδιά (2010-2011)

3 ο βραβείο ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΣΤΑΜΟΥΛΗ. Βασιλεία Παπασταύρου. 1 ος Πανελλήνιος διαγωνισμός λογοτεχνικής έκφρασης για παιδιά (2010-2011) ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΣΤΑΜΟΥΛΗ 1 ος Πανελλήνιος διαγωνισμός λογοτεχνικής έκφρασης για παιδιά (2010-2011) 3 ο βραβείο Βασιλεία Παπασταύρου 1 ο Δημοτικό Σχολείο Ν. Ερυθραίας 2 Μια φορά κι έναν καιρό ζούσε ο Καραγκιόζης

Διαβάστε περισσότερα

Από την Διονυσία Γιαννοπούλου Ψυχοθεραπεύτρια Οικογενειακή Σύμβουλο Επιστημονικά Υπεύθυνη του Κ.Π «ΠΡΟΝΟΗ»

Από την Διονυσία Γιαννοπούλου Ψυχοθεραπεύτρια Οικογενειακή Σύμβουλο Επιστημονικά Υπεύθυνη του Κ.Π «ΠΡΟΝΟΗ» ΤΙ ΤΗΝ ΑΠΟΔΥΝΑΜΩΝΕΙ? ΠΩΣ ΘΑ ΤΗΝ ΕΝΙΣΧΥΣΟΥΜΕ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ!! Από την Διονυσία Γιαννοπούλου Ψυχοθεραπεύτρια Οικογενειακή Σύμβουλο Επιστημονικά Υπεύθυνη του Κ.Π «ΠΡΟΝΟΗ» Αυτοεκτίμηση είναι η θετική εικόνα που

Διαβάστε περισσότερα

Προσπάθησα να τον τραβήξω, να παίξουμε στην άμμο με τα κουβαδάκια μου αλλά αρνήθηκε. Πιθανόν και να μην κατάλαβε τι του ζητούσα.

Προσπάθησα να τον τραβήξω, να παίξουμε στην άμμο με τα κουβαδάκια μου αλλά αρνήθηκε. Πιθανόν και να μην κατάλαβε τι του ζητούσα. Μια μέρα πήγαμε στην παιδική χαρά με τις μαμάδες μας. Ο Φώτης πάντα με το κορδόνι στο χέρι. Αν και ήταν ένα χρόνο μεγαλύτερός μου, ένιωθα πως έπρεπε πάντα να τον προστατεύω. Σίγουρα δεν ήταν σαν όλα τα

Διαβάστε περισσότερα

LET S DO IT BETTER improving quality of education for adults among various social groups

LET S DO IT BETTER improving quality of education for adults among various social groups INTERVIEWS REPORT February / March 2012 - Partner: Vardakeios School of Hermoupolis - Target group: Immigrants, women 1 η συνέντευξη Από την Αλβανία Το 2005 Η γλώσσα. Ήταν δύσκολο να επικοινωνήσω με τους

Διαβάστε περισσότερα

ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ ΚΑΙ ΤΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΟΥΣ ΑΠΟ ΓΟΝΕΙΣ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΕΙΔΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ

ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ ΚΑΙ ΤΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΟΥΣ ΑΠΟ ΓΟΝΕΙΣ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΕΙΔΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ 0 Από τους γονείς των ομάδων γονέων του ΕΕΕΕΚ Κορδελιού 2013-2014 για εμάς τους ίδιους, για τους άλλους γονείς και για τους δασκάλους που ενδιαφέρονται Βιβλίο 1 ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ ΚΑΙ ΤΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΟΥΣ

Διαβάστε περισσότερα

Antoine de Saint-Exupéry. Ο Μικρός Πρίγκιπας. Μετάφραση από τα Γαλλικά Ηρακλής Λαμπαδαρίου

Antoine de Saint-Exupéry. Ο Μικρός Πρίγκιπας. Μετάφραση από τα Γαλλικά Ηρακλής Λαμπαδαρίου Antoine de Saint-Exupéry Ο Μικρός Πρίγκιπας Μετάφραση από τα Γαλλικά Ηρακλής Λαμπαδαρίου 1 13 Ο τέταρτος πλανήτης ήταν αυτός του επιχειρηματία. Αυτός ο άνθρωπος ήταν τόσο πολύ απασχολημένος που δεν σήκωσε

Διαβάστε περισσότερα

«Προγραμματίζοντας την Επιτυχία μας εν μέσω κρίσης»

«Προγραμματίζοντας την Επιτυχία μας εν μέσω κρίσης» ΤΕΙ ΠΕΙΡΑΙΑ ΔΙΑΣΥΝΔΕΣΗ 2013 «Προγραμματίζοντας την Επιτυχία μας εν μέσω κρίσης» Δημήτρης Γκόντας Περιβάλλον κρίσης! Τι σημαίνει κρίση; Μισθοί της πείνας. Οικονομικό αδιέξοδο. Ανεργία άνω του 25%, δεν βρίσκω

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση προφορικού λόγου

Κατανόηση προφορικού λόγου Α1 Κατανόηση προφορικού λόγου Διάρκεια: 25 λεπτά (25 μονάδες) Ερώτημα 1 (7 μονάδες) Ο Δημήτρης και ο φίλος του ο Πέτρος αυτό το σαββατοκύριακο θα πάνε εκδρομή στο βουνό. Θα ακούσετε δύο (2) φορές το Δημήτρη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ από τον ευρύτερο χώρο του πολιτισμού

ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ από τον ευρύτερο χώρο του πολιτισμού ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ από τον ευρύτερο χώρο του πολιτισμού Σταύρος Κούλας Γραφίστας - Πώς ορίζεται το επάγγελμά σας, και ποιες είναι οι παραλλαγές του; H γραφιστική είναι ένα επάγγελμα που ορίζει τη σχέση του ανθρώπου

Διαβάστε περισσότερα

Ο συγγραφέας Θάνος Κονδύλης και το «Έγκλημα στην αρχαία Αμφίπολη Σάββατο, 10 Οκτωβρίου 2015-10:2

Ο συγγραφέας Θάνος Κονδύλης και το «Έγκλημα στην αρχαία Αμφίπολη Σάββατο, 10 Οκτωβρίου 2015-10:2 Ο συγγραφέας Θάνος Κονδύλης και το «Έγκλημα στην αρχαία Αμφίπολη Σάββατο, 10 Οκτωβρίου 2015-10:2 Συνέντευξη στη Μαίρη Γκαζιάνη «Τελικά οι σύγχρονοι Έλληνες φέρουμε στο αίμα μας το dna των αρχαίων προγόνων

Διαβάστε περισσότερα