Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΩΝ ΦΥΛΑΚΩΝ ΩΣ ΜΕΡΟΣ ΤΟΥ ΣΩΦΡΟΝΙΣΤΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΩΝ ΦΥΛΑΚΩΝ ΩΣ ΜΕΡΟΣ ΤΟΥ ΣΩΦΡΟΝΙΣΤΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ"

Transcript

1 ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΩΝ ΦΥΛΑΚΩΝ ΩΣ ΜΕΡΟΣ ΤΟΥ ΣΩΦΡΟΝΙΣΤΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ (Το παρόν κείμενο αποτελεί μέρος Διπλωματικής Εργασίας στην Αρχιτεκτονική Σχολή του Πανεπιστημίου Πατρών, υπό την επίβλεψη του καθηγητή Δ. Κατζουράκη) Μ. ΑΓΓΕΛΑΚΗ, Αρχιτέκτονας Μηχανικός Α. ΚΟΥΡΜΟΥΛΑΚΗ, Αρχιτέκτονας Μηχανικός Επιβλέπων: Κ. ΚΟΡΔΑΤΟΣ, Λέκτορας ΕΜΠ Τριμελής Επιτροπή: Π. ΠΑΤΡΩΝΗΣ, Καθηγητής Πανεπιστημίου Πατρών Δ. ΚΑΤΣΩΤΑ, Λέκτρορας Πανεπιστημίου Πατρών Π. ΚΟΥΡΟΣ, Καθηγητής Πανεπιστημίου Πατρών...δείγμα του πολιτισμού μιας χώρας είναι οι έγκλειστοί της... Fyodor Dostoyevsky Οι φυλακές είναι ένας από τους λίγους τύπους κτιρίων, για τους οποίους ο περισσότερος κόσμος ξέρει πολύ λίγα και σπάνια επισκέπτεται. Η μορφή τους εξαρτάται απόλυτα από το εκάστοτε σωφρονιστικό σύστημα, ενώ παράλληλα συνδυάζει, πολύ έντονα, κοινωνικά, φιλοσοφικά και ψυχολογικά στοιχεία. Το ερώτημα για το αν η φυλακή μπορεί πραγματικά να αναμορφώσει έναν παραπτωματικό χαρακτήρα γίνεται ολοένα και πιο σημαντικό. Παρ όλα αυτά, το κτιριακό περιβάλλον δεν μπορεί από μόνο του να εξασφαλίσει την επιτυχία του σκοπού της φυλακής. Μπορεί μόνο να δουλέψει σε συνάρτηση με τη διοίκηση, το προσωπικό, τις λειτουργίες και τις δραστηριότητες και με την υποστήριξη της κοινωνίας, έτσι ώστε να γίνει ένα αποτελεσματικό ίδρυμα που υπηρετεί το κοινωνικό συμφέρον. 1 Ρώσος συγγραφέας έγκλειστος Αναμνήσεις από το σπίτι των νεκρών

2 2 ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2008 ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ Ο όρος «φυλακή» συνοδεύεται, συνήθω,ς από ένα αίσθημα αρνητικό. Πέρα από την κυριολεκτική του χρήση, χρησιμοποιείται συχνά στην περιγραφή κάποιου χώρου αφιλόξενου, σκοτεινού, σκληρού και ερμητικά κλειστού, στον οποίο κάθε έννοια ανθρωπιάς καταλύεται. Η εξωτερική εικόνα μιας φυλακής φανερώνει την κατάστασή της, την κτιριακή της δομή, τη λειτουργία και την ποιότητα ζωής των χρηστών της. Η φυλακή αντικατοπτρίζεται και αντικατοπτρίζει την κοινωνία στην οποία βρίσκεται, αφού εξαρτάται από το εκάστοτε σωφρονιστικό σύστημα και το κοινωνικό πιστεύω. Ποιος, όμως, είναι ο σκοπός μιας φυλακής και πόσο ανταποκρίνεται σε αυτόν; Πως μπορεί να επιτευχθεί η αναμόρφωση ενός παραπτωματικού χαρακτήρα και να διευκολυνθεί η επανένταξή του στην κοινωνία; Ποιος είναι ο ρόλος της αρχιτεκτονικής σε αυτήν τη διαδικασία; Η αρχιτεκτονική είναι μια επιστήμη που υπηρετεί τον άνθρωπο. Μπορεί να απέχει από το θέμα αυτό; Το κτίριο της φυλακής χαρακτηρίζεται από μια πολυπλοκότητα και ποικιλομορφία χώρων, λειτουργιών και χρηστών. Θέτει ζητήματα κοινωνικά, λειτουργικά και ψυχολογικά, τα οποία είναι σημαντικά για την αποτελεσματικότητά του. Ο αρχιτέκτονας ως λειτουργός σε μια επιστήμη που εξυψώνει τη ζωή και την ανθρώπινη ύπαρξη, έχει χρέος να χρησιμοποιήσει τα εργαλεία του με ευαισθησία και κοινωνική συνείδηση, για την καλύτερη διαβίωση των κρατουμένων. Αλλά πως και κατά πόσο η διαμόρφωση των χώρων ενός σωφρονιστικού ιδρύματος και η φωτεινή, χρωματική και ακουστική ποιότητα στο εσωτερικό του μπορεί να βελτιώσει την ψυχολογική κατάσταση των χρηστών του; Μπορεί το ίδιο το κτίριο να επιδράσει θετικά σε μια ομάδα ατόμων που βρίσκονται σε μια ιδιαίτερα έντονη ψυχολογική κατάσταση; Πως μπορεί να ζωντανέψει ένα άψυχο αντικείμενο, όπως είναι το κτίριο της φυλακής, και να δώσει ζωή και ευεξία στους χρήστες του; Έμφαση δίνεται στα τρία σημαντικότερα στοιχεία του χώρου, το φυσικό φως, το χρώμα και τον ήχο. Ποια είναι τα χαρακτηριστικά τους και οι επιδράσεις τους; Πως μπορούν να χρησιμοποιηθούν έτσι ώστε να προσδίδουν ευεξία και καλύτερη διαβίωση; Για τον σωστότερο και ιδανικότερο σχεδιασμό μιας φυλακής, δεν αρκούν μόνο οι γνώσεις ενός αρχιτέκτονα, πρέπει να συνεργαστούν πολλοί επιστήμονες από διαφορετικούς γνωστικούς τομείς, όπως εγκληματολόγοι, ψυχολόγοι, κοινωνικοί λειτουργοί, ειδικοί συνεργάτες σε ζητήματα ακουστικής και φωτισμού, και άλλοι.

3 ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ Το θέμα της φυλακής είναι ένα ευαίσθητο, κοινωνικό ζήτημα που χρειάζεται ιδιαίτερη προσέγγιση. Ο τρόπος με τον οποίο η κοινωνία και η πολιτεία βλέπουν τη φυλακή πρέπει να αλλάξει. Για το συμφέρον όλων, εντός και εκτός των «τειχών» μιας φυλακής, πρέπει να δοθεί στα κτίρια των φυλακών η προσοχή που απαιτεί η έντονη κατάσταση των χρηστών τους. Για να μπορούμε, εν έτει 2008, να λέμε ότι η εξέλιξη της κοινωνίας είναι ανάλογη της εποχής της. ΒΙΩΝΟΝΤΑΣ ΤΗ ΔΙΝΗ ΤΩΝ ΦΥΛΑΚΩΝ Η πορεία των κτιρίων των φυλακών στο χρόνο Οι φυλακές έκαναν την εμφάνισή τους από τα πρώτα χρόνια δημιουργίας μιας κοινωνίας με κανόνες. Οι φυλακές - σωφρονιστικά καταστήματα, είναι οι χώροι όπου κρατούνται οι υπόδικοι, μετά από ένταλμα σύλληψης και οι κατάδικοι, για την έκτιση της ποινής τους 2. Στην ιστορία των φυλακών του δυτικού κόσμου διακρίνονται τρεις κύριες περίοδοι που χαρακτηρίζουν την αντίληψη που επικρατεί. Η πρώτη είναι η περίοδος της εκδίκησης και της καταστολής (εικ.1). Διήρκησε πολλούς αιώνες και χαρακτηρίστηκε από τα μπουντρούμια. Η δεύτερη είναι η περίοδος της θρησκείας, κατά την οποία η εκκλησία συνέβαλε στη βελτίωση του θεσμού των φυλακών (εικ.2). Η τρίτη, και πιο πρόσφατη, είναι η περίοδος της αναμόρφωσης (εικ.3) και του σωφρονισμού σε μια προσπάθεια προστασίας της κοινωνίας 3. Ακόμα μέχρι τον 19ο αιώνα η αρχιτεκτονική των φυλακών δεν είχε καταλήξει σε κάποια πρότυπα, λόγω του ότι η αρχιτεκτονική μορφή του κτιρίου απορρέει από το σύστημα φυλάκισης, το οποίο μέχρι τότε ήταν ακόμα ακαθόριστο. Τα διαφορετικά ποινικά συστήματα που παρατηρούνται από χώρα σε χώρα είναι ανάλογα με το μέγεθος και την κατανομή του πληθυσμού και με το αίσθημα ευθύνης που έχει κληρονομήσει η κάθε κοινωνία προς το πρόβλημα της ανάγκης για αναμόρφωση που παρουσιάζει ένα μέρος του συνόλου της. Συνεπώς, αφού κάθε σύστημα απαιτεί διαφορετικές διατάξεις, εγκαταστάσεις και τρόπους επιβολής, σύμφωνα με το κάθε ένα έχουμε και διαφορετικές αρχιτεκτονικές προσεγγίσεις 4. 2 Παιδαγωγική ψυχολογική εγκυκλοπαίδεια-λεξικό, τόμος 8, σελ Di Gennaro Giuseppe [1975], Prison Architecture, pp.40 4 Τριανταφυλλίδη Δ. Γιάννη [1964], Η Αρχιτεκτονική των Φυλακών, από πλευράς κοινωνικής, πολεοδομικής και κτηριολογικής, σελ.30

4 4 ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2008 ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ 1 Βασανιστήρια παραδειγματισμού σε δημόσια θέα 3 Andry N. Η ορθοπεδία, ή η τέχνη να προλαβαίνεις και να διορθώνεις τις σωματικές δυσμορφίες στα παιδιά, Σύστημα αυστηρής σιωπής εργασία υπό το άκουσμα εκκλησιαστικών ύμνων 4 Ακτινωτή διάταξη 5 Ευθύγραμμη διάταξη 6 First Western Penitentiary, Pittsburgh

5 ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ Γενικότερα, η εξέλιξη του σχεδιασμού των φυλακών μετά το 1790 βασίστηκε για 100 περίπου χρόνια σε δύο βασικά συστήματα 5 : 1. Το σύστημα της Pennsylvania (ή αλλιώς σύστημα απομόνωσης), όπου επέβαλε τη συνεχή κράτηση των φυλακισμένων στα ατομικά κελιά, με υποχρεωτική εργασία μέσα σε αυτά. 2. Το σύστημα του Auburn (ή αλλιώς σύστημα σιωπής), όπου περιλάμβανε απομόνωση στα κελιά, μόνο κατά τη διάρκεια της νύχτας, και εργασία σε ενιαίο χώρο κατά τη διάρκεια της 0 μέρας, αλλά σε απόλυτη σιωπή. Συνεπώς, από τα δύο αυτά συστήματα προκύπτουν αντίστοιχα, δύο αρχιτεκτονικές γενικές διατάξεις: η ακτινωτή (εικ.4) και η ευθύγραμμη (εικ.5). 7 Συνολική επίβλεψη από το κέντρο Αν και τα δύο αυτά συστήματα ήταν πολύ σκληρά και αδιάλλακτα, έθεσαν τις βάσεις για την αρχιτεκτονική των φυλακών του επόμενου αιώνα. Έτσι, γενικότερα, τον 19ο και 20ο αιώνα υπήρξε μεγάλος πειραματισμός σε ό,τι αφορά στον σχεδιασμό των φυλακών. Το αποτέλεσμα είναι τα κτίρια, εμφανώς επηρεασμένα από το παρελθόν και πρόδρομοι των σύγχρονων φυλακών, να ακολουθούν μορφολογικά μία ή να είναι συνδυασμός περισσοτέρων από τις παρακάτω κατηγορίες 6 * Πανοπτικό (εικ.6). Τύπος φυλακής βασισμένος στην ιδέα του Jeremy Bentham. Σκοπό είχε την αύξηση της επιτήρησης και την ελαχιστοποίηση του προσωπικού (εικ.7). Πρότεινε μια κυκλική διάταξη, με ατομικά κελιά διατεταγμένα στον περιμετρικό κυκλικό τοίχο του κτιρίου, σε τέσσερις ή έξι ορόφους, και τον χώρο επιθεώρησης στο κέντρο αυτού. 5 Di Gennaro Giuseppe [1975], Prison Architecture, pp.19 6 Di Gennaro Giuseppe [1975], Prison Architecture, pp.18-38

6 6 ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2008 ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ * Ακτινωτής μορφής 7 (εικ.8). Η αρχιτεκτονική μορφή του συστήματος της Pennsylvania (εικ.9). Η ακτινωτή διάταξη των μονάδων των κελιών επέτρεπε την επιτήρηση όλων των μονάδων από ένα κεντρικό σημείο (εικ.10). Τα κελιά ήταν εξωτερικά και ευρύχωρα, έτσι ώστε να μπορεί ο κρατούμενος να εργαστεί. (εικ.11) 8 * Ευθύγραμμη μορφή (εικ.12) Η αρχιτεκτονική μορφή του συστήματος του Auburn. Ήταν ορθογώνιου μακροσκελούς σχήματος, με πέντε ορόφους εσωτερικών κελιών. Γενικότερα, παρουσίασε το μοντέλο του μακροσκελούς, σκοτεινού διαδρόμου κελιών, το οποίο ήταν η «κατάρα» στην κατασκευή φυλακών για τον επόμενο αιώνα. (εικ.13) 9 * Δικτυακής μορφής (εικ.14) Διάταξη της μορφής ενός κεντρικού διαδρόμου με κάθετες, εκατέρωθεν αυτού, μονάδες εξωτερικών κελιών (εικ.15). Στην ουσία ήταν η εξέλιξη της ακτινωτής μορφής. Η χρήση ενός κεντρικού σημείου ελέγχου, όπως στις ακτινωτές φυλακές, απορρίφτηκε και εφαρμόστηκε ο ξεχωριστός σε κάθε μονάδα έλεγχος με τη γενική επίβλεψη ενός κεντρικού. Στα δύο άκρα του κεντρικού διαδρόμου βρίσκονταν η διοίκηση και η εκκλησία. Τα προαύλια τοποθετήθηκαν στο ενδιάμεσο των κτιριακών μονάδων των κελιών. (εικ.16) (εικ.17). * Εσώκλειστες Φυλακές (εικ.18) Διάταξη που χρησιμοποιεί τις κτιριακές μονάδες των κελιών ως μέρος του τοίχου περίφραξης. Οι φυλακές της μορφής αυτής παρουσιάζουν δυσκολία στη διαχείριση, στην ταξινόμηση και κατανομή των κρατουμένων και ο χώρος εντός της φυλακής είναι περιορισμένος. * Μονάδες κελιών τοποθετημένες γύρω από μια αυλή (εικ.19) Διάταξη που τοποθετεί τις μονάδες των κελιών γύρω από την κεντρική αυλή και τις 7 Eastern State Penitentiary, a National historic landmark, 8 Evans Robin [1982], The fabrication of virtual English prison architecture , pp Di Gennaro Giuseppe [1975], Prison Architecture, pp.18-38

7 ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ υπόλοιπες βοηθητικές κτιριακές μονάδες έξω από αυτές. Οι λειτουργίες συνδέονται μέσω υπερβολικά μακροσκελών διαδρόμων, με αποτέλεσμα να απέχουν πολύ μεταξύ τους. (εικ.20) * Μορφή Campus (εικ.21) Διάταξη που τοποθετεί τις κτιριακές μονάδες διάσπαρτες γύρω από μεγάλη, κεντρική, ορθογώνια παραλληλόγραμμη αυλή. Είναι ένα πείραμα που συνδυάζει την ελευθερία των κτιρίων αυτής της μορφής με την υψηλή ασφάλεια. Αυτό επιτυγχάνεται περικλείοντας τη φυλακή σε έναν συνδυασμό από εξωτερικούς φράχτες και ψηλούς τοίχους. Με αυτόν τον τρόπο προσφέρεται σε κρατούμενους, που έχουν τεθεί σε υψίστης ασφαλείας περιορισμό, ένας πιο φυσιολογικός, βελτιωμένος τρόπος ζωής. (εικ.22) * «ελεύθερης» ή ανοιχτής μορφής (εικ.23) Χρησιμοποιείται, κυρίως, για ιδρύματα ανηλίκων και η κτιριακή διάταξη δεν είναι τυποποιημένη. Αποτελείται από αυτόνομες, ξεχωριστές μονάδες, που βρίσκονται σε απόσταση μεταξύ τους. * Μορφή ουρανοξύστη (εικ.24) Διάταξη καθ ύψος. Η μορφή αυτή χρησιμοποιείται για κράτηση μικρού χρονικού διαστήματος, κυρίως σε δικαστήρια και αστυνομικά τμήματα. Τα γενικότερα πλεονεκτήματα είναι ότι παρέχεται ασφάλεια, λόγω του ύψους του κτιρίου, εύκολη κατανομή και διαχωρισμός των κρατουμένων, χωρίς να χάνεται ο κεντρικός έλεγχος. Σε πόλεις, όπου ο χώρος είναι περιορισμένος, χρειάζεται μικρό κομμάτι γης, αφού αναπτύσσεται καθ ύψος. (εικ.25,26). Αυτή η ανασκόπηση της ανάπτυξης των ποινικών συστημάτων έδειξε ότι ο σχεδιασμός των φυλακών εξελίσσεται από εργαλείο σωματικού και ψυχικού περιορισμού σε μέσω αναμόρφωσης με βάση τις ανθρώπινες αξίες. Οι φυλακές πρέπει να πάψουν να αποτελούν ανώφελο στοίβαγμα ανθρώπων. Το κτίριο μπορεί μόνο να παρεμποδίσει ή να βοηθήσει, όχι όμως να καθορίσει. (εικ.27)

8 8 ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2008 ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ 9 Eastern State Penitentiary Pennsylvania Cherry Hill, 8 Eastern State Penitentiary, Pennsylvania 10 Bruchsal,

9 ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ Armley, Leeds, 12 Auburn 13 Second Western Penitentiary, Pennsylvania, Pittsburgh

10 10 ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2008 ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ 16 : Abu Graib, : Litchfield, Whiting, Bourne & 14 Telephone pole Marseilles.. 17 Abu Graib.. Terre Haute Penitentiary, Indiana Camp Cooke, California 15

11 ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ Charleroi,, Federal Correction Institution, Danbury, Connecticut.. 19 New York State, Attica 21 Federal Correctional Institution, Seagoville, Dallas

12 12 ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2008 ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ 22 Norfolk Community Prison,.. 23 Regional Correctional Institution, 24, Hastings H. Hart, Western Correctional Centre,.. 26 Metropolitan Correctional Centre,

13 ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ

14 14 ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2008 ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ Σχέση κοινωνίας φυλακής, φυλακής - αστικού τοπίου Στην Ελλάδα, ο υπερπληθυσμός στις φυλακές, οι ελλείψεις σε προσωπικό, αλλά και σε δικαιώματα και δραστηριότητες, που θα έπρεπε να προσφέρει, αποτελούν τις αιτίες για τις δυσμενείς συνθήκες διαβίωσης των κρατουμένων, με άμεσο αποτέλεσμα τις εξεγέρσεις. Η αύξηση των κρατουμένων γίνεται χωρίς άμεση αύξηση του προσωπικού, αλλά ούτε και του χώρου, με αποτέλεσμα στον κάθε ένα να αντιστοιχεί χώρος λιγότερος από 4m (εικ.28,29) «οι φυλακές πρέπει να πάψουν να αποτελούν κολαστήρια και εστίες διαφθοράς για να καταστούν χώροι ουσιαστικού σωφρονισμού, με στόχο την εκπαίδευση των φυλακισμένων και την ομαλή κοινωνική επανένταξη των αποφυλακιζομένων». Α. Παπαληγούρας, τέως Υπουργός Δικαιοσύνης Η φυλακή είναι ένα δημόσιο κτίριο, που μπορεί να απευθύνεται σε ένα μικρό μέρος χρηστών, αλλά έχει μεγάλο αντίκτυπο σε ολόκληρη την κοινωνία. Η σχέση της φυλακής με την κοινωνία προδιαγράφεται στον περιμετρικό τοίχο της φυλακής. Πολλές φορές οι αρχιτέκτονες προσπάθησαν να εξαλείψουν τον τοίχο αυτό, προτείνοντας μια πρόσοψη που θα συνδιαλέγεται απευθείας με τον έξω κόσμο, αλλά οι αρχές θεώρησαν απαραίτητη την επαναφορά του «ιερού και απαραβίαστου» αυτού τοίχου. Έτσι, πλέον, οι όψεις του κτιρίου δεν μπορούν να φανούν από έξω και οι προσπάθειες των αρχιτεκτόνων να μειώσουν τη σκληρότητα, που παρουσιάζει η εικόνα της φυλακής, ως ένας κόσμος άγνωστος που κρύβεται πίσω από έναν τοίχο, εκμηδενίστηκαν 11. Όμως, θέλει η κοινωνία να βλέπει ολοφάνερα το τι συμβαίνει μέσα στη φυλακή; Και αυτοί που βρίσκονται μέσα θέλουν να γίνονται δημόσια θέα σε αυτήν; (εικ.30). Η εικόνα της φυλακής στέλνει διαφορετικά μηνύματα, ανάλογα σε ποια μεριά του τοίχου είναι ο παρατηρητής. Από τη μεριά του κρατουμένου, η σημασία της εικόνας της φυλακής και ότι απορρέει από αυτή έχει ιδιαίτερο και ποικιλόμορφο χαρακτήρα που αναλύεται σε επόμενο κεφάλαιο. Αντίθετα, από τη μεριά της κοινωνίας, το αίσθημα που θέλει να νιώθει ο πολίτης είναι η ασφάλεια. Η 10 Θέμις Κατασκευαστική [1998], Πρόγραμμα εκσυγχρονισμού υλικοτεχνικής υποδομής σωφρονιστικού συστήματος 11 Eriksson Torsten [1975], Prisons and programmes, Di Gennaro Giuseppe, Prison Architecture, pp.51

15 ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ κοινωνία χρειάζεται την επιβεβαίωση ότι στη φυλακή οι νομικές διαδικασίες λειτουργούν και έχουν αποτέλεσμα. Η φυλακή είναι μέρος, από το οποίο δεν πρέπει να αποδράσει ο κρατούμενος. Αυτό είναι κάτι που πρέπει να εκφράζεται στον σχεδιασμό. Συνεπώς, δεν πρέπει να δίνει την εντύπωση ότι είναι αδύναμη ή υπερβολικά επιεικής, ή στερείται εμπιστοσύνης (εικ.31). Ωστόσο, πρέπει να σχηματιστεί μια νέα εικόνα περισσότερο θετική που παραπέμπει σε κάτι πιο «φυσιολογικό», διαφορετική από αυτή που παρουσίαζαν οι παλιές φυλακές τύπου οχυρού 12. Ένα μέρος φιλόξενο και αποδεχούμενο από την κοινωνία, το οποίο θα την προσκαλέσει στον χώρο του, να συναναστραφεί με τους χρήστες και να μειωθεί το χάσμα που τους απομακρύνει. Πρέπει να βρεθεί η κατάλληλη ισορροπία μεταξύ των απαιτήσεων ασφαλείας και της θετικής ατμόσφαιρας. Αμερικάνικες έρευνες, πάνω σε τρόπους με τους οποίους θα εξαλειφθεί ο στιγματικός χαρακτήρας της φυλάκισης και στην προσπάθεια να επιτευχθεί ένα πιο φυσιολογικό και ανθρώπινο περιβάλλον, έδειξαν ότι αυτό είναι αποτελεσματικό στη συνεισφορά ποικίλων θετικών αποτελεσμάτων. Η αποφυγή του σκληρού, ιδρυματικού σχεδιασμού, εσωτερικά και εξωτερικά, μπορεί να μειώσει το άγχος και τα τραυματικά συναισθήματα που προκαλούνται στους έγκλειστους, με τον ξαφνικό περιορισμό τους από τον έξω κόσμο. Οι φυλακές είναι ένα αναπόσπαστο κομμάτι κάθε κοινωνίας και του αστικού της ιστού. Γειτονεύουν με σπίτια, σχολεία και λεωφόρους. Συνήθως, οι υψίστης ασφαλείας και οι αγροτικές χτίζονται έξω από τα όρια της πόλης. Το μεγαλύτερο ποσοστό τοποθετείται μέσα στις αστικές περιοχές, για να βρίσκεται κοντά στα δικαστήρια και στο κέντρο της εγκληματικής δράσης 13. Απόρροια αυτού είναι η άμεση υποβάθμιση της περιοχής και η μείωση της κυκλοφορίας στον περίγυρό της ατόμων που δεν έχουν σχέση με αυτή, κυρίως τις βραδινές ώρες. Αυτό που νιώθει κάποιος σκεφτόμενος μια φυλακή είναι ένα κράμα τριών αντίθετων αισθημάτων: του φόβου, της ασφάλειας και της ευχαρίστησης. Φοβάται, γιατί νιώθει ότι πίσω από αυτούς τους τοίχους κρύβεται ένα σύννεφο εγκληματικότητας, το μεγάλο κακό. Νιώθει ασφάλεια, γιατί ξέρει ότι δύσκολα κάποιος θα αποδράσει από εκεί και γιατί είναι της άποψης ότι βάζοντάς τους σε αυτή τη «χωματερή» καθαρίζει η κοινωνία 12 Fairweather Leslie [2000], Prison Architecture policy, design and experience, pp Kessler James [2000], Prisons in the USA: cost, quality and community in correctional design, Fairweather Leslie, Prison Architecture policy, design and experience, pp.91

16 16 ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2008 ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ «του» από τα παράνομα «παράσιτα». Νιώθει ευχαρίστηση γιατί ξέρει ότι ο εγκληματίας θα πληρώσει ακριβά για τις πράξεις του. Θα τιμωρηθεί και θα υποφέρει. Η κοινωνία κοιτάει το παρελθόν και το παρόν. Το κακό και την τιμωρία. Όμως, η μεγάλη πλειοψηφία των φυλακισμένων θα επιστρέψει στην κοινωνία και η εμπειρία της φυλακής θα έχει επίπτωση στην ικανότητά τους να ενταχθούν. Σκοπός της φυλακής είναι να προετοιμάσει τους έγκλειστους ώστε η επιστροφή να είναι ομαλή και εύκολη. Ο σχεδιασμός της φυλακής θα πρέπει να εκφράζει στην κοινωνία τον επαγγελματισμό της διοίκησης και του προσωπικού και να ενισχύσει μια θετική προσέγγιση στο θέμα φυλάκιση - κρατούμενοι. Η εικόνα του κτιρίου της φυλακής φανερώνει την εικόνα και την κατάσταση των φυλακισμένων. Συνεπώς, ο προσεγμένος σχεδιασμός και η ανθρώπινη εικόνα του κτιρίου της φυλακής θυμίζει στην κοινωνία την ανθρώπινη οντότητα των τροφίμων της. Αποτέλεσμα της ένταξης του κτιρίου της φυλακής στον αστικό ιστό είναι η σύλληψη φυλακών τύπου ουρανοξύστη 14. Οι λειτουργίες αναπτύσσονταν καθ ύψος με αποτέλεσμα να χρειάζεται μικρότερη αστική έκταση. Ο τύπος αυτός φυλακών κρίθηκε ακατάλληλος και χρησιμοποιείται μόνο για κρατήσεις πολύ περιορισμένες χρονικά. Έτσι, παρατηρείται μια τρύπα στους χάρτες των πόλεων στο σημείο που βρίσκεται η φυλακή, αφού η έκταση που καταλαμβάνει είναι τεράστια. Εκτός από αυτό, η περιοχή γύρω από τη φυλακή γεμίζει από μέλη των παράνομων κυκλωμάτων που προσπαθούν να προσεγγίσουν κάποια δικά τους άτομα που τυχόν βρίσκονται μέσα. Επίσης, υπάρχουν κάποια ιδρύματα ημιελεύθερης κράτησης (π.χ. ίδρυμα αγωγής ανηλίκων αρρένων Βόλου), όπου οι τρόφιμοι έχουν το δικαίωμα να κυκλοφορούν και στον περίγυρο του ιδρύματος. (εικ.32) Είναι σημαντικό σε αυτό το σημείο να αναφερθεί μια έρευνα για ψυχιατρεία που δείχνει ότι η κτιριακή δομή αυτών που κατασκευάστηκαν τον 19ο αιώνα, απομάκρυνε τους χώρους κίνησης των ασθενών από την είσοδο του κτιρίου. Έτσι, δημιουργούνταν ανέλπιδοι θάλαμοι, απομακρυσμένοι από τον έξω κόσμο, θάλαμοι κελιά. Όταν τα ψυχιατρεία άρχισαν να ανοίγουν τις πόρτες τους, υπήρξε μια διασπορά του χώρου νοσηλείας έξω από το κτίριο Κεφάλαιο Eriksson Torsten [1975], Prisons and programmes, Di Gennaro Giuseppe, Prison Architecture, pp.51

17 ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ ,

18 18 ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2008 ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ Συνεπώς, από τα παραπάνω παρατηρείται ότι δημιουργείται μια νεκρή ζώνη γύρω από τον περιμετρικό τοίχο της φυλακής και κυρίως στο σημείο της εισόδου. Όλες αυτές οι παράμετροι θα πρέπει να εξετάζονται προσεκτικά από τον αρχιτέκτονα πολεοδόμο, έτσι ώστε η αστική ένταξη του κτιριακού συγκροτήματος της φυλακής να είναι ομαλή. Επίσης, στοιχεία, όπως τα κάγκελα, τα συρματοπλέγματα, ο ψηλός φράκτης με τους ένοπλους φρουρούς και η συνεχής αστυνόμευση της περιοχής (εικ.33) δεν επιδέχονται μετατροπές και προκαταλαμβάνουν αρνητικά τον αστικό ιστό της πόλης και τον κόσμο, μέσα στον οποίο είναι η φυλακή. Μήπως όμως αυτό που ενοχλεί τον περαστικό δεν είναι οι ψηλοί, αφιλόξενοι φράκτες και τα κάγκελα; Οι πρεσβείες και τα στρατόπεδα σε τι διαφέρουν εξωτερικά από ένα ίδρυμα κράτησης; Ψηλοί τοίχοι, ένοπλοι φρουροί, συρματοπλέγματα, αυστηρή αστυνόμευση συναντάμε αρκετά συχνά δίπλα μας, χωρίς να παραπονιόμαστε. Και γιατί η ύπαρξη μιας φυλακής σε μία περιοχή σημαίνει την άμεση υποβάθμισή της; Γιατί οι ακαλαίσθητοι τοίχοι και τα συρματοπλέγματα να ενοχλούν στον Κορυδαλλό, για παράδειγμα, και όχι στο Κολωνάκι, στην πρεσβεία Αμερικής; Μία πρεσβεία, η οποία καθιστά την περιοχή σε μεγαλύτερο κίνδυνο από ότι οι φυλακές. Ζητήματα, τα οποία ξεπερνάνε την αρμοδιότητα του αρχιτέκτονα. Γιατί, ότι και να κάνει ο αρχιτέκτονας, αν η κοινωνία εξακολουθεί να κρύβει το πρόβλημα πίσω από εκείνον τον τοίχο και στη συνέχεια να το ξεχνάει τελείως, τότε ποτέ δε θα λυθεί και πάντα θα αποτελεί το μελανότερο σημείο κάθε δημοκρατικής, κατά τα άλλα, χώρας. «Ντρεπόμαστε για τις φυλακές μας. Αυτά τα τεράστια κτίρια που χωρίζουν δυο κόσμους, τα οποία χτίστηκαν κάποτε με τόση περηφάνια ώστε συχνά να παίρνουν θέση στο κέντρο των πόλεων, σήμερα μας ενοχλούν...ο θεσμός άντεξε εκατόν πενήντα ολόκληρα χρόνια - γεγονός εκπληκτικό. Εξαιτίας όλων αυτών αναρωτήθηκα πώς μια δομή που επικρίθηκε τόσο πολύ μπόρεσε να αντέξει για τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα». Μ. Φουκώ - Φ. Σιάνα, Ο Μεγάλος Εγκλεισμός Φουκώ, Μισέλ [1999], Ο Μεγάλος Εγκλεισμός το πείραμα της Ομάδας Πληροφόρησης για τις Φυλακές, σελ.91

19 ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ Την αδιαφορία του κόσμου ή και την ηθελημένη απόκρυψη οποιασδήποτε πληροφορίας από το κράτος για τις φυλακές θέλησαν να ανατρέψουν οι Ζ.-Μ. Ντομνάκ, Μ. Φουκώ και Π. Βιντάλ-Νάκε με την ομάδα πληροφόρησης για τις φυλακές GIP, που συγκρότησαν και το μανιφέστο, που υπέγραψαν το Έδωσαν το λόγο στους φυλακισμένους της Γαλλίας και ο κόσμος ενημερώθηκε και συνειδητοποίησε τις άθλιες συνθήκες, στις οποίες ζούσαν 17. Για την επίτευξη του στόχου της φυλακής που θα σέβεται τόσο τους φυλακισμένους, όσο και το προσωπικό, οφείλουν να συνεργαστούν πολλοί τομείς, όχι μόνο για τη σωστότερη λύση, όσο για την αποφυγή σφαλμάτων και την άμεση σπατάλη πολλών δημόσιων χρημάτων. Χρήματα, τα οποία ο απλός φορολογούμενος πολίτης αρνείται να προσφέρει για τη δημιουργία ενός χώρου φυλάκισης εγκληματιών και «μιασμάτων» της κοινωνίας. Συνεπώς, πρέπει, επιπλέον, να ενημερωθεί και να αντιληφθεί ο κόσμος, ότι καλές συνθήκες κτιρίων που σέβονται τον έγκλειστο, είναι απαραίτητες. Η κοινωνία πρέπει να σταματήσει να αντιμετωπίζει τις φυλακές σαν χώρους τιμωρίας μόνο, και σαν χώρους στους οποίους αξίζει να «σαπίσουν» οι διάφοροι παραβάτες του νόμου. Περισσότερη ενημέρωση και βελτίωση χρειάζεται η κοινωνία έξω από τη φυλακή παρά η ίδια η φυλακή, γιατί όσο ιδανικές και να γίνουν, εάν ο κόσμος δεν κατανοήσει ότι είναι για το δικό τους συμφέρον, ποτέ δε θα δώσει μία δεύτερη ευκαιρία στους ανθρώπους αυτούς, με αποτέλεσμα η ίδια η κοινωνία να τους ξαναστέλνει πίσω στις φυλακές. (εικ.34) Λειτουργικά προβλήματα Ο σχεδιασμός των φυλακών ήταν πάντα αμφισβητήσιμης φύσεως. Όταν, τον 19ο αιώνα κτίζονταν μεγάλης κλίμακας φυλακές στη Δυτική Αμερική, αποδοκιμάστηκαν ότι παρείχαν καλύτερης ποιότητας συνθήκες ζωής, από αυτή που είχαν κάποιοι νομοταγείς πολίτες. Αντιστρόφως, πρόσφατα, ομάδες υπεράσπισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ζήτησαν να βελτιωθούν οι συνθήκες των φυλακών παγκοσμίως, κριτικάροντας την ποιότητα των υπηρεσιών που παρείχαν. 17 Φουκώ, Μισέλ [1999], Ο Μεγάλος Εγκλεισμός το πείραμα της Ομάδας Πληροφόρησης για τις Φυλακές, σελ.13-14

20 20 ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2008 ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ , Morris & Goscinny,

21 ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ Στον σχεδιασμό των φυλακών, σημασία είχε αρχικά η ασφάλεια, αργότερα η αναμόρφωση και μετά την 11η Σεπτεμβρίου επέστρεψε η ασφάλεια ως πρωτεύων στοιχείο, εξαιτίας του «πολέμου κατά της Τρομοκρατίας». Μετά από δεκαετίες αρχιτεκτονικής προσπάθειας για σχεδιασμό με βάση τη βελτίωση των σχέσεων φυλάκων φυλακισμένων και παροχή αναμορφωτικών προγραμμάτων, ένα νέο πρόγραμμα επιβάλλεται από την Αμερική: οι φυλακές για φυλακισμένους πολέμων. Η διαφωνία στο τι κάνει μια φυλακή ιδανικά σχεδιασμένη και πρακτική είναι των τελευταίων χρόνων. Σε μία προσπάθεια να δημιουργηθεί «το αίσθημα μιας ορατής παντογνωσίας», τον 18ο αιώνα ο Bentham J. σχεδίασε το Panopticon, ένα σχέδιο, το οποίο αφ ενός κατηγορήθηκε για το χειρότερο σενάριο κοινωνικού ελέγχου και αφ ετέρου προσπάθησε να λύσει το μεγάλο πρόβλημα κακοποίησης των κρατουμένων από τους φύλακες. «Δυστυχώς, μπορείς να κοιτάς από ένα κεντρικό σημείο μέσα σε όλα τα κελιά, αλλά συγχρόνως οι φυλακισμένοι μπορούν να πουν πότε έρχεται ο φύλακας.» Norman Johnston, ιστορικός αρχιτέκτων Η έλλειψη χρημάτων και η ανάγκη διαχωρισμού των κρατουμένων, ανάλογα με τις θρησκευτικές, εθνικιστικές τους αντιλήψεις, οδήγησε, το 1970, στην εφεύρεση ενός συστήματος, «podular indirect», σύμφωνα με το οποίο δημιουργούνται αυτόνομες ομάδες γύρω από αίθρια, ενώ οι φύλακες απομονώνονται σε δωμάτια ελέγχου, με άμεσο αποτέλεσμα τη μείωση ανάγκης προσωπικού. Το ζητούμενο, όμως, δεν ήταν ο σχεδιασμός ενός κτιρίου που θα επέτρεπε στους φύλακες να επιτηρούν χωρίς να γίνονται αντιληπτοί, αλλά κάθε ομάδα να είναι ασφαλής και να παραμένει σε επικοινωνία με την άλλη. Η απάντηση ήρθε τη δεκαετία του 80 με το σύστημα «podular direct», όπου επέτρεπε τις διαπροσωπικές σχέσεις μεταξύ φυλάκων και φυλακισμένων, τοποθετώντας τους πρώτους σε γραφεία προστατευμένα. «Κάθε είδος περιορισμού πρέπει να καθιστά σαφές ποιους κρατάει και για ποιο λόγο - είναι άμεση ανάγκη της αρχιτεκτονικής. Μέχρι τότε κάθε φυλακή μπορεί να δουλέψει σαν μικρής διάρκειας βάση.» Randall Atlas, αρχιτέκτων και καθηγ. εγκληματολογίας στη Φλόριντα Clark, J.T., Prison Imperfection, architecture week

22 22 ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2008 ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ Το αμερικάνικο σωφρονιστικό σύστημα σχεδιάστηκε και λειτούργησε πάνω στην αλαζονική αποθήκευση βίαιων ανθρώπων. Η κατεύθυνση της λύσης του προβλήματος αυτού είναι η ανακάλυψη πιο περίπλοκων τεχνολογιών για την ακόμα περισσότερη και υψηλότερη ασφάλεια. Η αρχιτεκτονική, η τεχνολογία, το προσωπικό, η εκπαίδευσή τους και τα διάφορα μέτρα ασφαλείας συνεργάζονται για την αποφυγή της βίας και σε περίπτωση αποτυχίας, για την αναγνώριση και την τιμωρία του εν λόγω εγκλείστου. Οι τυπικές φυλακές υψίστης ασφαλείας, γνωστές στην πλειοψηφία του κόσμου από τις ταινίες, όπως η San Quentin στην Καλιφόρνια, (εικ.35) η Attica στην Νέα Υόρκη και η Stαteville στο Ιλλινόις, χαρακτηρίζονται από ψηλούς τοίχους για την πρόληψη αποδράσεων, πύργους με οπλισμένο προσωπικό, το οποίο παρακολουθεί κάθε κίνηση των εγκλείστων, ανιχνευτές μετάλλων, αισθητήρες κινήσεων και βίντεο. Η εντατική και αυξημένη ασφάλεια είναι ιδιαίτερα δαπανηρή και σε υλικό, αλλά και σε προσωπικό. Μερικές φυλακές απασχολούν έναν υπάλληλο για τρεις ή τέσσερις εγκλείστους, αυξάνοντας ακόμη περισσότερο τα έξοδα της φυλακής. Η τόσο αυξημένη επίβλεψη, η αναγκαστική συμβίωση και ο υπερπληθυσμός δημιουργεί ένταση και σύγχυση στους φυλακισμένους, με αποτέλεσμα τη βία, παρά τις προσπάθειες για αρχιτεκτονική σεβόμενη τις υψηλές ανάγκες ασφάλειας. Η έσχατη κατάληξη τέτοιων συστημάτων είναι η αυτοκτονία του εγκλείστου για τη σωτηρία του από τον ψυχικό πλέον βασανισμό 19. Γνωρίζετε κάποια υποδειγματική φυλακή; Όχι. Υπάρχουν όμως φυλακές καλύτερες από τις γαλλικές. Πριν από δεκαπέντε χρόνια στη Σουηδία, στο δρόμο που πάει από την Ουψάλα στη Στοκχόλμη, είδα μια φυλακή που έμοιαζε με πολύ άνετο γαλλικό σχολικό κτίριο. Το πρόβλημα δεν είναι να γίνουν υποδειγματικές φυλακές ή να καταργηθούν εντελώς οι φυλακές. Με το σύστημα που έχουμε σήμερα, η περιθωριοποίηση δημιουργείται από τη φυλακή. Βέβαια, αν καταργούσαμε τις φυλακές δεν σημαίνει ότι αυτομάτως θα εξαφανιζόταν και η περιθωριοποίηση. Η κοινωνία θα επινοούσε απλούστατα ένα άλλο μέσο για τη δημιουργία της. 19 Maghan, Jess [1999], Aggression and Violent Behavior, vol.4, No.1, pp.1-12

23 ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ Το θέμα είναι το εξής: να γίνει μια κριτική του συστήματος που να εξηγεί τη διαδικασία με την οποία η κοινωνία σπρώχνει προς το περιθώριο ένα μέρος του πληθυσμού. Αυτό είναι το ζήτημα.(dits et?crits , τόμ. II: , σ ). Μ. Φουκώ San Quentin Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΩΣ ΜΕΣΟ ΕΞΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΥ Περιβαλλοντική ψυχολογία «Η φυσική διάσταση του περιβάλλοντος οπωσδήποτε δεν είναι ικανή να οριστεί μόνο από την άποψη των οργανωμένων χώρων και αντικειμένων ή πραγμάτων που είναι τοποθετημένα μέσα σε αυτούς τους ποικίλους τρόπους. Επίσης είναι δυνατό να οριστεί δια μέσου χαρακτηριστικών και συγκεκριμένων ιδιοτήτων όπως εκείνες που εκδηλώνονται με τη μορφή φωτεινών, ακουστικών και θερμικών διεγέρσεων / ερεθισμάτων που πιο άμεσα εμπλέκουν τις αισθητήριες δραστηριότητές μας και, έτσι, συμβάλλουν προς τον προσδιορισμό της ποιότητας των περιβαλλόντων μέσα στα οποία ζούμε και εκτελούμε τις καθημερινές μας δραστηριότητες.» Πάνος Κοσμόπουλος 20 Φουκώ, Μισέλ [1999], Ο ΜΕΓΑΛΟΣ ΕΓΚΛΕΙΣΜΟΣ το πείραμα της Ομάδας Πληροφόρησης για τις Φυλακές, σελ Κοσμόπουλος Ι. Πάνος, Περιβαλλοντική κοινωνική ψυχολογία η αντίληψη του χώρου, σελ.35, University Studio Press, Θεσσαλονίκη 2000 o.

24 24 ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2008 ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ Η έμφαση στις σχέσεις ανθρώπου περιβάλλοντος, ή με άλλα λόγια, στους τρόπους με τους οποίους οι άνθρωποι επηρεάζουν και επηρεάζονται από τον περίγυρό τους, άρχισε να απασχολεί τον κλάδο της περιβαλλοντικής ψυχολογίας, επίσημα πλέον, από το Οι έρευνες επικεντρώθηκαν στους φυσικούς παράγοντες που έχουν την ικανότητα να παρεμβαίνουν στις διαδικασίες προσαρμογής στο περιβάλλον. Έρευνες έχουν διεξαχθεί για τον διασαφηνισμό των αλληλεπιδράσεων του ατόμου με το περιβάλλον του και των συνεπειών τους. Ιδιαίτερη προσοχή δίνεται στις ενοχλητικές, αρνητικές επιδράσεις, οι οποίες καθιστούν τη διεκπεραίωση κάποιων ανθρώπινων λειτουργιών δύσκολη. Οι λειτουργίες αυτές μπορεί να είναι από κοινωνικές, πνευματικές έως εργασιακές. Μελέτες για τα όρια ανοχής των ανθρώπων στις αισθητήριες διεγέρσεις από το φυσικό περιβάλλον έχουν ευνοήσει τις οπτικές (φως και χρώμα), θερμικές (ακραίες θερμοκρασίες) και πάνω από όλα τις ακουστικές (θόρυβος) διεγέρσεις. Πιο πρόσφατα στο πεδίο έρευνας έχει προστεθεί η ποιότητα του αέρα (ατμοσφαιρική ρύπανση). Σκοπός των ερευνών αυτών είναι να υπολογιστούν τα όρια των ποιοτικών παραμέτρων, που αφορούν αρκετές στοιχειώδεις λειτουργίες του ανθρώπινου οργανισμού 22. Ψυχολογία & αρχιτεκτονική Ο χώρος που δημιουργούμε μας ελέγχει. Ο άνθρωπος βρίσκεται συνεχώς σε κάποιον χώρο. Είτε αυτός λέγετε χώρος εργασίας, είτε προσωπικός, είτε κάποιος δρόμος στον αστικό ιστό της πόλης. Ο χώρος χαρακτηρίζεται από τη μορφή του (σχήμα, υλικά), τη χρήση του, την ποιότητά του (φως, χρώμα, θερμική και ακουστική άνεση, οσμή) και από τους χρήστες του. Ο άνθρωπος δέχεται ισχυρά συναισθήματα από τον χώρο, ο οποίος, τελικά, επηρεάζει την αποδοτικότητα, την ψυχική υγεία και τη σχέση των χρηστών μεταξύ τους. Οι επιδράσεις, ωστόσο, που δέχεται γίνονται πολύ πιεστικές, γιατί ο χρήστης δεν μπορεί να τις ελέγξει. Επιδρούν επάνω του χωρίς να το αντιλαμβάνεται 23. Είναι προφανές, λοιπόν, το γεγονός ότι για να θεωρήσουμε ένα κτίριο επιτυχημένο, θα πρέπει να ικανοποιεί πέρα από τις λειτουργικές και υλικές ανάγκες του χρήστη, και τις ψυχολογικές. 22 Κοσμόπουλος Ι. Πάνος, Περιβαλλοντική κοινωνική ψυχολογία η αντίληψη του χώρου, σελ Racamier, P. C. [1971], Ψυχολογία του αρχιτεκτονικού χώρου, Αρχιτεκτονικά Θέματα, 5/1971, σελ.83

25 ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ Έτσι, ο αρχιτέκτονας επιλέγοντας την κτιριακή μορφή και τις ποιότητες του κτιρίου που σχεδιάζει, είναι σαν να αποφασίζει και να προκαθορίζει την κοινωνική και συναισθηματική ζωή των μελλοντικών χρηστών 24. Η ευθύνη είναι τεράστια και το γνωστικό πεδίο της ψυχολογίας άγνωστο στον αρχιτέκτονα. Ο αρχιτέκτονας δεν είναι σε θέση από μόνος του να γνωρίζει τις ψυχολογικές ανάγκες των χρηστών. Επομένως, ο ειδικός στην ψυχολογία δεν μπορεί να μείνει αδιάφορος απέναντι στην αρχιτεκτονική. Η λειτουργικότητα και η συναισθηματική ικανοποίηση είναι δύο προβλήματα στον σχεδιασμό ενός κτιρίου αλληλοεξαρτώμενα. Συνεπώς, θα μπορούσε να πει κανείς ότι δεν μπορούν να καθοριστούν τα όρια των επιστημών στην περιοχή του σχεδιασμού του περιβάλλοντος. Η επιτυχημένη λύση εξαρτάται από τη συνεργασία επιστημόνων από διαφορετικούς κλάδους. Ψυχονευροανοσολογία. Δεν είναι κάποιο νέο είδος ασθένειας. Είναι η τέχνη και η επιστήμη που δημιουργεί περιβάλλοντα που αποτρέπουν την ασθένεια, επιταχύνουν την ανάρρωση και συμβάλλουν στην καλή υγεία. Έρευνες έχουν δείξει ξεκάθαρα ότι η διανοητική ικανότητα, ο εγκέφαλος και το νευρικό σύστημα είναι άμεσα επηρεασμένα, είτε θετικά είτε αρνητικά, από τα στοιχεία του περιβάλλοντος 25. Συναισθήματα όπως, θυμός, κατάθλιψη, μίσος, φόβος και απογοήτευση είναι ενδείξεις για παθολογικές ασθένειες 26. Για τη σωστή λειτουργία του βιολογικού μηχανισμού είναι απαραίτητη η ποικιλία των ερεθισμάτων που δέχεται ο ανθρώπινος οργανισμός. Είναι γνωστό ότι η κατάσταση της συνεχούς μονοτονίας επιφέρει παθολογικές διαταραχές. «Πρέπει να καταλήξουμε ότι φυσιολογική συνείδηση, αντίληψη και σκέψη μπορεί να διατηρηθεί μόνο σε ένα συνεχώς μεταβαλλόμενο περιβάλλον όταν δεν υπάρχει καμιά αλλαγή, επέρχεται στέρηση αισθητήριων αντιδράσεων και η φυσιολογική αντίληψη εξασθενεί. Στα νήπια που δεν έχουν αναπτύξει ακόμα μια ολοκληρωμένη κατανόηση του χώρου, ολόκληρη η προσωπικότητα μπορεί να επηρεαστεί και η επανένταξη στο φυσιολογικό περιβάλλον να είναι δύσκολη.» 27 M.D. Vernon 24 Wells, B. [1971], Ψυχολογία και αρχιτεκτονική, Αρχιτεκτονικά Θέματα, 4/1970, σελ Gappell, Millicent [1991], Psychoneuroimmunology, Marberry, Sarah O., Innovations in Healthcare Design, pp.115, Canada: Wiley 26 Linton, Patrick E. [1992], Creating a total Healing environment, Marberry, Sarah O., Innovations in Healthcare Design, pp.125, Canada: Wiley 27 Gappell, Millicent [1991], Psychoneuroimmunology, Marberry, Sarah O., Innovations in Healthcare Design, pp.115, Canada: Wiley

26 26 ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2008 ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ Ο κλάδος της ψυχονευροανοσολογίας εξετάζει τη χρήση των παραγόντων: φως, χρώμα, ήχος, άρωμα, υφή, χώρος, σαν ένα είδος «φαρμάκου» σε χώρους νοσηλείας, λόγω της τεράστιας επιρροής που έχουν στην ψυχοσωματική υγεία των ασθενών. Θεμιτό είναι η έρευνα και η εφαρμογή των αποτελεσμάτων να επεκταθούν και σε άλλα είδη κτιρίων και ιδιαίτερα σε αυτά των ιδρυμάτων σωφρονισμού. Είναι πλέον βέβαιο ότι όλοι οι παράγοντες, που επηρεάζουν την ποιότητα της ζωής των χρηστών, επηρεάζονται με τη σειρά τους άμεσα από την κατάσταση του χώρου. Αποδεικνύεται ότι η ευεξία και συνεπώς η απόδοση των ανθρώπων συνδέονται στενά με την ποιότητα του αρχιτεκτονικού χώρου. Η ζωή του καθενός αντικατοπτρίζεται στο περίβλημά του. Αυτός είναι ο λόγος που οι έγκλειστοι ή οι ασθενείς χάνουν την εσωτερική τους αξία, όταν το περιβάλλον που ζουν είναι αρνητικό. Η ψυχολογική τους κατάσταση μεταβάλλεται και γίνεται ανάλογη με την ποιότητα του περίγυρού τους. Άρα, κάθε χώρος, αφού θα μπορούσε να πει κανείς ότι είναι μέρος του ψυχισμού του χρήστη, πρέπει να σχεδιάζεται με πρότυπο τον καλύτερό του εαυτό 28. Σε τι βαθμό όμως, μπορούν οι αρχιτέκτονες να ελέγξουν την επίδραση των κτιρίων τους πάνω στους χρήστες; Πόσο μπορούν να αντιληφθούν τις πραγματικές ανάγκες των κρατουμένων και κυρίως τις τόσο έντονες ψυχολογικές, χωρίς να έχουν προσωπική εμπειρία μιας τόσο ιδιαίτερης κατάστασης; Η απάντηση είναι εύκολη. Ό,τι έχει να κάνει με τον ψυχισμό, τα συναισθήματα και τον εσωτερικό κόσμο πλήθους διαφορετικών ανθρώπων - χρηστών, κανείς δεν είναι σε θέση να είναι σίγουρος για τις επιδράσεις που θα έχει ο χώρος επάνω τους 29. Ιδιαίτερα στην περίπτωση της φυλακής, το πρόβλημα είναι εντονότερο. Στην καλύτερη περίπτωση, ο σχεδιασμός να καταφέρει να βοηθήσει την αναμορφωτική διαδικασία και να προσφέρει ένα ανθρώπινο περιβάλλον για το προσωπικό και τους κρατούμενους, στη χειρότερη, όμως, θα πρέπει τουλάχιστον να μην κάνει παραπάνω ζημιά 30. Ο αρχιτέκτονας πρέπει πάντα να σέβεται την ανθρώπινη αξιοπρέπεια των χρηστών, κυρίως ενός τέτοιου ιδρύματος. 28 Racamier, P. C. [1971], Ψυχολογία του αρχιτεκτονικού χώρου, Αρχιτεκτονικά Θέματα, 5/1971, σελ Παράρτημα, συνέντευξη Μπίρη Τ. 30 Fairweather Leslie [2000], Prison Architecture policy, design and experience, pp.33

27 ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ Το αρχιτεκτονικό έργο δεν μπορεί να σταματά μόνο στα λειτουργικά και αισθητικά ζητήματα. Πρέπει, με την απαραίτητη σοβαρότητα, να καλύπτει τις συναισθηματικές ανάγκες των χρηστών. Όμως, αυτό που ο άνθρωπος γνωρίζει λιγότερο είναι οι ψυχολογικές του ανάγκες. Και δυστυχώς ο αρχιτέκτονας καλείται να τις μαντέψει, να τις καλύψει και να βοηθήσει τον χρήστη να τις ανακαλύψει 31. Όταν γίνει αυτό ο αρχιτεκτονικός χώρος θα μπορέσει να θεωρηθεί θερμοκοιτίδα για τον ανθρώπινο νου. Έως τότε, όμως, και μέχρι να γίνουν γνωστοί οι νόμοι που διέπουν την ψυχολογία του αρχιτεκτονικού χώρου, η συνεργασία αρχιτεκτόνων ψυχολόγων κρίνεται απαραίτητη. Ωστόσο, κανείς δεν θα πρέπει να ξεχνάει ότι μετά από τις ποσοτικές ανάγκες (που και αυτές δεν γίνονται πάντα σεβαστές), επιβάλλεται η ποιότητα 32. Σχέση περιβάλλοντος φυλακής - εγκλείστων Οι πρώτες έρευνες του κλάδου της περιβαλλοντικής ψυχολογίας έγιναν σε νοσηλευτικούς κυρίως χώρους και ιδιαίτερα σε ψυχιατρεία. Εξέτασαν τον άνθρωπο ασθενή όπου αποκτά μια πιο ιδιαίτερη σχέση με τον χώρο του δωματίου νοσηλείας και κυρίως με το περίβλημα, τον τοίχο. Ο είτε παθολογικά, είτε διανοητικά ασθενής, λόγω της εκτεταμένης παραμονής του στον δωμάτιο νοσηλείας, οικειοποιείται τον χώρο και του προσδίδει τον ρόλο της κατοικίας. Ο άνθρωπος βλέπει στην κατοικία το συναίσθημα της ασφάλειας και της φροντίδας, όπως νιώθει το βρέφος με το μητρικό περιβάλλον. Είναι λογικό, λοιπόν, να νιώθει τον χώρο νοσηλείας, όπως συμβαίνει με την κατοικία, σαν παράσταση του εαυτού του και τους τοίχους σαν ψυχολογικό περίβλημα που λειτουργούν σαν «καθρέφτης» του 33. Η σχέση με τους τοίχους οξύνεται όταν μιλάμε για ασθενείς με διανοητικές διαταραχές εξαιτίας της οξύτητας της κατάστασής τους. Έχουν έντονο το αίσθημα της αβεβαιότητας, της αστάθειας του χαρακτήρα, με τρομερά εύθραυστη και αβέβαιη προσωπικότητα, γεγονός που τους οδηγεί σε μια έντονη εξάρτηση από το περιβάλλον τους. 31 Racamier, P. C. [1971], Ψυχολογία του αρχιτεκτονικού χώρου, Αρχιτεκτονικά Θέματα, 5/1971, σελ Racamier, P. C. [1971], Ψυχολογία του αρχιτεκτονικού χώρου, σελ Racamier, P. C. [1971], Ψυχολογία του αρχιτεκτονικού χώρου, Αρχιτεκτονικά Θέματα, 5/1971, σελ.83

28 28 ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2008 ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ Τα τελευταία χρόνια άρχισαν οι έρευνες στα λιγότερο θεραπευτικά ιδρύματα, τη φυλακή. Η ψυχολογική κατάσταση των περισσότερων εγκλείστων 34 και η σχέση τους με το κελί τους, θα μπορούσε να παρομοιαστεί με αυτή των διανοητικά ασθενών. Αυτό συμβαίνει γιατί η ψυχολογική κατάσταση και των δύο χαρακτηρίζεται από μια ένταση, αστάθεια, αβεβαιότητα και άγχος. Βέβαια, πάντα υπάρχουν και οι εξαιρέσεις. Η εμπειρία της φυλακής είναι τραυματική, αγχώδης και καταστρεπτική για τη σωματική και ψυχική υγεία των περισσότερων δεσμωτών. Αν και το άγχος κορυφώνεται την στιγμή που θα περάσουν την πύλη της φυλακής, τις πρώτες εβδομάδες και λίγο πριν αποφυλακιστούν, τους διακατέχει καθ όλη την παραμονή τους στο ίδρυμα, αφού έχει να κάνει κυρίως με τη στέρηση της ελευθερίας, της οικογένειας και την ανησυχία για το μέλλον. Αυτά είναι, κυρίως, τα προβλήματα που τους απασχολούν και αφήνουν απαρατήρητο το φυσικό περιβάλλον της φυλακής στο οποίο ζουν, το οποίο τους επηρεάζει άμεσα αρνητικά χωρίς οι ίδιοι να το αντιλαμβάνονται. Έτσι, παρατηρείται μια βίαιη και βανδαλική συμπεριφορά προς τον χώρο της φυλακής ως ξέσπασμα για την παραμονή τους εκεί. Αντίθετα, έχει παρατηρηθεί μια πιο θετική αντιμετώπιση σε καινούριες εγκαταστάσεις, τις οποίες αντιμετωπίζουν με σεβασμό και κρατάνε καθαρές και σε τάξη35. Παρ όλα αυτά, όσον αφορά στις φυλακές η διαμόρφωση της συμπεριφοράς των φυλακισμένων οφείλεται στην αλληλεπίδραση πολλών διαφορετικών στοιχείων. Αρχικά, ο χαρακτήρας του σωφρονιστικού συστήματος όπου καθορίζει τη σχέση φυλάκων δεσμωτών, τη μορφή, την κτιριολογία και την ποιότητα του κτίσματος και το ποσοστό του περιορισμού και σωφρονισμού, δεύτερον η αντιμετώπιση της κοινωνίας και τρίτον η ιδιοσυγκρασία του κάθε εγκλείστου. Άρα, τελικά, αφού παίζουν μεγάλο ρόλο τόσοι διαφορετικοί παράγοντες, μπορεί ο σχεδιασμός να επηρεάσει τη συμπεριφορά των χρηστών μιας φυλακής; Και αν ναι, σε πιο βαθμό και με ποιόν τρόπο; «...ο τρόπος με τον οποίο είναι σχεδιασμένα τα κτίρια και η διακόσμησή τους είναι σημαντικά για την διεύθυνση, το προσωπικό και ομοίως για τους φυλακισμένους. Μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά την ατμόσφαιρα μιας φυλακής...» 36 Woolf, A. 34 Κεφάλαιο Fairweather Leslie [2000], Prison Architecture policy, design and experience, pp Woolf, A. and Tumim, S. [1991], Prison Disturbannces April 1990

29 ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ Η πρώτη εντύπωση, που αποκτά ένα άτομο για ένα ξένο περιβάλλον, με την είσοδό του σε αυτό, παίζει έναν πολύ σημαντικό ρόλο για τη μετέπειτα διαμόρφωση της συμπεριφοράς του σε αυτόν τον χώρο. Όταν κάποιος μπαίνει μέσα σε μια νέα «κατάσταση», σπάνια υπάρχει κάτι άλλο εκτός από το φυσικό περιβάλλον που θα του πει τι να περιμένει. Τα μηνύματα αυτά, που δέχεται με την είσοδό του, συνδυάζονται με τα βιώματα και με τα γεγονότα που έχουν προηγηθεί, για να δώσουν το πλαίσιο αναφοράς της συμπεριφοράς του σε αυτόν τον χώρο 37. Σύμφωνα με έρευνες, ένας άλλος τρόπος, που μπορεί το φυσικό περιβάλλον να επηρεάσει την κρίση μας για μια κατάσταση, είναι με την αντίθεση. «η ευχαρίστηση από ένα ευάρεστο γεγονός εμπειρία αυξάνεται, αν έρχεται έπειτα από κάποια δυσάρεστη εμπειρία» 38 Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ένας αριθμός πειραμάτων που δείχνουν ότι οι μυρωδιές και τα χρώματα, αν και αρχικά είναι ουδέτερα, στην «ηδονική ατμόσφαιρα» μπορούν να γίνουν περισσότερο ή λιγότερο ευχάριστα, ανάλογα από το αν είχαν παρουσιαστεί με δυσάρεστα ή ευχάριστα ερεθίσματα στο παρελθόν. Το κτίριο, που αποτελείται από διαφορετικούς, επιμέρους χώρους, δίνει πληροφορίες στον χρήστη. Αυτό βασίζεται στη διάκριση ανάμεσα στον χώρο, στον οποίο κατευθύνεται ο χρήστης και στους υπόλοιπους, τους οποίους διασχίζει για να καταλήξει στον προορισμό του. Οι χώροι που προηγούνται από τον τελικό προορισμό προετοιμάζουν το άτομο για την κατάσταση που θα συναντήσει. Εδώ είναι εμφανή τα στοιχεία της επίδρασης της αντίθεσης που προαναφέρθηκε. Για παράδειγμα, μια πολυτελής είσοδος, θα έκανε ένα φυσιολογικό γραφείο να μοιάζει πολύ φτωχικό 39. (εικ.36) Συνεπώς, πόσο σημαντική είναι η αλληλουχία των χώρων και οι πληροφορίες που δίνει ο καθένας ξεχωριστά, σε ένα κτίριο, όπως η φυλακή; Και κυρίως ο χώρος της εισόδου, πόσο σημαντικός είναι στη διαμόρφωση του συναισθηματικού χαρακτήρα του έγκλειστου; 37 Canter, David, Περιβαλλοντική ψυχολογία, μετφρ. Κοσμόπουλος Ι. Πάνος, σελ.210, Θεσσαλονίκη 38 Canter, David, Περιβαλλοντική ψυχολογία, σελ Canter, David, Περιβαλλοντική ψυχολογία, σελ.212

30 30 ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2008 ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ 36 Υπάρχει ένας αριθμός παραγόντων που συμβάλλουν στις προσδοκίες που έχει το άτομο για τη συγκεκριμένη κατάσταση όπoυ τελικά θα βρεθεί. Περιβαλλοντική Ψυχολογία, David Canter Η μεταβίβαση από τον ένα χώρο στον άλλο είναι μια φυσική κίνηση, ένα ταξίδι. Όμως είναι και ένα εσωτερικό ταξίδι, συναισθηματικό, το οποίο καθορίζεται από τη διαφορετική επιρροή κάθε χώρου 40. Η ποικιλία των συναισθημάτων και των εικόνων που λαμβάνει ο έγκλειστος στη διαδρομή του από το κελί στην τραπεζαρία, για παράδειγμα, είναι μια πολύ σημαντική διαδικασία 41. Ιερή για τον ίδιο, αφού οι επιτρεπόμενες κινήσεις του είναι περιορισμένες. Το ίδιο και το οπτικό του πεδίο και τα αισθητήρια ερεθίσματα. Είναι διαφορετικό αυτό που νιώθει κάποιος, διασχίζοντας καθημερινά ένα δωμάτιο μπεζ, έναν διάδρομο μπεζ, ένα κλιμακοστάσιο μπεζ και να καταλήγει σε μια τραπεζαρία μπεζ, και διαφορετικό, όταν στη διαδρομή αυτή υπάρχει εναλλαγή χρωμάτων, εικόνων, φωτισμού σκιάς, ακόμα και μυρωδιάς και θέρμανσης. Ο έγκλειστος, με λίγα λόγια, έχει ανάγκη να βιώνει διαφορετικές καταστάσεις, έτσι ώστε να αφυπνίζονται οι αισθήσεις και ευαισθησίες του. Δεν υπάρχει δικαιολογία για τον σκόπιμο σχεδιασμό απάνθρωπων εγκαταστάσεων ή για την επιλογή καταθλιπτικών χρωμάτων, σκοτεινού φωτισμού και τρομερά σκληρών 40 Day, Christopher [2002], Healing by design, Spirit and Place, pp.235, Architectural Press 41 Leroy Claude [1975], space in the prison, Di Gennaro Giuseppe, Prison Architecture, pp.47

31 ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ υλικών. Αυτό εκπέμπει λάθος μηνύματα και καταστρέφει τις ελπίδες για να ενθαρρυνθεί η επιστροφή των φυλακισμένων στην κοινωνία, η οποία μοιάζει πολλές φορές να τους έχει εγκαταλείψει. Αυτή η μορφή ιδρυματικής κτηνωδίας το μόνο που καταφέρνει είναι να εκμηδενίζει τους κρατούμενους και να αποκλείει την καλυτέρευση και επανένταξή τους και να εξοργίζει την κοινωνία. Επίσης, έχει πολλές καταστρεπτικές συνέπειες στις συνθήκες εργασίας του προσωπικού και στη σχέση του με τους εγκλείστους. Έτσι, αποδεικνύεται ότι το περιβάλλον καθορίζει την ατμόσφαιρα ενός χώρου και συνεπώς τα μηνύματα και τα συναισθήματα που εκπέμπει 42. Άρα, ειδικά στον χώρο της φυλακής, ο οποίος είναι σαν ένα σπίρτο έτοιμο να ανάψει, το περιβάλλον παίζει ένα εξαιρετικά σημαντικό ρόλο. Βέβαια, όσο δεν μπορεί ακόμα κανείς να εγγυηθεί για τις αντιδράσεις των χρηστών και την επιρροή του χώρου σε αυτούς, τουλάχιστον ας δεχτούμε το γεγονός ότι ο ποιοτικός σχεδιασμός έχει γενικότερα μια πιο θετική επιρροή σε σχέση με την αθλιότητα. Κάτι που σίγουρα επηρεάζει το πώς συμπεριφέρονται οι άνθρωποι. Η καταπίεση και η ασκήμια μπορούν να οδηγήσουν σε αποξένωση και επιθετικότητα. Ο σχεδιασμός του εξωτερικού χώρου είναι το ίδιο σημαντικός με τον σχεδιασμό του εσωτερικού και μπορεί να επιφέρει ένα αίσθημα ηρεμίας και άνεσης. Για παράδειγμα, μια τσιμεντένια, τετράγωνη, αυλή γεμάτη σκουπίδια ως μόνη θέα από τα κελιά και μόνη εκτόνωση για τους εγκλείστους, θα μπορούσε να είναι πιο αποτελεσματική και να εκτιμηθεί από τους χρήστες αν ο σχεδιασμός της είναι πιο προσεγμένος και περιέχει φυτεμένη έκταση. Είναι γνωστό άλλωστε ότι η επαφή με την φύση είναι ένα πολύ δυνατό «φάρμακο» για τον ψυχικό κόσμο του ατόμου. Προσφέρει ηρεμία, αισιοδοξία, ευεξία και μειώνει το άγχος 43. Το βιοτικό επίπεδο των κρατουμένων αυξάνεται, όταν ο χώρος της φυλακής ικανοποιεί όλους τους χρήστες (κρατούμενους, προσωπικό, διοίκηση, επισκέπτες), αφού η αλληλοεξαρτώμενη σχέση τους είναι ένας από τους σημαντικότερους παράγοντες που επηρεάζουν την ψυχική τους υγεία. Ένα περιβάλλον τρομοκρατίας δυσκολεύει τη δουλειά των φυλάκων, με συνέπεια να μειώνεται η ασφάλεια των κρατουμένων και να αυξάνεται το άγχος και ο φόβος τους. Συνεπώς, πρέπει να δίνετε ιδιαίτερη σημασία στη διαμόρφωση του χώρου της φυλακής έτσι ώστε να προσδίδει υγεία σωματική και ψυχική. 42 Fairweather Leslie [2000], Prison Architecture policy, design and experience, pp Day, Christopher [2002], Healing by design, Spirit and Place, pp.233

32 32 ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2008 ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ Το κελί παίζει έναν ιδιαίτερο ρόλο για τον έγκλειστο. (εικ.37) Όπως προαναφέρθηκε, παρομοιάζει το κελί με την κατοικία, όπου βλέπει σε αυτή το συναίσθημα της ασφάλειας και της φροντίδας, όπως νιώθει το βρέφος με το μητρικό περιβάλλον. Ο έγκλειστος χρειάζεται αυτήν την απομόνωσή του, ώστε να μπορεί να ηρεμήσει, να σκεφτεί, να κρυφτεί από μια απειλή, ή και να νιώσει την ελευθερία που προσφέρει ο προσωπικός χώρος 44. Αυτό, όμως, δεν προϋποθέτει τον συνεχή εγκλεισμό του κρατούμενου στον χώρο του κελιού, γιατί κάτι τέτοιο έχει αντίθετες συνέπειες και βασανιστικό χαρακτήρα. (εικ.38) Χαρακτηριστικά αναφέρεται: «...το να είσαι τελείως μόνος σου είναι ότι χειρότερο. Έμαθα να είμαι καρτερικός. Γρήγορα κατάλαβα ότι η λύση δεν ήταν να περπατάω γύρω γύρω μέσα στους τέσσερις τοίχους ή να σημειώνω με μια γραμμή στον τοίχο την κάθε μέρα που περνάει. Αλλά να συγκεντρωθώ στο πνεύμα. Να χρησιμοποιήσω την μνήμη σαν ένα μεγάλο βιβλίο, προσπαθώντας να γεμίσω κάθε ώρα και κάθε λεπτό που περνάει. Το κελί ήταν άδειο. Είχα εστιάσει την προσοχή μου στα πιο ασήμαντα πράγματα: ένα κομμάτι σοβά, ένα νύχι, ένα πούπουλο. Ακουμπισμένος στον τοίχο, ακολουθούσα επί ώρες το πέταγμα των εντόμων ή τις αράχνες στους ιστούς. Έμαθα κάθε ήχο: του πετάγματος των πουλιών, του θροΐσματος των φύλλων ή του αέρα όταν πλησίαζε καταιγίδα...» 45 Από τα στοιχεία που αποτελείται ένα κελί, τα σημαντικότερα είναι η πόρτα, που χωρίζει το κελί από τους υπόλοιπους κοινόχρηστους χώρους, το παράθυρο, αν υπάρχει, και οι τοίχοι. Για τον ρόλο των τοίχων ως περίβλημα έχει γίνει λόγος 46. Η πόρτα είναι είτε καγκελόπορτα, όπου ο κρατούμενος χάνει το αίσθημα της ιδιωτικότητας του χώρου του, είτε συμπαγής, μεταλλική με μια κατασκοπευτική τρύπα. Στα παράθυρα, συνήθως τοποθετούνται κάγκελα, δεν υπάρχουν πατζούρια και το μέγεθός τους είναι σχετικά μικρό. Τελευταία, γίνεται προσπάθεια να αφαιρεθούν τα κάγκελα και συνεπώς ή αίσθηση του κλουβιού Hall, Edward T. [1971], Η γλώσσα του χώρου, Αρχιτεκτονικά Θέματα, 5/1971, σελ Leroy Claude [1975], space in the prison, Di Gennaro Giuseppe, Prison Architecture, pp Κεφάλαιο Leroy Claude [1975], space in the prison, Di Gennaro Giuseppe, Prison Architecture, pp.48

33 ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ

34 34 ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2008 ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ Αναίρεση ιδρυματικού χαρακτήρα Ο ιδρυματικός χαρακτήρας που έχουν κτίρια όπως οι φυλακές και τα νοσοκομεία, προσδίδει αυτόματα στο κτίριο το αίσθημα της μονοτονίας, της αυστηρότητας και του περιορισμού των κινήσεων. Κάθε κτίριο, στο οποίο η συμπεριφορά προς τους χρήστες δεν είναι εξατομικευμένη και καθιερωμένες διαδικασίες κυριαρχούν στον τρόπου, όπου γίνονται τα πράγματα, θεωρείται αναπόφευκτα ίδρυμα και προκαλεί ιδρυματισμό 48 στους τροφίμους. Στοιχεία της μορφής 38 του κτιρίου που το χαρακτηρίζουν αυτόματα σε ίδρυμα είναι τα παρακάτω: 39 * Αποκαρδιωτική εμπειρία εισόδου. * Ευθύγραμμοι διάδρομοι για γρήγορη μετακίνηση με απρόσωπες πόρτες δεξιά και αριστερά. (εικ.39) * Εξουσιαστικό ύφος, μοτίβο, κάναβος. * Σταυροδρόμια από κάθετους διαδρόμους. * Μονότονη ατμόσφαιρα για όλες τις αισθήσεις. * Αδιαφορία για τη λειτουργία του χώρου και την ψυχολογική κατάσταση των χρηστών. Συνεπώς, το κτίριο μετατρέπεται σε ένα κουτί που περιέχει ανθρώπους και υποχρεώνει την υιοθέτηση αφύσικης συμπεριφοράς από τον χρήστη. Ακόμα και μια κατοικία μετατρέπεται σε ιδρυματική, όταν έχει αυτά τα χαρακτηριστικά. Πόσο μάλλον, οι φυλακές. Έτσι αν αποφευκτούν στοιχεία σαν τα παραπάνω, το κτίριο χάνει σε μεγάλο βαθμό τον απόλυτο, ιδρυματικό χαρακτήρα που το καθιστά απρόσωπο και σκληρό. Στοιχεία που επίσης μπορούν να μειώσουν τον ιδρυματικό χαρακτήρα ενός 48 Ιδρυματισμός: όρος που δηλώνει το σύνολο των διαταραχών της προσωπικότητας και της συμπεριφοράς που εκδηλώνονται σε τροφίμους ιδρυμάτων Τεγόπουλος, Φυτράκης [1993], Ελληνικό Λεξικό, εκδόσεις Αρμονία, Αθήνα

Η Διεθνής Σύμβαση για τα Δικαιώματα. του Παιδιού. με απλά λόγια

Η Διεθνής Σύμβαση για τα Δικαιώματα. του Παιδιού. με απλά λόγια Η Διεθνής Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού με απλά λόγια Όλα τα παιδιά έχουν δικαιώματα που προβλέπονται από νόμους και διεθνείς συμβάσεις. Το σημαντικότερο κείμενο για τα δικαιώματα των παιδιών,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ Στρεσσογόνος παράγοντας Οτιδήποτε κάνει τον άνθρωπο να βιώνει στρες Είναι μια αλλαγή στην ομοιόσταση του ατόμου Παράγοντες που προκαλούν στρες Ενδογενείς Εξωγενείς Ενδογενείς

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Εξαρτήσεις Τρόποι αντιμετώπισης και παρέμβασης

Εφηβεία και Εξαρτήσεις Τρόποι αντιμετώπισης και παρέμβασης Εφηβεία και Εξαρτήσεις Τρόποι αντιμετώπισης και παρέμβασης Όπως όλοι γνωρίζουμε η εφηβεία είναι η περίοδος μετάβασης από την παιδική ηλικία στην ενήλικη ζωή. Γίνονται γρήγορες αλλαγές στο σώμα και στο

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ

Θέμα: ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΤΕΙ ΣΕΡΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΔΟΜΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ Θέμα: ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΩΝ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗΣ & ΟΙΚΟΔΟΜΙΚΗΣ Σύνταξη κειμένου: Μαρία Ν. Δανιήλ, Αρχιτέκτων

Διαβάστε περισσότερα

Εγώ έχω δικαιώματα, εσύ έχεις δικαιώματα, αυτός/αυτή έχει δικαιώματα... Εισαγωγή στα Δικαιώματα του Παιδιoύ

Εγώ έχω δικαιώματα, εσύ έχεις δικαιώματα, αυτός/αυτή έχει δικαιώματα... Εισαγωγή στα Δικαιώματα του Παιδιoύ Εγώ έχω δικαιώματα, εσύ έχεις δικαιώματα, αυτός/αυτή έχει δικαιώματα... Εισαγωγή στα Δικαιώματα του Παιδιoύ Όλοι έχουν δικαιώματα. Επιπλέον, σαν αγόρι ή κορίτσι ηλικίας κάτω των 18 ετών, έχεις ορισμένα

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ»

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ» Εργαστήριο δικτύωσης σε εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με θέμα: «Η συναισθηματική νοημοσύνη και η επίδρασή της στην εκπαιδευτική διαδικασία» 6 7 Μαΐου 2014 Κέντρο Πρόληψης των

Διαβάστε περισσότερα

ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ LRT ΣΕ ΑΣΤΙΚΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ

ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ LRT ΣΕ ΑΣΤΙΚΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2005 ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ 1 Γ. ΑΕΡΟΜΕΤΑΦΕΡΟΜΕΝΟΣ ΚΑΙ ΕΔΑΦΟΜΕΤΑΦΕΡΟΜΕΝΟΣ ΘΟΡΥΒΟΣ ΑΠΟ ΤΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ LRT ΣΕ ΑΣΤΙΚΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ (ΠΡΟΒΛΕΨΗ-ΛΟΓΙΣΜΙΚΑ-ΜΕΤΡΑ ΜΕΙΩΣΗΣ) Dr PATRICK VANHONACKER

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι φόβος και τι φοβια;

Τι είναι φόβος και τι φοβια; ΦΟΒΟΙ - ΦΟΒΙΕΣ Τι είναι φόβος και τι φοβια; Φόβος: η δυσάρεστη συναισθηματική κατάσταση που δημιουργείται απέναντι σε πραγματικό κίνδυνο, ή απειλή. Φοβία: ο επίμονος φόβος που παγιδεύει το άτομο περιορίζοντας

Διαβάστε περισσότερα

112 Σ Υ Ν Θ Ε Σ Ε Ι Σ Ν Ο Ε Μ Β Ρ Ι Ο Σ ' 1 1 Σ Υ Ν Θ Ε Σ Ε Ι Σ 113

112 Σ Υ Ν Θ Ε Σ Ε Ι Σ Ν Ο Ε Μ Β Ρ Ι Ο Σ ' 1 1 Σ Υ Ν Θ Ε Σ Ε Ι Σ 113 Ρετιρέ ο παράδεισος ΣΕ ΜΙΑΝ ΑΠΟ ΤΙΣ ΠΙΟ ΠΛΟΥΣΙΕΣ ΣΥΝΟΙΚΙΕΣ ΤΟΥ ΓΙΟΧΑΝΕΣ- ΜΠΟΥΡΓΚ, ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΕΙΝΑΙ ΦΥΣΙΚΟ ΝΑ ΖΟΥΝ ΠΙΣΩ ΑΠΟ ΨΗΛΟΥΣ ΦΡΑΚΤΕΣ, ΠΕΡΙΚΛΕΙΣΤΑ ΣΠΙΤΙΑ, ΜΕ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ. ΟΙ ΙΔΙΟΚΤΗΤΕΣ ΤΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ, ΕΞΕΛΙΞΗ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ, ΕΞΕΛΙΞΗ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ, ΕΞΕΛΙΞΗ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ 5ο μάθημα Διδάσκουσα Δήμητρα Ιορδάνογλου ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΤΡΕΣ Διεθνές Εθνικό Οργανισμού Πανεπιστημίου Διαπροσωπικό Ατομικό ΜΕΡΙΚΟΙ ΟΡΙΣΜΟΙ ΑΓΧΟΣ: Ένας "μη

Διαβάστε περισσότερα

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ Η λέξη ΠΑΙΧΝΊΔΙ προέρχεται από την λέξη παίχτης παίζω παις. Με την έννοια παιχνίδι ορίζουμε την κατ εξοχήν αυθόρμητη και ενδιαφέρουσα δραστηριότητα των παιδιών που έχει ως στόχο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 3 ο Διεύθυνση-Παρακίνηση 3.1. Ηγεσία-Βασικές έννοιες Η επιτυχία των επιχειρήσεων ή των οργανισμών

Διαβάστε περισσότερα

ΗΧΟΣ και ΘΟΡΥΒΟΣ μια εισαγωγή. Νίκος Κ. Μπάρκας. Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΔΠΘ. nbarkas@arch.duth.gr

ΗΧΟΣ και ΘΟΡΥΒΟΣ μια εισαγωγή. Νίκος Κ. Μπάρκας. Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΔΠΘ. nbarkas@arch.duth.gr ΗΧΟΣ και ΘΟΡΥΒΟΣ μια εισαγωγή Νίκος Κ. Μπάρκας Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΔΠΘ nbarkas@arch.duth.gr Ήχος και Θόρυβος μια εισαγωγή στα ακουστικά χαρακτηριστικά του ήχου στις αιτίες και στις συνέπειες του

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141 ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141 ΣΟΦΗ ΛΕΟΝΤΟΠΟΥΛΟΥ ΕΠΙΚΟΥΡΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 3 2. ΓΙΑΤΙ ΝΑ ΕΓΓΡΑΦΩ

Διαβάστε περισσότερα

Αξιότιμοι κύριοι κύριοι βουλευτές,

Αξιότιμοι κύριοι κύριοι βουλευτές, Αθήνα : 24/06/2011 Αρ. Πρωτ : 1213 Προς : Διακομματική Επιτροπή για την εξέταση του σωφρονιστικού συστήματος της χώρας & των συνθηκών διαβίωσης των κρατουμένων Γραφείο 148 Υπόψη κυρίας Καμηλάκη Βασιλίσσης

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια

Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια Κώστας Νικολάου ψυχίατρος Παρουσίαση βασισμένη στο: BPSD Educational Pack, International Psychogeriatric Association (IPA) 2002 Τα Συμπεριφορικά και Ψυχολογικά συμπτώματα

Διαβάστε περισσότερα

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Πιθανότατα αισθάνεστε πολύ αναστατωµένοι αφού λάβατε µια διάγνωση καρκίνου. Συνήθως είναι δύσκολο να αποδεχθείτε τη διάγνωση αµέσως και αυτό είναι

Διαβάστε περισσότερα

Μιχάλης Μακρή EFIAP. www.michalismakri.com

Μιχάλης Μακρή EFIAP. www.michalismakri.com Μιχάλης Μακρή EFIAP www.michalismakri.com Γιατί κάποιες φωτογραφίες είναι πιο ελκυστικές από τις άλλες; Γιατί κάποιες φωτογραφίες παραμένουν κρεμασμένες σε γκαλερί για μήνες ή και για χρόνια για να τις

Διαβάστε περισσότερα

ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 2010

ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 2010 H ποιότητα ζωής στον αντίποδα της ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 16-2-2010 2010 Μ. Τζινιέρη Κοκκώση, Ph.D Επικ. Καθηγήτρια Κλινικής Ψυχολογίας Α Ψυχιατρική Κλινική Πανεπιστηµίου Αθηνών-Αιγινήτειο

Διαβάστε περισσότερα

Μουσικοθεραπεία ΟΙ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ, ΧΡΗΣΙΜΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ

Μουσικοθεραπεία ΟΙ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ, ΧΡΗΣΙΜΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ Μουσικοθεραπεία Ντόρα Ψαλτοπούλου Μουσικοθεραπεύτρια MA-CMT Master of Arts, New York University να τσιγγάνικο ρητό λέει ότι «όποιος πόνο έχει, μιλιά δεν έχει». Κι ένας Κινέζος ποιητής θα πει ότι «χτυπάμε

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Τι είναι ''social media''; Τι είναι ο εθισμός; Τι είναι εθισμός στο διαδίκτυο;

Εισαγωγή. Τι είναι ''social media''; Τι είναι ο εθισμός; Τι είναι εθισμός στο διαδίκτυο; Εισαγωγή Τι είναι ''social media''; Ως μέσα κοινωνικής δικτύωσης (social media) ορίζονται τα μέσα, τα οποία αλληλεπιδρούν μεταξύ ομάδων ανθρώπων μέσω των διαδικτυακών κοινοτήτων. Υπάρχουν διάφορες μορφές

Διαβάστε περισσότερα

Η συγγραφέας και ψυχολόγος Γιούλη Μιγγείρου στο agrinio-life Μαμά, μπαμπά σας χρειάζομαι!

Η συγγραφέας και ψυχολόγος Γιούλη Μιγγείρου στο agrinio-life Μαμά, μπαμπά σας χρειάζομαι! Η συγγραφέας και ψυχολόγος Γιούλη Μιγγείρου στο agrinio-life Μαμά, μπαμπά σας χρειάζομαι! Με ένα πραγματικά απλό και κατανοητό λόγο, η κυρία Μιγγείρου στο νέο της βιβλίο Μαμά, μπαμπά σας χρειάζομαι, που

Διαβάστε περισσότερα

6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο : ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ

6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο : ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ 6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο : ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ( σελίδες σχολικού βιβλίου 129 133, έκδοση 2014 : σελίδες 124 129 ) 3.3.2 Παρακίνηση 3.3.2.1 Βασικές έννοιες Η υλοποίηση του έργου και η επίτευξη των στόχων στις

Διαβάστε περισσότερα

ΜΥΘΟΙ ΚΑΙ ΑΛΗΘΕΙΕΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΤΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΑΥΤΙΣΜΟΥ. Επιμέλεια: Στέργιος Νότας

ΜΥΘΟΙ ΚΑΙ ΑΛΗΘΕΙΕΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΤΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΑΥΤΙΣΜΟΥ. Επιμέλεια: Στέργιος Νότας ΜΥΘΟΙ ΚΑΙ ΑΛΗΘΕΙΕΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΤΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΑΥΤΙΣΜΟΥ Επιμέλεια: Στέργιος Νότας ΜΥΘΟΣ: Ο αυτισμός είναι μια σπάνια διαταραχή. ΑΛΗΘΕΙΑ: Παλαιότερες επιδημιολογικές έρευνες έδειχναν ότι στον γενικό

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Εξυπηρετώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Η εξυπηρέτηση ως το πλέον δυναμικό

Διαβάστε περισσότερα

Η ΆΝΝΑ ΚΑΙ Ο ΑΛΈΞΗΣ ΕΝΆΝΤΙΑ ΣΤΟΥΣ ΠΑΡΑΧΑΡΆΚΤΕΣ

Η ΆΝΝΑ ΚΑΙ Ο ΑΛΈΞΗΣ ΕΝΆΝΤΙΑ ΣΤΟΥΣ ΠΑΡΑΧΑΡΆΚΤΕΣ ΤΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ EURO RUN www.nea-trapezogrammatia-euro.eu Η ΆΝΝΑ ΚΑΙ Ο ΑΛΈΞΗΣ ΕΝΆΝΤΙΑ ΣΤΟΥΣ ΠΑΡΑΧΑΡΆΚΤΕΣ - 2 - Η Άννα και ο Αλέξης είναι συμμαθητές και πολύ καλοί φίλοι. Μπλέκουν πάντοτε σε φοβερές καταστάσεις.

Διαβάστε περισσότερα

( μαθήτρια Γ γυμνασίου) ***

( μαθήτρια Γ γυμνασίου) *** «...Η γλωσσομάθεια στις μέρες μας είναι απαραίτητη. Τα άτομα με επαρκή γνώση μιας ξένης γλώσσας έχουν τη δυνατότητα να είναι αποτελεσματικότεροι στις σπουδές τους, αφού μπορούν ψάχνοντας σε ξένες βιβλιογραφίες

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ. Τριμηνιαία Έρευνα. Α Τρίμηνο 2012

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ. Τριμηνιαία Έρευνα. Α Τρίμηνο 2012 ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ Τριμηνιαία Έρευνα Α Τρίμηνο 2012 Αθήνα, Απρίλιος 2012 2 Έρευνα Καταναλωτικής Εμπιστοσύνης Α Τρίμηνο 2012 3 4 ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ

Διαβάστε περισσότερα

Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία

Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΟΑΕΔ Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ: Μαρμαρινός Ιωάννης

Διαβάστε περισσότερα

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Ενισχύστε την Αυτοπεποίθηση των Παιδιών Βελτιώνοντας & Μαθαίνοντας τον Γονεϊκό Τύπο!!! ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Κλεισθένους 12 (Στοά Κοββατζή) 1 ος όροφος Τηλ.: 2742029421 Κιν.: 6979985566

Διαβάστε περισσότερα

Αιτίες. Η Αγάπη για τη ρουτίνα. Συνήθεις Διαταραχές Ύπνου. Δυσκολίες επικοινωνίας. ! Εφιάλτες! Ακράτεια! Ροχαλητό! Ανήσυχος Ύπνος!

Αιτίες. Η Αγάπη για τη ρουτίνα. Συνήθεις Διαταραχές Ύπνου. Δυσκολίες επικοινωνίας. ! Εφιάλτες! Ακράτεια! Ροχαλητό! Ανήσυχος Ύπνος! Διαταραχές ύπνου και Αυτισµός Ελένη Λούκουτου Λογοθεραπεύτρια ΙΟΥΝΙΟΣ 2014 Ο ύπνος είναι ένα σημαντικό συστατικό της υγείας. Παρόλο που δε μπορούμε να κατανοήσουμε όλες τις λειτουργίες του, ο ύπνος είναι

Διαβάστε περισσότερα

Π ε ρ ι ε χ ό μ ε ν α

Π ε ρ ι ε χ ό μ ε ν α ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΕΝΤΥΠΟ Π ε ρ ι ε χ ό μ ε ν α 1. Πρόλογος 2. Τι είναι η Κατά Πλάκας Σκλήρυνση/Πολλαπλή Σκλήρυνση 3. Λίγα λόγια για τον Παγκύπριο Σύνδεσμο Πολλαπλής Σκλήρυνσης Π ρ ό λ ο γ ο ς Ο λόγος της σύνταξης

Διαβάστε περισσότερα

Ενσωματωμένες υπηρεσίες Συμπεριφορικής Υγείας στις δομές υγείας. Β Μέρος

Ενσωματωμένες υπηρεσίες Συμπεριφορικής Υγείας στις δομές υγείας. Β Μέρος Ενσωματωμένες υπηρεσίες Συμπεριφορικής Υγείας στις δομές υγείας Β Μέρος Κατάθλιψη Αξιολόγηση Χρήση ψυχομετρικών εργαλείων Ερωτήσειςγια: Συναίσθημα Ύπνο Ενδιαφέροντα Ενοχή Ενέργεια Συγκέντρωση Όρεξη Ψυχοκοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

Διοίκηση Επιχειρήσεων

Διοίκηση Επιχειρήσεων 10 η Εισήγηση Δημιουργικότητα - Καινοτομία 1 1.Εισαγωγή στη Δημιουργικότητα και την Καινοτομία 2.Δημιουργικό Μάνατζμεντ 3.Καινοτομικό μάνατζμεντ 4.Παραδείγματα δημιουργικότητας και καινοτομίας 2 Δημιουργικότητα

Διαβάστε περισσότερα

Πρόληψη και αντιμετώπιση της εγκληματικότητας

Πρόληψη και αντιμετώπιση της εγκληματικότητας Πρόληψη και αντιμετώπιση της εγκληματικότητας Ειδικότερα η Γενική Διεύθυνση Σωφρονιστικής Πολιτικής χαράσσει τις γραμμές της σωφρονιστικής πολιτικής του Υπουργείου στον τομέα της πρόληψης και της καταστολής

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ Αγγελική Γουδέλη, 2011 Κοινωνικό Άγχος Αμηχανία Φόβος Το κοινωνικό άγχος, ή αλλιώς κοινωνική φοβία, θεωρείται

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΑΚΙΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑ

ΦΥΛΑΚΙΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑ ΦΥΛΑΚΙΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑ Αποτελεί νέο στοιχείο στη ζωή μας η συνειδητοποίηση ότι ο φυλακισμένος, «εχθρός» της κοινωνίας, ο εκτός νόμου άνθρωπος του υπόκοσμου είναι μια ανθρώπινη οντότητα, που αντί να

Διαβάστε περισσότερα

ΠΩΣ ΝΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕΤΕ ΕΝΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΨΥΧΙΚΑ ΥΓΙΕΣ-ΕΝΑ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ 7 ΒΗΜΑΤΩΝ

ΠΩΣ ΝΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕΤΕ ΕΝΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΨΥΧΙΚΑ ΥΓΙΕΣ-ΕΝΑ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ 7 ΒΗΜΑΤΩΝ ΠΩΣ ΝΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕΤΕ ΕΝΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΨΥΧΙΚΑ ΥΓΙΕΣ-ΕΝΑ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ 7 ΒΗΜΑΤΩΝ Το φυλλάδιο «Ένας οδηγός για την προαγωγή της ψυχικής υγείας στο χώρο εργασίας- πηγή βοήθειας για τους εργοδότες» απευθύνεται

Διαβάστε περισσότερα

Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού

Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού Πώς γίνεται ένα παιδί να έχει ιδιαίτερη κλίση στα μαθηματικά, στη μουσική, στις ξένες γλώσσες, στη μετεωρολογία, να έχει ξεχωριστές ικανότητες και ενδιαφέροντα,

Διαβάστε περισσότερα

Πώς να μάθετε το παιδί, να προστατεύει τον εαυτό του!

Πώς να μάθετε το παιδί, να προστατεύει τον εαυτό του! Πώς να μάθετε το παιδί, να προστατεύει τον εαυτό του! Όλοι οι γονείς, αλλά ιδιαίτερα οι μονογονείς, έχουν ένα άγχος παραπάνω σε ό,τι αφορά την ασφάλεια του παιδιού τους. Μία φίλη διαζευγμένη με ένα κοριτσάκι

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ.

Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ. Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ. Ευσταθίου Γνωσιακή συµπεριφοριστική θεραπεία Σειρά προτάσεων παρέµβασης

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Τις τελευταίες τρεις δεκαετίες ένας αριθµός εναλλακτικών µοντέλων για τον πόνο πέραν του ιατρικού ενσωµατώνουν ψυχολογικούς(αντίληψη,

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

«ΕΓΚΛΕΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΠΟΦΥΛΑΚΙΣΗ»

«ΕΓΚΛΕΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΠΟΦΥΛΑΚΙΣΗ» «ΕΓΚΛΕΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΠΟΦΥΛΑΚΙΣΗ» Μουδάτσου Μαρία, Ψυχολόγος, PRAKSIS, m.moudatsou@praksis.gr Λίγα λόγια για την PRAKSIS Η Praksis (Προγράμματα Ανάπτυξης, Κοινωνικής Στήριξης και Ιατρικής Συνεργασίας), είναι

Διαβάστε περισσότερα

Σχεδιαγράμματα Εκθέσεων Β! Γυμνασίου

Σχεδιαγράμματα Εκθέσεων Β! Γυμνασίου Σχεδιαγράμματα Εκθέσεων Β! Γυμνασίου ΕΝΟΤΗΤΑ 3 Φιλία Προϋποθέσεις ορθής φιλίας: Σεβασμός στην προσωπικότητα του άλλου. Ειλικρίνεια και τιμιότητα. Κατανόηση προβλημάτων. Αλληλοβοήθεια. Κοινά ενδιαφέροντα.

Διαβάστε περισσότερα

Πίνακας ελέγχου συναγερμού Easy Series Κάνουμε την ασφάλεια εύκολη υπόθεση διαθέτοντας wlsn*

Πίνακας ελέγχου συναγερμού Easy Series Κάνουμε την ασφάλεια εύκολη υπόθεση διαθέτοντας wlsn* «Η προστασία απενεργοποιήθηκε» Πίνακας ελέγχου συναγερμού Easy Series Κάνουμε την ασφάλεια εύκολη υπόθεση διαθέτοντας wlsn* * Ασύρματο τοπικό δίκτυο ασφαλείας 2 Πρώτα απ όλα η ασφάλεια Φυσικά επιθυμείτε

Διαβάστε περισσότερα

χρόνιου πόνου κι των συναισθημάτων. Μάλιστα, μεγάλο μέρος αυτού

χρόνιου πόνου κι των συναισθημάτων. Μάλιστα, μεγάλο μέρος αυτού Το μαιτεχμιακό σύστημα συνδέεται με τμήματα του μετωπιαίου κι κροταφικού λοβού ( τμήματα των εγκεφαλικών ημισφαιρίων,ονομασμένα σύμφωνα με το κρανιακό οστό που τα καλύπτει). Το ίδιο σχετίζεται με τον έλεγχο

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΤΟΥ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΨΥΧΟΔΡΑΜΑΤΙΣΤΗ

ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΤΟΥ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΨΥΧΟΔΡΑΜΑΤΙΣΤΗ ΨΥΧΟΔΡΑΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑΣ (ΨΥΚΑΠ) Μιχαλακολούλου 173 115 27 ΑΘΗΝΑ Τηλ.: 2106462797 Δικτυακός Τόπος: http://www.psychodrama.gr Ηλεκτρονική Διεύθυνση: kostas.letsios@psychodrama.gr

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΠΟΡΙΑ ΠΡΟΣΩΠΩΝ ΠΡΟΛΗΨΗ = ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ

ΕΜΠΟΡΙΑ ΠΡΟΣΩΠΩΝ ΠΡΟΛΗΨΗ = ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΕΜΠΟΡΙΑ ΠΡΟΣΩΠΩΝ ΠΡΟΛΗΨΗ = ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ 27 Φεβρουαρίου, 2014 Παναγιώτα Χριστοδούλου Κοινωνική Λειτουργός ΜΑ, Υπ. Διδάκτορας Ορισμός Εμπορίας Προσώπων Σύμφωνα με τον περί Καταπολέμησης της Εμπορίας και

Διαβάστε περισσότερα

1.7.2015 Ble Pavillon XENIA KOURTOGLOU PRESENTATION

1.7.2015 Ble Pavillon XENIA KOURTOGLOU PRESENTATION 1.7.2015 Ble Pavillon XENIA KOURTOGLOU PRESENTATION I Didn't Sign Up for This Ξένια Κούρτογλου Founder & Managing Partner Focus Bari S.A Co-founder e-satisfaction Τι θα δούμε I. Οι δυνάμεις της αλλαγής

Διαβάστε περισσότερα

www.arnos.gr κλικ στη γνώση Τιμολόγηση

www.arnos.gr κλικ στη γνώση Τιμολόγηση ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 Τιμολόγηση Παράγοντες επηρεασμού της τιμής Στόχος της τιμολογιακής πολιτικής πρέπει να είναι ο καθορισμός μιας ιδανικής τιμής η οποία θα ικανοποιεί τόσο τους πωλητές όσο και τους αγοραστές.

Διαβάστε περισσότερα

Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων.

Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων. 1. Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων. Υπολογίζεται ότι περίπου ένα στα πέντε παιδιά πέφτει θύμα σεξουαλικής βίας, συμπεριλαμβανομένης της σεξουαλικής κακοποίησης. Μπορείτε να βοηθήσετε να μη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΝΟΙΑ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

ΕΝΝΟΙΑ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ κεφάλαιο 1 ΕΝΝΟΙΑ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 1. Εισαγωγή Μ έχρι αρκετά πρόσφατα, η έννοια του μάρκετινγκ των υπηρεσιών αποτελούσε μια έννοια χωρίς ιδιαίτερη αξία αφού, πρακτικά,

Διαβάστε περισσότερα

Σχολικό πλαίσιο Οικογένεια με αυτιστικό παιδί Δώρα Παπαγεωργίου Κλινική Ψυχολόγος

Σχολικό πλαίσιο Οικογένεια με αυτιστικό παιδί Δώρα Παπαγεωργίου Κλινική Ψυχολόγος Σχολικό πλαίσιο Οικογένεια με αυτιστικό παιδί Δώρα Παπαγεωργίου Κλινική Ψυχολόγος Η απώλεια του «ονειρεμένου παιδιού» Οι γονείς βιώνουν μιαν απώλεια. Βιώνουν την απώλεια του παιδιού που έκτισαν μέσα στο

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 4 ΣΕΛΙΔΕΣ

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 4 ΣΕΛΙΔΕΣ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 29 ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4) Ο Φραντς Κάφκα στη σκιαγραφία του σύγχρονου ανθρώπου

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη TETARTH 15 ΜΑΪΟΥ 2013 14.00-15.00 ΠΡΟΣΕΛΕΥΣΗ ΣΥΝΕΔΡΩΝ-ΕΓΓΡΑΦΕΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ, ΝΕΑ ΧΗΛΗ ΚΑΡΑΘΕΟΔΩΡΗ ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΑΙΘΟΥΣΑ 9 ΑΙΘΟΥΣΑ 10 ΑΙΘΟΥΣΑ ΣΥΝΕΛΕΥΣΕΩΝ 15.00-17.00 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1 Σκέφτομαι & Πράττω

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ο ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΩΝ ΝΑΡΚΩΤΙΚΩΝ. 5.1 Εισαγωγή

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ο ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΩΝ ΝΑΡΚΩΤΙΚΩΝ. 5.1 Εισαγωγή ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ο ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΩΝ ΝΑΡΚΩΤΙΚΩΝ 5.1 Εισαγωγή Στην ενότητα αυτήν θα παρουσιάσουµε µία αναλυτική περιγραφή της γνώµης των Ευρωπαίων πολιτών σχετικά µε τα ναρκωτικά. Καθώς είναι γνωστό, στις µέρες

Διαβάστε περισσότερα

Τι σημαίνει αστικά πεδία σε μετάβαση για εσάς και την καλλιτεχνική σας δημιουργία;

Τι σημαίνει αστικά πεδία σε μετάβαση για εσάς και την καλλιτεχνική σας δημιουργία; Τι σημαίνει αστικά πεδία σε μετάβαση για εσάς και την καλλιτεχνική σας δημιουργία; Δύσκολη ερώτηση Για την καλλιτεχνική μου δημιουργία δεν παίζει κανένα ρόλο. Αυτό που με πικραίνει είναι ότι έζησα την

Διαβάστε περισσότερα

Η συναισθηματική νοημοσύνη βασικός παράγων επιτυχίας

Η συναισθηματική νοημοσύνη βασικός παράγων επιτυχίας Η συναισθηματική νοημοσύνη βασικός παράγων επιτυχίας 1 IQ επιτυχημένοι EQ 2 Επιτυχία = ΕΠΙ-ΤΗΣ-ΤΥΧΗΣ Είναι η ικανότητα να πραγματοποιεί κανείς τους στόχους του εν προκύπτει κατά τύχη αλλά μόνο αν κανείς

Διαβάστε περισσότερα

Η δραστηριότητα της σκέψης ήταν στην προέλευσή της, διαδικασία εκτόνωσης της ψυχής, από υπερχείλισμα ερεθισμάτων.

Η δραστηριότητα της σκέψης ήταν στην προέλευσή της, διαδικασία εκτόνωσης της ψυχής, από υπερχείλισμα ερεθισμάτων. Σκέψη και ονειροπόληση της μητέρας Η δραστηριότητα της σκέψης ήταν στην προέλευσή της, διαδικασία εκτόνωσης της ψυχής, από υπερχείλισμα ερεθισμάτων. Ο Bion εμπνεόμενος από το άρθρο του Freud του 1911,

Διαβάστε περισσότερα

Αθήνα, 14.9.2011 Α. Π. 25/14.9.11 Τηλ. επικοινωνίας: 210-7289703

Αθήνα, 14.9.2011 Α. Π. 25/14.9.11 Τηλ. επικοινωνίας: 210-7289703 Αθήνα, 14.9.2011 Α. Π. 25/14.9.11 Τηλ. επικοινωνίας: 210-7289703 Προς κο Μαρίνο Σκανδάµη Ειδικό Γραµµατέα Υπουργείου ικαιοσύνης, ιαφάνειας και Ανθρωπίνων ικαιωµάτων Θέµα: Επίσκεψη Συνηγόρου του Πολίτη

Διαβάστε περισσότερα

Ποια είναι τα δικαιώματά μου; Έχουμε και υποχρεώσεις! Τα δικαιώματά μας είναι

Ποια είναι τα δικαιώματά μου; Έχουμε και υποχρεώσεις! Τα δικαιώματά μας είναι Ποια είναι τα δικαιώματά μου; Έχουμε και υποχρεώσεις! Τα δικαιώματά μας είναι ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ Δικαιώματα επιβίωσης Τα παιδιά έχουν δικαιώματα. Ένα από αυτά είναι τα δικαιώματα για επιβίωση. Αυτά τα δικαιώματα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΙΝΙΚΗ ΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑΣ ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ

ΚΛΙΝΙΚΗ ΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑΣ ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑΣ ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ Παρουσίαση, φωτογραφίες: Π. ΤΖΩΝΟΣ APXITEKTONIKH MEΛETH - ΕΠΙΒΛΕΨΗ: ΣTATIKH MEΛETH: H/M MEΛETH: ΦΥΤΟΤΕΧΝΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ: ΣYNEPΓATEΣ: TEXNIKH ETAIPΕIA KATAΣKEYHΣ: IΔIOKTHTHΣ:

Διαβάστε περισσότερα

Εξάρτηση από το διαδίκτυο

Εξάρτηση από το διαδίκτυο Εξάρτηση από το διαδίκτυο Συμπτώματα Εξάρτησης i. Παραμονή on-line για περισσότερη ώρα από όση υπολόγιζε αρχικά ο έφηβος, ώστε να πετύχει το αίσθημα της ικανοποίησης, διαφορετικά η συνέχιση ίδιου χρόνου

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι η Χοροθεραπεία Έλλη Κήτα

Τι είναι η Χοροθεραπεία Έλλη Κήτα Τι είναι η Χοροθεραπεία Έλλη Κήτα Εισήγηση- Παρουσίαση της Χοροθεραπείας στα πλαίσια των Συνεδριακών εκδηλώσεων «Οι δρόμοι της Ψυχοθεραπείας» Διοργάνωση : κοινοπραξία ΕΥΕΞΙΑ Μάιος 2002, Αθήνα Συνήθως,

Διαβάστε περισσότερα

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΑΥΤΟΜΑΤΙΣΜΟΣ

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΑΥΤΟΜΑΤΙΣΜΟΣ ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΑΥΤΟΜΑΤΙΣΜΟΣ ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ Η Ρομποτική είναι ο κλάδος της επιστήμης που κατασκευάζει και μελετά μηχανές που μπορούν να αντικαταστήσουν τον άνθρωπο στην εκτέλεση μιας εργασίας. Tι είναι το ΡΟΜΠΟΤ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΓΙΑ ΝΕΟΥΣ ΑΓΡΟΤΕΣ

ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΓΙΑ ΝΕΟΥΣ ΑΓΡΟΤΕΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΟΥ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ & ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ «ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗ ΝΕΩΝ ΑΓΡΟΤΩΝ» ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑΣ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΤΙΣ ΑΓΡΟΤΙΚΕΣ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΕΙΣ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΓΙΑ ΝΕΟΥΣ

Διαβάστε περισσότερα

Tony Attwood. Κατάλληλα Εκπαιδευτικά Πλαίσια για Παιδιά με Σύνδρομο Asperger

Tony Attwood. Κατάλληλα Εκπαιδευτικά Πλαίσια για Παιδιά με Σύνδρομο Asperger Tony Attwood Κατάλληλα Εκπαιδευτικά Πλαίσια για Παιδιά με Σύνδρομο Asperger Το παιδί με σύνδρομο Asperger δεν παρουσιάζει το ίδιο προφίλ συμπεριφοράς και μαθησιακών ικανοτήτων με το παιδί που εμφανίζει

Διαβάστε περισσότερα

Σύντομο Ενημερωτικό Υλικό Μικρών Εμπορικών Επιχειρήσεων για το Ανθρακικό Αποτύπωμα ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ 2012 -1-

Σύντομο Ενημερωτικό Υλικό Μικρών Εμπορικών Επιχειρήσεων για το Ανθρακικό Αποτύπωμα ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ 2012 -1- ΕΘΝΙΚΗ ΣΥΝΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΜΠΟΡΙΟΥ Σύντομο Ενημερωτικό Υλικό Μικρών Εμπορικών Επιχειρήσεων για το Ανθρακικό Αποτύπωμα Πως οι μικρές εμπορικές επιχειρήσεις επηρεάζουν το περιβάλλον και πως μπορούν

Διαβάστε περισσότερα

Έφηβος και Διαδίκτυο Ο Ρόλος του Γονέα

Έφηβος και Διαδίκτυο Ο Ρόλος του Γονέα Έφηβος και Διαδίκτυο Ο Ρόλος του Γονέα 22 Μαρτίου 2014 Ανδρέας Ευαγόρου Ψυχολόγος Εφηβεία Ψυχική και σωματική ανάπτυξη Πέρασμα από την παιδική στην ενήλικη ζωή Ενδοψυχικές αναδομήσεις Ανάγκη αυτονομίας

Διαβάστε περισσότερα

WEB DESIGN Ο σχεδιασμός στο Web Design

WEB DESIGN Ο σχεδιασμός στο Web Design WEB DESIGN Ο σχεδιασμός στο Web Design ΠΑΤΣΙΑΛΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ Web Design Είναι ο σχεδιασμός και η δημιουργία δικτυακών τόπων. Περιλαμβάνει : την αρχιτεκτονική πληροφοριών, τη διεπαφή χρήστη και την πλοήγηση.

Διαβάστε περισσότερα

ι. ΣΤΑΔΙΟ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗΣ ιι. ΣΤΑΔΙΟ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ιιι. ΣΥΝΘΕΤΙΚΟ ΣΤΑΔΙΟ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ & ΠΡΟΤΑΣΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΩΝ ΜΝΗΜΕΙΩΝ

ι. ΣΤΑΔΙΟ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗΣ ιι. ΣΤΑΔΙΟ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ιιι. ΣΥΝΘΕΤΙΚΟ ΣΤΑΔΙΟ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ & ΠΡΟΤΑΣΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΩΝ ΜΝΗΜΕΙΩΝ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ & ΠΡΟΤΑΣΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΩΝ ΜΝΗΜΕΙΩΝ ι. ΣΤΑΔΙΟ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗΣ ιι. ΣΤΑΔΙΟ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ιιι. ΣΥΝΘΕΤΙΚΟ ΣΤΑΔΙΟ ι. ΣΤΑΔΙΟ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗΣ α. Αρχειακή έρευνα β. Βιβλιογραφική έρευνα γ. Έρευνα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΑΓΟΠΟΥΛΟΣ ΓΙΩΡΓΟΣ Α 4 ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Κα ΤΣΑΓΚΟΓΕΩΡΓΑ

ΠΑΝΑΓΟΠΟΥΛΟΣ ΓΙΩΡΓΟΣ Α 4 ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Κα ΤΣΑΓΚΟΓΕΩΡΓΑ ΠΑΝΑΓΟΠΟΥΛΟΣ ΓΙΩΡΓΟΣ Α 4 ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Κα ΤΣΑΓΚΟΓΕΩΡΓΑ 1 ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΕΛ. 3 ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ ΣΕΛ. 4 ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΣΚΟΠΟΥ ΣΕΛ. 5 ΥΛΙΚΑ ΣΕΛ. 6 ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ, ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΕΣ ΚΑΙ ΘΕΩΡΙΑ ΣΕΛ. 7 ΑΝΑΛΥΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Δ: ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Δ: ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Δ: ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΣΧΟΛΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΛΕΤΗ ΤΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ Η οικογένεια αποτελεί τεράστια μορφοποιό δύναμη για την ανάπτυξη του παιδιού, γιατί το άτομο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΠΑ.Λ. Α ΟΜΑΔΑΣ (ΗΜΕΡΗΣΙΑ) ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2014

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΠΑ.Λ. Α ΟΜΑΔΑΣ (ΗΜΕΡΗΣΙΑ) ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2014 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΠΑ.Λ. Α ΟΜΑΔΑΣ (ΗΜΕΡΗΣΙΑ) ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2014 Α1. Ο συγγραφέας αναφέρεται στο πρόβλημα της νεανικής εγκληματικότητας. Αρχικά επισημαίνει πως η αύξηση του φαινομένου οφείλεται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Η ψυχολογία των αθλητών και η άμεση σχέση της με την προπόνηση και τη φυσικοθεραπεία

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Η ψυχολογία των αθλητών και η άμεση σχέση της με την προπόνηση και τη φυσικοθεραπεία ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 1. Κριτήρια Επιλογής Θέματος キ キ キ キ ενδιαφέρον απόκτηση γνώσεων και πληροφοριών διαμόρφωση απόψεων για το θέμα φιλομάθεια για τη ψυχολογία των αθλητών 2. Τίτλος της έρευνας Η ψυχολογία

Διαβάστε περισσότερα

Πολιτική Ποιότητας & Σ.Ο.Π.Ε.Π Αξιολόγηση Έργου

Πολιτική Ποιότητας & Σ.Ο.Π.Ε.Π Αξιολόγηση Έργου Πολιτική Ποιότητας & Σ.Ο.Π.Ε.Π Αξιολόγηση Έργου Σύνταξη Δημήτριος Τσέλιος Πρακτική Άσκηση ΤΕΙ Λάρισας Υποέργο 02 Ε 2.21 Περιεχόμενα ΕΙΣΑΓΩΓΗ 2 Ι. ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΗΣ Π.Α 2

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΝΕΥΡΙΚΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΡΟΓΙΑΝΝΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΜΑΥΡΙΔΟΥ ΠΑΡΘΕΝΑ

ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΝΕΥΡΙΚΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΡΟΓΙΑΝΝΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΜΑΥΡΙΔΟΥ ΠΑΡΘΕΝΑ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΘΗΜΑ : ΚΟΙΝΟΤΙΚΗ ΝΟΣ/ΚΗ ΙΙ ΥΠ. ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ : ΚΥΠΑΡΙΣΗ ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΝΕΥΡΙΚΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΡΟΓΙΑΝΝΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΜΑΥΡΙΔΟΥ ΠΑΡΘΕΝΑ ΛΑΡΙΣΑ 2010 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. Εισαγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Αποτελέσματα έρευνας αγοράς σε Γιατρούς, Φαρμακοποιούς & Κοινό σχετικά με την. Επικοινωνία. των ΦΕ. the value of experience

Αποτελέσματα έρευνας αγοράς σε Γιατρούς, Φαρμακοποιούς & Κοινό σχετικά με την. Επικοινωνία. των ΦΕ. the value of experience Αποτελέσματα έρευνας αγοράς σε Γιατρούς, Φαρμακοποιούς & Κοινό σχετικά με την Επικοινωνία των ΦΕ Στόχος της έρευνας Αξιολόγηση της επικοινωνίας των Φαρμακευτικών Εταιριών με: Γιατρούς Φαρμακοποιούς Κοινό

Διαβάστε περισσότερα

ΘΑΝΑΣΗΣ ΣΕΦΕΡΛΗΣ συγγραφέας του βιβλίου ΚΑΡΚΙΝΟΣ: ΔΑΣΚΑΛΟΣ & ΦΙΛΟΣ

ΘΑΝΑΣΗΣ ΣΕΦΕΡΛΗΣ συγγραφέας του βιβλίου ΚΑΡΚΙΝΟΣ: ΔΑΣΚΑΛΟΣ & ΦΙΛΟΣ ΘΑΝΑΣΗΣ ΣΕΦΕΡΛΗΣ συγγραφέας του βιβλίου ΚΑΡΚΙΝΟΣ: ΔΑΣΚΑΛΟΣ & ΦΙΛΟΣ 15 Views December 18, 2014 Συνέντευξη στην Ιουλία Ιωάννου «Η γνώση είναι προσωπική εμπειρία, όλα τα άλλα είναι απλώς πληροφορίες». Το

Διαβάστε περισσότερα

TFT TV. Τι είναι οι TFT και πως λειτουργούν;

TFT TV. Τι είναι οι TFT και πως λειτουργούν; TFT TV Τι είναι οι TFT και πως λειτουργούν; Η ετυμολογία του όρου TFT (Thin Film Transistor ή τρανζίστορ λεπτού φιλμ) μας παραπέμπει στο δομικό στοιχείο ελέγχου της οθόνης, που είναι το τρανζίστορ. Οι

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Το να είσαι γονιός δεν είναι εύκολο πράγμα. Δεν υπάρχει ευκαιρία για πρόβα, δεν υπάρχουν σχολεία. Το μόνο που κουβαλάμε

Διαβάστε περισσότερα

Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια

Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια ρ ZΩΗ ΚΑΤΣΑΡΟΥ Νευρολόγος ιευθύντρια ΕΣΥ Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια µορφή κατάθλιψης,

Διαβάστε περισσότερα

LET S DO IT BETTER improving quality of education for adults among various social groups

LET S DO IT BETTER improving quality of education for adults among various social groups INTERVIEWS REPORT February / March 2012 - Partner: Vardakeios School of Hermoupolis - Target group: Immigrants, women 1 η συνέντευξη Από την Αλβανία Το 2005 Η γλώσσα. Ήταν δύσκολο να επικοινωνήσω με τους

Διαβάστε περισσότερα

Στρατηγική επίλυσης προβλημάτων: Διερεύνηση περιμέτρου κι εμβαδού με τη βοήθεια του Ms Excel.

Στρατηγική επίλυσης προβλημάτων: Διερεύνηση περιμέτρου κι εμβαδού με τη βοήθεια του Ms Excel. Στρατηγική επίλυσης προβλημάτων: Διερεύνηση περιμέτρου κι εμβαδού με τη βοήθεια του Ms Excel. Έντυπο Α Φύλλα εργασίας Μαθητή Διαμαντής Κώστας Τερζίδης Σωτήρης 31/1/2008 Φύλλο εργασίας 1. Ομάδα: Ημερομηνία:

Διαβάστε περισσότερα

THE JEWISH MUSEUM BERLIN

THE JEWISH MUSEUM BERLIN ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΑΡΧΙΤΕΚΤ0ΝΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΜΑΘΗΜΑ: ΟΠΤΙΚΟΑΚΟΥΣΤΙΚΕΣ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΔΙΔΑΣΚΩΝ: Γ.ΠΑΠΑΚΩΣΤΑΝΤΙΝΟΥ THE JEWISH MUSEUM BERLIN ΈΝΑ FILM ΤΩΝ: STAN NEUMANN KAI RICHARD COPANS

Διαβάστε περισσότερα

Αποσπάσµατα από την οµιλία στο ηµοτικό Σχολείο Γουβών, 15 Νοεµβρίου 2014, µε τίτλο: ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Αποσπάσµατα από την οµιλία στο ηµοτικό Σχολείο Γουβών, 15 Νοεµβρίου 2014, µε τίτλο: ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Αποσπάσµατα από την οµιλία στο ηµοτικό Σχολείο Γουβών, 15 Νοεµβρίου 2014, µε τίτλο: ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Οι όροι «εκφοβισµός» (bullying) και «θυµατοποίηση» (victimization)

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΟ ΥΦΟΣ. Kinsterna Hotel & Spa

ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΟ ΥΦΟΣ. Kinsterna Hotel & Spa APXITEKTONIKH ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΟ ΥΦΟΣ κείμενο Μαρία Νικολακοπούλου φωτογράφηση Cathy Cunliffe Kinsterna Hotel & Spa Το αρχοντικό βρίσκεται 8 Km νότια της Μονεμβασιάς και χτίστηκε σε διαφορετικές φάσεις έως τα

Διαβάστε περισσότερα

Breaking. Β Προπαιδευτική Παθολογική Νικολαΐδου Βαρβάρα Ειδικευόμενη Παθολογίας

Breaking. Β Προπαιδευτική Παθολογική Νικολαΐδου Βαρβάρα Ειδικευόμενη Παθολογίας Breaking Β Προπαιδευτική Παθολογική Νικολαΐδου Βαρβάρα Ειδικευόμενη Παθολογίας Πώς θα την προσεγγίσετε; Γυναίκα 57 ετών πρόσφατα υποβλήθηκε σε κολονοσκόπηση. Κατά την εξέταση βρέθηκε μάζα μεγέθους 2cm

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. Περιβάλλον. Οικοσύστημα: Το σύστημα των ζώντων οργανισμών μαζί με το μη ζων φυσικό τους περιβάλλον.

ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. Περιβάλλον. Οικοσύστημα: Το σύστημα των ζώντων οργανισμών μαζί με το μη ζων φυσικό τους περιβάλλον. ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Ορισμοί Περιβάλλον φυσικό τεχνητό πολιτιστικό Τα στοιχεία που Τα παραγωγικά στοι- Τα δημιουργήματα της μας δίνει η φύση, χεία που δημιουργεί πνευματικής εργασίας όπως ο αέρας, ο άνθρωπος

Διαβάστε περισσότερα

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Ακολούθως αναπτύσσονται ορισμένα διευκρινιστικά σχόλια για το Σχέδιο Μαθήματος. Αφετηρία για τον ακόλουθο σχολιασμό υπήρξαν οι σχετικές υποδείξεις που μας

Διαβάστε περισσότερα

Το αληθινό παραμύθι της βίας. Από τον Ευγένιο Τριβιζά*

Το αληθινό παραμύθι της βίας. Από τον Ευγένιο Τριβιζά* Α. ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ Διαβάζουμε το κείμενο. Το αληθινό παραμύθι της βίας Από τον Ευγένιο Τριβιζά* Η εκφοβιστική και επιθετική συμπεριφορά παιδιών εναντίον συμμαθητών τους είναι ένα πολύμορφο και

Διαβάστε περισσότερα

Πως μπορώ να υποστηρίξω τον άνθρωπό μου. να αντιμετωπίσει το λέμφωμα;

Πως μπορώ να υποστηρίξω τον άνθρωπό μου. να αντιμετωπίσει το λέμφωμα; Πως μπορώ να υποστηρίξω τον άνθρωπό μου να αντιμετωπίσει το λέμφωμα; Το λέμφωμα είναι δυνητικά ιάσιμη νόσος Με την επιστημονική συνεργασία του Αιματολογικού Τμήματος, Γ Πανεπιστημιακής Παθολογικής Κλινικής,

Διαβάστε περισσότερα

Στα 1849 ο Sir David Brewster περιγράφει τη μακροσκοπική μηχανή λήψης και παράγονται οι πρώτες στερεοσκοπικές φωτογραφίες (εικ. 5,6).

Στα 1849 ο Sir David Brewster περιγράφει τη μακροσκοπική μηχανή λήψης και παράγονται οι πρώτες στερεοσκοπικές φωτογραφίες (εικ. 5,6). ΣΤΕΡΕΟΣΚΟΠΙΑ Η στερεοσκοπία είναι μια τεχνική που δημιουργεί την ψευδαίσθηση του βάθους σε μια εικόνα. Στηρίζεται στο ότι η τρισδιάστατη φυσική όραση πραγματοποιείται διότι κάθε μάτι βλέπει το ίδιο αντικείμενο

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ 2Ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ 2Ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ 2Ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ 1. Να αναφέρετε μερικές από τις σημαντικότερες εξελίξεις και εφευρέσεις στην ιστορία των συστημάτων επικοινωνίας. Η ανακάλυψη του κινητού τυπογραφικού

Διαβάστε περισσότερα

ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ. Ευαγγελία Ανδρουλάκη Χριστίνα Κατάκη Χρήστος Παπαδόπουλος. Επιστημονικά Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Χριστίνα Ζαραφωνίτου

ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ. Ευαγγελία Ανδρουλάκη Χριστίνα Κατάκη Χρήστος Παπαδόπουλος. Επιστημονικά Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Χριστίνα Ζαραφωνίτου ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ Ευαγγελία Ανδρουλάκη Χριστίνα Κατάκη Χρήστος Παπαδόπουλος ΠΜΣ «Η σύγχρονη εγκληματικότητα και η αντιμετώπισή της» Πάντειο Πανεπιστήμιο Επιστημονικά Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Χριστίνα Ζαραφωνίτου

Διαβάστε περισσότερα