Ο ΧΩΡΟΣ ΤΟΥ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Ο ΧΩΡΟΣ ΤΟΥ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ"

Transcript

1

2 Ο ΧΩΡΟΣ ΤΟΥ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ 16ος - 20ός αιώνας v Αρχιτεκτονικές και κοινωνικές διαστάσεις Επιλογή κειμένων Εισαγωγή Επιστημονική επιμέλεια Μαρία Ρεντετζή Μετάφραση Αμαλία Χατζηευγενιάδου Πρόλογος Αριστείδης Μπαλτάς ΠANEΠIΣTHMIAKEΣ EKΔOΣEIΣ KPHTHΣ Iδρυτική δωρεά Παγκρητικής Eνώσεως Aμερικής Hράκλειο 2011 v

3 ΠANEΠIΣTHMIAKEΣ EKΔOΣEIΣ KPHTHΣ Iδρυμα Tεχνολογιασ και Eρευνας Hράκλειο Kρήτης, T.Θ. 1385, Tηλ , Fax: Aθήνα: Kleisovis 3, Tηλ , Fax: ΣEIPA: ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ Διευθυντής σειράς: ΑΡΙΣΤΕΙΔΗΣ ΜΠΑΛΤΑΣ πρωτοτύπων άρθρων Κεφάλαια 1, 9: by The MIT Press. Κεφάλαια 2, 3, 4, 6: by The University of Chicago Press. Κεφάλαιο 8: by the Board of Trustees of the Leland Stanford Jr. University. Κεφάλαια 5, 7: by Cambridge University Press. Κεφάλαιο 10: by the School of American Research, Santa Fe & Sar Press. για την ελληνική γλώσσα, 2007: ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΡΗΤΗΣ Απόδοση στα ελληνικά: Αμαλία Χατζηευγενιάδου Eπιστημονική επιμέλεια: Μαρία Ρεντετζή Διόρθωση δοκιμίων: Παύλος Καζακόπουλος Σελιδοποίηση: Παρασκευή Βλάχου (Π.Ε.Κ.) Ε κτύ πω ση: ΑΛΦΑΒΗΤΟ Σχε δί α ση εξω φύλ λου: Ντίνα Γκαντή ISBN vi

4 Περιεχόμενα Πρόλογος στην ελληνική έκδοση Ευχαριστίες Εισαγωγή Βιβλιογραφία ix xxxvii xxxix lxv 1. Paula Findlen Ανδρικά προνόμια: Φύλο, χώρος και γνώση στο μουσείο της πρώιμης νεωτερικότητας 1 2. Steven Shapin Ο οίκος του πειράματος στην Αγγλία του 17ου αιώνα Ow e n Hannaway Ο σχεδιασμός των εργαστηρίων και ο στόχος της επιστήμης. Andreas Libavious εναντίον Tycho Brahe Londa Schiebinger Η Maria Winkelmann στην Ακαδημία του Βερολίνου. Σημείο καμπής για τις γυναίκες στην επιστήμη Sophie Forgan Πλαίσιο, εικόνα και λειτουργία: μια προκαταρκτική διερεύνηση της αρχιτεκτονικής των επιστημονικών εταιρειών Marsha Richmond «Ένα δικό της εργαστήριο». Το Εργαστήριο Βιολογίας Balfour για Γυναίκες στο Πανεπιστήμιο του Cambridge, Μαρία Ρεντετζή Σχεδιάζοντας (για) ένα νέο επιστημονικό κλάδο: Η τοποθεσία και η αρχιτεκτονική του Ινστιτούτου Έρευνας Ραδίου στη Βιέννη των αρχών του εικοστού αιώνα Ro b e rt Seidel Οι απαρχές του Εργαστηρίου Lawrence Berkeley Peter Galison και Caroline A. Jones Τροχιές παραγωγής στα εργαστήρια, τα εργοστάσια και τα καλλιτεχνικά στούντιο Sharon Traweek Εικονιστικές επινοήσεις: Προς μια εθνογραφία των εικόνων της φυσικής 373 vii

5 Πρόλογος στην ελληνική έκδοση τ ου Αριστείδη Μπαλτά, επιμελητή της σειράς «Φιλοσοφία της Επιστήμης» Ο ανά χείρας συλλογικός τόμος, με επιμέλεια της Μαρίας Ρεντετζή, διευρύνει κατά συγκεκριμένο τρόπο τη σειρά με αντικείμενο τη φιλοσοφία της επιστήμης των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης. Τη διευρύνει γιατί εισηγείται ένα νέο αντικείμενο, τις Σπουδές Επιστήμης και Τεχνολογίας, αλλά τη διευρύνει μόνο κατά συγκεκριμένο τρόπο γιατί το νέο αυτό αντικείμενο διατηρεί ισχυρούς, οιονεί συστηματικούς, δεσμούς με τη φιλοσοφία της επιστήμης. Ο τόμος επικεντρώνεται στο επιστημονικό εργαστήριο ως χώρο παραγωγής γνώσης στις φυσικές επιστήμες και τις επιστήμες της ζωής ενώ παρακολουθεί τις εξελίξεις που υφίσταται από τα ιστορικά πρώτα στάδια της δημιουργίας του μέχρι τις μέρες μας. Τα ζητήματα που θίγονται είναι πολλά. Οι μορφές συνεργασίας ανάμεσα σε επιστήμονες με διαφορετικές ειδικότητες, οι ιεραρχικές δομές των ερευνητικών ομάδων, οι αρχιτεκτονικές αποτυπώσεις των αντίστοιχων κοινωνικών αλλά και επιστημονικών σχέσεων, τα ζητήματα φύλου, όπως και αυτή καθ εαυτή η ερευνητική πρακτική και η έννοια του πειράματος, δηλαδή και ζητήματα που αφορούν καταστατικά τη φιλοσοφία της επιστήμης. Εκ πρώτης όψεως τα ζητήματα αυτά ίσως φαίνονται ετερόκλητα και ασύνδετα. Αλλά τα πράγματα δεν έχουν έτσι. Οι Σπουδές Επιστήμης και Τεχνολογίας συγκροτήθηκαν ως αυτόνομος ακαδημαϊκός κλάδος για να αντιμετωπίσουν, ακριβώς, τις διαφορετικές όψεις του επιστημονικού φαινομένου φιλοσοφικές, ιστορικές, κοινωνιολογικές, κλπ. υπό ένα ενιαίο πρίσμα, πρίσμα που σέβεται μεν τις ιδιαιτερότητες όλων αυτών των όψεων αλλά ταυτόχρονα προσπαθεί να τις συνδυάσει στο πλαίσιο μιας πειθαρχημένης ενιαίας κατανόησης. Το πώς συγκροτήθηκαν και το πού αποσκοπούν οι Σπουδές Επιστήμης και Τεχνολογίας γενικά δεν είναι ιδιαίτερα γνωστό στη χώρα μας. Για να καλυφθεί, τουλάχιστον εν μέρει, το κενό αυτό, κατατίθεται εδώ, υπό μορφή προλόγου σε ix

6 Ο ΧΩΡΟΣ ΤΟΥ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ έναν τόμο που εισηγείται, ακριβώς, τις Σπουδές Επιστήμης και Τεχνολογίας στην Ελλάδα, το παρακάτω κείμενο 1. Η «Ιστορία και η Φιλοσοφία της Επιστήμης» απέναντι στις «Σπουδές Επιστήμης και Τεχνολογίας»: πορεία, δεσμοί και αντιπαλότητες Σε όσα έπονται θα αποπειραθώ να εξετάσω συνοπτικά και κατ ανάγκην πολύ σχηματικά την πορεία που ακολούθησε η συγκρότηση των δύο διακριτών σήμερα ακαδημαϊκών κλάδων που έχουν ως αντικείμενο τη μελέτη των επιστημών και της τεχνολογίας, συγκεκριμένα την «Ιστορία και Φιλοσοφία της Επιστήμης» (για συντομία ΙΦΕ), από τη μια μεριά, και τις «Σπουδές Επιστήμης και Τεχνολογίας» (για συντομία ΣΕΤ), από την άλλη. Θα προσπαθήσω να ακολουθήσω αυτήν την πορεία από τις απαρχές κάθε κλάδου μέχρι το σημείο όπου ο καθένας βρίσκεται σήμερα. Θα διαπιστώσει έτσι ο αναγνώστης ή η αναγνώστρια πως, μολονότι τα αντίστοιχα πεδία όφειλαν να συνδέονται πολύ στενά, ίσως μέχρι του σημείου να αποτελούν ενιαίο πεδίο με πολλές διακριτές, βέβαια, θεματικές περιοχές στο εσωτερικό του η πορεία συγκρότησης του καθενός ακολούθησε τη δική της εν πολλοίς ανεξάρτητη τροχιά, με αποτέλεσμα τα δύο πεδία να αντιμετωπίζονται σήμερα σχεδόν από όλους σα να μην έχουν καμιά σχέση μεταξύ τους. 1. Μια πρώτη μορφή του κειμένου αυτού παρουσιάστηκε στο συνέδριο «Critical Issues in Science and Technology Studies» που οργανώθηκε στο Institute for the Advanced Study of Science, Technology and Society από την ίδια τη Μαρία Ρεντετζή στο Γκρατς της Αυστρίας τον Ιούνιο του Το κείμενο δημοσιεύθηκε με τίτλο «HPS and STS: the Links» στο Yearbook 2002 του εν λόγω Ινστιτούτου. Το κείμενο αυτό μεταφράστηκε από τον Σπύρο Πετρουνάκο προκειμένου να δημοσιευθεί, μετά μια νέα επεξεργασία, σε τόμο χαριστήριο στον Δημήτρη Νιάνια, πρώτο Καθηγητή φιλοσοφίας στο ΕΜΠ (Χαριστήριος Τόμος, «Δημήτριος Γ. Νιάνιας, Καθηγητής Φιλοσοφίας», Φιλοσοφία, Κοινωνία και Πολιτισμός, Τιμητική Ομάδα Έκδοσης Α.Γ. Ανδρεόπουλος, Β. Καρασμάνης, Γ. Μουρμούρης, Σ. Τσοτσορός, Γ. Ράπτη, Εκδοτικός Οργανισμός Λιβάνη, Αθήνα, 2006) Το κείμενο προδημοσιεύθηκε στο περιοδικό Πυρφόρος του ΕΜΠ σε αφιέρωμα που αφορούσε τη δουλειά που γίνεται στον Τομέα Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών και Δικαίου του Ιδρύματος όπως και στο περιοδικό Ο Πολίτης, τ. 107, 2003, σ x

7 ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ 1. Η γέννηση της Φιλοσοφίας της Επιστήμης: από τα γερμανικά στα αγγλικά Η μητρική γλώσσα της Φιλοσοφίας της Επιστήμης, όπως τουλάχιστον κατανοούμε σήμερα τον κλάδο, είναι αναμφίβολα η γερμανική ενώ, εξίσου αναμφίβολα, γενέτειρά της είναι η Βιέννη. Μια καλή αφετηρία για να δούμε τι σημαίνει, αλλά και τι συνεπάγεται, αυτή η διαπίστωση, είναι η αρχική φράση του περίφημου πλέον βιβλίου του Κόφα (J. Alberto Coffa): «Καλώς ή κακώς, κάθε σημαντική φιλοσοφική εξέλιξη από το 1800 και μετά συνιστούσε μια απάντηση στον Καντ» 2. Σε ό,τι μας αφορά εδώ, εκλαμβάνω αυτή τη φράση ως συνοπτική αναφορά τόσο στις σαρωτικές επιστημονικές εξελίξεις που απαίτησαν ένα νέο φιλοσοφικό πλαίσιο --ριζικά διαφορετικό από εκείνο του Καντ και σε ευθεία αντιπαράθεση μαζί του-- αλλά και σε αυτές καθ εαυτές τις φιλοσοφικές εξελίξεις που οδήγησαν στο φιλοσοφικό πρόγραμμα του Κύκλου της Βιέννης, πρόγραμμα ουσιαστικά συνώνυμο με τις στοχεύσεις ολόκληρης της φιλοσοφίας της επιστήμης, τουλάχιστον μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του Η ιστορία αρχίζει με τον Καντ, γιατί ήταν ο Καντ που κατόρθωσε να αποδώσει ακλόνητα, κατά τα φαινόμενα, θεμέλια στη φυσική και στα μαθηματικά του καιρού του, αλλά και να εντάξει τα θεμέλια αυτά σε ένα αριστοτεχνικό φιλοσοφικό σύστημα, πραγματικά εντυπωσιακής εμβέλειας, ενότητας και πειστικής δύναμης. Μολαταύτα, περίπου από τα μέσα του 19ου αιώνα και μετά, πρώτα οι εξελίξεις στα μαθηματικά και κατόπιν οι εξελίξεις στη φυσική άρχισαν να εμφανίζουν χαρακτηριστικά που αντιστέκονταν σθεναρά στην ενσωμάτωσή τους στο καντιανό πλαίσιο. Η διατύπωση μη ευκλείδειων γεωμετριών, η θεωρία συνόλων του Κάντορ (Cantor), οι προσπάθειες των Κωσύ (Cauchy), Μπολτσάνο (Bolzano), Βάιερστρας (Weierstrass), Ντέντεκιντ (Dedekind) και άλλων να καταστήσουν αυστηρή τη μαθηματική ανάλυση, που οδήγησαν στην αποσύνδεσή της από τη γεωμετρική εποπτεία και στην αναγωγή της τελικά στην αριθμητική, η «κρίση θεμελίων» στα μαθηματικά, η δουλειά του Χίλμπερτ (Hilbert) στη γεωμετρία και στα «μετα-μαθηματικά», η νέα λογική των Φρέγκε (Frege) και Ράσελ (Russell), παράλληλα με την εμφάνιση και την εδραίωση της Ειδικής και κατόπιν της Γενικής Θεωρίας της Σχετικότητας, από τη μια μεριά, και τον ανεξέλεγκτο πολλαπλασιασμό των άκρως περίεργων κβαντικών φαινομένων, από την άλλη, έδειχναν όλο και πιο καθαρά πως οι καντιανές καθαρές εποπτείες και a priori κατηγορίες, όπως και το καντιανό συνθετικό a priori στο σύνολό του δεν ήταν εν προκειμένω σε θέση να παράσχουν καμιά ουσιαστική φιλοσο- 2. J. Alberto Coffa, The Semantic Tradition: from Kant to Carnap to the Vienna Station, Cambridge University Press, xi

8 Ο ΧΩΡΟΣ ΤΟΥ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ φική κατανόηση. Η απαίτηση για ένα ριζικά νέο φιλοσοφικό πλαίσιο διαγραφόταν όλο και πιο καθαρά. Η συγκρότηση, ωστόσο, ενός τέτοιου πλαισίου δεν ήταν καθόλου εύκολη υπόθεση. Οι καντιανές απόψεις είχαν εδραιωθεί τόσο βαθιά στη διάρκεια όλης αυτής της περιόδου ώστε, για να δώσω ένα μόνο παράδειγμα, και οι τρεις κύριες σχολές που προσπάθησαν να απαντήσουν στην κρίση των μαθηματικών και να τα θεμελιώσουν σε ακλόνητη βάση (ο φορμαλισμός του Χίλμπερτ, ο λογικισμός του Φρέγκε και ο ιντουϊσιονισμός του Μπράουερ (Brouwer)) θεώρησαν αυτονόητη την προσφυγή σε στοιχεία του καντιανού πλαισίου, προφανώς διαφορετικά μεταξύ τους, προκειμένου να διαμορφώσουν το πρόγραμμά τους. Καθώς όμως το αίτημα ήταν επείγον, οι προσπάθειες συνεχίστηκαν. Και συνεχίστηκαν, βέβαια, στη γερμανική γλώσσα αφού η Γερμανία αποτελούσε το αδιαφιλονίκητο κέντρο της εποχής σε όσα αφορούσαν τόσο την επιστήμη όσο και τη φιλοσοφία. Με εξαίρεση τον Ράσελ, τον Πουανκαρέ (Poincaré) και λίγους ακόμη, οι πρωταγωνιστές των εξελίξεων που μας ενδιαφέρουν μιλούσαν και έγραφαν γερμανικά. Επομένως ήταν φυσικό ότι το αποτέλεσμα αυτής της εντατικής δουλειάς, δηλαδή η αποκοπή από τον καντιανό ομφάλιο λώρο, όπως οριστικοποιήθηκε με τον λογικό θετικισμό και τον λογικό εμπειρισμό του Κύκλου της Βιέννης, θα διατυπωνόταν στα γερμανικά. Οι στόχοι του λογικού θετικισμού και του λογικού εμπειρισμού οφείλουν να νοηθούν ως αναπόσπαστο μέρος του νέου μείζονος φιλοσοφικού προγράμματος που ονομάστηκε «φιλοσοφική ανάλυση». Πρόκειται για μια προσέγγιση που προσπαθεί να περιστείλει, και κατ αρχήν και κατ αρχάς, τα φιλοσοφικά ερωτήματα στις γλωσσικές τους εκφράσεις, να αναλύσει κατόπιν διεξοδικά αυτές τις εκφράσεις με τους όρους της νέας λογικής των Φρέγκε και Ράσελ και τελικά να απαντήσει στα ερωτήματα ή να τα διαλύσει οριστικά αποδεικνύοντας ότι στερούνται νοήματος. Το εγχείρημα ήταν πραγματικά συναρπαστικό γιατί διεκδικούσε και για τον εαυτό του τις επιστημονικές νόρμες και άρα αυτοσυστηνόταν ως ικανό να διευθετήσει οριστικά, δηλαδή με τρόπο επιστημονικό, όλες τις χρονίζουσες φιλοσοφικές απορίες. Από τη πλευρά του, το τμήμα του κινήματος που αφιερώθηκε ειδικά στη φιλοσοφική ανάλυση της επιστήμης διαχώρισε με επιμέλεια το «πλαίσιο ανακάλυψης» από το «πλαίσιο δικαιολόγησης» και συγκεντρώθηκε στο τελευταίο προκειμένου να καταλήξει στην πλήρη ανάλυση της δομής, των εσωτερικών σχέσεων και των λογικών χαρακτηριστικών της ώριμης επιστήμης. Για να το επιτύχει, βασίστηκε στη νέα λογική και προσέφυγε σε κάποιες από τις βασικές κατηγορίες είτε του θετικισμού είτε του κλασικού αγγλικού εμπειρισμού ενώ οι συνακόλουθες ιδέες περί εμπειρικού περιεχομένου, θεωρητικής αναγωγής κλπ έμοιαζαν ικανές να ερμηνεύσουν ικανοποιητικά από την πλευρά της φιλοσοφίας τις ραγδαίες εξελίξεις στις φυσικές επιστήμες. Στην xii

9 ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ πορεία, η φιλοσοφία των μαθηματικών αυτονομήθηκε πλήρως και αφέθηκε να πάρει τον δικό της δρόμο. Η άνοδος του ναζισμού και ο συνακόλουθος πόλεμος διέλυσε τη φιλοσοφική κοινότητα στην Αυστρία και στη Γερμανία, αναγκάζοντας τα περισσότερα μέλη της να μεταναστεύσουν στις ελεύθερες αγγλόφωνες χώρες και ιδιαίτερα στις ΗΠΑ. Το φιλοσοφικό έδαφος ήταν σχετικά παρθένο και επομένως ιδιαίτερα φιλόξενο σε νέες ιδέες ενώ οι ενεργές φιλοσοφικές σχολές εκεί, για παράδειγμα ο αμερικανικός πραγματισμός, έτειναν με συμπάθεια το ους σε όσα πρέσβευαν οι μετανάστες. Έτσι, μέσα σε ένα σχετικά βραχύ χρονικό διάστημα, οι νέες αυτές ιδέες κατόρθωσαν να κυριαρχήσουν στην αμερικανική φιλοσοφική σκηνή. Μέχρι το τέλος του πολέμου, η επιστημονική αναλυτική φιλοσοφία και η φιλοσοφία της επιστήμης του λογικού εμπειρισμού και του λογικού θετικισμού εδραιώθηκαν στα αμερικανικά ακαδημαϊκά και ερευνητικά ιδρύματα. Σε αυτό το κλίμα, ο Κάρναπ (Carnap), ο Ράιχενμπαχ (Reichenbach), ο Φάιγκλ (Feigl), ο Χέμπελ (Hempel), μεταξύ άλλων, μεταμορφώθηκαν σε μείζονες αμερικανούς φιλοσόφους. Με το τέλος του πολέμου, η φιλοσοφία της επιστήμης μιλούσε ήδη αγγλικά. 2. Από τη Φιλοσοφία της Επιστήμης στον κλάδο της ΙΦΕ Η ιστορία μας οφείλει τώρα να στραφεί στον τότε ακόμη ανεξάρτητο κλάδο της Ιστορίας της Επιστήμης γιατί, μέχρι το τέλος του πολέμου, είχε και αυτός να επιδείξει νέες και συναρπαστικές εξελίξεις. Οφείλουμε να σημειώσουμε πως η Ιστορία της Επιστήμης ήταν ήδη νομιμοποιημένη ως διακριτό γνωστικό πεδίο αρκετά νωρίτερα από εκείνη την περίοδο. Ωστόσο, ο χώρος που καταλάμβανε στα προγράμματα των Τμημάτων ιστορίας ήταν σχετικά μικρός ενώ η ίδια παρέμενε επικεντρωμένη είτε σε όψεις της επιστήμης που συνδέονταν με συγκεκριμένες ιστορικές περιόδους --όπως ο αρχαίος κόσμος-- είτε στην περιγραφή σημαντικών επιστημονικών ανακαλύψεων και στις βιογραφίες σημαντικών επιστημόνων. Η εικόνα αυτή άλλαξε ριζικά με τη δημοσίευση, μεταξύ άλλων, του The Origins of Modern Science του Μπάτερφιλντ (Herbert Butterfield) το , του The Mechanization of the World Picture του Ντζιστερχούις (E.J.Dijksterhuis) το 1950 και μιας σειράς δοκιμίων του Κοϋρέ (Alexandre Koyré), γραμμένων την περίοδο μεταξύ 1930 και 1950, που συγκεντρώθηκαν σε διάφορους τόμους, μεταξύ των οποίων οι Études Galiléennes και οι Études Newtoniennes μεταφράστηκαν στα αγγλικά. Τα έργα αυτά εδραίωσαν ένα νέο πεδίο μελέτης και έρευνας με τον δικό του εννοιολογι- 3. Έχει εκδοθεί Ελληνικά από το ΜΙΕΤ σε μετάφραση Ιορδάνη Αρζόγλου. xiii

10 Ο ΧΩΡΟΣ ΤΟΥ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ κό εξοπλισμό και τις δικές του ιδιαίτερες μεθόδους. Πρόκειται για το πεδίο που εστιάζει το ενδιαφέρον του στην Επιστημονική Επανάσταση του 17 ου αιώνα και το οποίο αναπτύχθηκε έτσι ώστε να περιλαμβάνει και τις μετέπειτα εξελίξεις στις επιστήμες. Βασικό μέλημά του είναι η σπουδή της ιστορίας των επιστημονικών εννοιών και της εδραίωσης των επιστημονικών νόμων και θεωριών. Είναι το πεδίο που έκτοτε ακούει στο όνομα «εσωτερική ιστορία της επιστήμης». Οι εξελίξεις αυτές επηρέασαν σχεδόν αμέσως τη φιλοσοφία της επιστήμης. Κι αυτό γιατί άρχισε να γίνεται προφανές, όχι μόνο πως η Επιστημονική Επανάσταση μπορούσε και έπρεπε να αποτελεί μείζον και αυτόνομο πεδίο μελέτης, αλλά και γιατί μια τέτοια μελέτη ήταν σε θέση να ρίξει νέο φως στη εννοιολογική δομή, στη μεθοδολογία και στα άλλα βασικά χαρακτηριστικά της σύγχρονης επιστήμης. Η σύγχρονη επιστήμη έχει προφανώς τη δική της ιστορία και η ενδελεχής μελέτη της τελευταίας μπορεί να συνεισφέρει σημαντικά στην κατανόηση της πρώτης. Με αυτόν τον τρόπο, όλα τα συστατικά υλικά για την εδραίωση του κλάδου της ΙΦΕ βρήκαν τη θέση τους και η θέσπιση αντίστοιχων Τμημάτων ή Προγραμμάτων άρχισε να αποτελεί σχεδόν υποχρέωση για τα περισσότερα πανεπιστήμια. Από την άλλη πλευρά, το πρόγραμμα του λογικού θετικισμού και του λογικού εμπειρισμού, παρά τα σημαντικά βήματα φιλελευθεροποίησης στα οποία υποχρεώθηκε να προβεί, σίγουρα δεν έχαιρε άκρας υγείας. Ανάμεσα σε πολλά άλλα, τα άλυτα προβλήματα της επαγωγής, τα ερωτήματα που γεννούσαν οι προσπάθειες αποσαφήνισης των λεγόμενων «βασικών προτάσεων» ή «προτάσεων πρωτοκόλλου», τα αξεπέραστα εμπόδια που αντιμετώπιζαν οι προσπάθειες συστηματικής αναγωγής των θεωρητικών όρων σε παρατηρησιακούς, οι νέες απορίες που προκαλούσε η «θέση Ντυέμ-Κουάιν» (Pierre Duhem και W.v.O.Quine) 4, τα επιχειρήματα του Χάνσον (N.R.Hanson) σχετικά με την εγγενή αδυναμία να διαχωριστεί καθαρά η παρατήρηση από τη θεωρία, δηλαδή ο εγγενής θεωρητικός εμποτισμός της τελευταίας, αποτέλεσαν σημαντικά πλήγματα στην αισιοδοξία που έτρεφε τους υποστηρικτές του λογικού εμπειρισμού και του λογικού θετικισμού. Μέσα σε αυτό το κλίμα, η εισβολή της ιστορίας της επιστήμης στο πεδίο της φιλοσοφίας της επιστήμης και η συνακόλουθη δημιουργία του κλάδου της ΙΦΕ φάνηκε να ανοίγει μια νέα ελπιδοφόρα διέξοδο. 4. Εντελώς σχηματικά μιλώντας, η «θέση» αυτή, που είχε διατυπωθεί πρώτα από τον Γάλλο φιλόσοφο και ιστορικό της επιστήμης Ντυέμ (πέθανε το 1916 σε ηλικία 55 ετών) και ξαναδιατυπώθηκε από τον Αμερικανό φιλόσοφο Κουάιν (πέθανε το 2002 σε μεγάλη ηλικία) σε ένα ευρύτερο φιλοσοφικό πλαίσιο, ισχυρίζεται πως, αν το πείραμα δείξει πως μια συγκεκριμένη επιστημονική θεωρία αστοχεί, είναι αδύνατον να εντοπιστεί επακριβώς, με απόλυτη λογική αυστηρότητα, ο λόγος αυτής της αστοχίας. xiv

11 ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ Και ήταν ακριβώς αυτό που πράγματι συνέβη. Η Δομή των Επιστημονικών Επαναστάσεων 5 του Κουν (Thomas S.Kuhn), που κυκλοφόρησε το 1962, με την εκπληκτική παγκόσμια επιτυχία της, ήρθε σαν το αστροπελέκι που άλλαξε δραματικά την εικόνα. Νέες έννοιες, νέοι γρίφοι, νέες περιοχές ενδιαφέροντος, νέες σημαντικές προσεγγίσεις κατέκλυσαν την ΙΦΕ με εντυπωσιακή ορμή. Η φιλοσοφία της επιστήμης πραγματοποίησε τη λεγόμενη «ιστορικιστική» της στροφή, επιστρατεύοντας την ιστορία της επιστήμης για να εξυπηρετήσει τους δικούς της σκοπούς ενώ παράλληλα ο λογικός θετικισμός και ο λογικός εμπειρισμός απορρίπτονταν ως εντελώς ξεπερασμένοι. Ή τουλάχιστον έτσι φάνηκε τότε. Οι διαδικασίες αλλαγής επιστημονικών θεωριών, η σύγκριση των επιστημονικών θεωριών και τα κριτήρια επιλογής μεταξύ τους, η «ασυμμετρία» και η «επιστημονική πρόοδος», η ορθολογικότητα και ο σχετικισμός αποτέλεσαν τις νέες εστίες ενδιαφέροντος που απαιτούσαν τη διαμόρφωση και την ανάπτυξη νέων εννοιολογικών μέσων και νέων γενικών προσεγγίσεων για να γίνει δυνατή η αντιμετώπισή τους. Τα «παραδείγματα» και οι «επιστημονικές επαναστάσεις» του Κουν, οι «σκληροί πυρήνες» και τα «ερευνητικά προγράμματα» του Λάκατος (Imre Lakatos), η ριζοσπαστική κριτική και ο μεθοδολογικός «ντανταϊσμός» του Φεγιεράμπεντ (Paul Feyerabend), οι «ερευνητικές «παραδόσεις» και η καταμέτρηση των επιστημονικών προβλημάτων του Λάουνταν (Larry Laudan), σε συνδυασμό με τις αναπόφευκτες διαφοροποιήσεις και διαφωνίες πολλών ακόμη, κυριάρχησαν στη σκηνή του κλάδου της ΙΦΕ σχεδόν για δύο δεκαετίες. Σιγά-σιγά ωστόσο, μια μορφή απογοήτευσης άρχισε να γίνεται αισθητή. Τα προβλήματα που αντιμετώπιζαν οι νέες προσεγγίσεις πολλαπλασιάζονταν χωρίς καμία οριστική λύση ή, τουλάχιστον, κάποια ουσιαστική συναίνεση να διαφαίνεται στον ορίζοντα. Το τελικό αποτέλεσμα ήταν ότι όλες οι γενικές προσεγγίσεις της επιστήμης --είτε κατά τις εκδοχές του λογικού θετικισμού και του λογικού εμπειρισμού είτε κατά τις εκδοχές της «ιστορικιστικής στροφής»-- άρχισαν να εκλαμβάνονται ως εγγενώς ανίκανες να παραγάγουν μια βιώσιμη συνολική εικόνα της επιστήμης. Ο κλάδος της ΙΦΕ άρχισε έτσι να διαφοροποιείται εσωτερικά και να διακλαδίζεται προς διαφορετικές κατευθύνσεις, κάθε μια από τις οποίες έθετε και προσπαθούσε να υπηρετήσει τους δικούς της στόχους, ουσιαστικά αγνοώντας το τι συνέβαινε με τις άλλες. Σε ό,τι αφορά την φιλοσοφική συνιστώσα του κλάδου της ΙΦΕ, η περισσότερο σημαντική ίσως αλλαγή υπήρξε η επικέντρωση του ενδιαφέροντος στα φιλοσοφικά ζητήματα που ανακύπτουν στο εσωτερικό συγκεκριμένων επιστημονικών θεωριών και μάλιστα 5. Ελληνική μετάφραση από τον Βασίλη Κάλφα και τον Γιώργο Γεωργακόπουλο στις Εκδόσεις Σύγχρονα Θέματα. xv

12 Ο ΧΩΡΟΣ ΤΟΥ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ των πιο σύγχρονων από αυτές. Αναδεικνύονται έτσι ως ουσιαστικά αυτόνομοι υπο-κλάδοι η φιλοσοφία της φυσικής (που εστιάζει τις προσπάθειές της σε ανοιχτά από άποψη φιλοσοφικής ερμηνείας ζητήματα της κβαντικής μηχανικής, των θεωριών χώρου και χρόνου, της στατιστικής φυσικής ή της κβαντικής θεωρίας πεδίου), η φιλοσοφία της βιολογίας (που ενδιαφέρεται κυρίως για τη θεωρία της εξέλιξης, για τη νεο-δαρβινική σύνθεση και για ζητήματα που αφορούν την αυτονομία της βιολογίας απέναντι στη φυσική ή τη χημεία) και η φιλοσοφία της ιατρικής (που προσπαθεί να εντοπίσει τόσο τις γνωσιακές όσο και τις ηθικές ιδιαιτερότητες του κλάδου). Παράλληλα αναλαμβάνονται συστηματικά προσπάθειες για τη φιλοσοφική μελέτη της ψυχολογίας και της ψυχανάλυσης, των τελευταίων επιτευγμάτων της νευροεπιστήμης ή για τις φιλοσοφικές διαστάσεις που περιλαμβάνει η γνωσιακή επιστήμη, όπως όλα τα παραπάνω συνδέονται με κεντρικά ζητήματα της φιλοσοφίας του νου. Επιπλέον, οι περισσότερο τεχνικές πλευρές της παραδοσιακής φιλοσοφίας της επιστήμης, όπως εδράζονται, αφενός, στη θεωρία των πιθανοτήτων και στο θεώρημα του Μπέις (Bayes) και, αφ ετέρου, σε μεθόδους που εισήγαγαν οι εξελίξεις στην τεχνητή νοημοσύνη, προσελκύουν άλλους μελετητές, γιατί οι προσεγγίσεις αυτές υπόσχονται να αποφέρουν οριστικά αποτελέσματα τουλάχιστον σε ό,τι αφορά τα λογικά και γνωσιακά χαρακτηριστικά των διαδικασιών επιστημονικής επικύρωσης. Τέλος, παρατηρείται μια επιστροφή σε ζητήματα αμιγώς φιλοσοφικά, όπως η διαμάχη ανάμεσα στους οπαδούς του επιστημονικού ρεαλισμού και εκείνους του αντιρεαλισμού που αναδεικνύουν, μεταξύ άλλων, οι εργασίες του Χάκιγκ (Ian Hacking), του Βαν Φράασεν (Bas Van Fraassen) και της Κάρτραϊτ (Nancy Cartwright). Με μια λέξη, η φιλοσοφική συνιστώσα του κλάδου της ΙΦΕ διασπάται, ίσως αμετάκλητα, σε διαφορετικά και εν πολλοίς ασύνδετα μέρη και έχει παραμείνει σε αυτήν την κατάσταση μέχρι σήμερα. Οφείλουμε εδώ να σημειώσουμε ότι το Representing and Intervening 6 του Ίαν Χάκιγκ, που δημοσιεύθηκε το 1983, επέδρασε σημαντικά στην μετέπειτα πορεία αυτής της διάσπασης. Το έργο αυτό, ενόσω προσέφερε μία συνοπτική και πολύ συγκροτημένη εικόνα της εξέλιξης του κλάδου της ΙΦΕ μέχρι την εποχή που γράφτηκε και ενόσω επιχειρηματολογούσε υπέρ της ιδιαίτερης εκδοχής ρεαλισμού (ρεαλισμός των οντοτήτων) που υποστήριζε ο συγγραφέας του, έφερε επιπλέον στο προσκήνιο το ζήτημα της σχετικής αυτονομίας των πειραματικών παραδόσεων απέναντι στις διαδικασίες συγκρότησης θεωριών. Αυτή η πλευρά του έργου εγκαινίασε μελέτες συγκεκριμένων πειραματικών διαδικασιών και του τρόπου που πραγματικά διεξάγονται τα πειράματα, εισάγοντας στην 6. Εκδόθηκε πρόσφατα από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις ΕΜΠ, σε μετάφραση του Τάσου Τσιαντούλα και με επιστημονική επιμέλεια του Μιχάλη Ασημακόπουλου. xvi

13 ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ εικόνα τις συμβατικές και, γενικότερα, τις κοινωνικές διαστάσεις της πειραματικής πρακτικής. 'Ένα καλό παράδειγμα εδώ είναι το How Experiments End του Γκάλισον (Peter Galison) που δημοσιεύθηκε το Με αυτόν τον τρόπο, άρχισε να διαπιστώνεται ότι η εσωτερική ιστορία της επιστήμης, με το να εστιάζει αποκλειστικά το ενδιαφέρον της σε έννοιες, νόμους και θεωρίες, αδικούσε την πολυπλοκότητα του επιστημονικού εγχειρήματος. Κι αυτό, με τη σειρά του, σήμαινε πως η ιστορική πλευρά του κλάδου της ΙΦΕ είχε αρχίσει να παρουσιάζει δικά της προβλήματα, προβλήματα που οξύνθηκαν εντυπωσιακά υπό την επίδραση κάποιων νέων ιδεών που ήλθαν από μια εντελώς απροσδόκητη κατεύθυνση. 3. Από την «κοινωνική κατασκευασιοκρατία» στις «Σπουδές Επιστήμης» Μια φιλοσοφική προσέγγιση που ισχυριζόταν ότι συνιστούσε άμεσο επίγονο εκείνης του Κουν υπήρξε το λεγόμενο «Ισχυρό Πρόγραμμα της Σχολής του Εδιμβούργου», οι συστατικές θέσεις του οποίου διατυπώθηκαν στο Scientific Knowledge and Sociological Theory του Μπαρνς (Barry Barnes), που δημοσιεύθηκε το 1974, και στο Knowledge and Social Imagery του Μπλουρ (David Bloor), που δημοσιεύθηκε το Οι Μπαρνς και Μπλουρ, δύο κοινωνιολόγοι της επιστήμης που εργάζονταν στο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου, υποστήριζαν στα έργα αυτά πως οι γνωσιακές διαστάσεις της επιστήμης αποτελούν απλώς κοινωνική κατασκευή και επομένως είναι απολύτως εξαρτημένες από παράγοντες όπως συμβάσεις, παραδόσεις, συμφέροντα, συσχετισμοί δυνάμεων και γόητρο. Οι επιτυχίες της επιστήμης οφείλουν έτσι να αποτιμώνται με όρους κοινωνικής επιτυχίας και όχι αλήθειας ή εμπειρικής επάρκειας. Το εν λόγω πρόγραμμα αυτοονομάστηκε «ισχυρό» ακριβώς γιατί έθετε ως στόχο του να εδραιώσει αυτήν την άκρως αμφίβολη αναγωγή ολόκληρου του φαινομένου της επιστήμης, όπως αντιμετωπιζόταν μέχρι τότε και από τους ιστορικούς και από τους φιλοσόφους της επιστήμης, στην εκδοχή κοινωνιολογίας της επιστήμης που πρέσβευαν οι δύο εισαγωγείς του. Το ζήτημα του σχετικισμού, όπως είχε αναδειχθεί από το έργο του Κουν και όπως το είχε καταστήσει ακόμη πιο ανάγλυφο το μπρίο του Φεγιεράμπεντ, παρείχε αντικειμενικά έδαφος για να τύχουν μιας πρώτης προσοχής οι ισχυρισμοί του «Ισχυρού Προγράμματος». Έτσι οι συναφείς απόψεις συζητήθηκαν σχετικά πλατειά από τους φιλοσόφους αλλά δεν έπεισαν παρά ελάχιστους. Αυτές θεωρήθηκαν όχι μόνο φιλοσοφικά ασθενείς και κακά διατυπωμένες, αλλά και πολιτικά υπερβολικές, αν όχι εντελώς εξωφρενικές. Σε κάποιους μάλιστα θύμιζαν τις απόψεις του Ζντάνωφ και του Λυσένκο. Κατά τρόπο παράδοξο ωστόσο, το εν λόγω πρόγραμμα είχε διαβρωτικές επιδράσεις στην άλλη συνιστώσα του κλάδου της ΙΦΕ, την ιστορία της επιστήμης. xvii

14 Ο ΧΩΡΟΣ ΤΟΥ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ Για να καταστούν στοιχειωδώς βιώσιμοι, οι κύριοι ισχυρισμοί του «Ισχυρού Προγράμματος» όφειλαν να περάσουν από τη βάσανο της σοβαρής μελέτης συγκεκριμένων επεισοδίων της ιστορίας της επιστήμης, η οποία αντιμετωπιζόταν πλέον ως πεδίο όπου οι κοινωνικές δυνάμεις υπήρξαν ανέκαθεν οι αποκλειστικοί πρωταγωνιστές. Η φήμη που είχαν ήδη αποκτήσει οι κατευθυντήριες ιδέες του προγράμματος και το γεγονός ότι η μέχρι τότε ουσιαστικά περιθωριακή κοινότητα των κοινωνιολόγων της επιστήμης καλούνταν πλέον στο προσκήνιο παρείχε σε αρκετούς ισχυρά κίνητρα για να αναλάβουν την απαιτούμενη επίπονη εργασία. Πρωταγωνιστές των εξελίξεων έγιναν έτσι κοινωνιολόγοι της επιστήμης που εργάζονταν στα εκπαιδευτικά ιδρύματα της Μεγάλες Βρετανίας. Το αποτέλεσμα ήταν να κατακλυστεί η αγορά από σπουδές επιστήμης αυτής της κατηγορίας ενώ σχετικά γρήγορα το κίνημα διέσχισε τον Ατλαντικό, αλλά και την Μάγχη, πείθοντας συγχρόνως αρκετούς παραδοσιακούς ιστορικούς της επιστήμης να προσχωρήσουν στο νέο στρατόπεδο. Το Constructing Quarks του Πίκεριγκ (Andrew Pickering), που δημοσιεύτηκε το 1984, το Leviathan and the Air Pump των Σέιπιν και Σάφερ (Stephen Shapin και Simon Schaffer), που δημοσιεύτηκε το 1985, και το Galileo Courtier του Μπιατζόλι (Mario Biagoli), που δημοσιεύτηκε το 1993, είναι μερικά αξιοσημείωτα παραδείγματα σοβαρών μελετών με αυτόν τον προσανατολισμό. Οι νέες διαστάσεις του επιστημονικού φαινομένου που αναδείκνυαν έργα όπως αυτά, η ευρεία διάδοσή τους, όπως συναρτήθηκε με τις πολλές και έντονες συζητήσεις ανάμεσα στους υποστηρικτές και τους αντιπάλους τους, δημιούργησαν μια σχετικά μεγάλη και σφικτά δεμένη κοινότητα, η οποία απέκλειε περίπου καταστατικά την εσωτερική ιστορία της επιστήμης. Το αποτέλεσμα ήταν να οδηγηθεί η τελευταία σε αργό θάνατο και η αναμφισβήτητη ιστορική διάσταση του επιστημονικού φαινομένου να απορροφηθεί σχεδόν πλήρως στο εσωτερικό της επικράτειας αυτού του είδους κοινωνιολογίας της επιστήμης. Οι απόψεις της κοινωνικής κατασκευασιοκρατίας συναρτήθηκαν γρήγορα με εννοιολογικά εργαλεία και μορφές προσέγγισης που παραδοσιακά ανήκαν σε γνωστικά πεδία τα οποία, μέχρι τότε, δεν είχαν καμία σχέση με τη μελέτη του επιστημονικού φαινομένου. Για παράδειγμα, τα εννοιολογικά εργαλεία της κοινωνικής ανθρωπολογίας και της εθνολογίας επιστρατεύθηκαν στο Laboratory Life του Γάλλου Λατούρ (Bruno Latour) και του Βρετανού Γούλγκαρ (Steve Woolgar), που δημοσιεύθηκε το 1986, για να τονίσουν, από μια ακόμα πλευρά, τον αποκλειστικά κοινωνικό χαρακτήρα της επιστήμης. Οι συγγραφείς κατόρθωσαν έτσι να δώσουν μια εικόνα του επιστημονικού εγχειρήματος στην οποία κανένας απολύτως επιστήμονας δεν θα μπορούσε ποτέ να αναγνωρίσει τον εαυτό του και τη δουλειά του. Δεν είναι ανάγκη να προσθέσω πως αρκετοί άλλοι ακολούθησαν τον ίδιο δρόμο. xviii

15 ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ Για να καλυφθούν προσεγγίσεις τόσο ανόμοιες, προσεγγίσεις των οποίων μόνο ενοποιό γνώρισμα ήταν η ανάδειξη του κοινωνικού στοιχείου στον αποκλειστικό παράγοντα που ορίζει την επιστήμη και κινεί την εξέλιξή της, χρειαζόταν ένα όνομα που να διαθέτει ολόκληρο το απαιτούμενο εύρος. Το όνομα αυτό όφειλε επιπλέον, εφόσον κάτι τέτοιο ήταν κατ αρχήν δυνατό, να αναγνωρίζει το γεγονός ότι το νέο και ιδιαίτερα φιλόδοξο τούτο εγχείρημα εγκαινιάστηκε και προωθήθηκε κατά τα πρώτα του στάδια από bona fide κοινωνιολόγους της επιστήμης. Ευτυχώς τα δύο αυτά αιτήματα μπορούσαν να ικανοποιηθούν ταυτόχρονα γιατί ένα όνομα που ήδη υπήρχε είχε την ικανότητα να παραπέμπει και στα δύο. Αυτό ήταν το όνομα «Σπουδές Επιστήμης», όνομα το οποίο είχε ήδη τη μικρή δική του ιστορία. Αυτή είναι η ιστορία των απαρχών των ΣΕΤ. 4. Οι ΣΕΤ και η εξέλιξή τους Η Κοινωνιολογία της Επιστήμης, ως σχετικά αυτόνομο γνωστικό πεδίο, υπήρχε αρκετά πριν από τις εξελίξεις που μόλις σκιαγραφήσαμε. Χωρίς να αγγίζουν τα εσωτερικά χαρακτηριστικά της επιστήμης (δηλαδή τις σχέσεις της με αλήθεια και εμπειρική επάρκεια), οι αντίστοιχοι μελετητές εστίαζαν τη δουλεία τους σε ζητήματα σχετικά με το κοινωνικό και πολιτικό πλαίσιο μέσα στο οποίο αναπτύσσεται το επιστημονικό εγχείρημα, στις κοινωνικές σχέσεις που υφίστανται στα επιστημονικά εργαστήρια, στους διάφορους παράγοντες που επηρεάζουν τη σταδιοδρομία των επιστημόνων ή την υποδοχή της δουλειάς τους. Πρέπει να είναι σαφές πως η Κοινωνιολογία της Επιστήμης λειτουργούσε σε στενή συνάφεια με τη λεγόμενη «εξωτερική» ιστορία της επιστήμης, η οποία συνεισέφερε τη διάσταση του χρόνου στη μελέτη των κοινωνικών πλευρών της επιστήμης εξετάζοντας τις τελευταίες (και μόνον τις τελευταίες) στα διάφορα ιστορικά πλαίσια. Στο βαθμό που η Κοινωνιολογία της Επιστήμης και η «εξωτερική» ιστορία της επιστήμης μελετούσαν τα αποτελέσματα της επιστημονικής δραστηριότητας, την κοινωνική λειτουργία των τελευταίων και τις τεχνολογικές τους εφαρμογές, κάλυπταν κοινό έδαφος με τον νεότατο τότε κλάδο της Ιστορίας και Φιλοσοφίας της Τεχνολογίας, με αποτέλεσμα τη διαμόρφωση των ανάλογων ακαδημαϊκών συμμαχιών. Στηριζόμενα στη βάση που δημιουργούσαν τέτοιες συμμαχίες, ορισμένα πανεπιστημιακά ιδρύματα, τα περισσότερα με ισχυρό τεχνολογικό προσανατολισμό, προχώρησαν στην ίδρυση ακαδημαϊκών μονάδων που θα συγκροτούσαν τις σχετικές δυνάμεις προικοδοτώντας τες με σαφέστερους εκπαιδευτικούς και ερευνητικούς στόχους. Έτσι άρχισαν να εμφανίζονται προγράμματα επικεντρωμένα στις σχέσεις επιστήμης και τεχνολογίας, επιστήμης και κοινωνίας και τεχνολογίας και κοινωνίας. Το όνομα ΣΕΤ (στα αγγλικά STS, που παραπέ- xix

16 Ο ΧΩΡΟΣ ΤΟΥ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ μπει είτε στο Science and Technology Studies είτε στο Science, Technology and Society) αποδόθηκε την εποχή εκείνη στις εν λόγω ακαδημαϊκές μονάδες και παραμένει το ίδιο από τότε. Το γεγονός ότι τα προγράμματα ΣΕΤ δημιουργήθηκαν κυρίως σε πανεπιστημιακά ιδρύματα με ισχυρές τεχνολογικές συνιστώσες προσανατόλισε αρκετά από αυτά στις συναφείς πρακτικές κατευθύνσεις. Οι σχέσεις που συνδέουν επιστήμη, τεχνολογία και κοινωνία δεν μελετήθηκαν, δηλαδή, μόνον θεωρητικά. Ζητήματα πολιτικής της έρευνας και διαχείρισης της επιστήμης, ερωτήματα σχετικά με την αποτίμηση των αποτελεσμάτων και την αξιολόγηση του αντίκτυπου που επέφεραν συγκεκριμένα προϊόντα ή συγκεκριμένες τεχνολογικές καινοτομίες σε διάφορες κοινωνικές ομάδες, θέματα και μέθοδοι σχετικά με την πρόληψη και την αξιολόγηση των αντίστοιχων κινδύνων, μαζί με όλες τις συναφείς οικονομικές, πολιτικές και ηθικές διαστάσεις ή παραμέτρους αποτέλεσαν συγκεκριμένα μελήματα στα αντίστοιχα προγράμματα σπουδών. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μέρος της δουλειάς των εν λόγω ακαδημαϊκών μονάδων συνιστούσε κυριολεκτικά έρευνα πεδίου που διεξαγόταν εκτός πανεπιστημίου, σε άμεση σχέση με τις μονάδες παραγωγής ή τις κοινωνικές ομάδες που εμπλέκονταν στα σχετικά ζητήματα. Το «Ισχυρό Πρόγραμμα» διαμορφώθηκε στο εσωτερικό του κλάδου των ΣΕΤ, όπως είχε δομηθεί με τους παραπάνω τρόπους. Εκεί είχε και τις πρώτες εκρηκτικές επιπτώσεις του, δηλαδή εκείνες που οδήγησαν τα περισσότερα προγράμματα ΣΕΤ να τροποποιήσουν τους στόχους τους και να συγκεντρώσουν τις δυνάμεις τους σε σπουδές επιστήμης του είδους που ήδη αναφέραμε. Οι συνέπειες, όμως, αυτής της έκρηξης αποδείχθηκαν πολύ ευρύτερες. Οι νέοι τρόποι προσέγγισης της ιστορίας και της κοινωνιολογίας της επιστήμης απέκτησαν ακαδημαϊκό κύρος, το γόητρο των ΣΕΤ ενισχύθηκε σημαντικά και οι ίδιες αναδείχθηκαν σε μείζονα διεκδικητή της ηγεμονίας επί ολόκληρου του πεδίου που μελετά το επιστημονικό φαινόμενο, σε ευθύ ανταγωνισμό με τον κλάδο της ΙΦΕ. Η μάχη μπορεί να μην έχει ακόμα κριθεί οριστικά, αλλά το αποτέλεσμα είναι ότι η μελέτη της επιστήμης δεν μπορεί πλέον να θεωρείται ότι ανήκει στη δικαιοδοσία των παραδοσιακών κλάδων της φιλοσοφίας, της εσωτερικής και της εξωτερικής ιστορίας και της κοινωνιολογίας της επιστήμης. Η μελέτη του επιστημονικού φαινομένου διεξάγεται πλέον στο εσωτερικό δύο πλήρως διακριτών ακαδημαϊκών μονάδων που επικεντρώνουν το ενδιαφέρον τους σε πολύ διαφορετικές πλευρές του, μονάδων που έχουν ελάχιστες σχέσεις μεταξύ τους, αν δεν είναι ασυμφιλίωτοι αντίπαλοι. Όπως πρέπει να έγινε κατανοητό, αναφέρομαι στις μονάδες που φέρουν ακόμη τα συμβατικά, αλλά πλέον ανακριβή, ονόματα ΙΦΕ και ΣΕΤ. Είπαμε πως μολονότι το «Ισχυρό Πρόγραμμα» ξεκίνησε ως κατ ουσίαν φιλοσοφική προσέγγιση στο φαινόμενο της επιστήμης, οι επιτυχίες του συνδέθη- xx

17 ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ καν πολύ περισσότερο με την ιστορία της επιστήμης. Ένα έργο ιστορίας της επιστήμης, όμως, δεν μπορεί να είναι επιτυχές ούτε να αναγνωρισθεί ως τέτοιο, αν ακολουθεί άκαμπτα κάποιους δογματικά διατυπωμένους στόχους, τους οποίους το ίδιο επιδιώκει να αποδείξει. Όλοι γνωρίζουμε πως η ιστορία της επιστήμης, οποιασδήποτε εκδοχής, οφείλει και να είναι και να φαίνεται πως είναι σχετικά ανεξάρτητη από φιλοσοφικά δόγματα και αμετακίνητες φιλοσοφικές δεσμεύσεις. Κατά συνέπεια, για να κερδίσουν ευρύτερη αποδοχή, οι πρωταγωνιστές της προσέγγισης που εξετάζουμε αναγκάστηκαν να μετριάσουν τις ισχυρές φιλοσοφικές απόψεις που είχαν αρχικά διατυπώσει, δηλαδή εκείνες που τους είχαν καταστήσει διάσημους, αν όχι διαβόητους. Η επιτυχία μπορούσε να αγοραστεί μόνο με αυτό το τίμημα. Από την άλλη πλευρά ωστόσο, κανένα ερευνητικό εγχείρημα δεν μπορεί να κινείται σε ένα απόλυτο θεωρητικό κενό ή να λειτουργεί χωρίς καμιά φιλοσοφική δέσμευση. Για να αναληφθεί, αλλά και για να επιτύχει τους στόχους του, κάθε τέτοιο εγχείρημα απαιτεί ένα ελάχιστο ποσόν θεωρίας που θα προσδιορίζει τον προσανατολισμό του, θα συγκροτεί τις μεθόδους του και θα εξασφαλίζει την αποτελεσματική λειτουργία των απαραίτητων κανονιστικών περιορισμών. Παρόλο τον μετριασμό τους, οι αρχικές απόψεις του «Ισχυρού Προγράμματος» ως προς το τι είναι και πώς λειτουργεί η επιστήμη εξακολουθούσαν να κατοχυρώνουν αυτά ακριβώς τα πράγματα. Αλλά αυτές οι απόψεις δεν παρέμειναν μόνες για πολύ. Σχετικά σύντομα, ένας νέος και περίεργος θεωρητικός σχηματισμός επέβαλε την κυριαρχία του στο εσωτερικό των ΣΕΤ, αναλαμβάνοντας τον ρόλο που παίζει η φιλοσοφία στον παραδοσιακό κλάδο της ΙΦΕ. Καθώς είναι μάλλον αδύνατο να του αποδοθεί ακριβέστερος προσδιορισμός, ο σχηματισμός αυτός εξακολουθεί να ακούει στο εντελώς ασαφές όνομα «θεωρία» (theory στα αγγλικά). Για να δούμε όμως τι σημαίνει «θεωρία» και πώς αυτή λειτουργεί στο πλαίσιο των ΣΕΤ, πρέπει να σταματήσουμε για λίγο σε αυτό που μπορούμε να αποκαλέσουμε «Γαλλικό κρίκο». 5. Ο Γαλλικός κρίκος Με τρόπους τους οποίους θα εξετάσουμε αμέσως παρακάτω, ο γαλλικός κρίκος συνέδεσε με τις ΣΕΤ μια σειρά γαλλικών ονομάτων, όπως Κλωντ Λεβι-Στρως (Claude Lévi-Strauss), Μισέλ Φουκώ (Michel Foucault), Λουί Αλτουσέρ (Louis Althusser), Ζακ Λακάν (Jacques Lacan), Ζακ Ντεριντά (Jacques Derrida), μεταξύ αρκετών άλλων, ονόματα τα οποία είχαν γίνει διάσημα στη Γαλλία, και όχι μόνο στη Γαλλία, ήδη από τη δεκαετία του Τα ονόματα αυτά δεν συνδέθηκαν μόνο με τις κατευθυντήριες ιδέες των φορέων τους, τουλάχιστον όπως αυτές είχαν προσληφθεί εκείνη την εποχή από τα Αμερικανικά πανεπιστήμια. xxi

18 Ο ΧΩΡΟΣ ΤΟΥ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ Αυτά συναρθρώθηκαν επιπλέον, και μάλιστα με πολλούς και σύνθετους τρόπους, με ένα εντελώς νέο φάσμα ζητημάτων που είχαν κάτι να κάνουν με την ανθρώπινη ταυτότητα ή, τουλάχιστον, με όσα την εποχή της «πολυπολισμικότητας» και της «πολιτικής ορθότητας» θεωρούνται ότι έχουν σχέση μαζί της. Αναφέρομαι σε ζητήματα φύλου, φυλής, σεξουαλικού προσανατολισμού, λαϊκής κουλτούρας, σχέσεων εξουσίας στην καθημερινή ζωή, κοινωνικού αποκλεισμού, κοινωνικών και πολιτισμικών συνθηκών στον μετα-αποικιακό κόσμο κλπ. Όλα τα ζητήματα αυτά θεωρήθηκαν άξια ιδιαίτερης μελέτης γιατί αφορούν τόσο την ανθρώπινη δραστηριότητα και τα προϊόντα της όσο και τον ρόλο και τη λειτουργία των προϊόντων αυτών. Κατά συνέπεια, τα εν λόγω ζητήματα δεν μπορούσαν παρά να αφορούν και τη μελέτη της επιστήμης και της τεχνολογίας και των δικών τους προϊόντων. Χρειάζεται ίσως να προστεθεί πως με αυτά συναρτήθηκαν αρκετές μορφές πολιτικού ακτιβισμού που αποκλήθηκαν όλες μαζί «πολιτικές της ταυτότητας» (identity politics). Η εισαγωγή των παραπάνω ονομάτων, καθώς και η δημιουργία των νέων αυτών περιοχών μελέτης, δεν υπήρξε χαρακτηριστικό μόνο των ΣΕΤ. Σχεδόν όλα τα Τμήματα και όλες οι Σχολές ανθρωπιστικών και κοινωνικών σπουδών στα περισσότερα αμερικανικά πανεπιστήμια επηρεάστηκαν ανάλογα, με την αξιοσημείωτη εξαίρεση των Τμημάτων φιλοσοφίας και των Τμημάτων ή Προγραμμάτων ΙΦΕ. Το τελικό αποτέλεσμα ήταν μια σειρά εξαιρετικά σημαντικών, αν και πολλαπλά αμφιλεγόμενων, αλλαγών στα προγράμματα σπουδών και στην εσωτερική οργάνωση των Σχολών, των Τμημάτων και των διατμηματικών σχέσεων ολόκληρου του αμερικανικού πανεπιστημιακού συστήματος. Για να δούμε πώς προέκυψαν και πώς σταθεροποιήθηκαν αυτές οι αλλαγές, χρειάζεται να κάνουμε μια παράκαμψη, της οποίας κύριος σταθμός είναι το Παρίσι της δεκαετίας του Το Παρίσι στα 1960 Κατά τη δεκαετία του 1960, το Παρίσι έγινε μάρτυρας ενός ριζικά νέου κινήματος ιδεών το οποίο πολλοί θεώρησαν ως μείζονα φιλοσοφική αναγέννηση. Προτάθηκε, δηλαδή, ένα νέο φιλοσοφικό πρόγραμμα, το οποίο, μολονότι αφορούσε πολλές και εξαιρετικά διαφορετικές θεματικές περιοχές, φαινόταν να συνδέεται με ένα μοναδικό ενοποιητικό νήμα. Οι σχολιαστές εκείνης της περιόδου ονόμασαν αυτό το νήμα «δομισμό» και επέμειναν σε αυτόν τον χαρακτηρισμό, παρά το γεγονός ότι σχεδόν όλοι οι εμπλεκόμενοι συγγραφείς αποποιήθηκαν τον όρο και αρνήθηκαν κατηγορηματικά πως αυτός είχε σχέση με όσα έκαναν ή προσπαθούσαν να πετύχουν. Για να κρατήσουν τον ίσο απέναντι σε αυτές τις αρνήσεις, xxii

19 ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ οι σχολιαστές αναφέρονται κάποιες φορές σε «μετα-δομισμό», χωρίς ωστόσο να αποσαφηνίζουν ούτε το ακριβές περιεχόμενο αυτού του «μετά» ούτε τι ακριβώς αυτό υποτίθεται πως τροποποίησε ή αντικατέστησε. Κατά τη δική μου γνώμη τουλάχιστον, μολονότι η έννοια της «δομής» όντως έπαιξε διάφορους και σημαντικούς ρόλους στο πλαίσιο αυτού του κινήματος, οι φιλοσοφικοί στόχοι του υπήρξαν πολύ περισσότερο φιλόδοξοι από την επεξεργασία και την εφαρμογή μιας έννοιας. Θέλω να πω πως πρόκειται για κίνημα που δεν αποσκοπούσε σε τίποτε λιγότερο από το να προικίσει τις κοινωνικές επιστήμες και τις επιστήμες του ανθρώπου με το καθεστώς της αυθεντικής επιστήμης. Το διαθέσιμο υπόδειγμα ήταν η δομική γλωσσολογία του Σωσύρ (Ferdinand de Saussure) τα Μαθήματα του οποίου (Cours de Linguistique Générale 7 ) είχαν δημοσιευθεί μετά θάνατον από τους μαθητές του ήδη από το Οι πρωταγωνιστές του κινήματος ιδεών που εξετάζουμε θεώρησαν πως ο Σωσύρ είχε ήδη προσδώσει στη γλωσσολογία το αυθεντικό επιστημονικό της καθεστώς προβαίνοντας σε μια σειρά από ριζοσπαστικές καινοτομίες, τόσο ουσιαστικές όσο και μεθοδολογικές. Σχηματικά μιλώντας, θεωρήθηκε πως το έργο αυτό απέτμησε και συγκρότησε για πρώτη φορά το επιστημονικό αντικείμενο της γλωσσολογίας με τη βοήθεια ενός συνόλου συστηματικά συναρθρωμένων εννοιών, μεταξύ των οποίων εκείνη της «δομής» όντως έπαιζε καθοριστικό ρόλο. Σε γενικές γραμμές, το εν λόγω αντικείμενο συγκροτείται από τη δομή της «γλώσσας» (langue) σε αντιδιαστολή με τις λειτουργίες της «ομιλίας» (parole), έννοια που αναφέρεται στις διάφορες πράξεις εκφοράς, πραγματοποιημένες ή δυνατές. Η ίδια η «γλώσσα», διαχωρισμένη στα επίπεδα της φωνολογίας, της μορφολογίας και της σύνταξης, μελετάται από το σύστημα εννοιών που επιβάλλει τόσο τους ίδιους τους διαχωρισμούς αυτούς όσο και τις εννοιολογικές τους συνέπειες. Αυτή η αμοιβαίως συγκροτησιακή σχέση ανάμεσα στο αντικείμενο της γλωσσολογίας και στο εννοιολογικό σύστημα που παρέχει τη γνώση του θεωρήθηκε ως η θεμελιώδης σχέση που οφείλουν να αποκαταστήσουν όλες οι γνωστικές περιοχές προκειμένου να αποκτήσουν το καθεστώς αυθεντικής επιστήμης. Για λόγους που θα εξετάσουμε παρακάτω, είχε θεωρηθεί τότε αυτονόητο πως, για να γίνουν αυτό που είναι, οι φυσικές επιστήμες είχαν ήδη φέρει σε πέρας την κίνηση που αποκαθιστά αυτήν τη σχέση. Ο Λεβι-Στρως ήταν ο πρώτος που έπιασε το νήμα υποστηρίζοντας πως η δική του δομική ανθρωπολογία θεμελιώνει επιστημονικά τον κλάδο της κοινωνικής ανθρωπολογίας. Την ίδια περίπου περίοδο, οι ιστορικοί του περιοδικού Ανάλ (Annales) διακήρυξαν ή υπονόησαν ότι ο τρόπος που προσεγγίζουν την ιστορία είναι επιστημονικός ενώ ο Αλτουσέρ παρουσίασε Το Κεφάλαιο του 7. Ελληνική μετάφραση από τον Φώτη Αποστολόπουλο στις εκδόσεις Παπαζήση. xxiii

20 Ο ΧΩΡΟΣ ΤΟΥ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ Μαρξ ως το θεμέλιο της «επιστημονικής ηπείρου» της ιστορίας, δηλαδή ως τη βάση που επιτρέπει την επιστημονική μελέτη κάθε κοινωνικού και ιστορικού θέματος. Ο Λακάν, από τη μεριά του, υποστήριξε πως η Φροϋδική ψυχανάλυση μετατρέπεται μέσα από τη δική του ανάγνωση σε αυτό που πάντοτε επεδίωκε να είναι, δηλαδή επιστήμη της ανθρώπινης υποκειμενικότητας, ενώ μπορούμε να δούμε υπό το ίδιο πρίσμα αυτό που επιχείρησε ο Φουκώ σχετικά με την ιστορία των ιδεών και των θεσμών ή ο Ντεριντά με την επιστήμη του γράμματος ή «γραμματολογία». Παράλληλα, ο Μπαρτ (Roland Barthes) πρότεινε μια θεωρία της λογοτεχνίας και μια γενική σημειολογία διεκδικώντας τίτλους επιστημονικούς ενώ συγχρόνως ορισμένοι θεωρητικοί του κινηματογράφου προσπάθησαν να πετύχουν κάτι ανάλογο με το δικό τους αντικείμενο μελέτης. Βλέπουμε έτσι πως οι πρωταγωνιστές του κινήματος που εξετάζουμε μπορεί να εργάστηκαν σε διαφορετικές γνωστικές περιοχές ή σε καμιά συγκεκριμένα (εδώ ο Ντεριντά, όπως και ο Ντελέζ (Gilles Deleuze) συνιστούν τα μείζονα παραδείγματα), μπορεί να φάνηκε ότι δεν συμφωνούν και πολύ μεταξύ τους, μπορεί αρκετοί να μη δέχονταν να θέσουν τη δουλειά τους υπό μια τέτοια σημαία, αλλά διατίθενται αρκετά κειμενικά και διακειμενικά τεκμήρια που μπορούν να στηρίξουν τη θέση μας: αν ο Σπινόζα ήταν διαποτισμένος με την ιδέα του Θεού, οι πρωταγωνιστές της Παρισινής φιλοσοφικής αναγέννησης της δεκαετίας του 1960 ήταν διαποτισμένοι με την ιδέα της επιστήμης. Μολονότι υπάρχει και μια άλλη χαρακτηριστική διάσταση του εν λόγω κινήματος στην οποία θα αναφερθώ παρακάτω, η θέση αυτή μπορεί να επιβεβαιωθεί και από μια άλλη πλευρά. Τον καιρό όπου όλοι αυτοί οι συγγραφείς άρχισαν να εργάζονται, κυρίαρχη, αναμφίβολα, μορφή στη Γαλλία ήταν ο Σαρτρ (Jean- Paul Sartre). Ουσιαστικά όλοι οι συγγραφείς μας αναγνωρίζουν την καταλυτική επιρροή του στη διάρκεια των σπουδών τους και ταυτόχρονα όλοι παραδέχονται ότι η δουλειά τους συνιστούσε κάτι σαν εξέγερση ενάντια στις ιδέες του. Όμως, για να διεκπεραιωθεί αποτελεσματικά, μια τέτοια εξέγερση χρειάζεται εξωτερική βοήθεια, δηλαδή δασκάλους. Με δεδομένη τη συμπαγή δομή και τα άλλα μοναδικά χαρακτηριστικά των ιδρυμάτων ανωτάτης εκπαίδευσης στη Γαλλία που συγκεντρώνουν τη διανοητική ελίτ, δεν είναι περίεργο ότι σχεδόν όλοι οι συγγραφείς μας είχαν τους ίδιους δασκάλους ενώ αποτελεί γεγονός που έχει σχολιαστεί ελάχιστα πως αυτοί οι δάσκαλοι όντως δεν είχαν και πολλά να κάνουν με τον Σαρτρ γιατί, απλούστατα, ήταν φιλόσοφοι και ιστορικοί των φυσικών και μαθηματικών επιστημών. Μπορούμε να ξεχωρίσουμε τέσσερις τέτοιους δασκάλους. Εκτός από τον Κοϋρέ που, όπως είπαμε, υπήρξε ένας από τους θεμελιωτές της εσωτερικής ιστορίας της επιστήμης, οφείλουμε να αναφέρουμε πρώτα και κύρια τον Μπασελάρ (Gaston Bachelard), του οποίου το έργο στη φυσική και τη χημεία αναλύει xxiv

ΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ.

ΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ. 2 ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ (Ι) ΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ. ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ; Στο μάθημα «Κοινωνική Θεωρία της Γνώσης (I)» (όπως και στο (ΙΙ) που ακολουθεί) παρουσιάζονται

Διαβάστε περισσότερα

Αιτιολογική έκθεση. µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει στον εκδοτικό χώρο και στους

Αιτιολογική έκθεση. µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει στον εκδοτικό χώρο και στους Αιτιολογική έκθεση Η Επιτροπή Κρατικών Bραβείων Λογοτεχνικής Μετάφρασης εργάστηκε για τα βραβεία του 2013, όπως και την προηγούµενη χρονιά, έχοντας επίγνωση α. των µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει

Διαβάστε περισσότερα

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους του Σταύρου Κοκκαλίδη Μαθηματικού Διευθυντή του Γυμνασίου Αρχαγγέλου Ρόδου-Εκπαιδευτή Στα προγράμματα Β Επιπέδου στις ΤΠΕ Ορισμός της έννοιας του σεναρίου.

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική των Φυσικών Επιστημών στην Προσχολική Εκπαίδευση

Διδακτική των Φυσικών Επιστημών στην Προσχολική Εκπαίδευση ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ Διδακτική των Φυσικών Επιστημών στην Προσχολική Εκπαίδευση Ενότητα # 1.2: Η προοπτική των βασικών αρχών της φύσης των Φυσικών Επιστημών στην επιμόρφωση των εκπαιδευτικών

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παιδική ηλικία είναι ένα ζήτημα για το οποίο η κοινωνιολογία έχει δείξει μεγάλο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα βρίσκεται υπό εξέλιξη ένα πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

Μεταξία Κράλλη! Ένα όνομα που γνωρίζουν όλοι οι αναγνώστες της ελληνικής λογοτεχνίας, ωστόσο, κανείς δεν ξέρει ποια

Μεταξία Κράλλη! Ένα όνομα που γνωρίζουν όλοι οι αναγνώστες της ελληνικής λογοτεχνίας, ωστόσο, κανείς δεν ξέρει ποια Δευτέρα, Ιουνίου 16, 2014 ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΗΣ ΜΕΤΑΞΙΑΣ ΚΡΑΛΛΗ Η Μεταξία Κράλλη είναι ένα από τα δημοφιλέστερα πρόσωπα της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας. Μετά την κυκλοφορία του πρώτου της βιβλίου, "Μια φορά

Διαβάστε περισσότερα

Το Φύλο στην Επιστήμη και Τεχνολογία. Μαρία Ρεντετζή. δικαιώματα μ αυτά των ανδρών συναδέλφων τους στην ακαδημαϊκή ιεραρχία. Οι

Το Φύλο στην Επιστήμη και Τεχνολογία. Μαρία Ρεντετζή. δικαιώματα μ αυτά των ανδρών συναδέλφων τους στην ακαδημαϊκή ιεραρχία. Οι Το Φύλο στην Επιστήμη και Τεχνολογία Μαρία Ρεντετζή Συγκεκριμένες πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες στις αρχές της δεκαετίας του 1970 παρακίνησαν φεμινίστριες σε πολλά από τα πανεπιστήμια των Ηνωμένων

Διαβάστε περισσότερα

Η σχέση Ιστορίας και Φιλοσοφίας των Επιστημών με την Εκπαίδευση στις Φυσικές Επιστήμες Κωνσταντίνα Στεφανίδου, PhD

Η σχέση Ιστορίας και Φιλοσοφίας των Επιστημών με την Εκπαίδευση στις Φυσικές Επιστήμες Κωνσταντίνα Στεφανίδου, PhD Η σχέση Ιστορίας και Φιλοσοφίας των Επιστημών με την Εκπαίδευση στις Φυσικές Επιστήμες Κωνσταντίνα Στεφανίδου, PhD Εργαστήριο Διδακτικής, Επιστημολογίας Φυσικών Επιστημών και Εκπαιδευτικής Τεχνολογίας,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΉΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΉΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΉΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Ρέθυμνο, 21-6-2016 Θέση του Π.Τ.Π.Ε. για το Επιστημονικό Πεδίο Επιστημών της Εκπαίδευσης για την εισαγωγή φοιτητών στα

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΙΤΛΟΣ: «ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΤΗΤΑ ΗΘΙΚΩΝ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ» ΜΑΘΗΤΡΙΑ: ΣΚΡΕΚΑ ΝΑΤΑΛΙΑ, Β4 ΕΠΙΒΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΝΤΑΒΑΡΟΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2016 17 Περιεχόμενα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Μαθηματικά (Άλγεβρα - Γεωμετρία) Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α, Β ΤΑΞΕΙΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α ΤΑΞΗ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΠΑΛ ΚΕΝΤΡΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Γιώργος Πολίτης: «Τα καταφέραμε σε πιο δύσκολες εποχές, θα τα καταφέρουμε και τώρα»

Γιώργος Πολίτης: «Τα καταφέραμε σε πιο δύσκολες εποχές, θα τα καταφέρουμε και τώρα» Ο συγγραφέας στο νέο του βιβλίο παρουσιάζει μια ορθολογική θέαση της κρίσης Γιώργος Πολίτης: «Τα καταφέραμε σε πιο δύσκολες εποχές, θα τα καταφέρουμε και τώρα» 23 Jan 201611.00 ΜΕΓΕΝΘΥΝΣΗ Συνέντευξη στη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΟΡΩΝ

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΟΡΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΟΡΩΝ Σκοπός του έργου Σκοπός του έργου είναι: 1. η δημιουργία μιας on line εφαρμογής διαχείρισης ενός επιστημονικού λεξικού κοινωνικών όρων 2. η παραγωγή ενός ικανοποιητικού

Διαβάστε περισσότερα

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Η πλειοψηφία θεωρεί ότι η Νόηση είναι μια διεργασία που συμβαίνει στο ανθρώπινο εγκέφαλο.

Διαβάστε περισσότερα

Κυριακή Αγγελοπούλου. Επιβλέπων Καθηγητής: Μανώλης Πατηνιώτης

Κυριακή Αγγελοπούλου. Επιβλέπων Καθηγητής: Μανώλης Πατηνιώτης Κυριακή Αγγελοπούλου Επιβλέπων Καθηγητής: Μανώλης Πατηνιώτης Οι πρώτες προσπάθειες μελέτης του τρόπου επιστημονικής εργασίας έγιναν το 1970. Πραγματοποιήθηκαν μέσω της άμεσης παρατήρησης των επιστημόνων

Διαβάστε περισσότερα

NORWOOD RUSSELL HANSON (1924 1967) (Νόργουντ Ράσελ Χάνσον) Η ιδέα της θεωρητικής φόρτισης

NORWOOD RUSSELL HANSON (1924 1967) (Νόργουντ Ράσελ Χάνσον) Η ιδέα της θεωρητικής φόρτισης 15 NORWOOD RUSSELL HANSON (1924 1967) (Νόργουντ Ράσελ Χάνσον) Η ιδέα της θεωρητικής φόρτισης «Το οράν είναι μια εμπειρία. Η αντίδραση του αμφιβληστροειδούς είναι μόνο μια φυσική κατάσταση μια φωτοχημική

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στις Σπουδές Επιστήμης και Τεχνολογίας

Εισαγωγή στις Σπουδές Επιστήμης και Τεχνολογίας Εισαγωγή στις Σπουδές Δίνοντας έμφαση στις φιλοσοφικές και κοινωνιολογικές πλευρές της επιστήμης και της τεχνολογίας, η δεύτερη έκδοση του κλασικού αυτού έργου προσφέρει έναν ενημερωμένο και εμπλουτισμένο

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΩΣ ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ. Κώστας Ν. Τσιαντής

Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΩΣ ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ. Κώστας Ν. Τσιαντής Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΩΣ ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Κώστας Ν. Τσιαντής Πρόβλημα που τέθηκε από τους διοργανωτές της διημερίδας Οι Έλληνες εκπαιδευτικοί

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑ ΚΑΙ ΤΑ Μ.Μ.Ε.

Η ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑ ΚΑΙ ΤΑ Μ.Μ.Ε. Ημερομηνία Ανάρτησης: 12/11/1998 Η ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑ ΚΑΙ ΤΑ Μ.Μ.Ε. Ομιλία του Προέδρου της ΕΣΗΕΑ Αριστείδη Μανωλάκου, στην εκδήλωση που οργάνωσε το Υπουργείο Εξωτερικών, για τα 50 χρόνια από την Οικουμενική

Διαβάστε περισσότερα

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων.

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. 9 LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. «Βλέπουμε με τα μάτια μας, αλλά κατανοούμε με τα μάτια της συλλογικότητας». 6 Ένα από τα κυριότερα

Διαβάστε περισσότερα

Επαγγελματικές Προοπτικές. Επιστημόνων Κοινωνικής Πολιτικής στην Εκπαίδευση. Πρόεδρος Τμήματος Κοινωνικής Πολιτικής, Πάντειο Πανεπιστήμιο

Επαγγελματικές Προοπτικές. Επιστημόνων Κοινωνικής Πολιτικής στην Εκπαίδευση. Πρόεδρος Τμήματος Κοινωνικής Πολιτικής, Πάντειο Πανεπιστήμιο Επαγγελματικές Προοπτικές Επιστημόνων Κοινωνικής Πολιτικής στην Εκπαίδευση Καθηγητής Ιορδάνης Ψημμένος, Πρόεδρος Τμήματος Κοινωνικής Πολιτικής, Πάντειο Πανεπιστήμιο Καθηγητής Βασίλειος Χατζόπουλος, Πρόεδρος

Διαβάστε περισσότερα

Κατά τη διάρκεια της συγγραφής μιας διδακτορικής διατριβής ο ερευνητής ανατρέχει

Κατά τη διάρκεια της συγγραφής μιας διδακτορικής διατριβής ο ερευνητής ανατρέχει ACADEMIA ISSN, 2241-1402 http://hepnet.upatras.gr Volume 3, Number 1, 2013 BOOK REVIEW Τίτλος: ΕΠΙΣΤΗΜΗ: Η ιδέα καθ αυτήν Τίτλος πρωτοτύπου: Science: The Very Idea Συγγραφέας: Steve Woolgar Σελίδες: 173

Διαβάστε περισσότερα

Περί της Ταξινόμησης των Ειδών

Περί της Ταξινόμησης των Ειδών Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Φυσικής 541 24 Θεσσαλονίκη Καθηγητής Γεώργιος Θεοδώρου Tel.: +30 2310998051, Ιστοσελίδα: http://users.auth.gr/theodoru Περί της Ταξινόμησης

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ ΓΙΑ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΑ ΣΤΕΛΕΧΗ

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ ΓΙΑ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΑ ΣΤΕΛΕΧΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ ΓΙΑ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΑ ΣΤΕΛΕΧΗ Ενότητα # 2: Επιστημολογία και Φιλοσοφικά Ρεύματα Μιλτιάδης Χαλικιάς Τμήμα Διοίκησης

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Βεμπεριανές απόψεις για την Εκπαίδευση Διδάσκων: Δρ. Βασίλης Ντακούμης 1 Διάγραμμα της παρουσίασης Μάθημα 12ο (σελ. 274 282) 2 Max Weber (1864 1920) Βεμπεριανές απόψεις για

Διαβάστε περισσότερα

Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας

Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας 1. Ορισµός και αντικείµενο της Κοινωνιολογίας 1.1. Κοινωνιολογία και κοινωνία Ερωτήσεις του τύπου «σωστό λάθος» Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις ως Σωστές ή Λανθασµένες,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ Ο ρόλος της Δια βίου Μάθησης στην καταπολέμηση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Τοζήτηματωνκοινωνικώνανισοτήτωνστηνεκπαίδευσηαποτελείένα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: Η εκπαιδευτική έρευνα και ο σχεδιασμός της Διδάσκων: Νίκος Ανδρεαδάκης ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Τμήμα Κλασικών Σπουδών και Φιλοσοφίας

Τμήμα Κλασικών Σπουδών και Φιλοσοφίας Τμήμα Κλασικών Σπουδών και Φιλοσοφίας Γραφεία: Κτήριο Αποστολίδη, Καλλιπόλεως και Ερεσού 1 T.K. 20537, 1678 Λευκωσία, Τηλ.: + 357 22893850, Τηλομ.: + 357 22 894491 Παρουσίαση 26 Ιανουαρίου 2014 2. ΣΚΟΠΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Το ζήτημα της πλάνης στο Σοφιστή του Πλάτωνα

Το ζήτημα της πλάνης στο Σοφιστή του Πλάτωνα Το ζήτημα της πλάνης στο Σοφιστή του Πλάτωνα του μεταπτυχιακού φοιτητή Μαρκάτου Κωνσταντίνου Α.Μ.: 011/08 Επιβλέπων: Αν. Καθηγητής Άρης Κουτούγκος Διατμηματικό μεταπτυχιακό πρόγραμμα Ιστορίας και Φιλοσοφίας

Διαβάστε περισσότερα

Παρατηρώντας κβαντικά φαινόμενα δια γυμνού οφθαλμού

Παρατηρώντας κβαντικά φαινόμενα δια γυμνού οφθαλμού Παρατηρώντας κβαντικά φαινόμενα δια γυμνού οφθαλμού του Δρ. Γεωργίου Καβουλάκη Όπως αναφέρεται στην ειδησεογραφία του παρόντος τεύχους, το ΤΕΙ Κρήτης μετέχει σε ένα δίκτυο έρευνας του Ευρωπαϊκού Ιδρύματος

Διαβάστε περισσότερα

Γεωργία Ε. Αντωνέλου Επιστημονικό Προσωπικό ΕΕΥΕΜ Μαθηματικός, Msc. antonelou@ecomet.eap.gr

Γεωργία Ε. Αντωνέλου Επιστημονικό Προσωπικό ΕΕΥΕΜ Μαθηματικός, Msc. antonelou@ecomet.eap.gr Γεωργία Ε. Αντωνέλου Επιστημονικό Προσωπικό ΕΕΥΕΜ Μαθηματικός, Msc. antonelou@ecomet.eap.gr Θεμελίωση μιας λύσης ενός προβλήματος από μια πολύπλευρη (multi-faceted) και διαθεματική (multi-disciplinary)

Διαβάστε περισσότερα

Σωφρόνης Χατζησαββίδης. Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης

Σωφρόνης Χατζησαββίδης. Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης Σωφρόνης Χατζησαββίδης Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης 1 ΣΚΟΠΟΣ Oι σύγχρονες κριτικές προσεγγίσεις που έχουν αναπτυχθεί τα τελευταία

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΠΟΛΕΜΟΣ. Γενικά στοιχεία Περιεχόµενα Οδηγός για µελέτη

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΠΟΛΕΜΟΣ. Γενικά στοιχεία Περιεχόµενα Οδηγός για µελέτη ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΠΟΛΕΜΟΣ Γενικά στοιχεία Περιεχόµενα Οδηγός για µελέτη Το παρόν ηλεκτρονικό εγχειρίδιο έχει ως στόχο του να παρακολουθήσει τις πολύπλοκες σχέσεις που συνδέουν τον

Διαβάστε περισσότερα

ENA, Ινστιτούτο Εναλλακτικών Πολιτικών Ζαλοκώστα 8, 2ος όροφος T enainstitute.org

ENA, Ινστιτούτο Εναλλακτικών Πολιτικών Ζαλοκώστα 8, 2ος όροφος T enainstitute.org Ιδρυτική Διακήρυξη 1. 2. 3. Το Ινστιτούτο Εναλλακτικών Πολιτικών - ΕΝΑ ενεργοποιείται σε μια κρίσιμη για την Ελλάδα περίοδο. Σε μια περίοδο κατά την οποία οι κοινωνικοί και πολιτικοί θεσμοί λειτουργούν

Διαβάστε περισσότερα

Επιμορφωτικό Σεμινάριο: ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΑΦΗΓΗΣΗΣ : ΠΕΔΙΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΙΚΕΣ

Επιμορφωτικό Σεμινάριο: ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΑΦΗΓΗΣΗΣ : ΠΕΔΙΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ - ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ-ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ-ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ Τομέας Παιδαγωγικής Εργαστήριο Πειραματικής Παιδαγωγικής Ακαδημαϊκό έτος: 2015-2016

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΥΡΩΠΗ ΤΟ 17 ο ΚΑΙ 18 ο ΑΙΩΝΑ

Η ΕΥΡΩΠΗ ΤΟ 17 ο ΚΑΙ 18 ο ΑΙΩΝΑ Η ΕΥΡΩΠΗ ΤΟ 17 ο ΚΑΙ 18 ο ΑΙΩΝΑ Α. ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ αύξηση πληθυσμού αγροτική επανάσταση (μεγάλα αγροκτήματα νέες μέθοδοι εισαγωγή μηχανημάτων) ανάπτυξη εμπορίου α. Ευρώπη Αφρική Αμερική (τριγωνικό

Διαβάστε περισσότερα

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Μέχρι πριν λίγα χρόνια ηαντίληψη που επικρατούσε ήταν ότι ημαθηματική γνώση είναι ένα αγαθό που έχει παραχθεί και καλούνται οι μαθητές να το καταναλώσουν αποστηθίζοντάς

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Συγκρουσιακές Θεωρήσεις Διδάσκων: Δρ. Βασίλης Ντακούμης 1 Διάγραμμα της παρουσίασης Μάθημα 5ο (σελ. 128 136) Οι θέσεις του Althusser Οι θέσεις του Gramsci 2 Karl Marx (1818-1883)

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Κατευθύνσεις στην έρευνα των επιστημών υγείας. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Έρευνα και θεωρία

Περιεχόμενα. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Κατευθύνσεις στην έρευνα των επιστημών υγείας. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Έρευνα και θεωρία Περιεχόμενα Σχετικά με τους συγγραφείς... ΧΙΙΙ Πρόλογος... XV Eισαγωγή...XVΙΙ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Κατευθύνσεις στην έρευνα των επιστημών υγείας Εισαγωγή... 1 Τι είναι η έρευνα;... 2 Τι είναι η έρευνα των επιστημών

Διαβάστε περισσότερα

Παιδαγωγικές δραστηριότητες μοντελοποίησης με χρήση ανοικτών υπολογιστικών περιβαλλόντων

Παιδαγωγικές δραστηριότητες μοντελοποίησης με χρήση ανοικτών υπολογιστικών περιβαλλόντων Παιδαγωγικές δραστηριότητες μοντελοποίησης με χρήση ανοικτών υπολογιστικών περιβαλλόντων Βασίλης Κόμης, Επίκουρος Καθηγητής Ερευνητική Ομάδα «ΤΠΕ στην Εκπαίδευση» Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης και της

Διαβάστε περισσότερα

Ανδρέας Ανδρικόπουλος Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Χίος, 9/04/2014

Ανδρέας Ανδρικόπουλος Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Χίος, 9/04/2014 Ανδρέας Ανδρικόπουλος Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Χίος, 9/04/2014 Η επιστήμη είναι ένα συστηματικό πλαίσιο αρχών που εξυπηρετεί την προσπάθειά μας να καταλάβουμε το φυσικό και κοινωνικό μας περιβάλλον.

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Ευριπιδου Πολυκαρπος Παθολογος-Διαβητολογος C.D.A. College Limassol

Δρ. Ευριπιδου Πολυκαρπος Παθολογος-Διαβητολογος C.D.A. College Limassol Δρ. Ευριπιδου Πολυκαρπος Παθολογος-Διαβητολογος C.D.A. College Limassol ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ 2014 θεμα: Ιστορικη Εξελιξη Αγωγης και Προαγωγης Υγειας. Η προαγωγη υγειας είναι συνδεδεμενη με τις αλλαγες που

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΣ & ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΣ & ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΣ & ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ Ρέθυμνο, 12 Αυγούστου 2013 Δεύτερη Αναγγελία Η Ελληνική Επιστημονική Ένωση

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015

Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015 Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015 Μάθηση και γνώση: μια συνεχής και καθοριστική αλληλοεπίδραση Αντώνης Λιοναράκης Στην παρουσίαση που θα ακολουθήσει θα μιλήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΚΛΟΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

ΚΥΚΛΟΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΥΚΛΟΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Βασίλης Καραγιάννης Η παρέμβαση πραγματοποιήθηκε στα τμήματα Β2 και Γ2 του 41 ου Γυμνασίου Αθήνας και διήρκησε τρεις διδακτικές ώρες για κάθε τμήμα. Αρχικά οι μαθητές συνέλλεξαν

Διαβάστε περισσότερα

Νοητική Διεργασία και Απεριόριστη Νοημοσύνη

Νοητική Διεργασία και Απεριόριστη Νοημοσύνη (Επιφυλλίδα - Οπισθόφυλλο). ΜΙΑ ΣΥΝΟΨΗ Η κατανόηση της νοητικής διεργασίας και της νοητικής εξέλιξης στην πράξη απαιτεί τη συνεχή και σε βάθος αντίληψη τριών σημείων, τα οποία είναι και τα βασικά σημεία

Διαβάστε περισσότερα

ΒΟΓΛΗΣ ΠΟΛΥΜΕΡΗΣ. Αναπληρωτής Καθηγητής στο Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας

ΒΟΓΛΗΣ ΠΟΛΥΜΕΡΗΣ. Αναπληρωτής Καθηγητής στο Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Βιογραφικό σημείωμα Ο Πολυμέρης Βόγλης γεννήθηκε στην Αθήνα το 1964. Σπούδασε στο Τμήμα Ιστορίας-Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και εκπόνησε τη διατριβή του στο Ευρωπαϊκό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο

Διαβάστε περισσότερα

Μέθοδος : έρευνα και πειραματισμός

Μέθοδος : έρευνα και πειραματισμός 1 Ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΠΕΥΚΩΝ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ : ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ : Τρασανίδης Γεώργιος, διπλ. Ηλεκ/γος Μηχανικός Μsc ΠΕ12 05 Μέθοδος : έρευνα και πειραματισμός Στόχος της Τεχνολογίας στην Γ Γυμνασίου

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ

ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Στασίνου 36, Γραφ. 102, Στρόβολος 2003 Λευκωσία, Κύπρος Τηλ: 22378101- Φαξ:22379122 cms@cms.org.cy, www.cms.org.cy ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Η Κυπριακή Μαθηματική Εταιρεία

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

Ανάλυση Πολιτικού Λόγου

Ανάλυση Πολιτικού Λόγου ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΧΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ενότητα 3η: Η κοινωνική κατασκευή της πραγματικότητας και ο ρόλος του λόγου Γιάννης Σταυρακάκης, Καθηγητής ΑΠΘ Άδειες Χρήσης Το παρόν

Διαβάστε περισσότερα

120 Φιλοσοφίας - Παιδαγωγικής Θεσσαλονίκης

120 Φιλοσοφίας - Παιδαγωγικής Θεσσαλονίκης 120 Φιλοσοφίας - Παιδαγωγικής Θεσσαλονίκης Σκοπός Σκοπός αυτού του Τμήματος είναι η ανάδειξη επιστημόνων ικανών να καλύπτουν τις ανάγκες της εκπαίδευσης σε προσωπικό για την διδασκαλία των μαθημάτων της

Διαβάστε περισσότερα

Τάσεις, χαρακτηριστικά, προοπτικές και υποδοχή από την εκπαιδευτική κοινότητα ΣΤΡΟΓΓΥΛΗ ΤΡΑΠΕΖΑ 5 ο Συνέδριο EduPolicies Αθήνα, Σεπτέμβριος 2014

Τάσεις, χαρακτηριστικά, προοπτικές και υποδοχή από την εκπαιδευτική κοινότητα ΣΤΡΟΓΓΥΛΗ ΤΡΑΠΕΖΑ 5 ο Συνέδριο EduPolicies Αθήνα, Σεπτέμβριος 2014 Τάσεις, χαρακτηριστικά, προοπτικές και υποδοχή από την εκπαιδευτική κοινότητα ΣΤΡΟΓΓΥΛΗ ΤΡΑΠΕΖΑ 5 ο Συνέδριο EduPolicies Αθήνα, Σεπτέμβριος 2014 Η διεθνής βιβλιογραφία διαπιστώνει την αντιπαράθεση μεταξύ

Διαβάστε περισσότερα

Πρότυπα-πειραματικά σχολεία

Πρότυπα-πειραματικά σχολεία Πρότυπα-πειραματικά σχολεία 1. Τα πρότυπα-πειραματικά: ένα ιστορικό Τα πειραματικά σχολεία (στα οποία εντάχθηκαν με το Ν. 1566/85 και τα ιστορικά πρότυπα σχολεία) έχουν μακρά ιστορία στον τόπο μας. Τα

Διαβάστε περισσότερα

Ηθική & Τεχνολογία Μάθημα 1 ο Εισαγωγή στις Βασικές Έννοιες

Ηθική & Τεχνολογία Μάθημα 1 ο Εισαγωγή στις Βασικές Έννοιες Μάθημα 1 ο Εισαγωγή στις Βασικές Έννοιες Άλκης Γούναρης Διδάκτωρ Φιλοσοφίας Πανεπιστημίου Αθηνών e-mail: alkismail@yahoo.com website: www.alkisgounaris.com http://eclass.uoa.gr/courses/ppp566/ 1 http://eclass.uoa.gr/courses/ppp566/

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΙΤΛΟΣ: «ΕΜΠΕΙΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ» ΜΑΘΗΤΡΙΑ: ΠΡΙΑΜΗ ΒΑΓΙΑ, Β4 ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΝΤΑΒΑΡΟΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2016 17 Περιεχόμενα ΠΕΡΙΛΗΨΗ... 3 ΕΙΣΑΓΩΓΗ...

Διαβάστε περισσότερα

Συγγραφή Τεχνικών Κειμένων

Συγγραφή Τεχνικών Κειμένων Συγγραφή Τεχνικών Κειμένων Η Ανάπτυξη του κειμένου Από τις διαλέξεις του μαθήματος του Α εξαμήνου σπουδών του Τμήματος Πολιτικών Μηχανικών και Μηχανικών Τοπογραφίας & Γεωπληροφορικής Κ. Παπαθεοδώρου, Αναπληρωτής

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙΤΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Επιστημολογία κοινωνικής έρευνας ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΣ: Νικόλαος Ναγόπουλος, Επίκουρος Καθηγητής Πανεπιστημίου Αιγαίου

ΤΙΤΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Επιστημολογία κοινωνικής έρευνας ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΣ: Νικόλαος Ναγόπουλος, Επίκουρος Καθηγητής Πανεπιστημίου Αιγαίου ΤΙΤΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Επιστημολογία κοινωνικής έρευνας ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΣ: Νικόλαος Ναγόπουλος, Επίκουρος Καθηγητής Πανεπιστημίου Αιγαίου ΣΤΟΧΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Η κοινωνική έρευνα επιχειρεί να ανταποκριθεί και να ανιχνεύσει

Διαβάστε περισσότερα

102 Φιλοσοφίας Πάτρας

102 Φιλοσοφίας Πάτρας 102 Φιλοσοφίας Πάτρας Το Τμήμα Φιλοσοφίας ιδρύθηκε με το Π.Δ. 206/1999 (Φ.Ε.Κ. 176/6-9-1999) και αποτελεί το πρώτο και μοναδικό αμιγώς φιλοσοφικό τμήμα στην Ελλάδα. Άρχισε να λειτουργεί το ακαδημαϊκό έτος

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑ ΤΟ ΝΕΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΠΡΟΣΒΑΣΗΣ: ΑΔΥΝΑΜΙΕΣ & ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

ΓΙΑ ΤΟ ΝΕΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΠΡΟΣΒΑΣΗΣ: ΑΔΥΝΑΜΙΕΣ & ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ ΝΕΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΠΡΟΣΒΑΣΗΣ: ΑΔΥΝΑΜΙΕΣ & ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ Του Γρηγόρη Κωνσταντόπουλου, 11/4/2015 Α. ΚΡΙΤΙΚΗ - ΑΔΥΝΑΜΙΕΣ ΤΟΥ ΠΡΟΤΑΘΕΝΤΟΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ Στις βασικές αδυναμίες όλων των προηγούμενων συστημάτων πρόσβασης

Διαβάστε περισσότερα

Μέθοδοι Έρευνας. Ενότητα 2.7: Τα συμπεράσματα. Βύρων Κοτζαμάνης ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ

Μέθοδοι Έρευνας. Ενότητα 2.7: Τα συμπεράσματα. Βύρων Κοτζαμάνης ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Μέθοδοι Έρευνας Ενότητα 2.7: Τα συμπεράσματα Βύρων Κοτζαμάνης Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας, Πολεοδομίας & Περιφερειακής Ανάπτυξης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται

Διαβάστε περισσότερα

Η κρίση της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων Η ιταλική και γερμανική ενοποίηση. Φύλλο Εργασίας

Η κρίση της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων Η ιταλική και γερμανική ενοποίηση. Φύλλο Εργασίας Η κρίση της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων Η ιταλική και γερμανική ενοποίηση Φύλλο Εργασίας 1. Αφού συμβουλευτείτε τη σελίδα 44 του βιβλίου σας καθώς και το χάρτη που παρατίθεται, να συμπληρώσετε την πιο

Διαβάστε περισσότερα

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Η πλειοψηφία θεωρεί πως η Νόηση είναι μια διεργασία που συμβαίνει στον ανθρώπινο εγκέφαλο.

Διαβάστε περισσότερα

Social Media World 26/6/2014. Προσεγγίσεις της τεχνολογίας από τη σκοπιά των σπουδών Επιστήμης, Τεχνολογίας, Κοινωνίας (STS Studies)

Social Media World 26/6/2014. Προσεγγίσεις της τεχνολογίας από τη σκοπιά των σπουδών Επιστήμης, Τεχνολογίας, Κοινωνίας (STS Studies) Social Media World 26/6/2014 Προσεγγίσεις της τεχνολογίας από τη σκοπιά των σπουδών Επιστήμης, Τεχνολογίας, Κοινωνίας (STS Studies) 1.Τι είναι τα STS; Σπουδές Επιστήμης, Τεχνολογίας, Κοινωνίας (STS) προσεγγίζουν

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΗ-ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ (ΠΕΣ)

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΗ-ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ (ΠΕΣ) ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΗ-ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ (ΠΕΣ) Το Κέντρο Ερευνών Science-to-Marketing του Munster University (Γερμανία) πραγματοποίησε έρευνα με θέμα τη συνεργασία μεταξύ Πανεπιστημίων και επιχειρήσεων,

Διαβάστε περισσότερα

Το ερωτηματολόγιο...

Το ερωτηματολόγιο... 1 Η έρευνά μας... Έλαβε μέρος στο ΤΕΙ ΠΕΙΡΑΙΑ κατά το χειμερινό εξάμηνο 2012-2013 στο τμήμα Αυτοματισμού Έγινε σε εθελοντική - ανώνυμη βάση από τους φοιτητές. Το ερωτηματολόγιο μοιράστηκε κατά την 8 η

Διαβάστε περισσότερα

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γυναίκες καλλιτέχνες και δημόσιος χώρος στη σύγχρονη Ελλάδα: όροι και όρια μιας σχέσης Διάχυτη είναι στις μέρες μας η αντίληψη ότι πλέον οι αντιξοότητες, θεσμικές

Διαβάστε περισσότερα

Κας. ΜΑΡΙΕΤΤΑΣ ΓΙΑΝΝΑΚΟΥ

Κας. ΜΑΡΙΕΤΤΑΣ ΓΙΑΝΝΑΚΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΝ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΟΜΙΛΙΑ ΥΠΟΥΡΓΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ Κας. ΜΑΡΙΕΤΤΑΣ ΓΙΑΝΝΑΚΟΥ Στην Έναρξη του Εθνικού Διαλόγου Παιδείας ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 21 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 2005 Κύριε Πρωθυπουργέ,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ ΙΟΝΙΩΝ ΝΗΣΩΝ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΑΡΓΟΣΤΟΛΙ ΚΕΦΑΛΟΝΙΑ. Περιεχόμενο Τμήματος

ΤΕΙ ΙΟΝΙΩΝ ΝΗΣΩΝ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΑΡΓΟΣΤΟΛΙ ΚΕΦΑΛΟΝΙΑ. Περιεχόμενο Τμήματος ΤΕΙ ΙΟΝΙΩΝ ΝΗΣΩΝ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΑΡΓΟΣΤΟΛΙ ΚΕΦΑΛΟΝΙΑ Γνωστικό περιεχόμενο Περιεχόμενο Τμήματος Το Τμήμα Δημοσίων Σχέσεων και Επικοινωνίας καταλαμβάνει σημαντική θέση στο χώρο των

Διαβάστε περισσότερα

1. ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ

1. ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ . ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ Έτος Ίδρυσης: 7 ΑΛΕΞΙΟΥ ΑΓΓΕΛΙΝΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Η ΚΑΤΑ ΦΥΛΟ ΣΥΝΘΕΣΗ ΔΕΠ (ΣΥΝΟΛΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ).... ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΤΩΝ ΜΕΛΩΝ ΔΕΠ ΚΑΤΑ ΦΥΛΟ ΚΑΙ ΒΑΘΜΙΔΑ (ΣΥΝΟΛΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ)....

Διαβάστε περισσότερα

Μάθημα: ΚΟΙΝ107 Κλασική Κοινωνιολογική Θεωρία. Σωτήρης Χτούρης, Καθηγητής

Μάθημα: ΚΟΙΝ107 Κλασική Κοινωνιολογική Θεωρία. Σωτήρης Χτούρης, Καθηγητής Σε τι αναφέρεται το μάθημα ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΑΚΕΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Μάθημα: ΚΟΙΝ107 Κλασική Κοινωνιολογική Θεωρία Σωτήρης Χτούρης,

Διαβάστε περισσότερα

Η παρακάτω ομάδα κεφαλαίων εξετάζει τους μηχανισμούς της κυβέρνησης και τις διαδικασίες μέσω των οποίων διαμορφώνεται και εφαρμόζεται η δημόσια

Η παρακάτω ομάδα κεφαλαίων εξετάζει τους μηχανισμούς της κυβέρνησης και τις διαδικασίες μέσω των οποίων διαμορφώνεται και εφαρμόζεται η δημόσια Χρήση του Βιβλίου Η πολιτική, από τη φύση της, είναι ένας τομέας επικάλυψης και διασύνδεσης. Το υλικό λοιπόν που συναντάται στο βιβλίο αυτό ανθίσταται πεισματικά στην τμηματοποίηση, κάτι που αποτελεί και

Διαβάστε περισσότερα

Ιστορία των Θετικών Επιστημών

Ιστορία των Θετικών Επιστημών Ιστορία των Θετικών Επιστημών Ενότητα 13: Η Επιστημολογία από το 1800 έως το 1950 Ευθύμιος Ντάλλας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Τμήμα: Ιστορίας, Αρχαιολογίας, Κοινωνικής Ανθρωπολογίας Σκοποί Ενότητας Η γνώση

Διαβάστε περισσότερα

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές

Διαβάστε περισσότερα

Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΛΠ42 / Αρχαιολογία στον Ελληνικό Χώρο

Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΛΠ42 / Αρχαιολογία στον Ελληνικό Χώρο Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΛΠ42 / Αρχαιολογία στον Ελληνικό Χώρο Σχολή ΣΑΚΕ Σχολή Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών Πρόγραμμα Σπουδών ΕΛΠΟΛ Σπουδές στον Ελληνικό Πολιτισμό Θεματική Ενότητα ΕΛΠ42

Διαβάστε περισσότερα

«Ο ρόλος της εκπαίδευσης ενηλίκων στη σύγχρονη κοινωνία»

«Ο ρόλος της εκπαίδευσης ενηλίκων στη σύγχρονη κοινωνία» «Ο ρόλος της εκπαίδευσης ενηλίκων στη σύγχρονη κοινωνία» Σίμου Δανάη Μεταπτυχιακή φοιτήτρια: Συνεχιζόμενη Εκπαίδευση και Δια Βίου Μάθηση danai.simou@st.ouc.ac.cy Περίληψη: Στη σημερινή κοινωνία παρατηρούνται

Διαβάστε περισσότερα

Οι μεγάλες εξισώσεις....όχι μόνο σωστές αλλά και ωραίες...

Οι μεγάλες εξισώσεις....όχι μόνο σωστές αλλά και ωραίες... Οι μεγάλες εξισώσεις. {...όχι μόνο σωστές αλλά και ωραίες... Ερευνητική εργασία μαθητών της Β λυκείου. E = mc 2 Στοιχεία ταυτότητας: Ε: ενέργεια (joule) m: μάζα (kg) c: ταχύτητα του φωτός στο κενό (m/s)

Διαβάστε περισσότερα

Η εφαπτομένη σε σημείο της γραφικής παράστασης συνάρτησης

Η εφαπτομένη σε σημείο της γραφικής παράστασης συνάρτησης Η εφαπτομένη σε σημείο της γραφικής παράστασης συνάρτησης Του ΔΗΜΗΤΡΗ ΝΤΡΙΖΟΥ Σχολικού Συμβούλου Μαθηματικών Τρικάλων και Καρδίτσας ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ Ένα από τα δύο κομβικά ερευνητικά προβλήματα που οι συστηματικές

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ. Τμήμα Μαθηματικών & Εφαρμοσμένων Μαθηματικών. Σχολή Θετικών και Τεχνολογικών Επιστημών. οδηγός σπουδών

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ. Τμήμα Μαθηματικών & Εφαρμοσμένων Μαθηματικών. Σχολή Θετικών και Τεχνολογικών Επιστημών. οδηγός σπουδών ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ Τμήμα Μαθηματικών & Εφαρμοσμένων Μαθηματικών Σχολή Θετικών και Τεχνολογικών Επιστημών οδηγός σπουδών Ιστορικά Στοιχεία Ίδρυση του Τμήματος: Το Τμήμα δημιουργήθηκε τον Ιούνιο του 2013

Διαβάστε περισσότερα

138 Φιλοσοφικών και Κοινωνικών Σπουδών Κρήτης (Ρέθυμνο)

138 Φιλοσοφικών και Κοινωνικών Σπουδών Κρήτης (Ρέθυμνο) 138 Φιλοσοφικών και Κοινωνικών Σπουδών Κρήτης (Ρέθυμνο) Σκοπός Το Τμήμα έχει σκοπό την ανάδειξη επιστημόνων ικανών να καλύψουν τις ανάγκες της εκπαίδευσης σε μαθήματα Φιλοσοφίας, Παιδαγωγικής, Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Ειδική Αγωγή και Εκπαίδευση. Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Ειδική Αγωγή και Εκπαίδευση. Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Ειδική Αγωγή και Εκπαίδευση Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα Σχέδια

Διαβάστε περισσότερα

Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΠΑ70/ Εκπαιδευτική Πολιτική και Αναλυτικά Προγράμματα

Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΠΑ70/ Εκπαιδευτική Πολιτική και Αναλυτικά Προγράμματα Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΠΑ70/ Εκπαιδευτική Πολιτική και Αναλυτικά Προγράμματα Σχολή ΣΑΚΕ Σχολή Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών Πρόγραμμα Σπουδών ΕΠΑ Επιστήμες της Αγωγής Θεματική Ενότητα ΕΠΑ70

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος για την ελληνική έκδοση

Πρόλογος για την ελληνική έκδοση Πρόλογος για την ελληνική έκδοση Σταυρούλα Σαμαρτζή & Αργυρώ Βατάκη Η εφαρμοσμένη γνωστική ψυχολογία μπορεί να οριστεί ως το ερευνητικό πεδίο που χρησιμοποιεί μεθόδους και θεωρίες της πειραματικής ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Παιδαγωγικές εφαρμογές Η/Υ. Μάθημα 1 ο

Παιδαγωγικές εφαρμογές Η/Υ. Μάθημα 1 ο Παιδαγωγικές εφαρμογές Η/Υ Μάθημα 1 ο 14/3/2011 Περίγραμμα και περιεχόμενο του μαθήματος Μάθηση με την αξιοποίηση του Η/Υ ή τις ΤΠΕ Θεωρίες μάθησης Εφαρμογή των θεωριών μάθησης στον σχεδιασμό εκπαιδευτικών

Διαβάστε περισσότερα

ΣΑ88 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης. Δημήτρης Πλάντζος

ΣΑ88 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης. Δημήτρης Πλάντζος ΣΑ88 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης Δημήτρης Πλάντζος Τέχνη και Πρόθεση εμπρόθετη διαμεσολάβηση (agency): η ικανότητα ενός εμπρόθετου δράστη να δρα συνειδητή υποσυνείδητη

Διαβάστε περισσότερα

Προχωρημένα Θέματα Διδακτικής της Φυσικής

Προχωρημένα Θέματα Διδακτικής της Φυσικής Προχωρημένα Θέματα Διδακτικής της Φυσικής Ενότητα 5η: Το γενικό θεωρητικό πλαίσιο Κώστας Ραβάνης Σχολή Ανθρωπιστικών & Κοινωνικών Επιστημών Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης και της Αγωγής στην Προσχολική

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Εθνομεθοδολογία Διδάσκων: Δρ. Βασίλης Ντακούμης 1 Διάγραμμα της παρουσίασης Μάθημα 9ο (σελ. 197 207) 2 Η Εθνομεθοδολογία Βασικές Θέσεις Η εθνομεθοδολογία, αποτελεί έκφραση

Διαβάστε περισσότερα

«Άρχεσθαι μαθών, άρχειν επιστήσει» («Ανάλαβε εξουσία αφού πρώτα μάθεις να εξουσιάζεσαι») Σόλων, ο Αθηναίος

«Άρχεσθαι μαθών, άρχειν επιστήσει» («Ανάλαβε εξουσία αφού πρώτα μάθεις να εξουσιάζεσαι») Σόλων, ο Αθηναίος EIΣΑΓΩΓΗ «Άρχεσθαι μαθών, άρχειν επιστήσει» («Ανάλαβε εξουσία αφού πρώτα μάθεις να εξουσιάζεσαι») Σόλων, ο Αθηναίος Η ηγεσία και η άσκησή της η έννοιά της και το σύνολο των συμπεριφορών που τη συνθέτουν,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΙΜΕΝΟ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΤΑΞΗ

ΚΕΙΜΕΝΟ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Σ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 3 ΙΟΥΛΙΟΥ 2002 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4) ΚΕΙΜΕΝΟ Η πρώτη λέξη του

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ, ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΙ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΙΚΟΤΗΤΑ

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ, ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΙ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΙΚΟΤΗΤΑ Πρόλογος Είναι δυνατόν να υπάρχει μια επιστήμη του ανθρώπινου υποκειμένου; Το ερώτημα αυτό δεν είναι καινούριο. Οι ρίζες του είναι τόσο παλιές όσο και το πρόβλημα της σχέσης του πνεύματος με το σώμα, έγινε

Διαβάστε περισσότερα

Γ Γυμνασίου: Οδηγίες Γραπτής Εργασίας και Σεμιναρίων. Επιμέλεια Καραβλίδης Αλέξανδρος. Πίνακας περιεχομένων

Γ Γυμνασίου: Οδηγίες Γραπτής Εργασίας και Σεμιναρίων. Επιμέλεια Καραβλίδης Αλέξανδρος. Πίνακας περιεχομένων Γ Γυμνασίου: Οδηγίες Γραπτής Εργασίας και Σεμιναρίων. Πίνακας περιεχομένων Τίτλος της έρευνας (title)... 2 Περιγραφή του προβλήματος (Statement of the problem)... 2 Περιγραφή του σκοπού της έρευνας (statement

Διαβάστε περισσότερα

12 Ο ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟΣ ΧΟΡΟΣ στην εκπαιδευση

12 Ο ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟΣ ΧΟΡΟΣ στην εκπαιδευση προλογοσ Το βιβλίο αυτό αποτελεί καρπό πολύχρονης ενασχόλησης με τη θεωρητική μελέτη και την πρακτική εφαρμογή του παραδοσιακού χορού και γράφτηκε με την προσδοκία να καλύψει ένα κενό όσον αφορά το αντικείμενο

Διαβάστε περισσότερα

Άρθρο 2. Διάρθρωση Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων Γενικού Λυκείου

Άρθρο 2. Διάρθρωση Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων Γενικού Λυκείου Άρθρο 2 Διάρθρωση Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων Γενικού Λυκείου 1. Η Α Τάξη Ημερήσιου Γενικού Λυκείου αποτελεί τάξη αποκλειστικά γενικής παιδείας, στην οποία εφαρμόζεται πρόγραμμα μαθημάτων τριάντα πέντε

Διαβάστε περισσότερα

Σεπτ 2011 - Αυγ 2013. Καινοτοµία

Σεπτ 2011 - Αυγ 2013. Καινοτοµία Παρουσίαση Προγράµµατος σε Διδασκαλικό Σύλλογο Δηµοτικού Σχολείου Αγ. Αντωνίου Αξιοποίηση Λαϊκών Ιστοριών της Κύπρου για Προώθηση της Διαπολιτισµικής Εκπαίδευσης Σεπτ 2011 - Αυγ 2013 Δίκτυο συνεργασίας

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΩΝ ΟΠΤΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ

Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΩΝ ΟΠΤΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΩΝ ΟΠΤΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ Οι μαθηματικές έννοιες και γενικότερα οι μαθηματικές διαδικασίες είναι αφηρημένες και, αρκετές φορές, ιδιαίτερα πολύπλοκες. Η κατανόηση

Διαβάστε περισσότερα

1 ο ΚΑΙ 2 ο ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ ΓΟΝΕΩΝ

1 ο ΚΑΙ 2 ο ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ ΓΟΝΕΩΝ 1 ο ΚΑΙ 2 ο ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ ΓΟΝΕΩΝ ΔΟΜΗ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΟΠΟΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗΣ ΣΕ ΣΧΟΛΕΣ ΤΡΙΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΓΙΑ ΤΑ ΕΤΗ 2017 και 2018? ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ (15 ΩΡΕΣ) ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ 1 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ

Διαβάστε περισσότερα

4.2 Μελέτη Επίδρασης Επεξηγηματικών Μεταβλητών

4.2 Μελέτη Επίδρασης Επεξηγηματικών Μεταβλητών 4.2 Μελέτη Επίδρασης Επεξηγηματικών Μεταβλητών Στο προηγούμενο κεφάλαιο (4.1) παρουσιάστηκαν τα βασικά αποτελέσματα της έρευνάς μας σχετικά με την άποψη, στάση και αντίληψη των μαθητών γύρω από θέματα

Διαβάστε περισσότερα