6.3.2 STARR ATLAS

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "6.3.2 STARR... 76 ATLAS... 113"

Transcript

1

2 Περιεχόµενα Πρόλογος Κεφάλαιο 1: Εισαγωγή Εισαγωγή Πακέτα εργασίας Περιγραφή της οµάδας στόχου Αξιολόγηση και κατάρτιση για την απόκτηση κοινωνικών δεξιοτήτων για την αγορά εργασίας: Η πολιτική στην Ευρωπαϊκή Ένωση Προσεγγίσεις της απασχόλησης για άτοµα µε νοητική υστέρηση Υποστηριζόµενη απασχόληση (βλ. Beyer και άλλοι, 2004) Βασικά στοιχεία της διαδικασίας υποστηριζόµενης απασχόλησης Ο ρόλος της επαγγελµατικής κατάρτισης Η σπουδαιότητα των κοινωνικών δεξιοτήτων Ικανότητες και κατάρτιση Από τις κοινωνικές δεξιότητες στις κοινωνικές ικανότητες Κοινωνικές ικανότητες για την αγορά εργασίας Αξιολόγηση στην αρχή και ως µέρος του προγράµµατος κατάρτισης Κατάρτιση κοινωνικών ικανοτήτων για την αγορά εργασίας Αποτελέσµατα και συµπεράσµατα από την περίοδο εφαρµογής του προγράµµατος Έρευνα σε εργοδότες Ο ρόλος της αξιολόγησης, κατηγοριοποίηση κοινωνικών ικανοτήτων και αξιολογήσεις δεξιοτήτων Ικανότητες: Επίτευξη επαρκούς απόδοσης Ο ρόλος της αξιολόγησης Κατηγοριοποίηση των κοινωνικών ικανοτήτων Σπουδαιότητα των κοινωνικών δεξιοτήτων για τους εργοδότες Αξιολογήσεις κοινωνικών δεξιοτήτων Αξιολόγηση κοινωνικών δεξιοτήτων που συνδέονται µε την εργασία: υφιστάµενες προσεγγίσεις και εργαλεία Μεθοδολογία της επισκόπησης Σχολιασµένος κατάλογος εργαλείων αξιολόγησης Γενικές κλίµακες βαθµολόγησης συµπεριφοράς που περιλαµβάνουν ενότητα σχετική µε τις κοινωνικές δεξιότητες Αξιολογήσεις κοινωνικών δεξιοτήτων - Ενήλικες...65

3 Αξιολογήσεις κοινωνικών δεξιοτήτων - Παιδιά και έφηβοι Κλίµακες επαγγελµατικής αξιολόγησης που περιλαµβάνουν ενότητα σχετική µε τις κοινωνικές δεξιότητες Αποκλειστικές αξιολογήσεις επαγγελµατικών κοινωνικών δεξιοτήτων Άλλα χρήσιµα εργαλεία αξιολόγησης Εισαγωγή STARR Χαρτοφυλάκιο SMART: Κατάρτιση Σχεδίου Προσωπικής Ανάπτυξης Προσωποκεντρικός σχεδιασµός Αποτελέσµατα της πιλοτικής φάσης του προγράµµατος ATLAS Εισαγωγή Γενικά συµπεράσµατα (διαφορές, οµοιότητες) ανά ερώτηση Κατάλογος αξιοσηµείωτων θεµάτων / απαντήσεων Αντιστοίχιση του προφίλ του πελάτη µε το προφίλ του χώρου εργασίας Εισαγωγή Προφίλ του πελάτη Προφίλ του χώρου εργασίας ιακρατικές εµπειρίες Χρηµατοδότηση από την ΕΕ και το πρόγραµµα Leonardo da Vinci Η σπουδαιότητα των διακρατικών προγραµµάτων για τον τοµέα των ΑΜΕΑ στην Ευρώπη Η σπουδαιότητα των διακρατικών προγραµµάτων για τους οργανισµούς του τοµέα Συµπεράσµατα Προσωπικές εµπειρίες ενός Βέλγου εκπαιδευτή στο πλαίσιο του προγράµµατος ATLAS Προσωπικές εµπειρίες του προωθητή του προγράµµατος ATLAS Συµπεράσµατα και συστάσεις Βιβλιογραφία

4 Παραρτήµατα: 1 Στοιχεία για τους εταίρους Επισκόπηση κοινωνικών ικανοτήτων και δεξιοτήτων περιλαµβανοµένης της βαθµολόγησης της σπουδαιότητας των κοινωνικών δεξιοτήτων από εργοδότες Ερωτηµατολόγιο για εργοδότες Επισκόπηση βασικών κοινωνικών δεξιοτήτων Επισκόπηση εργαλείων αξιολόγησης έντρο αποφάσεων ATLAS Μελέτες περιπτώσεων βάσει πίνακα πληροφοριών Μελέτες περιπτώσεων Επισκόπηση εκπαιδευτικών µεθόδων

5

6 Πρόλογος Η λέξη ATLAS αποτελεί ακρώνυµο λέξεων που υποδηλώνουν την αναζήτηση εκ µέρους ΑΜΕΑ µίας δίκαιης θέσης στην αγορά εργασίας. Το πρόγραµµα ATLAS εστιάζει ιδιαιτέρως στην αξιολόγηση και την κατάρτιση για την απόκτηση κοινωνικών ικανοτήτων για την αγορά εργασίας, οι οποίες είναι µείζονος σηµασίας προκειµένου αυτή η αναζήτηση να στεφθεί µε επιτυχία. Οι τρόποι επιλογής, ανάπτυξης, υποστήριξης αποτελούν ερωτήµατα που τίθενται στα πλαίσια αυτής της διαδροµής. Τα ερωτήµατα αυτά αποτελούν τα θεµέλια της επιτυχίας και συνεπώς απαιτούν απαντήσεις. Το ATLAS είναι ένα πρόγραµµα στα πλαίσια του προγράµµατος LEONARDO, το οποίο χρηµατοδοτείται από τη Γενική ιεύθυνση Εκπαίδευσης. Θεωρούµε ότι η διακρατική συνεργασία είναι µείζονος σηµασίας για τη ανάληψη καινοτόµων δράσεων σε τοµείς όπως η επαγγελµατική κατάρτιση. Ο πρωταρχικός σκοπός του προγράµµατος ATLAS ορίζεται ως εξής: η ανάπτυξη πανευρωπαϊκής προοπτικής σχετικά µε την αξιολόγηση και την κατάρτιση για την ανάπτυξη κοινωνικών ικανοτήτων από άτοµα µε νοητική υστέρηση στα πλαίσια της καθιερωµένης αγοράς εργασίας. Η εταιρία Stichting Sterk in Werk και η Ευρωπαϊκή Ένωση Παρεχόντων Υπηρεσίες για τα Άτοµα µε Ειδικές Ανάγκες (EASPD) δεσµεύονται για τη µεγιστοποίηση των ευκαιριών για τα άτοµα µε ειδικές ανάγκες και την ένταξή τους στην κοινωνία της κυρίαρχης τάσης και αναγνωρίζουµε ότι αποτελεί ουσιαστικό στοιχείο αυτού του στόχου να δίνεται στους ανθρώπους η δυνατότητα ανεύρεσης και διατήρησης µίας θέσης εργασίας µέσω της παροχής επαγγελµατικής κατάρτισης. Η δικτύωση µεταξύ των διαφόρων πρωταγωνιστών αποτέλεσε πολύ σηµαντικό στοιχείο του προγράµµατος ATLAS. Στα πλαίσια της συνεργασίας υπήρξε πολύ µεγάλο εύρος εκπροσώπησης, συµπεριλαµβανοµένων ερευνητών, εκπαιδευτών, ακαδηµαϊκών, φορέων παροχής υπηρεσιών κ.λπ., και εκ µέρους της Stichting Sterk in Werk, ως προωθητή, και της EASPD, ως συντονιστή του προγράµµατος, θα θέλαµε να εκφράσουµε την ευγνωµοσύνη µας προς όλους για την πολύτιµη συνεισφορά τους. 5

7 Τέλος, θα θέλαµε να αναφερθούµε ιδιαιτέρως στην εξαιρετική συνεργασία µεταξύ της EASPD, ως συντονιστή του προγράµµατος, και της Sterk in Werk, ως προωθητή αυτού, µε πρόεδρο τον κ. Ben van Haniond, και να αποτίσουµε ιδιαίτερο φόρο τιµής στο προσωπικό και των δύο αυτών οργανώσεων για τη δέσµευση και τον επαγγελµατισµό τους καθ' όλη τη διάρκεια αυτής της πρωτοβουλίας. Αυτό το βιβλίο παρουσιάζει τα αποτελέσµατα του τριετούς προγράµµατος ATLAS, στα πλαίσια του οποίου αναζητούνται απαντήσεις στα ερωτήµατα που προαναφέραµε µέσω της συλλογής στοιχείων, της έρευνας και δοκιµών. Ευελπιστούµε να αξιοποιήσετε στα πλαίσια της αναζήτησής σας για κατάλληλες απαντήσεις, τα ευρήµατά µας και σας ευχόµαστε κάθε επιτυχία σε αυτήν σας την προσπάθεια. Paul van Alphen, ιευθυντής της Sterk in Werk Brian O'Donnell, Πρόεδρος της EASPD 6

8 Κεφάλαιο 1 Εισαγωγή 1.1 Εισαγωγή Το 2003, η Sterk in Werk (εταιρία επανένταξης και επαγγελµατικής καθοδήγησης στο Boxtel των Κάτω Χωρών) ξεκίνησε µία διεθνή πρωτοβουλία σχετικά µε τις «κοινωνικές δεξιότητες για την εργασία για άτοµα µε νοητική υστέρηση». Στα πλαίσια των ετήσιων µελετών παρακολούθησης στην Sterk in Werk διευκρινίστηκε ότι η απουσία των σχετικών κοινωνικών δεξιοτήτων αποτελεί το βασικό αίτιο για την αποχώρηση από την αγορά αµειβόµενης εργασίας. Την πρωτοβουλία της εταιρίας Sterk in Werk υποστήριξαν 8 ευρωπαϊκοί εταίροι, οι οποίοι αντάλλαξαν εµπειρίες µε τη Sterk in Werk, και ο καθένας από αυτούς µε τον δικό του τρόπο συµµετείχε ενεργά στην επανένταξη της οµάδας στόχου. Συνεπώς, η πρωτοβουλία αυτή µετατράπηκε γρήγορα σε συγκεκριµένο σχέδιο: στο πρόγραµµα ATLAS (Αξιολόγηση και Κατάρτιση για την Ανάπτυξη Κοινωνικών εξιοτήτων για την Αγορά Εργασίας). Κατά τη διάρκεια της τριετίας, οι εταίροι θα εστίαζαν την προσοχή τους στην ανάπτυξη ενός προγράµµατος δοκιµών/ κατάρτισης σχετικά µε τις κοινωνικές δεξιότητες. 1.2 Πακέτα εργασίας Αποφασίστηκε η εστίαση στους εξής τοµείς: 1. Τι σηµαίνει ο όρος κοινωνικές δεξιότητες (για την αγορά εργασίας); 2. Ποιες κοινωνικές δεξιότητες θεωρούν οι εργοδότες ότι είναι σηµαντικότερο να αναπτυχθούν; 3. Ποια εργαλεία µπορούν να χρησιµοποιηθούν για την κατανόηση του βαθµού στον οποίον αποκτώνται οι κοινωνικές δεξιότητες (µηδενική µέτρηση); 4. Ποιες είναι οι διαθέσιµες µέθοδοι για την ανάπτυξη συγκεκριµένα των κοινωνικών δεξιοτήτων; 5. Η συλλογή εµπειριών σε σχέση µε τα εργαλεία δοκιµών/ κατάρτισης κατά τη διάρκεια µονοετούς πιλοτικής φάσης. 6. ιάδοση και αξιολόγηση. 7. ιατύπωση συµπερασµάτων και συστάσεων. 7

9 Αναπτύξτε και αποδείξτε τις κοινωνικές σας δεξιότητες - Με τη µέθοδο ATLAS Τι σηµαίνει ο όρος κοινωνικές δεξιότητες (για την εργασία); Έπειτα από µία εισαγωγή του David Felce (Πανεπιστήµιο του Cardiff), οι εταίροι αποφάσισαν την εξέταση ποικίλων κοινωνικών δεξιοτήτων για την αγορά εργασίας που κυµαίνονται από: την «επαφή µε τα µάτια κατά τη συνοµιλία µε έναν συνάδελφο» έως τη «χρήση κατάλληλης ένδυσης στην εργασία». Έπειτα από την παρουσίαση της ανασκόπησης στους εµπειρογνώµονες στις διάφορες συνεργαζόµενες χώρες, οι απαντήσεις ενσωµατώθηκαν σε µία τελική ανασκόπηση 62 δεξιοτήτων. Κατόπιν σύστασης του Ronald Haccou (Fontys OSO, Πανεπιστήµιο Εφαρµοσµένων Επιστηµών) αποφασίστηκε να µην περιοριστεί πλέον η εστίαση µόνο στις κοινωνικές δεξιότητες, αλλά να διευρυνθεί ώστε να συµπεριλάβει τις κοινωνικές ικανότητες. Υποενότητα 1. Τι σηµαίνει ο όρος ικανότητα; Ικανότητα σηµαίνει τη δυνατότητα κάποιου να πραγµατοποιήσει µία συγκεκριµένη δραστηριότητα. Αυτή η ικανότητα µπορεί να περιγραφεί ως το προϊόν της υποκείµενης γνώσης, εµπειρίας, των δεξιοτήτων και της στάσης που εµφανίζονται σε κάποιο συγκεκριµένο πλαίσιο κάποια συγκεκριµένη στιγµή (Weggeman). Εστιάζοντας την προσοχή στη γνώση, την εµπειρία και τη στάση των πελατών ή στο περιβάλλον τους, πέραν των δεξιοτήτων, όχι µόνο επιτυγχάνεται µία περισσότερο «ολιστική πελατειακή προσέγγιση», αλλά παρέχεται επίσης µία καλύτερη εικόνα της προσέγγισης και οργάνωσης ενός ενδεχόµενου εκπαιδευτικού προγράµµατος. Υποενότητα 2. Ποιες κοινωνικές δεξιότητες θεωρούν οι εργοδότες ότι είναι σηµαντικότερο να αναπτυχθούν; Έπειτα από µία επισκόπηση των κοινωνικών ικανοτήτων για την αγορά εργασίας, καθώς και των σχετικών δεξιοτήτων, οι εταίροι του ATLAS διεξήγαγαν έρευνες σε εργοδότες. Προσεγγίστηκαν τρεις σχετικοί κλάδοι: (Ελαφριά) βιοµηχανία Χωροταξία Τοµέας υπηρεσιών (σίτισης/ καθαρισµού) (Έρευνα παρακολούθησης της Sterk in Werk τον Μάρτιο του 2004 έδειξε ότι ποσοστό άνω του 50% των πελατών της δραστηριοποιούνταν σε έναν από αυτούς τους κλάδους) Επιπλέον, στους συγκεκριµένους κλάδους, προσεγγίστηκαν εργοδότες στους εξής τοµείς: Μη κερδοσκοπικές εταιρίες Προστατευµένη απασχόληση Κέντρα προστασίας και απασχόλησης Οι έρευνες κατέληξαν στην κατάρτιση ενός καταλόγου «βασικών κοινωνικών δεξιοτήτων» (βλ. Παράρτηµα 4), δεξιοτήτων, η ανάπτυξη των οποίων είναι ιδιαίτερης σπουδαιότητας για την επιτυχή συµµετοχή στην εργασιακή διαδικασία. 8

10 Κεφάλαιο 1 - Εισαγωγή Υποενότητα 3. Ποια εργαλεία µπορούν να χρησιµοποιηθούν για την κατανόηση του βαθµού στον οποίον αποκτώνται οι κοινωνικές δεξιότητες (µέτρηση µηδέν); Το επόµενο στάδιο του προγράµµατος ήταν η κατάρτιση του καταλόγου των εργαλείων µέτρησης που σε κάποιο βαθµό αποσαφήνισαν το βαθµό στον οποίο οι πελάτες απέκτησαν κοινωνικές δεξιότητες/ ικανότητες. Εξάλλου, η έναρξη της κατάρτισης δεν είναι δυνατή παρά µόνο έπειτα από τον καθορισµό του αρχικού επιπέδου (µέτρηση µηδέν). Η καταγραφή των εργαλείων µέτρησης πραγµατοποιήθηκε µε δύο τρόπους: 1. Με βάση έναν πίνακα πληροφοριών, οι εταίροι συνέλεξαν πληροφορίες σχετικά µε τα εργαλεία που οι ίδιοι γνώριζαν καλά (εργαλεία που είχαν χρησιµοποιηθεί ή µη στην εταιρία). Εκτός του πίνακα πληροφοριών, επιχείρησαν να συλλέξουν εγχειρίδια εργαλείων, εκδόσεις επίδειξης ή άλλα επιπρόσθετα υλικά. 2. Επίσης, στο Πανεπιστήµιο της Ουαλίας (επιστηµονικός εταίρος) πραγµατοποιήθηκε δευτερογενής έρευνα για τη συλλογή πληροφοριών Αρχικά, ο στόχος ήταν η επιλογή του ικανοποιητικότερου εργαλείου αξιολόγησης σύµφωνα µε τις προσδοκίες των εταίρων του προγράµµατος ATLAS. Αυτό το εργαλείο θα χρησιµοποιούνταν εν συνεχεία κατά την πιλοτική φάση του προγράµµατος για τη δοκιµή της αποτελεσµατικότητας και της απόδοσής του στην πράξη. Ωστόσο, η επιλογή ενός εργαλείου δεν κατέστη δυνατή για πολλούς λόγους. Τα περισσότερα εργαλεία ήταν διαθέσιµα µόνο σε µία γλώσσα, γεγονός που τα καθιστούσε δυσπρόσιτα για πολλούς από τους εταίρους. Το πρόγραµµα ATLAS δεν διέθετε οικονοµικούς πόρους για τη µετάφραση ενός πλήρους εργαλείου αξιολόγησης (εκτός αυτού, υπήρχαν εκδότες που είχαν ήδη µεταφράσει το δικό τους εργαλείο αξιολόγησης εν όψει του προγράµµατος). Επίσης, υπήρχαν περιορισµοί στην ελεύθερη χρήση (άδειες) εργαλείων. Ένα εργαλείο θα χρησιµοποιούνταν µόνον εφόσον οι συµµετέχοντες θα ολοκλήρωναν συγκεκριµένο πρόγραµµα σπουδών. Αυτό οδήγησε τους εταίρους του προγράµµατος ATLAS στην απόφαση να ενσωµατώσουν όλα τα εργαλεία που είχαν συλλεγεί (8 το σύνολο) στο δέντρο αποφάσεων του προγράµµατος (βλ. Παράρτηµα 6). Βάσει συγκεκριµένων ερωτήσεων, αποκτήθηκαν πληροφορίες σχετικά µε τη φύση των διαφόρων εργαλείων προκειµένου η επιλογή να επικεντρώνεται στις προσωπικές ανάγκες και στον χαρακτήρα του εκάστοτε οργανισµού. Εν τέλει, τα στοιχεία των διαφόρων εργαλείων συγκρίνονται µε τον κατάλογο των (62) δεξιοτήτων και των (7) ικανοτήτων, όπως τελικά διαµορφώθηκαν από το ATLAS. Κατ αυτόν τον τρόπο φαίνεται ότι κάποιο εργαλείο παρέχει µεγαλύτερη κατανόηση των «επικοινωνιακών δεξιοτήτων» ενός πελάτη, ενώ κάποιο άλλο χαρακτηρίζει τις δυνατότητες ενός πελάτη για συµµετοχή του ως µέλος σε κάποια οµάδα ως θετικές ή λιγότερο θετικές. Με την επιλογή της προσέγγισης βάσει ικανοτήτων, η οµάδα του προγράµµατος ATLAS έπρεπε να αντιµετωπίσει µία σειρά εργαλείων βάσει ικανοτήτων (STARR, Χαρτοφυλάκιο, SMART, «Προφίλ του χώρου εργασίας» και «Προσωποκεντρικός σχεδιασµός») (βλ. Κεφάλαιο 6). 9

11 Αναπτύξτε και αποδείξτε τις κοινωνικές σας δεξιότητες - Με τη µέθοδο ATLAS Υποενότητα 4. Ποιες είναι οι διαθέσιµες µέθοδοι για την ανάπτυξη συγκεκριµένα των κοινωνικών δεξιοτήτων; Έπειτα από 18 µήνες καθορίστηκε πλέον το θεωρητικό πλαίσιο του προγράµµατος ATLAS και οι πληροφορίες που είχαν συλλεγεί συνοψίστηκαν στο εγχειρίδιο, το οποίο αποτέλεσε τον οδηγό κατά τη µονοετή πιλοτική φάση. Παράλληλα µε την πιλοτική φάση του ATLΑS, καταγράφηκαν οι µέθοδοι δοκιµής. Η µέθοδος που ακολουθήθηκε ήταν παρόµοια µε εκείνη των εργαλείων αξιολόγησης: 1. Οι εταίροι συνέλεξαν πληροφορίες σχετικά µε τις εκπαιδευτικές µεθόδους (τις οποίες γνώριζαν ή είχαν χρησιµοποιήσει) 2. Ο επιστηµονικός εταίρος Fontys OSO πραγµατοποίησε δευτερογενή έρευνα Υποενότητα 5. Συλλογή εµπειριών σε σχέση µε τα εργαλεία δοκιµών/ κατάρτισης κατά τη διάρκεια µονοετούς πιλοτικής φάσης. Πριν από την έναρξη της πιλοτικής φάσης, συµφωνήθηκε ότι οι εταίροι θα έθεταν σε δοκιµασία στην πράξη τουλάχιστον 10 πελάτες κάνοντας χρήση του υλικού δοκιµών και του εκπαιδευτικού υλικού που είχε συλλεγεί (υλικό το οποίο συµπεριλάµβανε το εγχειρίδιο ATLAS). Αυτό αποσκοπούσε στην καλύτερη κατανόηση του ερωτήµατος: Η χρήση των εργαλείων και των µεθόδων που έχουν συλλεγεί συµβάλλει θετικά στις δυνατότητες ανάπτυξης των πελατών και στις ευκαιρίες τους για την ανεύρεση και διατήρηση εργασίας στην ελεύθερη αγορά εργασίας - υποστηριζόµενη απασχόληση; Κατά τη διάρκεια της πιλοτικής φάσης, τηρήθηκαν ηµερολόγια για µεµονωµένους πελάτες. Περί τα µέσα της πιλοτικής φάσης, πραγµατοποιήθηκε συλλογή συµπερασµάτων και συστάσεων βάσει των εντύπων αξιολόγησης που είχαν διανεµηθεί. Αυτά συζητήθηκαν κατά διάρκεια χωριστής συνάντησης αναφορικά µε το πρόγραµµα, η οποία έλαβε χώρα στη Ρουµανία µε εκπαιδευτές από τους διάφορους συνεργαζόµενους οργανισµούς. Οι εκπαιδευτές συνέχισαν την πιλοτική φάση ο καθένας στον δικό του οργανισµό, η οποία ενισχύθηκε µε ιδέες και σχόλια. Έπειτα από την πιλοτική φάση συλλέχθηκαν συµπεράσµατα και συστάσεις. Υποενότητα 6. ιάδοση και αξιολόγηση. Στις Βρυξέλες εκφράστηκε ικανοποίηση από την ενθουσιώδη συνένωση των δυνάµεων των 9 εταίρων σε µία προσπάθεια για αύξηση των προγραµµάτων κατάρτισης για ΑΜΕΑ. Εν τέλει, αυτό δεν ήταν αρκετό προκειµένου να επιτευχθεί µία καλή οριστική αξιολόγηση. Οι δραστηριότητες διάδοσης και αξιολόγησης αναµένεται να προσελκύσουν την προσοχή του ευρέος κοινού τόσο στο πρόγραµµα όσο και στα τελικά αποτελέσµατά του. Άλλοι οργανισµοί θα υιοθετήσουν τις συστάσεις στη µεθοδολογία εργασίας τους. Παράλληλα µε δηµοσιεύσεις σε διάφορες εφηµερίδες και περιοδικά, οι εταίροι του προγράµµατος ATLAS έχουν πραγµατοποιήσει διαλέξεις και παρουσιάσεις για το ευρύ κοινό (εκπαιδευτές, επαγγελµατικούς σύµβουλους, διευθυντές σχολείων κ.λπ.). Το πρόγραµµα ATLAS συµπεριλήφθηκε σε διάφορες εθνικές και διεθνείς διασκέψεις. Ο δικτυακός τόπος του προγράµµατος ATLAS (www.projectatlas.org) προσφέρει πληροφορίες σχετικά µε το ίδιο το πρόγραµµα σε όσους ενδιαφέρονται και εξασφαλίζει τη συνεχή ενηµέρωσή του. Η εταιρία Sterk in Werk υποσχέθηκε την ενηµέρωσή του τουλάχιστον έως το Κατά τη διάρκεια τοπικών «σεµιναρίων», οι εταίροι του προγράµµατος ATLΑS αντάλλαξαν 10

12 Κεφάλαιο 1 - Εισαγωγή εµπειρίες µε τους συναδέλφους τους στον τοµέα της επανένταξης και συζήτησαν για τον συντονισµό και την υλοποίησή του. Συνεπώς, οι συστάσεις του προγράµµατος ATLAS έχουν ήδη µεταφραστεί σε πραγµατικές δραστηριότητες σε διάφορους οργανισµούς. Υποενότητα 7. ιατύπωση συµπερασµάτων και συστάσεων. Με την ολοκλήρωση της πιλοτικής φάσης, πλησίαζε το τέλος του προγράµµατος και συνεπώς η προσοχή θα µπορούσε να εστιαστεί στα τελικά προϊόντα. Η αρχική ιδέα ήταν η παραγωγή ενός CD- ROM, αλλά άλλαξε σταδιακά προς την έκδοση ενός βιβλίου ATLAS (στην αγγλική). Εξάλλου, είχε επιλεγεί η µετάφραση του βιβλίου στις γλώσσες των χωρών εταίρων του προγράµµατος ATLAS (γερµανική, ελληνική, ολλανδική και ρουµάνικη), το οποίο θα είναι διαθέσιµο στον δικτυακό τόπο του ATLAS (www.projectatlas.org). Κατ αυτόν τον τρόπο το πρόγραµµα όχι µόνο θα έχει διαδραστικό χαρακτήρα, αλλά θα παραµείνει επίσης ενηµερωµένο για µεγάλο χρονικό διάστηµα. Οι εταίροι του προγράµµατος ATLAS ευελπιστούν ότι τόσο το βιβλίο ATLAS όσο και ο δικτυακός τόπος θα ενθαρρύνουν τους αναγνώστες/ επισκέπτες να εκφράσουν τις απόψεις τους, οι οποίες εν συνεχεία θα διατεθούν στο ευρύτερο κοινό. 1.3 Περιγραφή της οµάδας στόχου Στο έντυπο της αίτησης του προγράµµατος ATLAS, η περιγραφή της οµάδας στόχου ήταν η εξής: «Η οµάδα στόχος µας αποτελείται από άτοµα τα οποία δεν διαθέτουν πρόσβαση στην ανώτατη εκπαίδευση ή κατάρτιση λόγω νοητικής υστέρησης. Αυτή η οµάδα στόχος αντιµετωπίζει συγκεκριµένα προβλήµατα στην ανεύρεση και διατήρηση εργασίας, λόγω έλλειψης δεξιοτήτων, και δη κοινωνικών δεξιοτήτων. Προετοιµάζονται για θέσεις εργασίας στην ανοιχτή αγορά εργασίας, καθώς και σε προστατευµένη απασχόληση ή δραστηριότητες σε κέντρα προστασίας και απασχόλησης. Το πρόγραµµα αποσκοπεί επίσης να στραφεί (µέσω των τελικών συστάσεών του) προς όλους εκείνους που αντιµετωπίζουν προβλήµατα στη διατήρηση της θέσης εργασίας τους λόγω ελάχιστης σχολικής εκπαίδευσης. Αυτό συχνά εκφράζεται στην έλλειψη ικανότητας επικοινωνίας στο περιβάλλον εργασίας και µετάβασης σε αυτό». Η περιγραφή της οµάδας στόχου του προγράµµατος ATLAS δεν εστιάζει µόνο στην ύπαρξη νοητικής υστέρησης, αλλά επίσης στην προετοιµασία για την αγορά εργασίας λόγω έλλειψης κοινωνικών δεξιοτήτων. Στο συγκεκριµένο πρόγραµµα, η απασχόληση σηµαίνει κανονική απασχόληση, προστατευµένη απασχόληση και προστατευµένη εργασία. Σε αυτό το σηµείο είναι σηµαντικά τα εξής χαρακτηριστικά: 11

13 Αναπτύξτε και αποδείξτε τις κοινωνικές σας δεξιότητες - Με τη µέθοδο ATLAS Κανονική απασχόληση και υποστηριζόµενη απασχόληση: Προστατευµένη απασχόληση: Προστατευµένη εργασία και επαγγελµατική αποκατάσταση: Πραγµατική πληρωµή σε κανονικό περιβάλλον µε ή χωρίς πρόσθετη υποστήριξη Πραγµατική πληρωµή σε προστατευµένο περιβάλλον Μη πληρωµή σε προστατευµένο περιβάλλον ή κατάρτιση για απασχόληση ή εργασία Παρότι γνωρίζουµε ότι η περιγραφή της οµάδας στόχου εξαρτάται εν µέρει από τον καθορισµό αυτής της οµάδας στις διάφορες χώρες και τους φορείς των εταίρων µας, εντούτοις, επιθυµούµε να κάνουµε µία απόπειρα λεπτοµερέστερης περιγραφής της οµάδας στόχου του προγράµµατος ATLAS. Εντοπίσαµε τον εξής διαχωρισµό: Γενική ευφυΐα Κοινωνική και συναισθηµατική συµπεριφορά Υπόβαθρο και περιβάλλον των πελατών Επίπεδο γνώσεων Σωµατικός παράγοντας Σε αυτό το σηµείο πρέπει να σηµειωθεί ότι στην πράξη συχνά παρατηρείται ένας συνδυασµός νοητικής υστέρησης και νοητικών περιορισµών ή παθήσεων τελείως διαφορετικής τάξης (σωµατικοί, ψυχολογικοί, κοινωνικοί ή συναισθηµατικοί κ.ο.κ.). Γενική ευφυΐα Η γνωστική ικανότητα, η οποία µετράται µε εξέταση του δείκτη ευφυΐας (IQ) συνεχίζει να αποτελεί καλή ένδειξη της επιτυχίας στο σχολείο. Στις εξετάσεις ευφυΐας συναντάµε βαθµολογίες οι οποίες χωρίζονται σε βαθµολογίες δείκτη λεκτικής και µη λεκτικής ευφυΐας. Η απόδοση των ατόµων της οµάδας στόχου του προγράµµατός µας βρίσκεται σε επίπεδο κάτω του µέσου όρου και κατά συνέπεια τα άτοµα αυτά ανήκουν στην οµάδα ατόµων µέτριας υστέρησης µε δείκτη ευφυΐας από 50 έως 85, ή ακόµη και κάτω από 50. Γνωρίζουµε ότι τα χαµηλά επίπεδα ευφυΐας µπορούν να αντισταθµιστούν µέσω θετικών κοινωνικών παραγόντων. Γνωρίζουµε επίσης ότι είναι δυνατόν τα υψηλά επίπεδα ευφυΐας να παρεµποδίζονται από συµπεριφορικές διαταραχές. Οι πελάτες µε χαµηλό δείκτη ευφυΐας συχνά είναι αρκετά καλοί µαθητές (γνώσεις και δεξιότητες). Ενδέχεται στο µέλλον πειράµατα τα οποία καθορίζουν το µαθησιακό δυνητικό µαθητών και πελατών, αντί βαθµολογιών δείκτη ευφυΐας, να εστιάζουν την προσοχή στην απόδοση της οµάδας στόχου µας. Κοινωνική - συναισθηµατική συµπεριφορά Είναι σηµαντικό να µάθουµε πώς βλέπουν οι πελάτες τους εαυτούς τους και πώς λειτουργούν στην κοινωνία. Παρακινούνται από κίνητρα, διαθέτουν ρεαλιστική εικόνα του εαυτού τους; Είναι δυναµικοί και διαθέτουν κοινωνικές δεξιότητες; ιαθέτουν επαρκείς πρακτικές κοινωνικές δεξιότητες για να λειτουργούν στην κοινωνία σε σχέση µε την ηλικία τους; Οι πελάτες δεν µπορούν 12

14 Κεφάλαιο 1 - Εισαγωγή να αποτελούν κίνδυνο για την κοινωνία και τους ίδιους. Πρέπει να υφίσταται κάποιου είδους επικοινωνία ή επαφή. Απαιτείται έλεγχος του βαθµού στον οποίον κάποια διαγνωσµένη συµπεριφορική διαταραχή αποτελεί περιοριστικό παράγοντα στην προετοιµασία για κάποια θέση εργασίας στην ανοιχτή αγορά εργασίας. Τα κοινωνικά και συναισθηµατικά προβλήµατα αυτών των πελατών οδηγούν συχνά σε εσωτερικευόµενα προβλήµατα (φόβος, άγχος, κατάθλιψη) ή σε εξωτερικευόµενα προβλήµατα (επιθετικότητα, εκδραµάτιση και παραβατική συµπεριφορά). Εµφανίζονται συχνά θεµελιώδεις διαταραχές σε θέµατα σχέσεων, το αίσθηµα της ανασφάλειας και συναισθηµατικές διαταραχές (ορισµένες φορές λόγω παραµέλησης ή τραύµατος). Η παροχή σε αυτούς εξηγήσεων και ενηµέρωσης, καθώς και η επίτευξη της συµµετοχής των γονέων ή/ και των φροντιστών ή/ και των καθηγητών/ εκπαιδευτών όταν οι πελάτες βρίσκονται ακόµη στο σχολείο, τους παρέχει κίνητρα. Συχνά, χρειάζονται βοήθεια για την αυτοφροντίδα τους. Σε αυτό το σηµείο οι πελάτες χρήζουν υποστήριξης. Υπόβαθρο και περιβάλλον των πελατών Αυτός ο παράγοντας (οικογένεια και περιβάλλον) δεν πρέπει να εµποδίζει τους πελάτες να αποκτήσουν εργασία. Το (πολιτισµικά και υποπολιτισµικά καθοριζόµενο) υπόβαθρο των πελατών µπορεί να καθορίσει εν µέρει εάν θα αναπτυχθεί το δυνητικό τους. Αναµένεται από τους εκπαιδευτικούς να προσφέρουν επαρκή υποστήριξη στους πελάτες αναφορικά µε την τοποθέτηση σε θέση εργασίας, την κατάρτισή τους και τη διατήρηση της εργασίας τους. Σε αυτό το σηµείο πρέπει να αναλογιστούµε πολιτισµικές και υποπολιτισµικές συνήθειες που εστιάζουν στο περιβάλλον εργασίας. Ωστόσο, µπορούµε επίσης να αναλογιστούµε την αποδοχή εκ µέρους των γονέων των δυνατοτήτων και αδυναµιών των παιδιών τους. Παρουσιάζονται συχνότερα κοινωνικά, οικονοµικά ή/ και πρακτικά προσωπικά προβλήµατα (στο σπίτι) λόγω νοητικών ή/ και κοινωνικών διαταραχών, τα οποία απειλούν µε περιορισµό την απόδοση στην εργασία. Παραδείγµατα αρνητικών κοινωνικών περιβαλλοντικών παραγόντων αποτελούν τα εξής: Συστηµατικά οικογενειακά προβλήµατα Παραµέληση Περιβάλλον που παρουσιάζει κοινωνικές και συναισθηµατικές προκλήσεις Πολιτισµικές πτυχές, επί παραδείγµατι «τοµείς στέρησης» Επίπεδο γνώσεων Το επίπεδο γνώσεων αφορά τις γνώσεις και τις δεξιότητες που έχουν αποκτήσει οι πελάτες κατά τη σχολική τους φοίτηση. Οι γνώσεις που έχουν ήδη αποκτήσει στον τοµέα των αναλυτικών δεξιοτήτων (ανάγνωση, γλώσσα, αριθµητική), καθώς και οι πρακτικές δεξιότητες (µέτρηση χρηµάτων και η ικανότητα να διαβάζουν την ώρα στο ρολόι) είναι σηµαντικές για µία επιτυχηµένη κοινωνική ζωή. Σωµατικός παράγοντας Αυτός ο παράγοντας είναι σηµαντικός για τον καθορισµό της σωµατικής κατάστασης των πελατών. εν πρέπει να περιορίζει την προετοιµασία για εργασία στην ανοιχτή αγορά εργασίας. Είναι σε θέση να πραγµατοποιούν βαριές σωµατικές εργασίες; ιαθέτουν επαρκή αντοχή; Τι ισχύει σχετικά µε τις 13

15 Αναπτύξτε και αποδείξτε τις κοινωνικές σας δεξιότητες - Με τη µέθοδο ATLAS λεπτές και µαζικές κινητικές δεξιότητές τους; Καθώς και σχετικά µε τη σωµατική τους φροντίδα; Εάν δεν υπάρχουν εµφανείς σωµατικοί περιορισµοί, ο µέσος όρος απουσίας από την εργασία των εργαζοµένων µε νοητική υστέρηση είναι συγκρίσιµος µε τους συναδέλφους τους που δεν αντιµετωπίζουν νοητική υστέρηση. Ωστόσο, όταν υπάρχουν εµφανείς σωµατικοί περιορισµοί, ενδέχεται να αυξηθεί η συχνή απουσία από την εργασία. Είναι σύνηθες να αντιµετωπίζουν τη συχνή απουσία από την εργασία λιγότερο ικανοποιητικά. Ορισµένες φορές παίρνουν συχνότερα άδεια από την εργασία, άλλες φορές εργάζονται για υπερβολικά πολλές ώρες. Στην παραγωγή Ορισµένες φορές, στην παραγωγή παρουσιάζονται συχνότερα µικρά ή/ και απρόσµενα κατ αναλογία προβλήµατα. Συχνά ο επαγγελµατικός σύµβουλος είναι σε θέση να τα λύνει γρήγορα. Τα µικρά προβλήµατα µπορούν εύκολα να κλιµακωθούν, εάν δεν υπάρξει επαρκής παρουσία αυτής της υποστήριξης. Σε αυτό το σηµείο απαιτούνται προφυλάξεις. Οι νεαροί εργαζόµενοι µε ειδικές ανάγκες τείνουν να αποσπούν την προσοχή των συναδέλφων τους συχνότερα συζητώντας, κάνοντας ερωτήσεις ή επιδεικνύοντας αφύσικη συµπεριφορά. Η επαφή µε τους συναδέλφους εκτός του ωραρίου εργασίας είναι σε µεγαλύτερο βαθµό δυσανάλογη, αλλά συχνότερα σε µικρότερο βαθµό. Αντιµετωπίζουν µεγαλύτερο κοινωνικό αποκλεισµό και αυτό συχνά είναι το θέµα που αποσπά την προσοχή. Συνεπώς, η αντιµετώπιση των κοινωνικών επαφών στην εργασία συζητάται τακτικά. Η αντιµετώπιση των πελατών ή/ και των πελατών του εργοδότη µε κοινωνικότητα και επαγγελµατισµό επίσης αποσπά την προσοχή. Τέλος, οι επαφές αυτές είναι βάσει σχεδίου. Η ποιότητα της εργασίας είναι συγκρίσιµη µε εκείνη των συναδέλφων τους χωρίς ειδικές ανάγκες, ωστόσο, υστερεί (συχνά). Είναι ευκολότερο για τους εργαζόµενους µε νοητική υστέρηση να αποσπώνται από την εργασία τους, ενώ επίσης στερούνται ευελιξίας. Συνεπώς, είναι σηµαντικός ο ποιοτικός έλεγχος και ο ρυθµός, και πρέπει να ενθαρρύνονται ώστε να είναι συνεχώς απασχοληµένοι. Οι προϊστάµενοι πρέπει να µάθουν να το αποδέχονται. Συχνά, οι πλησιέστεροι συνάδελφοί τους επίσης αντιµετωπίζουν κάποια δυσκολία στην αντιµετώπιση αυτής της κατάστασης. Οι αναζητώντες εργασία/ οι πελάτες µας συχνά αντιµετωπίζουν πρόβληµα στο να θυµούνται τα όσα έχουν µάθει και πώς να τα εφαρµόζουν σε αντίστοιχες περιπτώσεις ή παρόµοιες εργασίες. Λόγω της µειωµένης αυτής µετάβασης, απαιτείται η προληπτική παρουσία του επαγγελµατικού σύµβουλου για την έγκαιρη διευθέτηση (βάσει γενικών προτύπων) µικρών αλλά σαφώς επίσης συνήθων αλλαγών στο σκηνικό των εργασιών και την απόδοση στην εργασία. Οι περιορισµοί των ατόµων µε νοητική υστέρηση εµφανίζονται σε περιορισµένο αριθµό συµπεριφορικών δυνατοτήτων. Ο αριθµός των συµπεριφορικών δυνατοτήτων τους για την επίλυση των προβληµάτων είναι περιορισµένος. Συνεπώς, φορτίζονται υπερβολικά, γεγονός που τους αφήνει µε άλυτα προβλήµατα. Μία συνέπεια µπορεί να είναι ότι η συµπεριφορά τους γίνεται ιδιαίτερα άκαµπτη, διότι τα άτοµα µε ήπια νοητική υστέρηση ανατρέχουν στο περιορισµένο συµπεριφορικό τους ρεπερτόριο µε τις ίδιες πάντα συµπεριφορικές δυνατότητες. Η νοητική υστέρηση όχι µόνο περιορίζει την κατανόηση του περιβάλλοντος και την πραγµατοποίηση των εργασιών που έχουν ανατεθεί (µε ελάχιστο µισθό) σε ποιοτικό και ποσοτικό επίπεδο, αλλά επίσης την επαφή µε τους άλλους. Για αυτόν τον λόγο οι εργοδότες ζητούν επίσης επαγγελµατική υποστήριξη και συµβουλές κατά τη διάρκεια της κατάρτισης των εργαζοµένων µε ειδικές ανάγκες. 14

16 Κεφάλαιο 1 - Εισαγωγή Εµείς, οι εκδότες, θα θέλαµε να ευχαριστήσουµε τους εξής για τη συνεισφορά τους στα διάφορα κεφάλαια: David Felce, Jonathan Perry, Johannes Ungar, Peter Canning, Ria van Dinteren, Simone van der Velde, Luk Zelderloo, Jelle Reynaert και Veronique Cayers. Τέλος, θα θέλαµε να ευχαριστήσουµε τους εξής για την υποστήριξή τους κατά τη συγγραφή αυτού του βιβλίου: Doreen Admiraal, Cathy McDermot, Μαργαρίτα Ευραµίδου, Sheila Gill, Natacha Glautier, Eva Györki Toth, Willem Klok, Άγγελος Κουτουµάνος, JudyMorsa, Angelika Ronge, Vera Sokol, Jos Sterckx. Θα θέλαµε επίσης να ευχαριστήσουµε όλους τους άλλους που µας υποστήριξαν κατά τη διάρκεια αυτού του προγράµµατος! Παρουσίαση του πελάτη Ο πελάτης που θέλουµε να παρουσιάσουµε είναι ένας 18χρονος Τυρολέζος, τον οποίον θα ονοµάσουµε Eric για να διαφυλάξουµε την ανωνυµία του. Ζει µε τη µητέρα του, δύο αδέρφια και τον σύζυγο της µητέρας του. Εγκατέλειψε το σχολείο µε χαµηλούς βαθµούς. Του διαγνώστηκε δυσπροσαρµοστική συµπεριφορά και για αυτόν τον λόγο του χορηγήθηκε ψυχιατρική θεραπεία ως εξωτερικός ασθενής. Αφού εγκατέλειψε το σχολείο στην τελευταία τάξη της δευτεροβάθµιας εκπαίδευσης, παρακολούθησε ένα πρόγραµµα επαγγελµατικής κατάρτισης σε εκπαιδευτικό ίδρυµα για ενήλικες µε πολλές θέσεις πρακτικής εξάσκησης για εφήβους. Κάθε µία από αυτές τις απόπειρες οδηγούσε σε αποτυχία και απογοήτευση. 15

17 Κεφάλαιο 2 Αξιολόγηση και κατάρτιση για την απόκτηση κοινωνικών δεξιοτήτων για την αγορά εργασίας: Tο πλαίσιο του προγράµµατος ATLAS 2.1 Η πολιτική στην Ευρωπαϊκή Ένωση Τα τελευταία χρόνια παρουσιάζεται αυξανόµενη δέσµευση για την εξασφάλιση πλήρους ιδιότητας πολίτη, κοινωνικά πολύτιµων ρόλων, θετικής κοινωνικής θέσης και κοινωνικής ένταξης για τα ΑΜΕΑ. Οι ίσες ευκαιρίες αποτελούν τον στόχο της µακροπρόθεσµης πολιτικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τα ΑΜΕΑ, η οποία αποσκοπεί στο να εξασφαλίσει σε αυτά τα άτοµα δικαιώµατα για αξιοπρέπεια, ίση µεταχείριση, ανεξάρτητη διαβίωση και συµµετοχή στην κοινωνία (Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, 2005α). Η Ευρωπαϊκή Ένωση αποσκοπεί στη δηµιουργία κοινωνιών ανοιχτών και µε πρόσβαση από όλους, από όπου έχουν αποµακρυνθεί τα εµπόδια για τις ευκαιρίες και τα επιτεύγµατα. Η ευρωπαϊκή στρατηγική για την απασχόληση (ΕΣΑ) εστιάζει ιδιαιτέρως στην ενίσχυση της κοινωνικής ένταξης των µειονεκτούντων µέσω της προώθησης προοπτικών για ανοιχτή απασχόληση. Σε αυτά τα πλαίσια, προωθεί τον εντοπισµό και την αποµάκρυνση των εµποδίων στην απασχόληση για τα ΑΜΕΑ. Βασικά θέµατα της αναθεωρηµένης στρατηγικής της Λισσαβόνας για την απασχόληση είναι η προσέλκυση και διατήρηση περισσότερων ατόµων στην απασχόληση, αυξάνοντας την προσφορά εργασίας και εκσυγχρονίζοντας τα συστήµατα κοινωνικής προστασίας. Η αύξηση των ποσοστών απασχόλησης και δραστηριοτήτων των ΑΜΕΑ παραµένει προτεραιότητα. Το έγγραφο µελέτης της Επιτροπής για την ενσωµάτωση των ΑΜΕΑ στην ΕΣΑ προσφέρει έναν πολύτιµο οδηγό για την ενσωµάτωση των ΑΜΕΑ στην ανοιχτή αγορά εργασίας (Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, 2005β). Η αξιολόγηση των πρώτων πέντε ετών της ΕΣΑ έδειξε ότι στα πλαίσια της εν λόγω στρατηγικής λήφθηκαν ενεργά µέτρα και χαράχτηκαν πολιτικές κατά των διακρίσεων, ωστόσο, δεν παρουσιάστηκε κάποιο συµπέρασµα σχετικά µε τις επιπτώσεις τους στην κατάσταση της αγοράς εργασίας για τους µειονεκτούντες. Υπήρξε συνεχιζόµενη ανάγκη για σφαιρικά και προσαρµοσµένα µέτρα προκειµένου να γεφυρωθεί το χάσµα της απασχόλησης, µε συµµετοχή τόσο της πλευράς της προσφοράς όσο και εκείνης της ζήτησης της αγοράς εργασίας. Ο καθορισµός αποτελεσµατικών τεχνολογιών για την κατάρτιση και την υποστήριξη ατόµων µε νοητική υστέρηση ώστε να αποκτήσουν και να διατηρήσουν ανοιχτή απασχόληση θα συνέβαλλε στους διαθέσιµους µηχανισµούς προσφοράς. Η πολιτική θεµελιώνεται στην αναγνώριση της εργασίας όχι µόνο ως µία µορφή εποικοδοµητικής απασχόλησης, από τη φύση της σηµαντική για τους ανθρώπους, αλλά επίσης ως το µέσο µε το οποίο 16

18 Κεφάλαιο 2: Αξιολόγηση και κατάρτιση για την ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων για την αγορά εργασίας οι πολίτες συµβάλλουν οικονοµικά στις γειτονιές, τις κοινότητες και τις χώρες τους. Οι εργαζόµενοι είναι πολύτιµοι για τις κοινωνίες. Οι κοινωνίες τούς παρέχουν κοινωνική θέση. Η εργασία συµβάλει στην κοινωνική συνεκτικότητα. Το περιβάλλον εργασίας είναι το δεύτερο σηµαντικότερο περιβάλλον για τις κοινωνικές σχέσεις έπειτα από την οικογένεια. Συνεπώς, η παροχή βοήθειας στα ΑΜΕΑ ώστε να αποκτήσουν και να διατηρήσουν ανοιχτή απασχόληση αποτελεί κεντρικό στοιχείο της κοινωνικής θέσης και ένταξης, εννοιών που συνδέονται µε την ιδιότητα του πολίτη. Η αναγνώριση της εργασίας ως συχνά κοινωνικής δραστηριότητας είναι σηµαντική για την κατανόηση της δυναµικής του χώρου εργασίας. Οι σχέσεις που δηµιουργούνται στον χώρο εργασίας και σε σχέση µε αυτόν δεν εξαρτώνται µόνο από το πολιτισµικό πλαίσιο και την ισορροπία των ευκαιριών για κοινωνική συναναστροφή σχετική ή µη µε την εργασία, αλλά επίσης από τις κοινωνικές ικανότητες, την εµπειρία και τα συµφέροντα του εργατικού δυναµικού. Τα άτοµα µε νοητική υστέρηση συνήθως µειονεκτούν όσον αφορά την κατανόηση των ολοένα µεταβαλλόµενων κοινωνικών επαφών στον χώρο της εργασίας και της συµµετοχής σε αυτές λόγω µη καλής χρήσης της γλώσσας, περιορισµένων κοινωνικών δεξιοτήτων και έλλειψης εµπειριών σε ολοκληρωµένα περιβάλλοντα. Κάθε µειονέκτηµα το οποίο ενδέχεται να αντιµετωπίζουν τα άτοµα µε νοητική υστέρηση λόγω των περιορισµών τους συνδυάζεται συνήθως µε τα µειονεκτήµατα των συναδέλφων τους χωρίς ειδικές ανάγκες. Οι αρνητικές ή προκατειληµµένες αντιλήψεις και η έλλειψη άνεσης στην κοινωνική συναναστροφή ενδέχεται να προκληθούν από την έλλειψη εκ µέρους των συναδέλφων προηγούµενης επαφής µε ΑΜΕΑ, εµπιστοσύνης ή εµπειρίας στον τρόπο προσαρµογής της επικοινωνίας τους ή από αθεµελίωτους φόβους ή αντιλήψεις σχετικά µε τα άτοµα µε νοητική υστέρηση. Έρευνες που διεξήχθησαν προκειµένου να διερευνηθεί γιατί τα ΑΜΕΑ χάνουν την εργασία τους, έδειξαν, και αυτό δεν προκαλεί έκπληξη, ότι οι κοινωνικοί παράγοντες είναι εξίσου σηµαντικοί µε την όποια ανικανότητα εκτέλεσης των καθηκόντων τους (Ford και άλλοι, 1984, Greenspan & Shoultz, 1981, Hanley-Maxwell και άλλοι, 1986, Wehman και άλλοι, 1987). Στόχος του προγράµµατος ATLAS είναι να βελτιώσει την ικανότητα των υπηρεσιών που υποστηρίζουν άτοµα µε νοητική υστέρηση να αναπτύξουν τις κοινωνικές ικανότητες των τελευταίων στον χώρο εργασίας, ως συνεισφορά για την αποµάκρυνση των εµποδίων µίας πλήρους απασχόλησης προσιτής σε όλους. 2.2 Προσεγγίσεις της απασχόλησης για άτοµα µε νοητική υστέρηση Υφίστανται δύο ευρείες προσεγγίσεις για την ενίσχυση ατόµων µε νοητική υστέρηση µε στόχο την επιτυχή ανεύρεση εργασίας. Η πιο παραδοσιακή προσέγγιση ήταν µέσω προπαρασκευαστικής κατάρτισης για τον εξοπλισµό των ατόµων αυτών µε τις απαραίτητες δεξιότητες ώστε να είναι δυνατή η απασχόλησή τους. Ωστόσο, παρότι αυτή η µορφή κατάρτισης για «ετοιµότητα» µπορεί να είναι πολύτιµη, είναι δύσκολη η προσαρµογή της κατάρτισης µε ακρίβεια στις συγκεκριµένες ικανότητες που απαιτούνται από κάποιο συγκεκριµένο χώρο εργασίας στα πλαίσια της τεράστιας ποικιλίας χώρων εργασίας που µπορούν να προσφέρουν θέσεις εργασίας βασικού επιπέδου. Επιπλέον, συχνά είναι δύσκολη η προσοµοίωση σε ένα εκπαιδευτικό περιβάλλον των απαιτήσεων του χώρου εργασίας που διαµορφώνουν τη στάση, τα κίνητρα και την πειθαρχία στο χώρο εργασίας ενός παραγωγικού εργαζόµενου. Όπως ισχύει µε τους περισσότερους άλλους εργαζόµενους, οι εργαζόµενοι µε νοητική υστέρηση θα πρέπει να µάθουν την εργασία τους και να εργάζονται στην 17

19 Αναπτύξτε και αποδείξτε τις κοινωνικές σας δεξιότητες - Με τη µέθοδο ATLAS πράξη. Ωστόσο, σε αντίθεση µε τους περισσότερους άλλους εργαζόµενους, οι εργαζόµενοι µε νοητική υστέρηση αντιµετωπίζουν µεγάλες δυσκολίες στη γενίκευση ή την εφαρµογή σε νέες καταστάσεις ή αρµοδιότητες των δεξιοτήτων που διαθέτουν. Συνεπώς, µία δεύτερη πιο πρόσφατη προσέγγιση για την παροχή βοήθειας σε ΑΜΕΑ ώστε να αποκτήσουν εργασία ήρθε να αντικαταστήσει την εστίαση στην προπαρασκευαστική κατάρτιση µε την επικέντρωση στην κατάρτιση µεµονωµένων ατόµων µε βάση τη συγκεκριµένη εργασία τους. Η γενίκευση των δεξιοτήτων αποτελεί λιγότερο άµεσο θέµα, καθώς τα άτοµα µαθαίνουν τις συγκεκριµένες απαιτήσεις της εργασίας τους. Αυτή η προσέγγιση έγινε γνωστή µε το όνοµα «υποστηριζόµενη απασχόληση». Παρέχεται υποστήριξη για την ανάπτυξη ικανοτήτων για τον χώρο εργασίας εφόσον τα άτοµα έχουν βρει εργασία. Αυτή η υποστήριξη µειώνεται σταδιακά καθώς τα άτοµα αποκτούν µεγαλύτερη ανεξαρτησία στην εργασία τους. Σε συνέχεια των παραπάνω, η ανεξαρτησία στην εργασία πρέπει να αναγνωρίζει κοινωνικές ικανότητες, καθώς και την ικανότητα διεξαγωγής των δραστηριοτήτων που απαιτούνται στα πλαίσια της εργασίας. 2.3 Υποστηριζόµενη απασχόληση (βλ. Beyer και άλλοι, 2004) Η υποστηριζόµενη απασχόληση ορίζεται ως αµειβόµενη, ανοιχτή απασχόληση για άτοµα µε νοητική (ή άλλη) υστέρηση: (α) µε βασικό µισθό ή µεγαλύτερο, (β) σε κάθε χώρο εργασίας όπου απασχολούνται άτοµα χωρίς ειδικές ανάγκες, και (γ) στις περιπτώσεις όπου το άτοµο υποστηρίζεται µέσω οποιασδήποτε δραστηριότητας απαραίτητης για τη διατήρηση της απασχόλησής του. Ο ορισµός αυτός δίνει έµφαση στην αρχή βάσει της οποίας η εργασία πρέπει να είναι «πραγµατική», σε µία «πραγµατική» θέση εργασίας σε έναν «πραγµατικό» χώρο εργασίας και όχι σε περιβάλλον προεπαγγελµατικής ή προστατευµένης εργασίας, µε «πραγµατική» αµοιβή. Με άλλα λόγια, η υποστηριζόµενη απασχόληση επιτρέπει στους υποστηριζόµενους να βιώνουν άµεσα κάθε πτυχή της «πραγµατικής» εργασιακής ζωής. Η απαιτούµενη υποστήριξη ενδέχεται να είναι βραχυπρόθεσµη, µεσοπρόθεσµη ή µακροπρόθεσµη. Η υποστήριξη ενδέχεται να περιλαµβάνει κατάρτιση, υποστήριξη κατά την εργασία, βοηθήµατα και προσαρµογές, καθώς και κάθε άλλο µηχανισµό προκειµένου να εξασφαλίζεται η επιτυχής εκτέλεση της εργασίας και η συµµόρφωση µε τις κοινωνικές συµβάσεις που συνδέονται µε αυτήν. Η υποστηριζόµενη απασχόληση µπορεί να χρησιµοποιηθεί µε οποιοδήποτε άτοµο απαιτεί υποστήριξη για να αποκτήσει και να διατηρήσει µία θέση εργασίας: άτοµα µε νοητική υστέρηση, σωµατικές, νευρολογικές ή νοητικές παθήσεις. Έµφαση στην «πραγµατική» εργασία. Ο όρος «πραγµατική» εργασία αναφέρεται σε κάθε παραγωγική δραστηριότητα για την οποία οι εργοδότες διατίθενται να προσφέρουν αµοιβή. Η παραγωγικότητα είναι σηµαντική και συνεπώς αυτήν την εργασία την αναλαµβάνει εργατικό δυναµικό µε ποικίλες επιδεξιότητες και δεξιότητες, οι ικανότητες των οποίων έχουν προσαρµοστεί σε εκείνες που απαιτούνται κατά την εργασία. Η «πραγµατική» εργασία προγραµµατίζεται να διαρκέσει µία πλήρη εργάσιµη ηµέρα. Οι εργοδότες θέλουν οι εργαζόµενοι να εργάζονται για τόσο χρονικό διάστηµα και καταβάλλοντας τόση προσπάθεια ώστε να είναι αποδοτικοί. εδοµένου ότι η εργασία είναι πολύτιµη, 18

20 Κεφάλαιο 2: Αξιολόγηση και κατάρτιση για την ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων για την αγορά εργασίας οι «πραγµατικοί» εργαζόµενοι αµείβονται για την εργασία τους. Η εργασία που προσφέρεται µέσω της υποστηριζόµενης απασχόλησης δεν πρέπει να διαφέρει. Έµφαση στις «πραγµατικές» θέσεις εργασίας. Ο όρος «πραγµατική» θέση εργασίας αναφέρεται στην εργασία που θα προσέφεραν µέλη του εργατικού δυναµικού χωρίς ειδικές ανάγκες εάν αυτή δεν προσφερόταν από εργαζόµενο µε ειδικές ανάγκες, µε τον ίδιο τρόπο που θα την προσέφερε ένας εξειδικευµένος εργαζόµενος. Συνεπώς, αποκλείεται η δηµιουργία θέσεων εργασίας αµιγώς µε στόχο την προσφορά απασχόλησης ή την εργασία µε τρόπο ξεπερασµένο για τη σύγχρονη οικονοµία. Ωστόσο, δεν αποκλείεται η αναδιαµόρφωση του υφιστάµενου τρόπου µε τον οποίον αρκετοί εργαζόµενοι προσφέρουν εργασία, για τη διαφοροποίηση των θέσεων εργασίας. Είναι δυνατός ο συνδυασµός απλούστερων στοιχείων από τις θέσεις εργασίας διαφόρων ατόµων για τη δηµιουργία τουλάχιστον µίας απλής θέσης εργασίας που να αξίζει τον κόπο, µε τα στοιχεία που απαιτούν µεγαλύτερη εξειδίκευση να ανήκουν αποκλειστικά στις αρµοδιότητες του πλέον εξειδικευµένου υφιστάµενου εργατικού δυναµικού. Αυτή η ανάπλαση των θέσεων εργασίας ονοµάζεται «τεµαχισµός εργασίας». Μπορεί να χρησιµοποιηθεί για τον προσδιορισµό µίας εργασίας που ανταποκρίνεται καλύτερα στις υπάρχουσες ικανότητες ενός εργαζόµενου µε ειδικές ανάγκες από ότι οι υπάρχουσες θέσεις εργασίας σε έναν συγκεκριµένο χώρο εργασίας. Έµφαση στους «πραγµατικούς» χώρους εργασίας. Ο όρος «πραγµατικός» χώρος εργασίας αναφέρεται σε περιβάλλοντα εργασίας ίδια µε εκείνα όπου εργάζεται ο υπόλοιπος εργαζόµενος πληθυσµός. Ο ρόλος τους είναι να είναι παραγωγικοί και να µην στοχεύουν κυρίως στην κοινωνική πρόνοια. Ένας χώρος εργασίας που προσφέρει κοινωνική ένταξη είναι αυτός όπου η αναλογία εργαζοµένων µε ειδικές ανάγκες προς τους εργαζόµενους χωρίς ειδικές ανάγκες ισοδυναµεί περίπου µε την αναλογία ΑΜΕΑ στον γενικό πληθυσµό (περίπου 1 προς 8). Έµφαση στην «πραγµατική» αµοιβή. Κάθε εργαζόµενος λαµβάνει την τρέχουσα αµοιβή για την εργασία του. Ένας εργαζόµενος µε ειδικές ανάγκες λαµβάνει την ίδια αµοιβή και απολαµβάνει τις ίδιες συνθήκες εργασίας (π.χ. συνταξιοδότηση και επιδόµατα) µε έναν εργαζόµενο χωρίς ειδικές ανάγκες που προσφέρει την ίδια εργασία. Έτσι τίθεται έµφαση στην εξασφάλιση ότι οι εργαζόµενοι µε ειδικές ανάγκες είναι σε θέση να ικανοποιούν τις απαιτήσεις των εργοδοτών ως προς την εργασία. Αυτό σηµαίνει τη διαφοροποίηση του επιπέδου υποστήριξης και κατάρτισης που λαµβάνει το άτοµο (σε αντίθεση µε τη χρήση οικονοµικών κινήτρων για την αντιστάθµιση της µειωµένης απόδοσης). Έµφαση στη «µηδενική» απόρριψη. Η υποστηριζόµενη απασχόληση φιλοδοξεί να υιοθετήσει τη φιλοσοφία της µηδενικής απόρριψης. Αυτό σηµαίνει ότι κανείς δεν θα αποκλείεται από την πρόσβαση σε αµειβόµενη απασχόληση, ανεξαρτήτως της σοβαρότητας της αναπηρίας του. Η ανεύρεση εξειδικευµένης εργασίας µαζί µε την ενδεχόµενη εφαρµογή του τεµαχισµού εργασίας, σε συνδυασµό µε την ακριβή αντιστοίχιση της εργασίας στην κλίση και τις ικανότητες ενός εν δυνάµει εργαζόµενου µε ειδικές ανάγκες, µε εξειδικευµένη υποστήριξη και κατάρτιση στην εργασία, 19

21 Αναπτύξτε και αποδείξτε τις κοινωνικές σας δεξιότητες - Με τη µέθοδο ATLAS θεωρούνται ως η βάση της άποψης ότι όλοι οι άνθρωποι είναι σε θέση να προσφέρουν παραγωγική εργασία. Έµφαση στον ατοµικό προγραµµατισµό σταδιοδροµίας. Μια επιπλέον αρχή είναι ότι η σταδιοδροµία πρέπει να καθορίζεται σε ατοµικό επίπεδο. Όταν ένα άτοµο επιλέγει µία θέση εργασίας η οποία ανταποκρίνεται στα ενδιαφέροντα και τις ικανότητές του, τότε είναι πολύ πιθανό η εργασία του να του προσφέρει περισσότερα κίνητρα και να επιτύχει σε αυτή. Ως προς αυτό, τα ΑΜΕΑ δεν αποτελούν εξαίρεση. Η επιλογή πρέπει να βασίζεται στην εµπειρία. Παραδείγµατος χάρη, είναι σύνηθες για τους νεαρούς ενήλικες να δοκιµάζουν µία σειρά αµειβόµενων εργασιών πριν να λάβουν την απόφαση για τη σταδιοδροµία που θα ακολουθήσουν. Ωστόσο, µε τις χαµηλές κοινωνικές προσδοκίες να περιορίζουν τις ευκαιρίες που προσφέρονται στα ΑΜΕΑ, τα άτοµα αυτά που αναζητούν εργασία συχνά δεν γνωρίζουν τις επιλογές εργασίας που είναι διαθέσιµες για αυτά και τι συνεπάγεται κάθε εργασία. Μεµονωµένα άτοµα χρήζουν υποστήριξης για τη δοκιµή διαφόρων τύπων εργασίας πριν να καταλήξουν ότι κάποια εργασία είναι κατάλληλη για αυτά. Συνεπώς, η προσέγγιση της υποστηριζόµενης απασχόλησης έχει ως στόχο να επιτρέψει στα ΑΜΕΑ να βιώσουν µία σειρά πραγµατικών εργασιών στα πλαίσια της διαδικασίας που οδηγεί στην τελική τοποθέτηση σε µία θέση εργασίας. 2.4 Βασικά στοιχεία της διαδικασίας υποστηριζόµενης απασχόλησης Η υποστηριζόµενη απασχόληση καλείται επίσης µοντέλο «Τοποθέτησης - Κατάρτισης - ιατήρησης» επαγγελµατικής αποκατάστασης. Αναγνωρίζει ότι η ζήτηση για πραγµατικούς χώρους εργασίας µπορεί να ποικίλει ανάλογα µε τη θέση εργασίας. εδοµένης αυτής της ποικιλίας, είναι δύσκολη η αναπαραγωγή των απαιτήσεων στον χώρο εργασίας σε εκπαιδευτικά περιβάλλοντα ή σε περιβάλλοντα προστατευµένης απασχόλησης. Η κατάρτιση και η εργασιακή εµπειρία σε τέτοια περιβάλλοντα µπορεί µόνο να προσεγγίσει τις συνθήκες που απαιτούνται για µεταγενέστερη επιτυχία στην ανοιχτή απασχόληση. Αυτό, σε συνδυασµό µε τις δυσκολίες που αντιµετωπίζουν τα άτοµα µε νοητική υστέρηση στη γενίκευση των δεξιοτήτων, ενδέχεται να καταστήσει τη µεταγενέστερη µετάβαση στην ανοιχτή απασχόληση δύσκολη. Για αυτόν τον λόγο, η τοποθέτηση σε συνήθεις θέσεις εργασίας δεν σηµατοδοτεί το πέρας της κατάρτισης, αλλά το απαραίτητο πρώτο βήµα για την παροχή ενός πλαισίου όπου µπορεί να λάβει χώρα επιτυχής κατάρτιση. Οι υποστηριζόµενοι εργαζόµενοι καταρτίζονται για συγκεκριµένες θέσεις εργασίας, συνήθως από εξειδικευµένο επαγγελµατικό σύµβουλο σε συνεργασία µε συναδέλφους και προϊσταµένους. 20

22 Κεφάλαιο 2: Αξιολόγηση και κατάρτιση για την ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων για την αγορά εργασίας Η άρτια υποστηριζόµενη απασχόληση µπορεί να συνοψιστεί επιτυχώς σε πέντε βασικές κεφαλίδες (βλ. Εικόνα 1): Γνώση του ατόµου και των δυνατοτήτων του (δηµιουργία επαγγελµατικού προφίλ) Ανεύρεση εργασίας Ανάλυση εργασίας, αντιστοίχιση και τοποθέτηση Κατάρτιση στην εργασία ιακανονισµοί διατήρησης Τοποθέτηση ηµιουργία επαγγελµατικού προφίλ Ανεύρεση εργασίας Ανάλυση εργασίας, αντιστοίχιση και τοποθέτηση Κατάρτιση Κατάρτιση (και υποστήριξη) στην εργασία ιατήρηση Σταδιακή εξάλειψη µη µόνιµης υποστήριξης Παροχή συνεχούς υποστήριξης Ανάπτυξη σταδιοδροµίας Εικόνα 1: Η προσέγγιση Τοποθέτησης - Κατάρτισης - ιατήρησης στην απασχόληση Γνώση του ατόµου και των δυνατοτήτων του (δηµιουργία επαγγελµατικού προφίλ) Ο στόχος της δηµιουργίας επαγγελµατικού προφίλ είναι η συλλογή πληροφοριών σχετικά µε τις ατοµικές εργασιακές προτιµήσεις και τις σχετικές δεξιότητες εργασίας των ατόµων (συµπεριλαµβανοµένων των κοινωνικών τους ικανοτήτων). Οι µορφές επαγγελµατικού προφίλ ποικίλλουν αλλά πρέπει να καλύπτουν τους εξής ευρείς τοµείς: Τους λόγους για τους οποίους τα άτοµα θέλουν εργασία - πρέπει να παρέχονται κίνητρα στα άτοµα για την ανεύρεση εργασίας. Τον τύπο εργασίας που θέλουν - ορισµένοι άνθρωποι έχουν ιδέες, άλλοι χρειάζονται βοήθεια για να δηµιουργήσουν µία άποψη. Τις ικανότητες των ατόµων για την εργασία και τις πιθανές ανάγκες για υποστήριξη δεξιότητες των ατόµων (π.χ. στάση του σώµατος και γενική κινητική ικανότητα, λεπτές κινητικές δεξιότητες, γνωστική ικανότητα, κατανόηση και χρήση της γλώσσας, ακαδηµαϊκές δεξιότητες), δραστηριότητες στις οποίες έχουν εµπειρία τα άτοµα (π.χ. στο σπίτι, στην κοινότητα, στα ταξίδια, στη χρήση του χρήµατος), γνώσεις των ατόµων (π.χ. οι ρυθµοί της εργάσιµης ηµέρας/ εβδοµάδας, η γεωγραφία της γειτονιάς), κίνητρα, πειθαρχία ή επιµονή κατά την πραγµατοποίηση της δραστηριότητας, ενδεχόµενες κρίσιµες παραλείψεις σε αυτούς τους τοµείς και ενδεχόµενες ανάγκες για υποστήριξη. Τις ατοµικές προτιµήσεις για τον τύπο εργασιακού περιβάλλοντος - εάν πρόκειται για εσωτερική ή εξωτερική εργασία, ή για εργασία µε αργούς ή γρήγορους ρυθµούς, ή σε περιβάλλον µε υψηλή, κανονική ή χαµηλή θερµοκρασία, ή εάν ενέχει τη συνεργασία µε άλλα άτοµα ή αν τα άτοµα θα εργάζονται µόνα τους κ.λπ. 21

23 Αναπτύξτε και αποδείξτε τις κοινωνικές σας δεξιότητες - Με τη µέθοδο ATLAS Οτιδήποτε άλλο σχετικό µε τα άτοµα που ενδέχεται να τα βοηθήσει να βρουν την κατάλληλη εργασία και να µάθουν πώς να την προσφέρουν - π.χ. στυλ µάθησης, προϋπηρεσία, ο τρόπος µε τον οποίον το εισόδηµα θα επηρεάσει τα επιδόµατα πρόνοιας, πρακτικά ζητήµατα όπως διευθετήσεις µετακίνησης και προτιµώµενες διευθετήσεις για την ώρα του φαγητού. Πληροφορίες σχετικά µε ενδεχόµενα εµπόδια στην εργασία - π.χ. εργασιακές πρακτικές οι οποίες ενδεχοµένως πρέπει να αποφεύγονται, να αλλαχθούν ή να αντιµετωπίζονται µε ευελιξία, συµπεριφορικές προκλήσεις και εναύσµατα προβληµατικής συµπεριφοράς, προσωπικές συνήθειες, σωµατικές/ αισθητικές ικανότητες/ ανικανότητες ή ζητήµατα υγείας. (Σηµείωση: σύµφωνα µε την ορθή πρακτική αυτές οι πληροφορίες είναι απαραίτητες για τον σχεδιασµό των λύσεων, και όχι ως λόγος αποκλεισµού κάποιου ατόµου από την απασχόληση) Χρήση των πρακτικών εξασκήσεων ως βοήθηµα για τη δηµιουργία επαγγελµατικού προφίλ. Τα άτοµα µε νοητική υστέρηση ενδέχεται να µην έχουν την εµπειρία ώστε να κάνουν ενηµερωµένες επιλογές σχετικά µε την απασχόληση. Επιπλέον, το προσωπικό πρόσληψης ενδεχοµένως να αντιµετωπίζει δυσκολίες στην αξιολόγηση των ικανοτήτων, τις οποίες τα άτοµα έχουν ελάχιστες ευκαιρίες να παρουσιάσουν. Αυτά τα προβλήµατα τείνουν να χειροτερεύουν όσο αυξάνεται η σοβαρότητα της νοητικής υστέρησης. Η πρακτική εξάσκηση (που ορισµένες φορές καλείται δοκιµαστική εργασία) µπορεί να βοηθήσει τα άτοµα να λάβουν ενηµερωµένη απόφαση σχετικά µε τη φύση της εργασίας που θα προτιµούσαν να κάνουν και το προσωπικό πρόσληψης να κατανοήσει τα συµπεριφορικά τους πλεονεκτήµατα και τις ανάγκες. Φυσικά, δεν πρέπει να θεωρείται υποχρεωτική για όλα τα ΑΜΕΑ. Ενδεχοµένως να µην απαιτείται εάν κάποια άτοµα διαθέτουν σαφείς φιλοδοξίες και ρεαλιστική αίσθηση της εργασίας που πρέπει να προσφέρουν. Η καλής ποιότητα δοκιµαστική εργασία έχει συγκεκριµένα χαρακτηριστικά: Περιορισµένη διάρκεια, λίγες ώρες ή ηµέρες (όχι µήνες ή χρόνια) Μέσω της σύντοµης διαδοχής παρέχουν εµπειρία σε µία σειρά εργασιών ώστε οι αποφάσεις να βασίζονται σε συγκρίσεις αυτών των εργασιών Οι στόχοι τους πρέπει να είναι συγκεκριµένοι και να περιλαµβάνουν τον εντοπισµό: των προτιµήσεων ενός ατόµου σχετικά µε την εργασία και τον χώρο εργασίας, των πλεονεκτηµάτων και των µειονεκτηµάτων τους κατά την προσφορά της εργασίας, του τρόπου µε τον οποίον µαθαίνουν καλύτερα, της βοήθειας που ενδέχεται να χρειαστούν προκειµένου να προσφέρουν την εργασία (π.χ. µετακίνηση προς την εργασία, συµπεριφορά παρόµοια µε εκείνη των άλλων κατά τη διάρκεια των διαλειµµάτων). Πρέπει να προσφέρουν επαρκή υποστήριξη (π.χ. από επαγγελµατικό σύµβουλο, εκπαιδευτή ή προϊστάµενο στον χώρο εργασίας) ούτως ώστε τα άτοµα και το προσωπικό απασχόλησης να είναι σε θέση να αξιοποιούν στο έπακρο την εµπειρία για την απόκτηση πληροφοριών. Ανεύρεση εργασίας. Η ανεύρεση εργασίας αποσκοπεί στον εντοπισµό θέσεων εργασίας που ανταποκρίνονται στις προτιµήσεις και ικανότητες των προσώπων όπως αυτές προκύπτουν από το 22

24 Κεφάλαιο 2: Αξιολόγηση και κατάρτιση για την ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων για την αγορά εργασίας αντίστοιχο επαγγελµατικό προφίλ τους. Οι υπεύθυνοι ανεύρεσης εργασίας χρησιµοποιούν την κατανόηση τους της τοπικής αγοράς εργασίας για να προσεγγίσουν εν δυνάµει εργοδότες, να βρουν ενδεχόµενες θέσεις εργασίας και να προσφέρουν στα άτοµα επιλογές που ανταποκρίνονται στις προδιαγραφές εργασίας των τελευταίων. Ένας υπεύθυνος ανεύρεσης εργασίας κάνει τα πρώτα βήµατα για την ανεύρεση εργασίας. Υπάρχει µία σειρά βασικών βηµάτων και πτυχών ορθής πρακτικής: Ο εντοπισµός της ποικιλίας και της συχνότητας εµφάνισης θέσεων εργασίας βασικού επιπέδου στην τοπική αγορά εργασίας. - απαιτείται σαφής και ρεαλιστική κατανόηση των κατάλληλων επιλογών που υφίστανται για τα κατάλληλα άτοµα και του ποιοι είναι οι κατάλληλοι υποψήφιοι. Ανεύρεση πιθανών ευκαιριών απασχόλησης - η πρόσβαση στις θέσεις εργασίας πρέπει να επιτυγχάνεται µέσω µίας πλήρους σειράς πηγών: αγγελίες, δια στόµατος ενηµέρωση από µέλη της οικογένειας, φίλους και σχετικά µε την εργασία άτοµα, εργοδότες «εν ψυχρώ επικοινωνίας» οι οποίοι προσλαµβάνουν εργαζόµενους βασικού επιπέδου, κυβερνητικές υπηρεσίες απασχόλησης κ.λπ. Ρύθµιση της αναζήτησης και της αντιστοίχισης θέσεων εργασίας, µε στόχο τον εντοπισµό θέσεων εργασίας που ανταποκρίνονται στις προτιµήσεις και ικανότητες των ατόµων. Η ανεύρεση µίας τέτοιας εργασίας θα αυξήσει την πιθανότητα ο εργαζόµενος να είναι κατάλληλος για την εργασία και να την απολαµβάνει, να απαιτεί λιγότερη υποστήριξη και να ικανοποιεί τις απαιτήσεις του εργοδότη για έναν αποτελεσµατικό εργαζόµενο καθώς και να διατηρήσει την εργασία του για µεγαλύτερο διάστηµα. Αποτελεσµατική προώθηση τόσο της επαγγελµατικής όσο και της προσωπικής πλευράς του εργαζόµενου - θετική παρουσίαση του εργαζόµενο για λογαριασµό του ή από τον ίδιο µε υποστήριξη, προωθώντας τις δεξιότητες και τα ενδιαφέροντά του. Η αποτελεσµατικότητα της διαδικασίας υποστηριζόµενης απασχόλησης και οι υπηρεσίες υποστήριξης και κατάρτισης που παρέχονται από τον οργανισµό υποστηριζόµενης απασχόλησης αποτελούν επίσης σηµαντικούς παράγοντες για την προώθηση των εργαζόµενων. Οι υπεύθυνοι ανεύρεσης εργασίας λαµβάνουν υπόψη τους λόγους για τους οποίους οι εργοδότες ενδέχεται να µην προσλάβουν κάποιο άτοµο και ετοιµάζουν αντεπιχειρήµατα πριν από τη διαπραγµάτευση. Εντοπισµός φυσικής υποστήριξης εντός του χώρου εργασίας - η έρευνα έδειξε ότι αποτελεί ορθή πρακτική να µην δίδονται υποσχέσεις ως προς την εξ ολοκλήρου ανάληψη της ευθύνης για τον εργαζόµενο. Επιτυγχάνονται καλύτερα αποτελέσµατα όταν ο εργοδότης αναλαµβάνει όσο το δυνατόν µεγαλύτερο µερίδιο της ευθύνης, µε ενηµέρωση από τον φορέα υποστηριζόµενης απασχόλησης. Αναµενόµενο σχέδιο τοποθέτησης - είναι σηµαντικό οι διαπραγµατεύσεις να ολοκληρώνονται βάσει σαφούς σχεδίου, το οποίο έχει συµφωνηθεί από όλα τα εµπλεκόµενα µέρη και συµπεριλαµβάνει τη φύση της εργασίας, την ηµεροµηνία έναρξης, την πληρωµή και τις συνθήκες εργασίας, τις συµβατικές συµφωνίες και την υποστήριξη που θα παρέχεται από τον χώρο εργασίας και από τον φορέα υποστηριζόµενης απασχόλησης. 23

25 Αναπτύξτε και αποδείξτε τις κοινωνικές σας δεξιότητες - Με τη µέθοδο ATLAS Ανάλυση της εργασίας. Η ανάλυση της εργασίας παρέχει πληροφορίες σχετικά µε την εργασία και τον χώρο όπου αυτή θα προσφέρεται που ταιριάζουν µε εκείνες που προκύπτουν από το επαγγελµατικό προφίλ κάποιου συγκεκριµένου ατόµου προκειµένου να επιβεβαιώνεται η καταλληλότητα της εργασίας για το άτοµο αυτό (και το αντίθετο) και να αξιολογείται η πληροφόρηση που απαιτείται για τη γεφύρωση οποιουδήποτε χάσµατος µεταξύ των απαιτήσεων του εργοδότη και των ικανοτήτων του εργαζόµενου. Πρέπει να καλύπτει µία σειρά τοµέων: Τις συνθήκες απασχόλησης: ωράριο, µισθός και άλλα οικονοµικά επιδόµατα. Τις κύριες εργασίες και δραστηριότητες που απαιτούνται και τις δραστηριότητες κατά τη διάρκεια των διαλειµµάτων, συµπεριλαµβανοµένων των κοινωνικών ικανοτήτων. Αυτό µπορεί να επιτευχθεί παρατηρώντας έναν έµπειρο εργαζόµενο κατά τη διάρκεια της εργασίας του (πρακτική, η οποία ορισµένες φορές καλείται συγκέντρωση πληροφοριών για άτοµα χωρίς ειδικές ανάγκες). Τη σύνθεση του χώρου εργασίας από άποψη υποδοµών, κοινωνικού και πολιτισµικού υπόβαθρου. Τυχόν πρότυπα υγείας και ασφάλειας που πρέπει να πληρούνται ή ζητήµατα που πρέπει να διευθετηθούν. Το επίπεδο κατάρτισης που παρέχει ο εργοδότης και το προσωπικό του στο αρχικό στάδιο της απασχόλησης και τη µεταγενέστερη υποστήριξη, επίβλεψη και τις ενέργειες για την επίλυση προβληµάτων στην εργασία. Η αντιστοίχιση της εργασίας. Τα αποτελέσµατα της ανάλυσης της εργασίας σε συνδυασµό µε το επαγγελµατικό προφίλ παρέχουν πληροφορίες σχετικά µε την καταλληλότητα της εργασίας, ήτοι ότι: (α) η εργασία είναι κατάλληλη για τα ενδιαφέροντα και τις προτιµήσεις του ατόµου, (β) ο χώρος εργασίας είναι εξίσου κατάλληλος, και (γ) οι απαιτήσεις της εργασίας και οι ικανότητες του πιθανού εργαζόµενου συµπίπτουν επαρκώς ώστε να εξασφαλίζεται η άµεση υποστήριξη για την προσφορά της εργασίας και να είναι εύλογα πιθανή η απόκτηση ανεξαρτησίας µέσω περισσότερο µακροπρόθεσµης κατάρτισης. Κάτω από αυτές τις συνθήκες, το αναµενόµενο σχέδιο τοποθέτησης επιβεβαιώνεται και αρχίζει η διαδικασία της τοποθέτησης στη θέση εργασίας. Κατάρτιση στο πλαίσιο της εργασίας. Αυτή αποσκοπεί στην παροχή υποστήριξης στον χώρο εργασίας προσαρµοσµένης στις ατοµικές ανάγκες. Κάθε µορφή βοήθειας κατά την εργασία θα οδηγήσει στον χαρακτηρισµό του ατόµου ως ιδιαίτερο και ενέχει τον κίνδυνο να δυσχεράνει την ένταξή του στο εργατικό δυναµικό. Η συνδροµή από κάποιον συνάδελφο (φυσική υποστήριξη), εάν είναι αποτελεσµατική, αποτελεί τον λιγότερο παρεµβατικό τρόπο συνδροµής για την εκµάθηση της εργασίας και σύµφωνα µε την ορθή πρακτική η παροχή βοήθειας προς τον εργοδότη και το προσωπικό του ώστε να προσφέρει αυτήν τη συνδροµή αποτελεί τον καλύτερο τρόπο. Ωστόσο, εάν δεν υπάρχει αποτελεσµατική φυσική υποστήριξη ή εάν το άτοµο µε νοητική υστέρηση χρήζει εντατικότερης κατάρτισης, τότε η απευθείας παροχή βοήθειας από τον επαγγελµατικό εκπαιδευτή αποτελεί τον καλύτερο τρόπο. Η εξασφάλιση του ότι το άτοµο είναι ικανό να προσφέρει την 24

26 Κεφάλαιο 2: Αξιολόγηση και κατάρτιση για την ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων για την αγορά εργασίας ποιότητα εργασίας που αναµένεται από τον εργοδότη αποτελεί πρωταρχικό στόχο. Θα επινοηθεί µία στρατηγική κατάρτισης και υποστήριξης βάσει του χάσµατος που έχει αξιολογηθεί ότι υπάρχει µεταξύ των απαιτήσεων της εργασίας (πληροφορίες για τους εργαζόµενους χωρίς ειδικές ανάγκες) και των πληροφοριών σχετικά µε τις ικανότητες του ατόµου που προκύπτουν από το επαγγελµατικό προφίλ. Κατά την κατάρτιση ενδέχεται να χρησιµοποιηθεί µία σειρά εργαλείων: Ανάλυση εργασιών - η απλοποίηση των εργασιών για τις οποίες θα παρασχεθεί κατάρτιση, διαιρώντας τις σε µία σειρά µικρών βηµάτων, κάθε ένα από το οποία θα διδάσκεται εντατικά και στη συνέχεια θα συνδέονται για να δηµιουργήσουν την πλήρη εργασία. Ο βαθµός λεπτοµέρειας στον οποίο πρέπει να αναλύονται οι εργασίες εξαρτάται από το βαθµό νοητικής υστέρησης του κάθε ατόµου. Συστηµατική διδασκαλία - χρήση προτροπών, λεκτικού ή ακόµη και κοντινή καθοδήγηση προκειµένου το άτοµο να πραγµατοποιήσει την ανάλυση της εργασίας. Αυτό αποσκοπεί να επιτευχθεί το σηµείο όπου το άτοµο θα είναι σε θέση να κάνει χρήση της ολοκλήρωσης ενός βήµατος ως αφετηρία για το επόµενο βήµα, συµβάλλοντας κατ αυτόν τον τρόπο στην ανεξαρτητοποίησή του. Σταδιακή εξάλειψη - µείωση της συχνότητας και έντασης των προτροπών καθώς το άτοµο ανεξαρτητοποιείται στην εκτέλεση της εργασίας. Αναδραστική µάθηση - παροχή βοήθειας στο άτοµο ώστε να ανακαλεί στη µνήµη/ εξασκεί νοητικά τις διαδικασίες που εµπλέκονται στην εργασία του, τη διαδοχή τους, καθώς και τα όσα έχει µάθει. Αυτοδιεύθυνση - επιµόρφωση του ατόµου και στη συνέχεια πραγµατοποίηση ερωτήσεων σχετικά µε τις εργασίες που πρέπει να εκτελεστούν και µε ποια σειρά. Έλεγχος παρόρµησης - εκπαίδευση του ατόµου ως προς τον τρόπο για την προσαρµογή των αντιδράσεών τους ώστε να είναι κατάλληλες για τη ροή της εργασίας. Επίλυση προβληµάτων - εκπαίδευση του ατόµου ώστε να εντοπίζει τυχόν λάθη ή σφάλµατα και να αντιδρά σε αυτά. Η κοινωνική ικανότητα είναι ιδιαίτερα σηµαντική. Πολλά άτοµα µε νοητική υστέρηση θα χρειαστούν συµβουλές και κατάρτιση προκειµένου να συνυπάρχουν αρµονικά και επί ίσοις όροις µε άλλους εργαζόµενους και να βελτιστοποιούν το βαθµό στον οποίο αξιοποιούνται οι ευκαιρίες για κοινωνική ένταξη. Η προπαρασκευαστική κατάρτιση σε ένα προστατευµένο περιβάλλον ενδεχοµένως να διαδραµατίσει κάποιο ρόλο σχετικώς. Ωστόσο, υπάρχουν στοιχεία βάσει των οποίων η κατάρτιση στο πλαίσιο της εργασίας είναι δυνατή και οι τύποι επαφής, οι οποίοι είναι συχνοί στους χώρους εργασίας δεν απαντώνται απαραίτητα σε περιβάλλοντα προστατευµένης κατάρτισης. Υπάρχουν δύο στοιχεία επικοινωνίας: σχετικά µε την εργασία και τη ζωή εν γένει (βλ. κεφάλαιο 5). Όσον αφορά την εργασία, τα άτοµα χρήζουν βοηθείας ώστε να δέχονται οδηγίες και κριτική, να ζητούν βοήθεια και να προσφέρουν πληροφορίες. Όσον αφορά τη ζωή εν γένει, τα άτοµα χρήζουν βοηθείας προκειµένου να είναι σε θέση να µιλούν στους άλλους σχετικά µε τη ζωή τους και να ζητούν από άλλους να µιλήσουν για τον εαυτό τους, να αστειεύονται και να συµπονούν. Οι 25

27 Αναπτύξτε και αποδείξτε τις κοινωνικές σας δεξιότητες - Με τη µέθοδο ATLAS εκπαιδευτές µπορούν να βοηθήσουν ώστε τα άτοµα να προσαρµόσουν τις ενέργειές τους σε έναν συγκεκριµένο χώρο εργασίας και σε συγκεκριµένους συναδέλφους: Μέσω της εξάσκησης συζητήσεων. Εξασφαλίζοντας ότι τα άτοµα αυτά έχουν κάτι καινούριο και ενδιαφέρον να πουν. Επί παραδείγµατι, αυτό θα µπορούσε να επιτευχθεί παρακολουθώντας τις ειδήσεις και τηλεοπτικές σαπουνόπερες, εάν αποτελούν κοινό θέµα συζητήσεων στον χώρο εργασίας, και στη συνέχεια µέσω δοκιµαστικής έναρξης συζητήσεων βάσει πρόσφατων θεµάτων επικαιρότητας. Μέσω της προσοµοίωση δύσκολων κοινωνικών περιστάσεων και της εξάσκησης αντιδράσεων. Μέσω της σταδιακής εξάλειψης µη µόνιµης υποστήριξης και της εδραίωσης µακροπρόθεσµης υποστήριξης. Η ολοκλήρωση της φάσης της κατάρτισης καταλήγει σε ανεξάρτητη εκτέλεση της εργασίας κάτω από τις συνθήκες της φυσικής υποστήριξης που διατίθεται στον χώρο εργασίας. Αυτό δεν αποκλείει επιπρόσθετες διευθετήσεις υποστήριξης, όπως είναι υπενθυµίσεις από τους συναδέλφους ή προσαρµογή του χώρου εργασίας (π.χ. προτροπές µέσω εικόνων ή προτύπων), αλλά πρέπει να αποτελούν µόνιµο στοιχείο του περιβάλλοντος. Αυτή η συνεχής υποστήριξη εντός του χώρου εργασίας απαιτεί προσεκτικό σχεδιασµό ως τµήµα της σταδιακής εξάλειψης της κατάρτισης εκ µέρους ειδικευµένου επαγγελµατικού συµβούλου. Επιπλέον, αποτελεί ορθή πρακτική να λαµβάνεται υπόψη ότι ένας εργαζόµενος µε ειδικές ανάγκες θα χρειαστεί επιπρόσθετη ενίσχυση στο µέλλον, είτε προκειµένου να προσαρµοστεί στην εργασία είτε για να πραγµατοποιήσει αλλαγή σταδιοδροµίας. Ευελπίστως, θα λάβει βοήθεια από συναδέλφους και άλλους εργαζόµενους, αλλά οι υπηρεσίες πρέπει να διατηρούν κάποιον σύνδεσµο µεταξύ του ατόµου και του εργοδότη προκειµένου να παρακολουθείται η ποιότητα της απόδοσης στην εργασία και οι προδιαγραφές της εργασίας µε τη συµφωνηθείσα συχνότητα. Συνεπώς, µόλις ο επαγγελµατικός σύµβουλος σταδιακά παύει να παρέχει άµεση ενίσχυση, πρέπει να πραγµατοποιεί τακτικές επισκέψεις στον χώρο εργασίας προκειµένου να εντοπίσει τυχόν προβλήµατα που ενδεχοµένως να προκύψουν, ή να παρέχει υποστήριξη στον εργαζόµενο µε ειδικές ανάγκες για την εκµάθηση νέων εργασιών και αρµοδιοτήτων καθώς προχωρά στην σταδιοδροµία του. 2.5 Ο ρόλος της επαγγελµατικής κατάρτισης Πολλές πρωτοβουλίες απασχόλησης έχουν εστιάσει στην ανάπτυξη των επαγγελµατικών ικανοτήτων των ατόµων σε µη εργασιακά περιβάλλοντα. Κατά παράδοση, αυτές οι πρωτοβουλίες συµπεριλάµβαναν εµπειρία στην εργασία, προπαρασκευή για την εργασία, την ανάπτυξη µαθηµάτων απόκτησης δεξιοτήτων για την εργασία και πρωτοβουλίες εθελοντικής εργασίας. Παρότι αυτές οι ευκαιρίες µπορούν να επιτρέψουν στους αναζητώντες εργασία να βιώσουν διαφορετικά εργασιακά περιβάλλοντα, είναι αποτελεσµατικές µόνο εάν υπάρχει περιορισµός χρόνου. Ο σκοπός της ανάπτυξης πρωτοβουλιών για τη δηµιουργία εµπειριών στην εργασία είναι να είναι σε θέση οι αναζητώντες εργασία να πραγµατοποιήσουν επιτυχή µετάβαση στην αµειβόµενη εργασία. Συνήθως, τα άτοµα µε νοητική υστέρηση έχουν υπάρξει µαθητές για πολλά χρόνια, χωρίς ωστόσο αυτή η φοίτηση να τους έχει προετοιµάσει επαρκώς για την εργασία, προκειµένου να είναι σε θέση να βρουν και να διατηρήσουν µία εργασία χωρίς υποστήριξη στο πλαίσιό της. Είναι συζητήσιµο το 26

28 Κεφάλαιο 2: Αξιολόγηση και κατάρτιση για την ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων για την αγορά εργασίας εάν επιπλέον προπαρασκευαστική κατάρτιση θα φανεί χρήσιµη σε άτοµα τα οποία δεν µαθαίνουν εύκολα µέσω της λεκτικής διδασκαλίας και που αντιµετωπίζουν δυσκολία στη γενίκευση της µάθησης. Για αυτόν τον λόγο, η επαγγελµατική κατάρτιση πριν από την τοποθέτηση σε µία θέση εργασίας σε µεγάλο βαθµό δεν έχει επιτύχει την αύξηση των ευκαιριών που έχουν άτοµα µε περισσότερο από µία ελαφρά νοητική υστέρηση να βρουν αµειβόµενη εργασία. Η επαγγελµατική κατάρτιση πριν από την τοποθέτηση σε θέση εργασίας µπορεί να αποβεί αποτελεσµατική εάν στοχευθεί προς άτοµα µε τη νοητική ικανότητα να µάθουν να γενικεύουν σε άλλες περιπτώσεις, ήτοι άτοµα µε λιγότερο σοβαρή νοητική υστέρηση. Σύµφωνα µε την ορθή πρακτική, υπάρχει µία σειρά τρόπων µε τους οποίους η επαγγελµατική κατάρτιση µπορεί να καταστεί αποτελεσµατικότερη για αυτήν την οµάδα ατόµων: Αντιστοίχιση της επαγγελµατικής κατάρτισης µε τις τοπικές ανάγκες απασχόλησης κατανοώντας την αγορά εργασίας και τη δηµιουργία συνδέσµων µε εργοδότες και επιχειρήσεις. Προσαρµογή των εκπαιδευτικών περιβαλλόντων, καταστάσεων και εργασιών στους πραγµατικούς χώρους εργασίας, τις καταστάσεις και τις εργασίες που υφίστανται σε τοπικό επίπεδο. Χρήση πρακτικών εξασκήσεων για τη λήψη επαγγελµατικών αποφάσεων και ως µέσο για τη δοκιµή της µάθησης στην πράξη. Οργάνωση της µάθησης κατά τρόπο ώστε να δηµιουργεί αναγνωρισµένα προσόντα. ηµιουργία µιας σειρά µαθηµάτων που καλύπτουν θέµατα σχετικά µε την επαγγελµατική κατάρτιση (π.χ. συνειδητοποίηση των προσδοκιών των εργοδοτών, δεξιότητες κατά τη συνέντευξη, θέµατα υγείας και ασφάλειας, δικαιώµατα απασχόλησης, εργασιακή πειθαρχία, διαχείριση χρηµάτων). Σύνδεση µε υπηρεσίες υποστηριζόµενης απασχόλησης. Παρακολούθηση της επιτυχίας στην εργασία των αποφοίτων. 2.6 Η σπουδαιότητα των κοινωνικών δεξιοτήτων Οι κοινωνικές ικανότητες είναι σηµαντικές για τα άτοµα στις συνεντεύξεις εργασίας και για την εξασφάλιση απασχόλησης. Οι κοινωνικές ικανότητες είναι σηµαντικές για την επιτυχία στην εργασία εφόσον εξασφαλιστεί. Παρότι υπάρχει περιορισµένος αριθµός συγκριτικών µελετών ατόµων µε και χωρίς ειδικές ανάγκες, οι λόγοι απόλυσης φαίνεται να διαφέρουν. Οι εργαζόµενοι χωρίς ειδικές ανάγκες σε βασικές θέσεις εργασίας συνήθως δεν καταφέρνουν να διατηρήσουν την εργασία τους λόγω προβληµάτων χαρακτήρα, όπως υπερβολική καθυστέρηση, απουσία από την εργασία ή κλοπές (Martin και άλλοι, 1986). Οι υποστηριζόµενοι εργαζόµενοι µε ειδικές ανάγκες τείνουν να χάνουν την εργασία τους λόγω προβληµάτων κοινωνικής επίγνωσης όπως υπερβολική οµιλία, παράπονα για τα καθήκοντά τους ή όχληση των άλλων εργαζόµενων. Οι Hanley- Maxwell και άλλοι (1986), έδειξαν την κρίσιµη θέση των κοινωνικών προβληµάτων στις διευθυντικές διαδικασίες λήψης αποφάσεων. Όταν η παραγωγικότητα ενός εργαζόµενου ήταν αµφισβητήσιµη, η παρουσία επιπρόσθετων κοινωνικών δυσκολιών καταστούσε πιθανότερη την απόλυση του εργαζόµενου. Επιπλέον, η χαµηλή κοινωνική απόδοση ενδέχεται να συνδέεται µε προβλήµατα στη δηµιουργία φιλίας στον χώρο εργασίας και στον κοινωνικό περίγυρο. Εν γένει, η 27

29 Αναπτύξτε και αποδείξτε τις κοινωνικές σας δεξιότητες - Με τη µέθοδο ATLAS επικρατούσα αντίληψη στην εργασία αποτελείται από κοινές έννοιες, προσδοκίες, αξίες και υποθέσεις, οι οποίες απαρτίζουν την κοινωνική διακυβέρνηση του περιβάλλοντος (Hatch, 1993). Οι εργαζόµενοι που προσαρµόζονται έχουν µεγαλύτερες πιθανότητες να γίνουν αποδεκτοί και να τύχουν θετικής κριτικής (Wayne & Liden, 1995) και αυτό έχει επιπτώσεις στην κοινωνική γνώση και την αυτορύθµιση. Οι Storey και Lengyel (1992) εντόπισαν τέσσερις βασικές κατηγορίες παρέµβασης, που χρησιµοποιήθηκαν για την αύξηση της κοινωνικής απόδοσης στα πλαίσια της υποστηριζόµενης απασχόλησης: κατάρτιση για την ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων, στρατηγικές επίλυσης προβληµάτων, τεχνικές αυτοδιαχείρισης, και ενίσχυση από τους συναδέλφους. Η σχέση µεταξύ κοινωνικών δεξιοτήτων και κοινωνικών ικανοτήτων αναπτύσσεται περαιτέρω στο επόµενο κεφάλαιο. Ιστορικό του πελάτη Τελικά ο Eric κατέληξε στο πρόγραµµα σχολικής καντίνας Cantina Habilis - ένα πρόγραµµα επαγγελµατικής κατάρτισης της Lebenshilfe Tirol µε στόχο την προετοιµασία εφήβων για εργασία στην ανοιχτή αγορά εργασίας για πλήρη συµµετοχή στην κοινωνία. Αφορά νέους που αντιµετωπίζουν προβλήµατα εύρεσης εργασίας λόγων νοητικής υστέρησης, προβλήµατα ψυχικής υγείας ή κοινωνικοποίησης. Η επαγγελµατική κατάρτιση λαµβάνει χώρα στο δηµόσιο χώρο ενός σχολείο δευτεροβάθµιας εκπαίδευσης. Προσφέρεται πραγµατικό περιβάλλον εργασίας και πιθανό βήµα προς την αµειβόµενη εργασία. 28

30 Κεφάλαιο 3 Ικανότητες και κατάρτιση 3.1 Από τις κοινωνικές δεξιότητες στις κοινωνικές ικανότητες Ο τίτλος αυτού του κεφαλαίου αντανακλά τη σχετικά νέα κατεύθυνση προς την οποία στραφήκαµε στα πλαίσια του προγράµµατος ATLAS τα τελευταία τρία χρόνια. Αρχικά οι δεξιότητες αποτέλεσαν τη βασική αφετηρία. Σύντοµα, το Fontys ΟSΟ εισήγαγε τη σύγχρονη έννοια των ικανοτήτων. Ο λόγος για αυτό ήταν η µετάβαση στην επιµόρφωση από την παραδοσιακή µάθηση στη νέα µάθηση βάσει ικανοτήτων. Ο βασικός ρόλος που διαδραµατίζουν τα άτοµα στη δική τους ανάπτυξη είναι ουσιαστικής σηµασίας για αυτήν την αλλαγή. Κατ' αυτόν τον τρόπο τα άτοµα αντιλαµβάνονται περισσότερο τα µεµονωµένα σχόλια των πελατών, φοιτητών και των συµµετεχόντων στη δική τους µαθησιακή διαδικασία. Το αποτέλεσµα ή ο στόχος αυτού είναι ότι αποκτούν περισσότερα κίνητρα. Τελικά, βρίσκουν εργασία αντίστοιχη των ικανοτήτων τους. Εν ολίγοις, το κάθε άτοµο καθορίζει σε µεγάλο βαθµό τη δική του µαθησιακή διαδικασία (συγκριτικά µε την παραδοσιακή επιµόρφωση όπου αυτή καθορίζεται από τον εκπαιδευτή ή τον καθηγητή). Ο Πίνακας 1 παρακάτω δείχνει (κατά τρόπο κάπως προσαρµοσµένο) το τι αντιλαµβανόµαστε ως επιµόρφωση προγράµµατος ή παραδοσιακή επιµόρφωση και τι ως επιµόρφωση βάσει ικανοτήτων (απόσπασµα από άρθρο του Cito groep, του Εθνικού Ολλανδικού Ιδρύµατος Μορφωτικής Επιµέτρησης) Αυτός ο πίνακας παρουσιάζει σαφώς τις διαφορές µεταξύ των δύο αυτών µορφών επιµόρφωσης. Ενδεχοµένως να µην είναι δυνατόν να εφαρµοστεί κάθε πτυχή της επιµόρφωσης βάσει ικανοτήτων στην οµάδα στόχο µας. Γίνεται λόγος για «κατεύθυνση από τον πελάτη» και τον θεµελιώδη ρόλο που διαδραµατίζουν η αυτοαντανάκλαση και η αυτοδοκιµή. Λόγω της υποστήριξης, της καθοδήγησης και εκπαίδευσης, ο πελάτης αντιλαµβάνεται καλύτερα τη µαθησιακή διαδικασία. Η προσπάθεια του καθηγητή και του συµβούλου θα είναι απαραίτητη για την ερµηνεία των άλλων πτυχών. 29

31 Αναπτύξτε και αποδείξτε τις κοινωνικές σας δεξιότητες - Με τη µέθοδο ATLAS Παραδοσιακή επιµόρφωση Περιεχόµενο των δεξιοτήτων που εστιάζουν στις γνώσεις και την πειθαρχία, ως βασική αρχή των µαθηµάτων Η διδασκαλία στην τάξη είναι το βασικό σηµείο Κατεύθυνση από τον καθηγητή Ο καθηγητής προσφέρει γνώσεις και διδάσκει τις δεξιότητες Οι πελάτες διαδραµατίζουν παθητικό ρόλο. Αποκτούν γνώσεις και αναπτύσσουν δεξιότητες Οι διδακτικές ενότητες προέρχονται από χωριστές επιστήµες Χωριστές ενότητες δεξιοτήτων Οι δοκιµασίες αποτελούν δραστηριότητα του καθηγητή Πίνακας 1: ιαφορές µεταξύ των δύο µορφών επιµόρφωσης Επιµόρφωση βάσει ικανοτήτων Πρακτικές καταστάσεις ως βασική αρχή των µαθηµάτων Η µαθησιακή διαδικασία είναι το βασικό σηµείο Κατεύθυνση από τον πελάτη Οι καθηγητές καθοδηγούν τους πελάτες κατά τη διάρκεια της µαθησιακής διαδικασίας Οι πελάτες διαδραµατίζουν ενεργητικό ρόλο και είναι υπεύθυνοι για τη δική τους µαθησιακή διαδικασία και αναζητούν γνώσεις και δεξιότητες για την επίτευξη του απώτερου στόχου της µαθησιακής διαδικασίας Οι διδακτικές ενότητες αφορούν κυρίως διάφορες επιστήµες Γενικές δεξιότητες οι οποίες ενσωµατώνονται στο γενικό πλαίσιο των µαθηµάτων Η αυτοαντανάκλαση και η αυτοδοκιµή είναι θεµελιώδους σηµασίας Σε µία προσαρµοσµένη µορφή πρέπει να είναι δυνατή η διαµόρφωση των ισχυρών και θετικών σηµείων της επιµόρφωσης βάσει ικανοτήτων για την οµάδα στόχο µας στο εγγύς µέλλον. Στην απόπειρα για την επαγγελµατική επανένταξη, είναι σηµαντικό να γνωρίζουµε τις ικανότητες που πρέπει να αναπτύξει κάποιος πελάτης προκειµένου να είναι κατάλληλος για την εργασία. Επιπλέον των επαγγελµατικών ικανοτήτων, οι κοινωνικές ικανότητες και οι ικανότητες πλήρους συµµετοχής στην κοινωνία ως πολίτης. Οι ικανότητες πλήρους συµµετοχής στην κοινωνία ως πολίτης αφορούν την ικανότητα εργασίας στην κοινωνία µε αίσθηση της ατοµικής ευθύνης. Η ιδιότητα του πολίτη σηµαίνει εργασία κατά τρόπο προσωπικό, ευσυνείδητο και κρίσιµο. Οι ικανότητες πλήρους συµµετοχής στην κοινωνία ως πολίτης αποτελούν µέρος του ολοκληρωµένου πακέτου γνώσεων, δεξιοτήτων και στάσης προκειµένου να επιτευχθεί επαρκής και υπεύθυνη απόδοση (τόσο από άποψη επιµόρφωσης όσο και από άποψη συνείδησης). Η περιγραφή των κοινωνικών ικανοτήτων συχνά συνδυάζεται µε τις επαγγελµατικές ικανότητες και τις ικανότητες πλήρους συµµετοχής στην κοινωνία ως πολίτης. Εν γένει, είναι ευκολότερο να µιλάµε για κοινωνικές δεξιότητες αντί για κοινωνικές ικανότητες. Τοποθετώντας τις στο ίδιο επίπεδο, αγνοούµε τη σχέση µεταξύ γνώσεων, δεξιοτήτων, στάσης και εµπειρίας. Αυτό το κεφάλαιο περιγράφει τον τρόπο µε τον οποίον εντέλει η κατάρτιση για την ανάπτυξη κοινωνικών ικανοτήτων για την αγορά εργασίας πρέπει να παρέχεται καθηµερινώς. 30

32 Κεφάλαιο 3 - Ικανότητες και κατάρτιση Για αυτόν τον λόγο επιλέξαµε να ονοµάσουµε έτσι το κεφάλαιο. Αυτό σηµαίνει ότι θα αρχίσουµε µε την περιγραφή των κοινωνικών ικανοτήτων για την αγορά εργασίας, και θα συνεχίσουµε τη σπουδαιότητα της αξιολόγησης στην κατάρτιση, καταλήγοντας στη συζήτηση του προγράµµατος κατάρτισης. Το κεφάλαιο ολοκληρώνεται µε την περιγραφή των κύριων πορισµάτων της προηγούµενης τριετίας του προγράµµατος ATLAS. 3.2 Κοινωνικές ικανότητες για την αγορά εργασίας Η έννοια των ικανοτήτων χρησιµοποιείται πάντα χωρίς εξήγηση αναφορικά µε το πώς ακριβώς πρέπει να την αντιληφθούµε. Το θέµα αυτό αναµειγνύεται µε όρους όπως δεξιότητες, γνώσεις, καθώς ακόµη και προσόντα. Οι άνθρωποι εν γένει συµφωνούν ότι ο όρος ικανότητα πρέπει πάντα να βρίσκεται σε ένα συγκεκριµένο πλαίσιο και ότι πρέπει να παρουσιάζεται στη συµπεριφορά (αυθόρµητα ή κατόπιν ενθάρρυνσης). Τις περισσότερες φορές στην περιγραφή του όρου ικανότητα συναντούµε τους όρους δεξιότητες, στάση, υποκείµενες γνώσεις, πληροφορίες, προσωπικά χαρακτηριστικά και κίνητρα. Η εµπειρία µας από τη σφαίρα της επιµόρφωσης µας βοηθά να επιλέξουµε την εξής περιγραφή της έννοιας ικανότητα (Weggeman): Ικανότητα σηµαίνει να µπορεί κάποιος να πραγµατοποιήσει µία συγκεκριµένη δραστηριότητα. Αυτή η ικανότητα πρέπει να αντιµετωπίζεται ως το προϊόν της γνώσης, εµπειρίας, των δεξιοτήτων και της στάσης που κάποιος αποκτά σε κάποιο συγκεκριµένο πλαίσιο κάποια συγκεκριµένη στιγµή. Ικανότητες Ανάπτυξη ικανοτήτων Ικανότητες Μία προσωπική ικανότητα που πρέπει να αντιµετωπίζεται ως το προϊόν της γνώσης, εµπειρίας, των δεξιοτήτων και της στάσης που κάποιος αποκτά σε κάποιο συγκεκριµένο πλαίσιο κάποια συγκεκριµένη στιγµή (Weggeman). ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΤΑΣΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ Σε αυτό το σηµείο είναι σηµαντικό να τονιστεί ότι οι ικανότητες δεν µπορούν να αντιµετωπίζονται ξεχωριστά από το πλαίσιο και τη στιγµή κατά την οποία συζητώνται. Οι ικανότητες που παρουσιάζονται κατά την κατάρτιση θα παρουσιαστούν διαφορετικά σε µία προσοµοίωση, διαφορετικά από τη χρήση πραγµατικού περιβάλλοντος (επί παραδείγµατι ένα µικρό κατάστηµα ή ένα µεγάλο σούπερ µάρκετ). Εξετάζοντας χωριστά τα στοιχεία που απαρτίζουν τις ικανότητες, µπορούµε να φανταστούµε τα εξής: 31

33 Αναπτύξτε και αποδείξτε τις κοινωνικές σας δεξιότητες - Με τη µέθοδο ATLAS Η στάση περιλαµβάνει τα κίνητρα, τα προσωπικά χαρακτηριστικά και παρόµοια στοιχεία. (Θέλω να γίνω κηπουρός ή είµαι...) Οι δεξιότητες µπορούν να διαχωριστούν περαιτέρω σε βασικές δεξιότητες, γενικές πρακτικές δεξιότητες και συγκεκριµένες πρακτικές δεξιότητες. (Μπορώ να κουρέψω το γρασίδι και να κλαδέψω τα πλαϊνά) Οι γνώσεις σηµαίνουν επιµορφωτικές δεξιότητες και εξοπλισµό ή εταιρικές δεξιότητες. (Ξέρω να χειρίζοµαι τη µηχανή κουρέµατος του γρασιδιού) Η εµπειρία είναι τα όσα έχει κάνει µέχρι στιγµής κάποιος πελάτης στην οµάδα ή µέρος αυτής. (Έχω εµπειρία στη λειτουργία της µηχανής κουρέµατος γρασιδιού) Ο ακόλουθος ορισµός επιλέχθηκε για τις κοινωνικές δεξιότητες για την αγορά εργασίας στο πρόγραµµα ATLAS: οι κοινωνικές ικανότητες για την αγορά εργασίας είναι ικανότητες που αποτελούνται από τον συνδυασµό γνώσεων, δεξιοτήτων, στάση, προσωπικών χαρακτηριστικών και εµπειρίας. Επιτρέπουν στους πελάτες να έχουν επαρκή κοινωνική συµπεριφορά σε συγκεκριµένο επάγγελµα και πλαίσιο. Στο Παράρτηµα 2 παρατίθεται επισκόπηση των 7 κοινωνικών ικανοτήτων για την αγορά εργασίας και των 62 σχετικών δεξιοτήτων. Οι 7 ικανότητες που δοκιµάζονται µε πολλούς εργοδότες είναι: Ικανότητα επικοινωνίας Ικανότητα απόδοσης στην εργασία Ικανότητα δηµιουργίας θετικών σχέσεων στην παραγωγή επί παραδείγµατι µε ανώτερους και πελάτες Ικανότητα δηµιουργίας θετικών σχέσεων µε τους συναδέλφους Ικανότητα κοινωνικώς αποδεκτής συµπεριφοράς Ικανότητα αποτελεσµατικής διαχείρισης του άγχους Ικανότητα συµµόρφωσης µε γενικούς κανόνες και συµφωνίες Επί παραδείγµατι, οι ικανότητες µπορούν να περιγραφούν ως εξής: ένας πελάτης είναι σε θέση να επικοινωνεί επαρκώς στην εργασία του ως βοηθός κηπουρός στην ελεύθερη αγορά εργασίας. Το ζήτηµα της περιγραφής των ικανοτήτων είναι σηµαντικό. Οι Van den Berg και Blokhuis (2001) προτείνουν τη χρήση µίας σειράς ερωτηµατικών λέξεων. Οι περιγραφές των µελλοντικών ικανοτήτων εργασίας θα πρέπει να περιλαµβάνουν: Ανθρώπινες δραστηριότητες σε καταστάσεις απασχόλησης Εργασίες σε καταστάσεις απασχόλησης Ικανότητες που πρέπει να αναπτύξουν οι άνθρωποι για την καλή εκτέλεση της εργασίας 32

34 Κεφάλαιο 3 - Ικανότητες και κατάρτιση Ερωτηµατικές λέξεις: Τι κάνεις; Πού το κάνεις; Πότε το κάνεις; Ποιος συµµετέχει; Τι µπορεί να συµβεί κατά τη διάρκεια της δραστηριότητας; Γιατί κάνεις αυτό που κάνεις; Ποια χαρακτηριστικά πρέπει να επιδεικνύεις κατά τη διάρκεια της δραστηριότητας; Έχουν ως συνέπεια: ραστηριότητες Εργασίες Ικανότητες 3.3 Αξιολόγηση στην αρχή και ως µέρος του προγράµµατος κατάρτισης Κατά την αντιµετώπιση των ικανοτήτων από την αρχή τόσο ο εκπαιδευτής όσο και ο πελάτης πρέπει να γνωρίζουν πώς αυτές θα δοκιµαστούν στο τέλος και τι πρέπει να κάνει ο πελάτης για να ανάπτυξη των ικανοτήτων. εν χρειάζεται να γνωρίζουµε εκ των προτέρων εάν ο πελάτης θα επιτύχει ή µη στην αξιολόγηση. Υπάρχει σχετικά πρότυπη διαδικασία, κατά προτίµηση για την αξιολόγηση σε πραγµατικές καταστάσεις; (προσοµοίωση πραγµατικών καταστάσεων, παιχνίδια ρόλων, παρουσιάσεις ή µέρος αυτών των πραγµατικών καταστάσεων). Αυτή η πρότυπη διαδικασία αποτελεί µέρος υφιστάµενων δοκιµών αξιολόγησης ή έχει σχεδιαστεί ειδικά από τον εκπαιδευτή; Μία εύχρηστη µέθοδος για τον καθορισµό της κατάστασης κατά την έναρξη της κατάρτισης είναι η µέθοδος STARR (βλ ). Η αξιολόγηση δεν είναι σηµαντική µόνο στην αρχή και στο τέλος του προγράµµατος κατάρτισης. Στο ενδιάµεσο διάστηµα ο εκπαιδευτής και ο πελάτης θέλουν να γνωρίζουν εάν βρίσκονται προς την σωστή κατεύθυνση για τον στόχο. Αυτό σηµαίνει ότι απαιτούνται ενδιάµεσες δοκιµές των εργαλείων αξιολόγησης ή µέρους αυτών για την παρακολούθηση της προόδου. Μπορεί να διαπιστωθεί εάν κάποιο άτοµο αναπτύσσει κάποια ικανότητα µόνο εάν πραγµατοποιούνται δραστηριότητες σχετικές µε την εργασία κατά τρόπο όσο το δυνατόν περισσότερο ρεαλιστικό. Το πιο ρεαλιστικό πλαίσιο είναι η κατάρτιση στο πλαίσιο της εργασίας, το αποκαλούµενο δείγµα εργασίας. Για τη µέτρηση των ικανοτήτων είναι δυνατή η χρήση δειγµάτων εργασίας, πρακτικών δοκιµών, περιπτώσεων, πρακτικών εργασιών, πρακτικών επιτευγµάτων ή επίλυσης προβληµάτων. Πρόκειται για µία ολοκληρωµένη αξιολόγηση γνώσεων, δεξιοτήτων, κατανόησης, στάσης, προσωπικών χαρακτηριστικών και εµπειρίας. Οι πρακτικές δοκιµασίες αποσκοπούν στη µέτρηση µίας ή περισσότερων ικανοτήτων και θα πρέπει να πληρούν συγκεκριµένα ποιοτικά κριτήρια. Εδώ µπορούµε να σκεφτούµε µία πραγµατική κατάσταση, µία έγκυρη και αξιόπιστη µέτρηση της ανάπτυξης ικανοτήτων και µία επαρκή περιγραφή του περιεχοµένου και του πλαισίου, π.χ. περιγραφή βασικής εργασίας ή βασικής δραστηριότητας εργασίας. Ο πελάτης θα γνωρίζει εκ των προτέρων τι αναµένεται από αυτόν. 33

35 Αναπτύξτε και αποδείξτε τις κοινωνικές σας δεξιότητες - Με τη µέθοδο ATLAS Για τη µέτρηση των ικανοτήτων µπορούµε να χρησιµοποιήσουµε το εξής σχεδιάγραµµα ικανοτήτων (Claasen Fontys OSO): ΠΛΑΙΣΙΟ Εικόνα πριν Εικόνα µετά Συµπεριφορά εξιότητες Γνώσεις Στάση Εµπειρία Αυτό το σχεδιάγραµµα συµβάλλει στην παρουσίαση της «τυπικής κατάστασης» του πελάτη. Η µέθοδος και καθοδήγηση STARR µπορούν να χρησιµοποιηθούν για την προσέγγιση αυτής της κατάστασης µε τη βοήθεια των δεικτών «Melba» (η Melba είναι η µέθοδος που ανέπτυξε το Πανεπιστήµιο του Siegen και χρησιµοποιείται για την εκτίµηση της απασχόλησης). Η µέθοδος STARR είναι µία εύχρηστη µέθοδος για τη µεθοδολογία Χαρτοφυλακίου, επειδή συµβάλλει στη συγκεκριµενοποίηση των εµπειριών κάποιου. Σύµφωνα µε τη µέθοδο STARR κατά τη διάρκεια µίας συνοµιλίας ο εκπαιδευτής µπορεί να ρωτήσει κάποιον πελάτη σχετικά µε την Κατάσταση, την Εργασία, την Ενέργεια, το Αποτέλεσµα και τον Αναλογισµό. Ο εκπαιδευτής πρέπει να διαθέτει τις δεξιότητες ώστε να µπορεί να εκπαιδεύει τους πελάτες. Επάνω από το σχεδιάγραµµα θα παρουσιάζεται ένας ορισµός των εκπαιδευτικών αναγκών. Αυτός ο ορισµός µπορεί να είναι συγκεκριµένος, π.χ. πώς µπορώ να αναλάβω µεγαλύτερη πρωτοβουλία σε µία εταιρία. Ή µπορεί να είναι γενικός, π.χ. Θέλω να εργαστώ σε κατάστηµα. Ορισµένες φορές οι πελάτες οι ίδιοι δηλώνουν τη λύση που έχουν κατά νου, π.χ. αντί να περιµένουν οδηγίες, θέτουν προτάσεις, ή θέλω να εργαστώ στη «Hema» (γνωστή ολλανδική αλυσίδα καταστηµάτων). 34

36 Κεφάλαιο 3 - Ικανότητες και κατάρτιση Σχετικά στοιχεία της κατάστασης περιγράφονται στο Πλαίσιο, επί παραδείγµατι: Υποδηλώνοντας την περιπλοκότητα της κατάστασης π.χ. αριθµός συναδέλφων, συγκεκριµένα εργασιακά προβλήµατα, διάφορες εργασίες, απαιτήσεις ως προς την ποιότητα Περιγραφή της εργασίας π.χ. λήψη παραγγελίας Περιγραφή συµβάντων ή διεργασιών που ενδέχεται να ενσκήψουν, π.χ. βρέθηκαν σπασµένα αντικείµενα ή έλλειψη κάποιου προϊόντος. Αυτό που στην πράξη κάνει ο πελάτης για να ολοκληρώσει την εργασία περιγράφεται στο τµήµα που αφορά τη Συµπεριφορά, επί παραδείγµατι: Συστηµατική διευθέτηση παραγγελιών Αναζήτηση των διαφόρων χώρων εντός της εταιρίας Αναζήτηση θέσης εργασίας Συνοµιλία µε προϊστάµενο κ.λπ. Οι τέσσερις διαστάσεις των ικανοτήτων θα τυποποιηθούν (προσωρινώς) στο «βουνό» στο παραπάνω σχεδιάγραµµα. Υπάρχουν πτυχές, οι οποίες βασίζονται στις εµπειρίες των ίδιων των πελατών, και οι οποίες θα αναφερθούν κατά τη διάρκεια της εκπαιδευτικής συζήτησης. Ο σύµβουλος θα αναφέρει, εάν καταστεί απαραίτητο, τα σχόλια του πελάτη κατά τη διάρκεια αυτής της συζήτησης. Αυτή η εκπαιδευτική συζήτηση αποσκοπεί πρωταρχικά στην απόκτηση καλής κατανόησης της εργασιακής στάσης και των κινήτρων του πελάτη. Κατά την προετοιµασία για την εκπαιδευτική συζήτηση, κάποιος σύµβουλος µπορεί να επιχειρήσει να µάθει τα ενδεχόµενα διλήµµατα τα οποία αντιµετωπίζει κάποιος πελάτης, επί παραδείγµατι: Ο πελάτης θέλει να αναλάβει πρωτοβουλία αλλά πολλές φορές η συµπεριφορά του είναι κοινωνικώς ανάρµοστη και επιφυλακτική. Ο πελάτης δεν είναι σε θέση να επιδείξει την απαιτούµενη συµπεριφορά, χρειάζεται χρόνο για να καταλάβει τι θέλει και πρέπει να του διατεθούν ενδιάµεσα βήµατα Ο πελάτης θέλει να εργαστεί σε κατάστηµα, αλλά αντιµετωπίζει προβλήµατα παρουσίασης. Ένα δίληµµα συγκεκριµενοποιείται τόσο όσον αφορά τις απαιτήσεις της συγκεκριµένης κατάστασης και τα πλεονεκτήµατα ή µειονεκτήµατα του πελάτη. Ο πελάτης πρέπει να δηλώσει τα εξής κατά τη διάρκεια της εκπαιδευτικής συζήτησης: Τις πληροφορίες, τις γνώσεις και την κατανόηση που απαιτείται για καλή συµπεριφορά στην επιλεγµένη κατάσταση, π.χ. γνώσεις σχετικά µε την ανάληψη πρωτοβουλιών ή γνώσεις σχετικά µε τις πωλήσεις Την εµπειρία που έχει αποκτήσει σχετικά µε την κατάσταση και τις γνώσεις που έχει αποκοµίσει, π.χ. πρέπει να θυµάµαι ότι ενδιάµεσα ο εργοδότης κάνει πολλές ερωτήσεις, συνήθως το ξεχνώ αυτό. Κάποια στιγµή είχε εργαστεί σε ένα κατάστηµα, ή στο σχολείο κ.λπ. κατά τη διάρκεια των διακοπών. 35

37 Αναπτύξτε και αποδείξτε τις κοινωνικές σας δεξιότητες - Με τη µέθοδο ATLAS Τις δεξιότητες που θεωρούνται ιδιαίτερα σηµαντικές, όπως επί παραδείγµατι να θέτει τις κατάλληλες ερωτήσεις ή να κάνει προτάσεις για την υλοποίηση της πρωτοβουλίας ενός πελάτη. Το επίπεδο του πελάτη ως προς τον υπολογισµό χρηµάτων όταν εργάζεται µε µετρητά Τη στάση του πελάτη αναφορικά µε την κατάσταση. Τον τρόπο µε τον οποίο αντιµετωπίζει την εργασία, π.χ. το πώς κατανοεί την εργασία ή την απόδοσή του. Αυτό µπορεί να προκύψει από τη µαθησιακή ερώτηση και τους µαθησιακούς στόχους που έχει διατυπώσει ο πελάτης π.χ. θέλω να εκτελώ ιδιαίτερα σωστά τις εντολές του εργοδότη µου ή πρέπει να είµαι καλά ντυµένος/η στο κατάστηµα. Μέσω του αναλογισµού κατά τη διάρκεια της καθοδήγησης, πριν και µετά, µπορούµε να δηµιουργήσουµε µία εικόνα του αν ο πελάτης θέτει τις κατάλληλες ερωτήσεις. Με τη χρήση του αναλογισµού, είναι δυνατή η υποβολή ερωτηµάτων κατά τη διάρκεια της εκπαιδευτικής συζήτησης. Πολλές φορές µπορούµε να παρατηρήσουµε διάφορα επίπεδα στον αναλογισµό, π.χ. µπορούµε να αναγνωρίσουµε µορφές συναισθηµατικού και επιµορφωτικού αναλογισµού; Όταν τα πάντα βαίνουν οµαλά κατά την τοποθέτηση σε µία θέση εργασίας και είναι δυνατή η µετάβαση από την καθοδήγηση στην παραγωγή, αυτό συχνά αποτελεί θετική εµπειρία διότι ο πελάτης είναι ικανοποιηµένος µε τη θέση εργασίας στην οποία τοποθετείται και ο εργοδότης έχει εµπιστοσύνη στον πελάτη. Το Σχέδιο Προσωπικής Ανάπτυξης θα περιέχει κάποια στοιχεία. Εάν είναι στραµµένο περισσότερο προς τη µετάβαση από το σχολείο στην παραγωγή, τότε καλείται Σχέδιο Προσωπικής Μετάβασης. Το Σχέδιο Προσωπικής Ανάπτυξης και το Σχέδιο Προσωπικής Μετάβασης περιέχουν στοιχεία όπως η µελλοντική προοπτική του πελάτη, τα χαρακτηριστικά του και το στυλ µάθησης, τα εµπόδια για τη µελλοντική του ανάπτυξη και οι εκπαιδευτικές του ανάγκες. 3.4 Κατάρτιση κοινωνικών ικανοτήτων για την αγορά εργασίας Παράλληλα µε τις ικανότητες, η ουσία της κατάρτισης βάσει ικανοτήτων όσον αφορά την παρατήρηση της συµπεριφοράς των ατόµων κατά τρόπο συγκεκριµένο είναι: Πού εργάζεται τώρα; Τι πρόκειται να κάνει; Ποιες ικανότητες πρέπει να αναπτύξει; Πότε µπορούµε να πούµε ότι είναι έτοιµος/η να αρχίσει; Ακόµη πιο σηµαντικό είναι ότι κατά την έναρξη της κατάρτισης βάσει ικανοτήτων απαιτείται εστίαση στις εξής προϋποθέσεις: Υπάρχει σαφής οπτική αναφορικά µε την κατάρτιση στον οργανισµό µας; Γνωρίζουµε για την ανάπτυξη ποιων ικανοτήτων θέλουµε να προσφέρουµε κατάρτιση; Αυτές οι ικανότητες παρουσιάζονται υπό τη µορφή ιαδικασίας, Γνώσεων, εξιοτήτων, Στάσης κ.ο.κ.; Όπως αναφέρθηκε παραπάνω, είναι προφανές ότι οι πελάτες επηρεάζουν και κατευθύνουν την ίδια τους τη µαθησιακή διαδικασία. Επιπλέον, οι πελάτες πρέπει να δουν σε χαρτί τα διαφορετικά επίπεδα ανάπτυξης τα οποία έχουν ήδη ολοκληρώσει. 36

38 Κεφάλαιο 3 - Ικανότητες και κατάρτιση Ένα Χαρτοφυλάκιο (βλ ) αποτελεί εξαιρετικό εργαλείο ώστε να µπορέσουν να αξιολογήσουν την πρόοδό τους (υπό την επίβλεψη συµβούλου). Κατ αυτόν τον τρόπο επιτυγχάνονται δύο σηµαντικές πτυχές της µάθησης βάσει ικανοτήτων: καθοδήγηση από τους πελάτες και τους εκπαιδευτές ως σύµβουλοι / προϊστάµενοι. Σήµερα πλέον πολλοί άνθρωποι γνωρίζουν τον όρο «Χαρτοφυλάκιο». Ολοένα και περισσότεροι καθηγητές, λέκτορες και εκπαιδευτές αρχίζουν να σκέφτονται τη χρήση χαρτοφυλακίων για τους πελάτες τους ώστε να µπορούν να δείξουν στους τελευταίους την πρόοδο που έχουν επιτύχει. Παράλληλα θέτουν τα εξής ερωτήµατα: Τι είναι το χαρτοφυλάκιο; Τι σηµαίνει; Από πού προέρχεται; Το χαρτοφυλάκιο είναι ένα σύστηµα αρχειοθέτησης όπου αυτός που το διαχειρίζεται µπορεί να αρχειοθετήσει «κάτι». Αυτό το «κάτι» είναι επίσης πολύτιµο για αυτό το άτοµο και µπορεί µε τον χρόνο να αφαιρεθεί ή να αντικατασταθεί από κάτι άλλο. Το σύστηµα αρχειοθέτησης µπορεί να έχει διαφορετικές µορφές. Μπορεί να είναι φάκελος, κλασέρ ή ένα κουτί παπουτσιών. Στη σηµερινή κοινωνία της υψηλής τεχνολογίας κάνουν την εµφάνισή τους τα πρώτα ψηφιακά χαρτοφυλάκια. Τα χαρτοφυλάκια σίγουρα δεν είναι κάτι καινούριο. Στο παρελθόν και ακόµη και σήµερα, ιδίως οι πελάτες και οι εργαζόµενοι στον τοµέα των εκτυπώσεων αποθηκεύουν την εργασία τους σε µεγάλα αρχεία αποθήκευσης, τα χαρτοφυλάκια. Κατ' αυτόν τον τρόπο µπορούν να δείχνουν στους άλλους τι έχουν κάνει. Φυσικά, δείχνουν µόνο το καλύτερο κοµµάτι του έργου τους. Αυτό γίνεται γιατί µπορούν να δείχνουν τι µπορούν να κάνουν, καθώς και πόσο δεξιοτέχνες είναι. Ανά διαστήµατα, κάτι αφαιρείται γιατί κάποιο προϊόν αποτελεί προσχέδιο, ή µέρος του αρχείου τοποθετείται στην άκρη επειδή το έτος ή η ενότητα έχει λήξει και ο φοιτητής έχει αποδείξει ότι έχει εµπεδώσει το στοιχείο αυτό του χαρτοφυλακίου. Τέλος, στο σηµερινό εκπαιδευτικό σκηνικό όλα αυτά τα αρχεία και τα προσχέδια προϊόντων αντικαθίστανται από ένα χαρτί: το πτυχίο ή το πιστοποιητικό. Τα πιστοποιητικά αποδεικνύουν ότι οι φοιτητές που τα κατέχουν διαθέτουν τις απαραίτητες γνώσεις και δεξιότητες. Τα πτυχία δεν δείχνουν τις ικανότητες των φοιτητών. Ένα χαρτοφυλάκιο µε ικανότητες που έχουν αποκτηθεί παρουσιάζει πιο ρητά και αντικειµενικά τις ικανότητες του κατόχου του. Σε αυτό το πλαίσιο, είναι προτιµότερο να υπάρχει µία επισκόπηση προσαρτηµένη στο χαρτοφυλάκιο η οποία θα αναφέρει τις ικανότητες που έχει αναπτύξει ο συγκεκριµένος φοιτητής. Αυτή η επισκόπηση µπορεί επί παραδείγµατι να χρησιµοποιηθεί παράλληλα µε ένα σύστηµα παρακολούθησης φοιτητών το οποίο θα δείχνει την πρόοδο του κάθε φοιτητή. Κατ αυτόν τον τρόπο, οι φοιτητές αποκτούν καλύτερη κατανόηση του τρόπου µε τον οποίον αποκτώνται οι γνώσεις και αναπτύσσονται οι δεξιότητες που αφορούν συγκεκριµένες ικανότητες. Συνδέοντας το Σχέδιο Προσωπικής Ανάπτυξης ή το Σχέδιο Προσωπικής Μετάβασης µε το χαρτοφυλάκιο, θα καταστεί προφανές ότι όλοι οι πελάτες θα καταγράψουν τις δικές τους διαδροµές µάθησης για την ανάπτυξη των ικανοτήτων. Έτσι, θα υπάρξουν διαφορετικές διαδροµές κατάρτισης. Η οµαδική κατάρτιση είναι δυνατή µόνο εάν περισσότερα από ένα άτοµα έχουν δηλώσει στο αντίστοιχο Σχέδιο Προσωπικής Ανάπτυξης ότι επιθυµούν να αποκτήσουν την ίδια δεξιότητα ή τις ίδιες γνώσεις. 37

39 Αναπτύξτε και αποδείξτε τις κοινωνικές σας δεξιότητες - Με τη µέθοδο ATLAS Έτσι, εάν οι µαθησιακές διαδροµές έχουν καταγραφεί σαφώς και συνοπτικά, θα είµαστε σε θέση να αρχίσουµε την κατάρτιση βάσει ικανοτήτων. Τέλος, ο πελάτης µπορεί να επιδείξει την ικανότητα κατά τρόπο επαρκές και γνωρίζει πώς να συµπεριφέρεται µε την κατάλληλη στάση στην κατάλληλη περίσταση. Τώρα ο πελάτης µπορεί να πει: «Τώρα ξέρω πώς να το κάνω, µπορώ να... και ξέρω το γιατί!» Η επιπρόσθετη φράση «Ξέρω το γιατί» δείχνει ότι ο πελάτης είναι σε θέση να παρουσιάσει το πλαίσιο για τη συµπεριφορά την οποία επιδεικνύει. 3.5 Αποτελέσµατα και συµπεράσµατα από την περίοδο εφαρµογής του προγράµµατος Τα τελευταία 3 χρόνια το πρόγραµµα ATLAS εστίασε στον εντοπισµό κοινωνικών ικανοτήτων για την αγορά εργασίας, εργαλεία αξιολόγησης και στην εισαγωγή της κατάρτισης βάσει ικανοτήτων. εν επιτύχαµε την πλήρη υλοποίηση αυτού του προγράµµατος κατάρτισης στους διάφορους φορείς των συµµετεχόντων εταίρων. Στους εκπαιδευτές που ήταν παρόντες στις διακρατικές συναντήσεις σχετικά µε το πρόγραµµα παρουσιάστηκαν τα διάφορα µέρη της κατάρτισης βάσει ικανοτήτων και οι ίδιοι επιχείρησαν κάποιες φορές να τα εφαρµόσουν στην καθηµερινή πρακτική τους. Πρέπει να αναφερθεί δε ότι κάτι τέτοιο δεν ήταν αναµενόµενο εκ των προτέρων διότι το πρόγραµµα ATLAS αποσκοπούσε στη µελέτη των κοινωνικών δεξιοτεχνιών και στη µελέτη της τρέχουσας κατάστασης. Σαφώς κάναµε ένα βήµα προς τα εµπρός χρησιµοποιώντας ικανότητες αντί για δεξιοτεχνίες. Το αποτέλεσµα είναι ότι οι διάφοροι εταίροι ήδη χρησιµοποιούν µέρη της κατάρτισης βάσει ικανοτήτων, αλλά µένει ακόµη οι εκπαιδευτές / σύµβουλοι να γίνουν εκπαιδευµένοι εκπαιδευτές. Μία άλλη πτυχή, η οποία ίσως είναι σηµαντικότερη, είναι ότι οι φορείς δεν έχουν καταφέρει να χαράξουν σχετική πολιτική, εν µέρει λόγω του ότι πρόκειται για ένα νέο σύστηµα. Σε ορισµένους ανθρώπους έγινε σαφές ότι πλέον οι πελάτες είναι σηµαντικοί, οι οποίοι συµβάλλουν στην ίδια τους την ανάπτυξη. Με τον «προσωποκεντρικό σχεδιασµό» η Ιρλανδία διαθέτει µία µέθοδο κατά πολύ παρόµοια µε την κατάρτιση βάσει ικανοτήτων. Η Αυστρία άρχισε να καταγράφει την αρχική κατάσταση των ικανοτήτων χρησιµοποιώντας το δικό της εργαλείο ISKIE (βάσει του εργαλείου MELBA και χρησιµοποιώντας ως αφετηρία τις κοινωνικές ικανότητες). Οι Κάτω Χώρες διαθέτουν σηµαντικό πλεονέκτηµα έναντι των άλλων εταίρων όσον αφορά τις ικανότητες λόγω της ύπαρξης του επιστηµονικού εταίρου Fontys OSO (π.χ. το χαρτοφυλάκιο, η καταγραφή των απαιτούµενων ικανοτήτων για διάφορες εργασίες µαζί µε τις γνώσεις, δεξιότητες και τη στάση που τις συνοδεύουν). 38

40 Κεφάλαιο 3 - Ικανότητες και κατάρτιση Όσον αφορά τη δευτερογενή έρευνα σχετικά µε την κατάρτιση βάσει ικανοτήτων, όλοι γνωρίζουµε εκ των προτέρων ότι δεν είναι εύκολη η µελέτη των εκπαιδευτικών µεθόδων. Τι σηµαίνει αυτό; Πρόκειται για κατάρτιση για την απόκτηση δεξιοτήτων ή ικανοτήτων; Πρόκειται για επίβλεψη, καθοδήγηση ή κατάρτιση για την απόκτηση των κατάλληλων δεξιοτήτων ή της κατάλληλης στάσης; Πρόκειται για κατάρτιση για την ανάπτυξη συµπεριφοράς σε ένα µεµονωµένο περιβάλλον ή στις κατάλληλες περιστάσεις; Αυτό πρέπει να αποδειχθεί µόνο µία ή πολλές φορές; Επιπλέον, πρόκειται για ένα ανάκατο µίγµα όρων που χρησιµοποιούνται όπως δεξιότητες και ικανότητες µε διαφορετικές περιγραφές σε διαφορετικές χώρες. Είναι προφανές ότι στην αγγλόφωνη βιβλιογραφία οι έννοιες «δεξιότητα» και «ικανότητα» δεν περιγράφονται πάντα σαφώς και περαιτέρω δεν υπάρχει πάντα σαφής διαχωρισµός µεταξύ τους. Ο όρος δεξιότητα χρησιµοποιείται τόσο για τις δεξιότητες όσο και για τις ικανότητες. Ως αφετηρία για τη δευτερογενή µας έρευνα χρησιµοποιήθηκε η κατάσταση στην Ευρώπη από όπου ξεκινά η ολοκληρωµένη κατάρτιση για την ανάπτυξη δεξιοτήτων, και την απόκτηση γνώσεων και στάσης. Ακολουθεί η ερµηνεία των κοινωνικών δεξιοτήτων: µία προϋπόθεση για την επίτευξη της ανάπτυξης ικανοτήτων. Ο ρόλος του εκπαιδευτή / συµβούλου Ένα σηµαντικό πόρισµα του προγράµµατος ATLAS, το οποίο µπορεί επίσης να απαντηθεί στη βιβλιογραφία, είναι η σπουδαιότητα του εκπαιδευτή/ συµβούλου στην ανάπτυξη ικανοτήτων και τη µάθηση. Οι πιο γνωστές είναι οι µελέτες του Αµερικανού Πυγµαλίωνα από τις αρχές του προηγούµενου αιώνα όπου εξετάστηκε η επίδραση του καθηγητή στην απόδοση των πελατών. Παρουσιάζεται ότι οι προσδοκίες του καθηγητή, εκπαιδευτή ή συµβούλου επιδρούν σηµαντικά στην ανάπτυξη των πελατών. Λόγω της πολυπλοκότητας της ανάπτυξης ικανοτήτων που δεν εµπεριέχουν µόνο ένα στοιχείο γνώσεων και όπου το πλαίσιο και η στάση, η συµπεριφορά και τα προσωπικά χαρακτηριστικά διαδραµατίζουν έναν ρόλο, πρέπει να υπάρχουν ειδικές απαιτήσεις για τον εκπαιδευτή/ σύµβουλο. Ο εκπαιδευτής / σύµβουλος πρέπει να βάλει τον εαυτό του στη θέση του πελάτη. Επιπλέον, οι ατοµικές δυνατότητες / αδυναµίες και επιθυµίες του πελάτη διαδραµατίζουν έναν ρόλο. Ο εκπαιδευτής / σύµβουλος πρέπει να είναι σε θέση να επιβλέπει τον αναλογισµό του πελάτη προκειµένου να διεισδύει στα βαθύτερα στρώµατα του παγόβουνου και της προσωπικότητας (βλ. 3.3). Στην οπτική που παρουσιάζεται εδώ, ο εκπαιδευτής / σύµβουλος αποτελεί µέρος του ισχυρού µαθησιακού περιβάλλοντος και του πλαισίου όπου λαµβάνει χώρα η κατάρτιση. Οι εκπαιδευτές από το πρόγραµµα ATLAS ανακαλύπτουν ότι εάν θέλουν να αντιµετωπίσουν τους πελάτες τους κατά τρόπο επαρκή, πρέπει και οι ίδιοι να αναπτύξουν κάποιες ικανότητες. Για αυτόν τον σκοπό, ο επιστηµονικός φορέας Fontys OSO ανέπτυξε την εξής µέθοδο: lntegrale Traject-bemiddeling (ολοκληρωµένη διαµεσολάβηση διαδροµής) όπου οι επαφές, η κατάρτιση και η εκπαίδευση λαµβάνουν χώρα σε διαφορετικά επίπεδα. Μπορείτε να βρείτε πολλές από αυτές τις µεθόδους και τον ρόλο των διαµεσολαβητών διαδροµής στο βιβλίο Maatschappelijke participatie (Spies, H. 2005). Αυτές οι µέθοδοι είναι συµπληρωµατικές των προαναφερόµενων δραστηριοτήτων αναφορικά µε την ανάπτυξη ικανοτήτων. Συµπέρασµα: προκειµένου να επιτευχθεί η αποτελεσµατική ανάπτυξη των κοινωνικών ικανοτήτων στους πελάτες, είναι ουσιαστικής σηµασίας ο διάλογος µεταξύ του εκπαιδευτή/ συµβούλου και του πελάτη που προάγει τον αναλογισµό. 39

41 Αναπτύξτε και αποδείξτε τις κοινωνικές σας δεξιότητες - Με τη µέθοδο ATLAS Εκπαιδευτικές µέθοδοι εν µέρει βασιζόµενες στην κατάρτιση βάσει ικανοτήτων Εν όψει των κριτηρίων που περιγράφονται παραπάνω και τα οποία ενσωµατώθηκαν στα κριτήρια του προγράµµατος ATLAS σύµφωνα µε τα οποία οι εκπαιδευτικές µέθοδοι πρέπει να είναι καθολικές, διεθνώς εφαρµόσιµες, εύκολα διαθέσιµες και προσαρµόσιµες στην ανάπτυξη των ικανοτήτων, καταλήξαµε, µεταξύ άλλων, στις ακόλουθες εκπαιδευτικές µεθόδους: µέθοδος Goldstein, εκπαιδευτική µέθοδος Gordon, µέθοδος «In Eigen Handen», µέθοδος Feuerstein, συνδυασµός κατάρτισης και KUKUK. Αυτές οι εκπαιδευτικές µέθοδοι είναι κατάλληλες για την οµάδα στόχο του προγράµµατος ATLAS και µπορούν να προσαρµοστούν στις ικανότητες όπως αυτές διαµορφώνονται στο εγχειρίδιο ATLAS. Εν γένει, οι εξής ικανότητες είναι σηµαντικές στις εκπαιδευτικές µεθόδους: Επικοινωνία Μέλος οµάδας Κοινωνικοί κανόνες Επαφή µε τους συναδέλφους Κοινωνικώς αποδεκτή συµπεριφορά Και κοινωνικές προσδοκίες στην εργασία Εκτός από αυτές τις µεθόδους, ανακαλύψαµε τα εξής τρία παιχνίδια: Waarden en Normenspel (παιχνίδι Αξιών και Προτύπων), Communicatiespel (παιχνίδι Επικοινωνίας) και Gevoelswereldspel (παιχνίδι του Κόσµου των Συναισθηµάτων). Τα παιχνίδια αυτά µπορούν να χρησιµοποιηθούν (µε αστείο τρόπο) κατά τη διάρκεια της καθοδήγησης για την αντιµετώπιση ικανοτήτων ή/ και δεξιοτήτων. Μπορείτε να βρείτε την πλήρη ανασκόπηση αυτής της µελέτης στον δικτυακό τόπο του προγράµµατος ATLAS στη διεύθυνση: Στο Παράρτηµα 9 παρουσιάζονται µέθοδοι που χρησιµοποιούνται από τους εταίρους του προγράµµατος Atlas και ορισµένες από τις βέλτιστες πρακτικές που πραγµατικά έφεραν αποτελέσµατα κατά την πιλοτική φάση και πέρα από αυτήν. Οι βέλτιστες πρακτικές που αφορούν στη διατήρηση της απασχόλησης και στην ανάπτυξη κοινωνικών ικανοτήτων µε στόχο την ανεύρεση εργασίας παρουσιάζονται εδώ. Ένας από τους εταίρους µας χρησιµοποίησε τον «πραγµατικό κόσµο» ως το πλαίσιο για την ανάπτυξη κοινωνικών ικανοτήτων. Η εστίαση πραγµατοποιήθηκε µέσω του δικτύου του πελάτη. Στην Αυστρία, ο πελάτης οργανώνει τη δική του προσωπική µελλοντική διάσκεψη για την επίτευξη των στόχων του. Ο πελάτης παρουσιάζει το δικό του Σχέδιο Προσωπικής Ανάπτυξης. Η καθοδήγηση των πελατών βασίζεται στη δηµιουργία ενός περιβάλλοντος που προσφέρει προκλήσεις. Ο εκπαιδευτής που καθοδηγεί τους πελάτες είναι επίσης σηµαντικός. Σε ένα άλλο πρόγραµµα ανακάλυψαν ότι προκειµένου κάποιος να αλλάξει κάποιες συµπεριφορές, πρέπει να γνωρίζει τις δικές του συµπεριφορές ως εκπαιδευτής ή σύµβουλος. Πρέπει να διαθέτει επαρκείς κοινωνικές δεξιότητες προκειµένου να αναγνωρίζει και να αλλάζει συγκεκριµένες συµπεριφορές των πελατών του. 40

42 Κεφάλαιο 3 - Ικανότητες και κατάρτιση Στη Ρουµανία, χρησιµοποιούν επίσης καθηµερινές περιπτώσεις πελατών για την εξάσκηση των κοινωνικών ικανοτήτων στο σπίτι. Έχουν αναπτύξει µία µέθοδο την οποία µπορούν να χρησιµοποιούν οι γονείς. Η συµµετοχή του περιβάλλοντος όπως γονείς, φίλοι, εργαζόµενοι κ.ο.κ. αποτελεί ένα στοιχείο που χρησιµοποιούν όλοι οι εταίροι προς όφελος του πελάτη. Όλοι συµφώνησαν ότι η ανάπτυξη κοινωνικών ικανοτήτων δεν σταµατά έξω από την τάξη. Σε ένα άλλο πρόγραµµα, το θέµα αυτό συνδυάζεται µε αρχές επαγγελµατικής κατάρτισης και κατάρτισης εντός εταιριών. Επί παραδείγµατι, στην Ελλάδα χρησιµοποιούν ανάλυση SWOT (πλεονεκτήµατα, µειονεκτήµατα, ευκαιρίες, απειλές) για τον εκπαιδευτή, τον εργοδότη και τον πελάτη για την ανεύρεση της κατάλληλης εργασίας για το κατάλληλο άτοµο. Σε αυτήν την περίπτωση παρουσιάζεται ένα πρόβληµα: αυτό πρέπει να επαναλαµβάνεται αρκετά συχνά γιατί µία µικρή αλλαγή µπορεί να επιφέρει µεγάλη διαφορά στην επίτευξη της σωστής αντιστοίχισης. Οι Κάτω Χώρες ακολουθούν µία πιο προσωπική προσέγγιση. Επιτυγχάνουν την τέλεια αντιστοίχιση µε την αγορά εργασίας µέσω απευθείας επικοινωνίας µεταξύ εκπαιδευτή και πελάτη. Ο εκπαιδευτής πρέπει να γνωρίζει πολλά τόσο για την αγορά εργασίας όσο και για τις δυνατότητες του πελάτη. Αυτό σηµαίνει µεγάλη προσπάθεια εκ µέρους του εκπαιδευτή. Τα ακόλουθα συµπεράσµατα παρουσιάζουν ενδιαφέρον: Σχόλια σχετικά µε τη χρήση του ηµερολογίου: ένας από τους εταίρους δηµιούργησε ένα ηµερολόγιο Atlas. Όλοι οι εταίροι συµφώνησαν ότι αυτό το ηµερολόγιο θα µπορούσε να βοηθήσει τους εκπαιδευτές να καταγράφουν την ανάπτυξη των κοινωνικών ικανοτήτων. Το εγχειρίδιο Atlas µε το δέντρο αποφάσεων σχετικά µε τη χρήση των µεθόδων αξιολόγησης. Λόγω του υποχρεωτικού της χρήσης και δοκιµής των µεθόδων αξιολόγησης, ένα από τα συµπεράσµατα ήταν ότι η µέθοδος αξιολόγησης δεν ήταν τόσο σηµαντική για την κατάρτιση µε στόχο την ανάπτυξη κοινωνικών ικανοτήτων ή για την ανεύρεση εργασίας. Η ατοµική προσέγγιση και η παρακολούθηση έπειτα από την αξιολόγηση ήταν ουσιαστικής σηµασίας. Επίσης η συστηµατική χρήση µεθόδων όπως οι SMART, STARR ή SWOT θεωρήθηκε χρήσιµη για την επίτευξη των στόχων των πελατών που συµµετείχαν στα προγράµµατα Εργασία βάσει οράµατος και µη χρήση της αξιολόγησης ως αυτοσκοπό Χρήση του περιβάλλοντος του πελάτη ως µέρος της κατάρτισής του. Επιπλέον, κατέστη προφανές για τους εκπαιδευτές/ συµβούλους ότι οι ικανότητες δεν αναπτύσσονται µόνο µέσω της κατάρτισης. Το πλαίσιο στο οποίο απαιτούνται, καθώς και η κατάλληλη κατάρτιση/ καθοδήγηση είναι εξέχουσας σηµασίας σε αυτό το σηµείο. Το ίδιο ισχύει επίσης για τη χρήση των µεθόδων SMART και STARR µε την οµάδα στόχο του προγράµµατος ATLAS, όπως είναι η ανακλαστική µάθηση. Οι εταίροι µας ανακάλυψαν ότι µέσω της χρήσης αυτών των µεθόδων, οι πελάτες έλαβαν µεγαλύτερη προσοχή, αλλά επίσης διαδραµάτισαν πρωταγωνιστικό ρόλο στη µαθησιακή τους διαδικασία. Αυτό ακριβώς σηµαίνει µάθηση βάσει ικανοτήτων. 41

43 Αναπτύξτε και αποδείξτε τις κοινωνικές σας δεξιότητες - Με τη µέθοδο ATLAS Η επίγνωση των τµηµάτων των δοκιµών αξιολόγησης που µπορούν να χρησιµοποιηθούν µε την κατάρτιση βάσει ικανοτήτων µε στόχο την ανάπτυξη κοινωνικών ικανοτήτων για την αγορά εργασίας απαιτεί περαιτέρω ανάπτυξη στην πράξη εκ µέρους των εκπαιδευτών. Για αυτόν τον σκοπό, πρέπει πρωταρχικά να καθορίσουν και να περιγράψουν τις ικανότητες που απαιτούνται από τον πελάτη τους. Στη συνέχεια, δεν προκάλεσε καµία έκπληξη το γεγονός ότι οι ολοκληρωµένες µέθοδοι και οι δοκιµασίες αξιολόγησης δεν επινοήθηκαν για την κατάρτιση µε στόχο την ανάπτυξη κοινωνικών ικανοτήτων. Εντούτοις, αναλήφθηκαν ορισµένες πρωτοβουλίες. Ωστόσο, παράλληλα συνειδητοποιήσαµε ότι ουσιαστικά οι εταίροι πειραµατίζονται µε την κατάρτιση για την απόκτηση επαγγελµατικών ικανοτήτων και ικανοτήτων πλήρους συµµετοχής στην κοινωνία ως πολίτης. Τέλος, µπορούµε να αναφέρουµε ότι µία µελέτη στυλ µάθησης και η ανάπτυξη κοινωνικών ικανοτήτων είναι συνιστώµενη για την οµάδα στόχο του προγράµµατος ATLAS. Άλλη µία σύσταση είναι η ανάπτυξη προσέγγισης (κατάρτισης ή επιµόρφωσης) βασιζόµενης στις ικανότητες στον τοµέα των κοινωνικών ικανοτήτων διότι είναι ουσιαστικής σηµασίας για τη συγκεκριµένη οµάδα στόχο για την ανεύρεση και διατήρηση εργασίας (προσέγγιση Τοποθέτηση - Κατάρτιση - ιατήρηση). 42

44 Κεφάλαιο 3 - Ικανότητες και κατάρτιση Η άποψή µας σχετικά µε τις κοινωνικές ικανότητες του Eric πριν από την αξιολόγησή του Ο Eric λάµβανε ψυχιατρική αγωγή ως εξωτερικός ασθενής κατά τη στιγµή εισαγωγής στο πρόγραµµα επαγγελµατικής κατάρτισης. Θεωρήθηκε ότι δεν θα ήταν εφικτή η τοποθέτηση σε αµειβόµενη εργασία. Σύµφωνα µε τον κοινωνικό λειτουργό, τα προβλήµατα του Eric προκλήθηκαν στην παιδική του ηλικία. Μεγάλωσε σε µία οικογένεια όπου και οι δύο γονείς ήταν αλκοολικοί. Η βία και η αµοιβαία υποτιµητική συµπεριφορά αποτελούσαν συνηθισµένο φαινόµενο στο οικογενειακό περιβάλλον. Ο Eric είχε χαµηλή αυτοεκτίµηση, υποτιµούσε τους συναδέλφους του, επιδείκνυε έλλειψη σεβασµού στις προσωπικές του σχέσεις, δεν αποδεχόταν τις αρχές ή τους ανώτερους, αντιµετώπιζε δυσκολίες στην επαφή µε άλλους ανθρώπους µε τα µάτια και συνεχώς καταπατούσε τους κανόνες όταν εισήλθε στο πρόγραµµά µας. Ωστόσο, µία καλή προϋπόθεση για κοινωνική µάθηση ήταν το γεγονός ότι είχε επίγνωση της προβληµατικής συµπεριφοράς του. Πέρα από αυτό, ο Eric ήταν σε θέση να πραγµατοποιεί εργασίες που απαιτούσαν σωµατική δύναµη, είχε καλές δεξιότητες προγραµµατισµού και αναλάµβανε πρωτοβουλίες ως προς την αυτόνοµη εκτέλεση των διαφόρων σταδίων της εργασίας. Πως εκπαιδεύσαµε τον Eric; Από τη µία ο Eric έπρεπε να µάθει συνήθεις ρουτίνες εργασίας, ρυθµούς εργασίας και να αναπτύξει συγκεκριµένες δεξιότητες για την εργασία, και από την άλλη έπρεπε να επιτύχει κοινωνικά αποδεκτή συµπεριφορά προκειµένου να πληροί τις προδιαγραφές της ανοιχτής αγοράς εργασίας. Η τότε προσέγγισή µας συνίστατο στην εστίαση στις δυσκολίες και ελλείψεις του Eric προκειµένου να προετοιµαστεί για την ανοιχτή αγορά εργασίας. Καθώς ο Eric αντιµετώπιζε προβλήµατα ως προς την τήρηση των κανόνων, καταβάλαµε προσπάθειες για να αλλάξουµε τη συµπεριφορά του παρέχοντάς του καταλόγους µε κανόνες που απαιτούνταν στο σχολικό περιβάλλον, στην καντίνα και στις συνήθεις κοινωνικές επαφές. Οι κατάλογοι ελέγχου θα τον βοηθούσαν να κρίνει ο ίδιος το βαθµό της επιτυχίας ή της αποτυχίας του. υστυχώς η διαδικασία αυτή δεν ευόδωσε. Συνειδητοποιήσαµε ότι έπρεπε να προσαρµόσουµε την κατάρτιση. Το µέχρι εκείνη τη στιγµή πρόγραµµα δεν είχε επιφέρει καµία πρόοδο. Μέσω διαλόγων προσπαθήσαµε να κατανοήσουµε γιατί η βοήθεια που του παρείχαµε δεν είχε αποτελέσµατα. Λόγω της προηγούµενης ψυχιατρικής θεραπείας του, όπου ο Eric ερχόταν συνεχώς πρόσωπο µε πρόσωπο µε τα προβλήµατα που έπρεπε να αντιµετωπίσει, δεν ήταν πλέον πρόθυµος να συµµετάσχει σε άλλες συζητήσεις. Παρά τις προσπάθειές µας βρεθήκαµε σε αδιέξοδο. 43

45 Κεφάλαιο 4 Έρευνα σε εργοδότες Έπειτα από τον καθορισµό των επτά κοινωνικών ικανοτήτων και των αντίστοιχων 62 κοινωνικών δεξιοτήτων, πραγµατοποιήθηκε έρευνα σε εργοδότες που είχαν εµπειρία µε τη συγκεκριµένη οµάδα στόχο. Η συγκεκριµένη έρευνα αποσκοπούσε να εξετάσει τη σπουδαιότητα που αποδίδουν οι εργοδότες σε αυτές τις ικανότητες και εάν έχουν διαφορετικές απόψεις σχετικά µε αυτές. Η έρευνα διεξήχθη σε έναν αριθµό εργοδοτών στις διάφορες χώρες στους εξής τοµείς: Προστατευµένη απασχόληση Προστατευµένη εργασία Ελεύθερη εργασία Τοµέας πρασίνου Τοµέας Υπηρεσιών Τοµέας ελαφριάς βιοµηχανίας Αυστρία Βέλγιο Ελλάδα Ιρλανδία Κάτω Χώρες Ρουµανία Λάβαµε συνολικά 105 ερωτηµατολόγια από τους εργοδότες: 65 συνεντεύξεις, 35 ερωτηµατολόγια και 5 έντυπα τα οποία δεν κατέστη δυνατόν να καθοριστεί εάν επρόκειτο για συνεντεύξεις ή απλά για ερωτηµατολόγια που είχαν συµπληρώσει οι συγκεκριµένοι εργοδότες. Εφιστούµε την προσοχή σας στα ακόλουθα: Τα αριθµητικά στοιχεία ανά τύπο απασχόλησης δεν έχουν ενηµερωθεί γιατί δεν συµπλήρωσαν όλοι οι εργοδότες το πλήρες έντυπο Η συµµετοχή της Ρουµανίας δεν κατέστη δυνατή διότι δεν υπάρχει ικανός αριθµός εργοδοτών µε εµπειρία αναφορικά µε τη συγκεκριµένη οµάδα στόχο 44

46 Κεφάλαιο 4 - Έρευνα σε εργοδότες Με βάση το αρχικό σχέδιο η έρευνα άρχισε µε 15 διαφορετικούς εργοδότες στους τοµείς του πρασίνου, της παραγωγής, της σίτισης, του καθαρισµού και στον κατασκευαστικό τοµέα. Όπως είχαµε ήδη προβλέψει κατά την εκπόνηση του αρχικού σχεδίου του προγράµµατος, υπήρξε κάποια επικάλυψη. Ο διαχωρισµός µεταξύ εργασίας γραφείου, υπηρεσιών και ελαφριάς βιοµηχανίας δεν ήταν πάντα σαφής. Το χαµηλό αριθµητικό στοιχείο για την εργασία γραφείου (11) εξαρτάται από τον διαχωρισµό των εργασιών σε υπηρεσίες και εργασίες ελαφριάς βιοµηχανίας. Για αυτόν τον λόγο, πραγµατοποιήθηκε η εξής αναδιάρθρωση: Τοµέας πρασίνου (θερµοκήπια, κηπουρική και συντήρηση εδάφους) Τοµέας υπηρεσιών (σίτιση, καθαρισµός, σούπερ µάρκετ) Ελαφριά βιοµηχανία (αναπαραγωγή ή συναρµολόγηση) Στο Παράρτηµα 3 παρατίθεται ένα ερωτηµατολόγιο για εργοδότες που αφορά την εξέταση των 62 δεξιοτήτων µε τη χρήση κλίµακας 4 βαθµολογιών και την αξιολόγησή τους ως απαιτούµενες για τους εργαζόµενους: Ελάχιστα απαραίτητη Σχετικά απαραίτητη Απαραίτητη Άκρως απαραίτητη Στο Παράρτηµα 2 παρατίθενται δύο δείκτες σπουδαιότητας για κάθε µία από τις 62 κοινωνικές δεξιότητες, βάσει ενός διαφορετικού συστήµατος τριών αστέρων (κανένα αστέρι= µη σηµαντική έως και τρία αστέρια = πολύ σηµαντική/ ουσιαστική): Το σύστηµα αξιολόγησης βάσει αστέρων δίνει ένα αστέρι σε κάθε δεξιότητα που κρίθηκε απαραίτητη από ποσοστό 60% ή µεγαλύτερο των ερωτηθέντων σε κάποιον τοµέα: πράσινο, ελαφριά βιοµηχανία και υπηρεσίες, δύο αστέρια σε κάθε δεξιότητα που κρίθηκε απαραίτητη από ποσοστό 60% ή µεγαλύτερο των ερωτηθέντων σε δύο τοµείς: πράσινο, ελαφριά βιοµηχανία και υπηρεσίες, και τρία αστέρια σε κάθε δεξιότητα που κρίθηκε απαραίτητη από ποσοστό 60% ή µεγαλύτερο των ερωτηθέντων σε τρεις τοµείς: πράσινο, ελαφριά βιοµηχανία και υπηρεσίες. Το σύστηµα αξιολόγησης βάσει αστέρων για την ελεύθερη εργασία βασίζεται στα στοιχεία που ελήφθησαν από εργοδότες στην ελεύθερη αγορά εργασίας. Ένα αστέρι δίνεται στις δεξιότητες που βαθµολογήθηκαν θετικά από ποσοστό 60-69% των εργοδοτών, δύο αστέρια σε εκείνες που βαθµολογήθηκαν θετικά από ποσοστό 70-79% των εργοδοτών και τρία αστέρια σε εκείνες που βαθµολογήθηκαν θετικά από ποσοστό εργοδοτών 80% ή µεγαλύτερο. εδοµένου ότι η ανοιχτή απασχόληση στην ελεύθερη αγορά εργασίας αποτελεί τον απώτερο στόχο της επαγγελµατικής αποκατάστασης και υποστήριξης, όλες οι δεξιότητες που βαθµολογήθηκαν θετικά από τη συντριπτική πλειοψηφία των εργοδοτών (π.χ. ένα ή περισσότερα αστέρια στο δεύτερο σύστηµα) πρέπει να θεωρούνται ως πιθανώς απαραίτητες για τη µακροπρόθεσµη επιτυχία στην 45

47 Αναπτύξτε και αποδείξτε τις κοινωνικές σας δεξιότητες - Με τη µέθοδο ATLAS εργασία. Ενδεχοµένως τα περιβάλλοντα προστατευµένης εργασίας να είναι λιγότερο απαιτητικά όσον αφορά την κοινωνική συµπεριφορά του εργατικού δυναµικού και να παρουσιάζουν µεγαλύτερη ανοχή σε κοινωνικές υπερβολές ή ελλείψεις. Ωστόσο, δεν θα ήταν φρόνιµο να καθοριστούν προσδοκίες για τις κοινωνικές ικανότητες που απαιτούνται για επιτυχία στην εργασία κάτω από αυτές που ισχύουν για την ανοιχτή απασχόληση. 52 από τις 62 κοινωνικές δεξιότητες έλαβαν ένα ή περισσότερα αστέρια από εργοδότες στην ελεύθερη αγορά εργασίας. Παρουσιάζεται επίσης σηµαντική επικάλυψη στα αποτελέσµατα των δύο συστηµάτων βαθµολογίας µε τη χρήση αστεριών. Τα αποτελέσµατα αυτά επιβεβαιώνουν τα όσα αναφέρθηκαν ανωτέρω σύµφωνα µε τα οποία ενδέχεται να απαιτείται µεγάλο εύρος κοινωνικών δεξιοτήτων για την επιτυχία στην εργασία. Ωστόσο, ακόµη και σε αυτήν την περίπτωση ενδεχοµένως να υπήρξε η τάση ανάµεσα στους εργοδότες να αγνοούν ή να υποτιµούν τη σπουδαιότητα των κοινωνικών συµπεριφορών στον χώρο εργασίας που δεν έχουν σχέση µε την εκτέλεση της ίδιας της εργασίας. Πολλές από τις 10 κοινωνικές δεξιότητες που δεν έλαβαν κανένα αστέρι αφορούν τη συζήτηση, το χιούµορ και την κατάλληλη φιλικότητα µεταξύ συναδέλφων. Αυτές οι συµπεριφορές ενδέχεται να είναι σηµαντικές για την κοινωνικοµετρική αξιολόγηση των κοινωνικών ικανοτήτων (π.χ. εάν οι εργαζόµενοι θα χαρακτήριζαν τους συναδέλφους τους µε ειδικές ανάγκες ως αρεστούς ή κοινωνικώς αποδεκτούς) και την κοινωνική ένταξη των εργαζοµένων τόσο στα πλαίσια του χώρου εργασίας όσο και στις κοινωνικές συναναστροφές µε συναδέλφους εκτός εργασίας. Αυτή η ερµηνεία θα ήταν συνεκτική µε τα πορίσµατα του Salzberg και άλλοι (1987) βάσει των οποίων διαφορετικές κοινωνικές δεξιότητες θεωρήθηκαν σηµαντικές κατά την εξέταση των διαφορών ως προς τις δεξιότητες µεταξύ ανώτατων και κατώτατων εργαζοµένων, σε αντίθεση µε την απλή βαθµολόγηση εκ µέρους των εργαζοµένων της σχετικής σπουδαιότητας ενός καταλόγου δεξιοτήτων, όπως στην προκείµενη περίπτωση. Λαµβάνοντας ως αφετηρία τον διαχωρισµό στο Παράρτηµα 2 όπου µία δεξιότητα µε ποσοστό 60% ή µεγαλύτερο σε 5 από τις 6 στήλες θεωρείται βασική, καθορίζονται οι 27 βασικές κοινωνικές δεξιότητες (βλ. Παράρτηµα 4). Αυτές οι 27 βασικές κοινωνικές δεξιότητες ανήκουν κυρίως στις εξής 3 ικανότητες: B: Ικανότητα απόδοσης στην εργασία Γ: Ικανότητα δηµιουργίας σχέσεων στην παραγωγή επί παραδείγµατι µε ανώτερους και πελάτες Ζ: Ικανότητα συµµόρφωσης µε γενικούς κανόνες και συµφωνίες Λαµβάνοντας υπόψη τις υπόλοιπες 4 ικανότητες, ποσοστό κάτω του 60% των εργοδοτών δηλώνουν ότι αυτές απαιτούνται από τους εργαζόµενους: A: Ικανότητα επικοινωνίας : Ικανότητα δηµιουργίας κατάλληλων σχέσεων µε τους συναδέλφους E: Ικανότητα κοινωνικώς αποδεκτής συµπεριφοράς ΣΤ: Ικανότητα αποτελεσµατικής διαχείρισης του άγχους 46

48 Κεφάλαιο 4 - Έρευνα σε εργοδότες A Ικανότητα επικοινωνίας 6 Ικανότητα απάντησης σε συζητήσεις 7 Ικανότητα ολοκλήρωσης συζήτησης/ αλλαγής θέµατος 9 Ικανότητα έναρξης συζήτησης Ικανότητα δηµιουργίας κατάλληλων σχέσεων µε τους συναδέλφους 29 Ικανότητα κοινωνικής προσαρµογής σε διαφορετικά επίπεδα ατόµων (το να γνωρίζει το άτοµο πώς µπορεί να απευθυνθεί σε κάποιον µε επίσηµο/ ανεπίσηµο τρόπο) 31 Ικανότητα επίδειξης ενδιαφέροντος για τους συναδέλφους Ε Ικανότητα κοινωνικώς αποδεκτής συµπεριφοράς 47 Ικανότητα σωστής αντίδρασης σε µία φιλοφρόνηση ΣΤ Ικανότητα αποτελεσµατικής διαχείρισης του άγχους 55 Καλό επίπεδο αντίστασης στο άγχος Οι παραπάνω 7 δεξιότητες δεν απαιτούνται από ποσοστό κάτω του 60% των εργοδοτών. Εάν εξετάσουµε τη συνολική εικόνα θα συµπεράνουµε ότι οι εργοδότες στην εργασία, στην προστατευµένη απασχόληση και την ελεύθερη αγορά εργασίας έχουν διαφορετικές απόψεις σχετικά µε τις κοινωνικές δεξιότητες που θα απαιτούσαν από τους εργαζόµενούς τους. Όσο πιο κοντά εργάζεται κάποιο άτοµο σε αµειβόµενες θέσεις εργασίας στην ελεύθερη αγορά εργασίας, τόσο µεγαλύτερες είναι οι απαιτήσεις των εργοδοτών για κοινωνικές δεξιότητες. Τέλος, θα θέλαµε να αναφέρουµε ότι υποψιαζόµαστε ότι οι απόψεις των εταίρων στις διάφορες χώρες σχετικά µε τις απαιτούµενες κοινωνικές δεξιότητες διαφέρουν. Αυτό ενδεχοµένως να εξεταστεί στα πλαίσια ευρύτερης έρευνας. 47

49 Κεφάλαιο 5 Ο ρόλος της αξιολόγησης, κατηγοριοποίηση κοινωνικών ικανοτήτων και αξιολογήσεις δεξιοτήτων 5.1 Ικανότητες: Επίτευξη επαρκούς απόδοσης Η επαγγελµατική ικανότητα ορίζεται ως «η ικανότητα διαδραµάτισης πλήρων εργασιακών ρόλων σύµφωνα µε τα αναµενόµενα πρότυπα απασχόλησης σε πραγµατικά περιβάλλοντα εργασίας» (Reid και άλλοι, 1992, σελ. 236).., «...σε αντίθεση µε την εµπέδωση ή την υπεροχή, απαρτίζεται από τις αναγκαίες δεξιότητες, γνώσεις, στάσεις και την εµπειρία που απαιτούνται προκειµένου για την ικανοποιητική διαδραµάτιση ενός εργασιακού ρόλου». Μπορούµε να σκεφτούµε την ικανότητα ως τη δυνατότητα ενός ατόµου να πραγµατοποιήσει κάποια συγκεκριµένη εργασία σε συγκεκριµένο πλαίσιο και σε συγκεκριµένη χρονική στιγµή. Αυτή η απόδοση ορίζεται όχι µόνο από τη δεξιότητα του ατόµου (π.χ. από την ικανότητά του να επιδεικνύει τη συµπεριφορά), αλλά επίσης από τη στάση του (προσωπικά χαρακτηριστικά και κίνητρα), τις υφιστάµενες γνώσεις (πληροφορίες) και την εµπειρία. Συνεπώς, επαγγελµατική ικανότητα σηµαίνει να είναι κάποιος σε θέση να πραγµατοποιεί εργασίας σύµφωνα µε τα πρότυπα που θέτει ο εργοδότης. Ωστόσο, όλοι οι εργαζόµενοι έχουν ανάγκη να διαθέτουν επαρκείς κοινωνικές ικανότητες ώστε οι σχέσεις τους µε τους συναδέλφους τους να είναι σε αρκετά καλό επίπεδο. Οι κοινωνικές ικανότητες στον χώρο εργασίας µπορούν να αντιµετωπιστούν ως την ικανοποιητική κάλυψη των κοινωνικών πτυχών της ιδιότητας ενός ατόµου ως εργαζόµενου. Ορισµένες κοινωνικές ικανότητες συνδέονται απευθείας µε την εκτέλεση της εργασίας (π.χ. τήρηση οδηγιών, λήψη εντολών, ζήτηση βοήθειας, συνεργασία µε άλλους, ανταλλαγή πληροφοριών σχετικά µε την εργασία, ανταπόκριση στα σχόλια των διευθυντικών στελεχών). Από την άλλη, άλλες κοινωνικές ικανότητες παρότι δεν συνδέονται άµεσα µε τα καθήκοντα στην εργασία, είναι σηµαντικές για την εδραίωση των κοινωνικών σχέσεων που απαιτούνται για την εκτέλεση της εργασίας (π.χ. φιλικότητα, αβρότητα, επίδειξη ενδιαφέροντος κατά της συζητήσεις, επίδειξη σεβασµού, επίδειξη και έµπνευση εµπιστοσύνης). Οι Schumaker και Hazel (1984) ορίζουν ως κοινωνική δεξιότητα «κάθε γνωστική λειτουργία ή απροκάλυπτη συµπεριφορά κάποιου ατόµου όταν έρχεται σε επαφή µε κάποιο άλλο άτοµο» (σελ. 422). 48

50 Κεφάλαιο 5 - Ο ρόλος της αξιολόγησης,, κατηγοριοποίηση των κοινωνικών ικανοτήτων και αξιολογήσεις δεξιοτήτων Οι γνωστικές λειτουργίες συµπεριλαµβάνουν ικανότητες όπως η ικανότητα να συµµερίζεται ή να κατανοεί τα συναισθήµατα των άλλων, η ικανότητα να διακρίνει και να ερµηνεύει κοινωνικές ενδείξεις, και η ικανότητα να προβλέπει και να αξιολογεί τις συνέπειες της κοινωνικής συµπεριφοράς. Οι απροκάλυπτες συµπεριφορές περιλαµβάνουν µη λεκτικά (π.χ. οπτική επαφή, εκφράσεις του προσώπου) και λεκτικά (π.χ. λόγος) στοιχεία κοινωνικής έκφρασης. ΟΙ Citing Libet και Lewinsohn (1973) καθώς και ο Trower και άλλοι (1978), ορίζουν τις κοινωνικές ικανότητες ως τις ικανότητες που αφορούν «τη γενετική χρήση γνωστικών και απροκάλυπτων κοινωνικών δεξιοτήτων που έχουν θετικές επιπτώσεις για το άτοµο και αυτούς που έρχονται σε επαφή µαζί του» (σελ. 422). Συνεπώς, οι κοινωνικές ικανότητες αντιµετωπίζονται ως απαρτιζόµενες από τέσσερις οµάδες δεξιοτήτων: (α) διάκριση καταστάσεων όπου είναι κατάλληλη η κοινωνική συµπεριφορά (π.χ. ικανότητα του ατόµου να προσδιορίζει εάν κάποιος είναι έτοιµος να µιλήσει ή είναι πολύ απασχοληµένος), (β) η επιλογή των κατάλληλων λεκτικών και µη λεκτικών κοινωνικών δεξιοτήτων (π.χ. δεξιότητες κατάλληλες βάσει της ηλικίας, φύλου ή της θέσης του άλλου ατόµου), (γ) η χρήση µε ευχέρεια αυτών των κοινωνικών δεξιοτήτων (π.χ. σύµφωνα µε τα τρέχοντα κοινωνικά ήθη), και (δ) η αντίληψη µε ακρίβεια των λεκτικών και µη λεκτικών ενδείξεων του άλλου προσώπου και η ικανότητα προσαρµογής σε αυτές (π.χ. το άτοµο παύει να µιλά όταν ο άλλος προσπαθεί να µιλήσει). Η κατοχή των κοινωνικών δεξιοτήτων ενδέχεται να αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση, αλλά η χρήση µε ευχέρεια των κοινωνικών δεξιοτήτων δεν βασίζεται µόνο στην επάρκεια, αλλά επίσης στα κίνητρα που αφορούν τη χρήση αυτών των δεξιοτήτων, τα οποία µε τη σειρά τους αποτελούν θέµα κοινωνικής κατανόησης και αξιολόγησης των θετικών επιπτώσεων των θετικών κοινωνικών συναλλαγών. Επιπλέον, από την έµφαση που δίνεται στην ικανοποιητική χρήση των δεξιοτήτων στους ορισµούς της επαγγελµατικής ικανότητας παραπάνω, προκύπτει ότι η ικανότητα ενδεχοµένως να αποτελεί ένα σχετικό παρά απόλυτο στάδιο (π.χ. ενώ κάποιο άτοµο συνήθως συµπεριφέρεται κατά τρόπο κοινωνικώς αποδεκτό, δεν είναι πάντα απαραίτητο να συµπεριφέρεται σωστά, δεδοµένου ότι ενδέχεται να υπάρχει κάποια ανοχή στην έλλειψη συνοχής ή στις διαφορές µεταξύ ατόµων, όπως είναι η σχετική ντροπαλότητα, ζωηρότητα κ.λπ.). Επιπλέον, η κρίση των ικανοτήτων µπορεί να είναι ολιστική αντί να βασίζεται σε διακριτά στοιχεία (π.χ. παρότι κάποιο άτοµο στερείται συγκεκριµένων επιθυµητών δεξιοτήτων, τα πλεονεκτήµατά του σε άλλους τοµείς ενδέχεται να αντισταθµίζουν τις ελλείψεις του ούτως ώστε σφαιρικά να καθίσταται αρκετά ικανοποιητικός εργαζόµενος). Συνεπώς, παρότι η βαθµολόγηση των κοινωνικών δεξιοτήτων ενδέχεται να αποτελεί οδηγό για τις κοινωνικές ικανότητες, η ιδανική επάρκεια ενδεχοµένως να υπερτιµά τις πραγµατικές απαιτήσεις σε κάποιο συγκεκριµένο περιβάλλον. Οι ικανότητες ενδέχεται επίσης να αφορούν κάποια συγκεκριµένη κατάσταση (π.χ. η ικανότητα ενός ατόµου να ακολουθεί οδηγίες µπορεί να είναι επαρκής σε περίπτωση όπου οι οδηγίες είναι απλές και µπορούν να εκτελεστούν άµεσα, όπως είναι µία σειρά αιτηµάτων όπως π.χ. «δώσε µου το σφυρί», «δώσε µου ένα καρφί» κ.λπ., αλλά όχι επαρκής εάν οι οδηγίες είναι πιο περίπλοκες και το άτοµο πρέπει να τις θυµάται, ενώ πρέπει να αντιδρά σε µία µεταβαλλόµενη κατάσταση όπως είναι η εξής: «κοίταξε την πίτσα µετά από 5 λεπτά, εάν η κρούστα έχει πάρει χρώµα, βγάλ την, εάν όχι άφησέ την για ένα λεπτό και κοίταξέ την ξανά»). 49

51 Αναπτύξτε και αποδείξτε τις κοινωνικές σας δεξιότητες - Με τη µέθοδο ATLAS Σε αυτές τις περιπτώσεις, ενώ ενδεχοµένως οι κοινωνικές ικανότητες που έχουν αναπτυχθεί σε µεγάλο βαθµό και οι οποίες µπορούν να χρησιµοποιηθούν σε διάφορες καταστάσεις να αποτελούν µακροπρόθεσµο εκπαιδευτικό στόχο, η αντιστοίχιση περισσότερο περιορισµένων κοινωνικών ικανοτήτων σε κάποιο δεδοµένο περιβάλλον ίσως να αποτελεί επαρκή βραχυπρόθεσµο στόχο. Οι γενικευµένες κοινωνικές ικανότητες δεν πρέπει να προκύπτουν από έναν τόσο περιορισµένο ορισµό, αλλά από την άλλη, ενδεχοµένως να µην απαιτείται αναπτυξιακός στόχος. Στις περιπτώσεις όπου η σοβαρότητα της νοητικής ή άλλης υστέρησης (π.χ. αυτισµός) καθιστά τη γενίκευση των κοινωνικών ικανοτήτων µη ρεαλιστικό στόχο, είναι σηµαντικό η διδασκαλία να περιορίζεται στις συγκεκριµένες απαιτήσεις κάποιου συγκεκριµένου περιβάλλοντος (και να ακολουθεί ένα µοντέλο υποστηριζόµενης απασχόλησης «τοποθέτηση και κατάρτιση» αντί για το µοντέλο επαγγελµατικής ετοιµότητας «κατάρτιση και τοποθέτηση», βλ. ανωτέρω). Υπάρχουν διαφορετικές προσεγγίσεις στην αξιολόγηση των κοινωνικών ικανοτήτων (βλ. Schumaker & Hazel, 1984), αλλά η χρήση των κλιµάκων συµπεριφορικής αξιολόγησης προσφέρει ορισµένα πρακτικά πλεονεκτήµατα. Αυτές οι κλίµακες αξιολόγησης παραθέτουν στοιχεία συµπεριφοράς και ο ερωτηθείς (το ίδιο το άτοµο ή το έτερό του ήµισυ) υποδεικνύει εάν διαθέτει κάποια συγκεκριµένη δεξιότητα ή πόσο καλά επιδεικνύεται κάποια συγκεκριµένη συµπεριφορά. Τα πλεονεκτήµατα που παρέχονται είναι ότι αυτές οι κλίµακες: (α) µπορούν να χρησιµοποιηθούν εύκολα και γρήγορα, (β) µπορούν να εντοπίσουν ελλείψεις από τις οποίες µπορούν να επιλεγούν στόχοι για παρέµβαση, και (γ) µπορούν να χρησιµοποιηθούν για τη δηµιουργία διδακτικών δεδοµένων βάσει των οποίων µπορούν να προσδιοριστούν συγκεκριµένα κριτήρια. Ωστόσο, υπάρχει η τάση να επιλέγονται τα στοιχεία που παρέχονται στα έντυπα αξιολόγησης κοινωνικών δεξιοτήτων µόνο για την ονοµαστική εγκυρότητά τους. Είναι σηµαντικό να θυµόµαστε ότι η χρήση αυτών των αξιολογήσεων µπορεί να εξυπηρετήσει µόνο ως γενικός οδηγός για την επιλογή εκπαιδευτικών στόχων ως προς τις κοινωνικές δεξιότητες. Απαιτείται οικολογική αξιολόγηση (π.χ. αξιολόγηση εντός του χώρου εργασίας) για τη θεµελίωση των συγκεκριµένων κοινωνικών δεξιοτήτων που απαιτούνται για κάποιο συγκεκριµένο περιβάλλον. Σε αυτήν την περίπτωση, η απευθείας παρατήρηση της συµπεριφοράς σε πραγµατικές καταστάσεις καθορίζει την αναµενόµενη απόδοση (π.χ. παρατήρηση ενός ικανού εργαζόµενου για την απόκτηση πληροφοριών σχετικά µε κάποιο άτοµο χωρίς ειδικές ανάγκες) και τη συµπεριφορά του υποστηριζόµενου εργαζόµενου. Τυχόν σηµαντικές διαφορές µπορούν να αποτελέσουν τη βάση για την εκπαιδευτική παρέµβαση. 5.2 Ο ρόλος της αξιολόγησης Είναι σηµαντική η ικανότητα αξιολόγησης των κοινωνικών ικανοτήτων και της κατάρτισης για την ανάπτυξή τους ώστε να βοηθηθούν τα άτοµα µε νοητική υστέρηση και να αποτελέσουν επιτυχείς εργαζόµενους. Μπορεί να βελτιώσει την ικανότητά µας για: τον καθορισµό των υφιστάµενων κοινωνικών δεξιοτήτων εν δυνάµει εργαζόµενων µε ειδικές ανάγκες, 50

52 Κεφάλαιο 5 - Ο ρόλος της αξιολόγησης,, κατηγοριοποίηση των κοινωνικών ικανοτήτων και αξιολογήσεις δεξιοτήτων τον καθορισµό των κοινωνικών απαιτήσεων που υπάρχουν για τους εργαζόµενους (π.χ. αξιοποιώντας τις κοινωνικές ικανότητες κάποιου έµπειρου εργαζόµενου που ήδη εργάζεται), την αντιστοίχιση των ατόµων µε εργασίες βάσει των κοινωνικών τους δεξιοτήτων που ταιριάζουν µε τις κοινωνικές απαιτήσεις της εργασίας (προκειµένου να ελαχιστοποιείται η ανάγκη για κατάρτιση), τον εντοπισµό ελλείψεων στις ικανότητες (τοµείς όπου οι κοινωνικές δεξιότητες, στάσεις, εµπειρίες ή τα κίνητρα κάποιου ατόµου διαφέρουν από τις απαιτούµενες για την εργασία), την προσαρµογή των εργασιών και των κοινωνικών τους απαιτήσεων, προκειµένου να µειώνονται τα κενά στις ικανότητες (η µείωση σε ορισµένες περιπτώσεις της ανάγκης για συγκεκριµένες παρεµβάσεις αποτελεί αποτελεσµατική στρατηγική), την ανάπτυξη ικανοτήτων µέσω της κατάρτισης για την επίτευξη της απαιτούµενης απόδοσης (συνδυασµός δεξιοτήτων, στάσεων, εµπειρίας και κινήτρων). Οι παραπάνω λειτουργίες µπορούν να συσχετιστούν µε τα στάδια του µοντέλου υποστηριζόµενης απασχόλησης τοποθέτηση - κατάρτιση - διατήρηση που περιγράφεται παραπάνω. Η αξιολόγηση των υφιστάµενων ικανοτήτων ενός ενδεχόµενου εργαζόµενου αποτελεί µέρος της δηµιουργίας του επαγγελµατικού προφίλ. Ο καθορισµός των κοινωνικών απαιτήσεων που υπάρχουν από τους εργαζόµενους σε κάθε θέση εργασίας αποτελεί µέρος της ανάλυσης εργασίας. Κυρίως δε η αξιολόγηση των κοινωνικών ικανοτήτων ενός έµπειρου εργαζόµενου χωρίς ειδικές ανάγκες ενώ εργάζεται παρέχει πληροφορίες για τους εργαζόµενους χωρίς ειδικές ανάγκες. Η συγχώνευση των δύο αυτών διαδικασιών έχει δύο αποτελέσµατα: (α) την τοποθέτηση ενός ατόµου σε µία θέση εργασίας όπου η διαφορά µεταξύ των απαιτούµενων ικανοτήτων και αυτών που διαθέτει το άτοµο είναι αρκετά µικρή ώστε το άτοµο να τοποθετηθεί στη συγκεκριµένη θέση, και (β) την ανάλυση των διαφορών προκειµένου να χαραχθεί στρατηγική κατάρτισης και υποστήριξης η οποία θα υλοποιηθεί κατά την φάση επαγγελµατικής κατάρτισης και υποστήριξης. Επιπλέον, η λήψη υπόψη του βαθµού της διαφοράς µεταξύ των απαιτούµενων και υφιστάµενων δεξιοτήτων µπορεί να οδηγήσει στην απόφαση για την προσαρµογή της εργασίας και των κοινωνικών της απαιτήσεων προκειµένου να καταστεί ελέγξιµη (π.χ. για την επίτευξη καλύτερης αντιστοίχισης) µέσω διαδικασιών όπως είναι ο τεµαχισµός εργασίας. Τέλος, ο στόχος της φάσης κατάρτισης κατά την εργασία είναι η ανάπτυξη επαρκών ικανοτήτων για την υποστήριξη της ανεξαρτησίας στην εργασία. Αυτή η κατάρτιση θα παρέχεται κατά την εργασία αλλά ενδέχεται να εµπλουτιστεί µε επιπρόσθετη κατάρτιση σε εκπαιδευτικό περιβάλλον. Σε κάθε περίπτωση, η αξιολόγηση καθορίζει ένα συγκεκριµένο πρόγραµµα και ένα µέτρο σύγκρισης για την παρακολούθηση της πορείας της κατάρτισης. 5.3 Κατηγοριοποίηση των κοινωνικών ικανοτήτων Είναι δυνατός ο εντοπισµός τεσσάρων ευρέων κατηγοριών κοινωνικών ικανοτήτων στον χώρο εργασίας. Αυτές αφορούν: 51

53 Αναπτύξτε και αποδείξτε τις κοινωνικές σας δεξιότητες - Με τη µέθοδο ATLAS Τελεσιουργοί κοινωνικές δεξιότητες (που αφορούν την εκτέλεση της εργασίας) όπως είναι η ακολούθηση οδηγιών, η ζήτηση βοήθειας ή η ανταπόκριση στον σχολιασµό των διευθυντικών στελεχών βλ. Πλαίσιο 1. Σχεσιακές κοινωνικές δεξιότητες (που δηµιουργούν σχέσεις στον χώρο εργασίας) όπως είναι ο αστεϊσµός, η ανταλλαγή πληροφοριών σχετικά µε ενδιαφέροντα, η επίδειξη και έµπνευση εµπιστοσύνης - βλ. Πλαίσιο 2. Προσωπικές δεξιότητες κοινωνικής σπουδαιότητας (δεξιότητες που διευκολύνουν τη συναναστροφή) όπως είναι οι δεξιότητες που αφορούν στην υγιεινή, την εµφάνιση ή το φαγητό βλ. Πλαίσιο 3, Κοινωνικές γνώσεις και αυτορύθµιση (προσαρµογή στο πνεύµα του χώρου εργασίας) όπως είναι η αποδοχή κριτικής ή η τήρηση των κανόνων του χώρου εργασίας - βλ. Πλαίσιο 4. Πλαίσιο 1 Παράδειγµα τελεσιουργών κοινωνικών δεξιοτήτων στην εργασία συνεργασία µε συναδέλφους παροχή πληροφοριών (π.χ. σχολιασµός) ζήτηση πληροφοριών (π.χ. σχετικά µε την επόµενη εργασία, ζήτηση σχολίων, εξηγήσεων) παρακολούθηση κάποιου όταν µιλά (διατήρηση οπτικής επαφής) ακρόαση οδηγιών ή ερωτήσεων οµιλία µε τη σειρά σε συζητήσεις χρήση γλώσσας του σώµατος/ µη λεκτικής επικοινωνίας κατάλληλης για την κάθε περίσταση Πλαίσιο 2 Παράδειγµα σχεσιακών κοινωνικών δεξιοτήτων στην εργασία κατάλληλη φιλικότητα (π.χ. χαµόγελα, αστεία, συζητήσεις) επίδειξης ενδιαφέροντος για τους συναδέλφους κατάλληλη αντίδραση σε αβρότητες/ χιούµορ/ τρόπους (π.χ. πειράγµατα στον χώρο εργασίας) επίδειξη αβρότητας / χιούµορ/ τρόπων (π.χ. πειράγµατα στον χώρο εργασίας) έναρξη συζήτησης (π.χ. όταν κάποιος ζητά τη γνώµη κάποιου, συζητά πρόσφατα συµβάντα, τηλεοπτικά ζητήµατα κ.λπ.) παρακολούθηση κάποιου όταν µιλά (διατήρηση οπτικής επαφής) ακρόαση των συζητήσεων παροχή απαντήσεων σε συζητήσεις (π.χ. έκφραση γνώµης) κατάλληλος και ευγενικός τερµατισµός συζήτησης/ αλλαγή θέµατος παροχή προσωπικών πληροφοριών (π.χ. κατάλληλο επίπεδο αποκάλυψης προσωπικών πληροφοριών) πρόσκληση για την παροχή προσωπικών πληροφοριών (π.χ. κατάλληλο επίπεδο ζήτησης προσωπικών πληροφοριών) οµιλία µε τη σειρά σε συζητήσεις χρήση γλώσσας του σώµατος/ µη λεκτικής επικοινωνίας κατάλληλης για την κάθε περίσταση 52

54 Κεφάλαιο 5 - Ο ρόλος της αξιολόγησης,, κατηγοριοποίηση των κοινωνικών ικανοτήτων και αξιολογήσεις δεξιοτήτων Πλαίσιο 3 Παράδειγµα προσωπικών δεξιοτήτων κοινωνικής σπουδαιότητας ενέργειες µε εµπιστοσύνη / χωρίς εκνευρισµό / µε φυσικότητα κατάλληλη αντιµετώπιση συναισθηµάτων / κριτικής / άγχους / σφαλµάτων ηρεµία κατά την αντιµετώπιση άλλων εντοπισµός διαφορετικών επιπέδων ατόµων στον χώρο εργασίας (π.χ. συνάδελφοι, διευθυντές πελάτες) και κοινωνική προσαρµογή σε αυτά κρίση σχετικά µε τις συµπεριφορές που είναι κατάλληλες στις σχέσεις στον χώρο εργασίας κρίση των ενεργειών που είναι κατάλληλες στις σχέσεις µε το ίδιο και το άλλο φύλλο γνώση των συµβάσεων/ορίων του χώρου εργασίας αποφυγή παραβάσεων των συµβάσεων/ ορίων του χώρου εργασίας (ακόµη και έπειτα από την προτροπή συναδέλφων για «πλάκα») συνέπεια (χρονική) καλή σωµατική κατάσταση (π.χ. αποφυγή της κόπωσης, της ζάλης έπειτα από µέθη και την εµφάνιση στην εργασία υπό την επίρροια αλκοόλ / ναρκωτικών) Πλαίσιο 4 Παράδειγµα κοινωνικών γνώσεων και αυτορύθµισης προσεγµένη εµφάνιση (π.χ. ένδυση, ευπρεπισµός) κατάλληλη ένδυση για την εργασία εξασφάλιση προσωπικής υγιεινής (π.χ. καθαριότητα) επίδειξη κατάλληλων τρόπων επίδειξη ικανότητας σε βασικούς τοµείς στην κοινωνική σφαίρα (π.χ. φαγητό, ποτό) 5.4 Σπουδαιότητα των κοινωνικών δεξιοτήτων για τους εργοδότες Ο Chadsey-Rusch (1990) συνόψισε µελέτες που διεξήχθησαν έως τη συγκεκριµένη χρονολογία προκειµένου να ανακαλυφθεί πόσο σηµαντικές θεωρούσαν οι εργοδότες τις διάφορες κοινωνικές δεξιότητες. Προέκυψαν τρία βασικά συµπεράσµατα: Οι κοινωνικές δεξιότητες αντιµετωπίζονταν ως κρίσιµες για την επιτυχία αλλά υπήρξαν διαφορές στους διάφορους τοµείς εργασίας. Η πλειοψηφία των εργοδοτών αξιολόγησαν µικρό αριθµό δεξιοτήτων ως εξαιρετικά σηµαντικές, κυρίως δε εκείνες που συνδέονταν µε την παραγωγικότητα των εργαζοµένων. Αυτές περιελάµβαναν τις εξής 10 δεξιότητες: ζήτηση βοήθειας, απόκριση στην κριτική, ακολούθηση οδηγιών, παροχή βοήθειας σε συναδέλφους, παροχή πληροφοριών σχετικά µε την εργασία, παροχή απαντήσεων σε ερωτήσεις, χαιρετισµοί, συζητήσεις µε άλλους, χρήση κοινωνικών ηπιότητας, και παροχή θετικών σχολίων. 53

55 Αναπτύξτε και αποδείξτε τις κοινωνικές σας δεξιότητες - Με τη µέθοδο ATLAS Οι δεξιότητες που διαχώριζαν τους εργαζόµενους που αξιολογήθηκαν από τους εργοδότες τους ως οι καλύτεροι και οι χειρότεροι, περιελάµβαναν κοινωνικές δεξιότητες που δεν είχαν απευθείας χαρακτηριστεί από τους εργοδότες ως άκρως σηµαντικές (βλ. Salzberg και άλλοι, 1987). Αυτές συµπεριλάµβαναν την αγνόηση των διαµαρτυριών και παραπόνων, το παίνεµα των συναδέλφων και την έκφραση εκτίµησης προς τους συναδέλφους. Το τελευταίο αυτό εύρηµα οδηγεί στο συµπέρασµα ότι οι εργαζόµενοι ενδεχοµένως να χρειάζονται µεγαλύτερο εύρος δεξιοτήτων προκειµένου να χαίρουν µεγάλης εκτίµησης. 5.5 Αξιολογήσεις κοινωνικών δεξιοτήτων Έχει ήδη χρησιµοποιηθεί µία σειρά ευρωπαϊκών εργαλείων αξιολόγησης κοινωνικών δεξιοτήτων από τους εταίρους του προγράµµατος Atlas. Πραγµατοποιήθηκε µελέτη βιβλιογραφίας για την απόκτηση περαιτέρω γνώσεων (βλ. Κεφάλαιο 6). Επιλέχθηκαν οκτώ αξιολογήσεις για το πρόγραµµα Atlas (βλ. Παράρτηµα 5). Ακολουθεί σύντοµη περιγραφή κάθε αξιολόγησης : Αξιολόγηση δεξιοτήτων επικοινωνίας και συναναστροφής (ACIS). Η αξιολόγηση ACIS αποτελεί αξιολόγηση βάσει παρατήρησης µε την οποία συλλέγονται δεδοµένα σχετικά µε τις δεξιότητες που επιδεικνύονται κατά την επικοινωνία και τη συναναστροφή µε άλλους στην εργασία. Η αξιολόγηση ACIS συλλέγει δεδοµένα σχετικά µε τις δεξιότητες καθώς αυτές εµφανίζονται στην απόδοση σχετικά µε την εργασία. Οι δεξιότητες κατατάσσονται σε τρεις τοµείς επικοινωνίας και συναναστροφής: Σωµατικές ικανότητες, ανταλλαγή πληροφοριών και σχέσεις. Αξιολόγηση κοινωνικών ικανοτήτων για παιδιά και νεαρούς ενήλικες µε αναπτυξιακή υστέρηση (ASC). Η αξιολόγηση ASC έχει σχεδιαστεί για χρήση ως πλήρες µέτρο κοινωνικών ικανοτήτων ουσιαστικής σηµασίας για συµµετοχή σε δραστηριότητες που λαµβάνουν χώρα φυσικά σε περιβάλλοντα ολοκληρωµένων κοινοτήτων. Η αξιολόγηση ASC µπορεί να χρησιµοποιηθεί µε παιδιά και ενήλικες, µε ή χωρίς νοητική υστέρηση. CB-KOMPAS Η αξιολόγηση CB-KOMPAS µετρά τις στάσεις στην απασχόληση/ εργασία που επιδεικνύουν άτοµα µε ελάχιστη σχολική ή µη εκπαίδευση. Απαρτίζεται από τρία µέρη, τα οποία µπορούν να χρησιµοποιηθούν συνδυαστικά ή χωριστά σε συνέντευξη µε τον πελάτη, ως λίστα ελέγχου αξιολόγησης για τον εργοδότη, ως λεπτοµερής οδηγός για την παρατήρηση υποστηριζόµενων εργαζόµενων. Είναι δυνατή η σύγκριση των βαθµολογιών στις τρεις κλίµακες δεδοµένου ότι έχουν παρόµοια δοµή. INVRA-Εργασία. Η αξιολόγηση INVRA αποτελεί κατάλογο δεξιοτήτων/ ικανοτήτων απαραίτητων για ανεξάρτητη διαβίωση. ιατίθεται σε δύο εκδόσεις: η µία αφορά την εργασία και η άλλη εστιάζει στη διαβίωση. Η αξιολόγηση INVRA-Εργασία είναι ένας κατάλογος ελέγχου βάσει παρατήρησης που παραθέτει µε εύκολο, απλό και σαφή τρόπο δεξιότητες, οι οποίες απαιτούνται σε περιβάλλοντα εργασίας. Μπορεί να χρησιµοποιηθεί για την απόκτηση µίας ιδέας της ανεξαρτησίας κάποιου ΑΜΕΑ και για την µέτρηση της ανάπτυξης δεξιοτήτων έπειτα από την κατάρτιση. Η αξιολόγηση INVRA χρησιµοποιείται ατοµικά και εστιάζει στις ικανότητες και το δυνητικό. 54

56 Κεφάλαιο 5 - Ο ρόλος της αξιολόγησης,, κατηγοριοποίηση των κοινωνικών ικανοτήτων και αξιολογήσεις δεξιοτήτων Ερωτηµατικό κοινωνικών ικανοτήτων του Innsbruck για ενήλικες µε µαθησιακές δυσκολίες ή νοητική υστέρηση (ISKΙE). Ως προς την αξιολόγηση των κοινωνικών ικανοτήτων, η αξιολόγηση ISKIE αποσκοπεί να εστιάσει στην περιπλοκότητα των επαφών ενός ατόµου σε διάφορες κοινωνικές καταστάσεις και στο να τις καταστήσει πιο διαφανείς. Πρέπει να επιτρέπει τη συλλογή περισσότερων πληροφοριών και πιο εξεζητηµένων πληροφοριών σχετικά µε τις συµπεριφορές των ενηλίκων µε µαθησιακές δυσκολίες ή νοητική υστέρηση σε κοινωνικές καταστάσεις. Το ερωτηµατολόγιο αυτό µπορεί να συµπληρώσει οποιοσδήποτε είναι κοντά µε το υπό αξιολόγηση άτοµο ή το γνωρίζει αρκετά καλά. Το ίδιο το υπό αξιολόγηση άτοµο µπορεί επίσης να συµµετάσχει στη συµπλήρωση του ερωτηµατολογίου. MELBA. Το εργαλείο MELBA είναι ένα εργαλείο αξιολόγησης της επαγγελµατικής αποκατάστασης και ένταξης που επιτρέπει την τεκµηρίωση τόσο των ικανοτήτων ενός ατόµων και των απαιτήσεων για κάποια εργασία. Το εργαλείο MELBA παρέχει δύο προφίλ: ένα προφίλ ικανοτήτων και ένα προφίλ απαιτήσεων. Η σύγκριση των δύο αυτών προφίλ οδηγεί σε περιπτώσεις τοποθέτησης σε εργασία που βελτιστοποιούν την αντιστοίχιση ικανοτήτων και απαιτήσεων. Το εργαλείο MELBA αναπτύχθηκε για λογαριασµό του γερµανικού Υπουργείου Εργασίας και Κοινωνικής Πρόνοιας ώστε να χρησιµοποιηθεί για την επαγγελµατική ένταξη ατόµων των οποίων οι ψυχολογικές ικανότητες µειώνονται λόγω κάποιας ειδικής ανάγκης. Κοινωνικές ικανότητες στον χώρο εργασίας (SCW). Η αξιολόγηση SCW αποτελεί κατάλογο ελέγχου συµπεριφορών, ο οποίος σχεδιάστηκε ειδικά για την αξιολόγηση κοινωνικών δεξιοτήτων που σχετίζονται µε τον χώρο εργασίας. Αποτελείται από 58 στοιχεία. Ο κατάλογος ελέγχου βρίσκεται ακόµη σε πειραµατικό στάδιο και εκκρεµεί η ψυχοµετρική του επικύρωση. Οδηγός επαγγελµατικής αξιολόγησης και κατάρτισης (VACG). Η αξιολόγηση VACG είναι µία κλίµακα επαγγελµατικής αξιολόγησης µε µία ενότητα που αφορά τις κοινωνικές δεξιότητες. Πρόκειται για ένα εργαλείο αξιολόγησης το οποίο βασίζεται σε µία έρευνα εργοδοτών στους τοµείς των υπηρεσιών και της ελαφριάς βιοµηχανίας, το οποίο αποσκοπούσε στον προσδιορισµό των απαιτήσεων ως προς τις δεξιότητες για τις θέσεις εργασίας βασικού επιπέδου. Τα αποτελέσµατα αυτής της έρευνας παρείχαν τα στοιχεία της κλίµακας VACG. Υπάρχουν 66 στοιχεία τα οποία καλύπτουν τις συµπεριφορές στην εργασία και τις δεξιότητες συναναστροφής µε άλλους. Παρέχονται πολλές πιθανές απαντήσεις οι οποίες επιδεικνύουν τα επίπεδα απόδοσης του εργαζόµενου, και οι βαθµολογητές ενηµερώνονται ώστε να επιλέγουν την φράση που περιγράφει καλύτερα το τρέχον επίπεδο λειτουργίας του εκάστοτε ατόµου. Ο Πίνακας 2 παρουσιάζει την κάλυψη των αξιολογήσεων σε σχέση µε τα στοιχεία στο Παράρτηµα 2. 55

57 Αναπτύξτε και αποδείξτε τις κοινωνικές σας δεξιότητες - Με τη µέθοδο ATLAS Πίνακας 2 Κάλυψη των κοινωνικών δεξιοτήτων στις 8 αξιολογήσεις A Επικοινωνία 1 Παρέχει πληροφορίες Τοµείς βαθµο λόγησης µε αστέρια Βαθµολόγηση µε αστέρια Ελεύθερη εργασία Melba INVRA ISKIE VCAG ACIS ASC (επαφή µε τα µάτια) µιλήσουν προτού διακόψει) προφορική επικοινωνία 2 Ζητά πληροφορίες 3 Παρακολουθεί κάποιον οµιλητή 4 Aκρόαση οδηγιών ή ερωτήσεων 5 Aκρόαση των συζητήσεων 6 Απαντά σε συζητήσεις 7 Ολοκληρώνει συζητήσεις/ αλλάζει θέµα 8 Μιλά εκ περιτροπής (αφήνει τους άλλους να 9 Αρχίζει τη συζήτηση 10 Εκφράζει κατάλληλη γλώσσα σώµατος / µη KOMP ASS sew Β Μέλος οµάδας πλάνο 11 Αίσθηση ευθύνης 12 Αίσθηση ανάληψης πρωτοβουλιών 13 Παρακίνηση 14 Ικανότητα τήρησης πλάνου ή εργασίας µε 15 Ικανότητα ανεξάρτητης εργασίας 16 Αφοσίωση στην εργασία και την εταιρεία 17 Προθυµία να ακούσει και να µάθει 18 Αποδοχή/ παροχή οδηγιών και αυθεντίας Γ Κοινωνικοί κανόνες 19 Εντοπίζει και συνοµιλά µε κύρια πρόσωπα προς παρακολούθηση/ συνοµιλία ικανότητές του 20 Ξέρει πότε να ζητήσει την άδεια 21 Ξέρει πότε να ζητήσει συγνώµη 22 Είναι φιλικός προς πελάτες 23 Τηρεί κανόνες/ κανονισµούς και συµφωνίες 24 Τηρεί κανόνες εµπιστευτικότητας 25 Είναι ειλικρινής, ανοιχτός και ρεαλιστής για τις Σχέσεις µε τους συναδέλφους: ατόµων στο χώρο εργασίας 26 Συνεργασία µε συναδέλφους 27 Έκκληση για βοήθεια ή υποστήριξη όταν είναι απαραίτητη 28 Προσδιορισµός διαφορετικών επιπέδων 56

58 Κεφάλαιο 5 - Ο ρόλος της αξιολόγησης,, κατηγοριοποίηση των κοινωνικών ικανοτήτων και αξιολογήσεις δεξιοτήτων 29 Κατάλληλος τρόπος αλληλεπίδρασης ανάλογα µε το επίπεδο προσώπου 57

59 Αναπτύξτε και αποδείξτε τις κοινωνικές σας δεξιότητες - Με τη µέθοδο ATLAS Τοµείς βαθµο λόγησης µε αστέρια Βαθµολόγηση µε αστέρια Ελεύθερη εργασία Melba INVRA ISKIE VCAG ACIS ASC χώρου εργασίας 30 Επίγνωση και τήρηση των συµβάσεων του 31 Ενδιαφέρον για τους συναδέλφους 32 Κρίση για την οργανωµένη προσωπική παρουσίαση (να ξέρει κάποιος πότε και τι µπορεί να πει στους άλλους για τον εαυτό του) 33 Κρίση για την οργανωµένη παρουσίαση άλλων κατόπιν πρόσκλησης (να ξέρει κάποιος πότε µπορεί να θέσει προσωπικές ερωτήσεις στους συναδέλφους του) 34 Σύναψη κατάλληλων σχέσεων µε το ίδιο/ αντίθετο φύλο 35 Ανταπόκριση σε προσκλήσεις 36 Υποστήριξη άλλων (αφοσίωση σε συναδέλφους) 37 Αξιολόγηση άλλων ατόµων χωρίς επικριτικότητα «όχι») 38 Σεβασµός για τις γνώµες των άλλων 39 Γνώση χειρισµού του εκφοβισµού 40 Επίδειξη δυναµισµού (π.χ. τολµήστε να πείτε Ε Κοινωνικώς αποδεκτή συµπεριφορά: κατάλληλες στις κοινωνικές σχέσεις από την εργασία 41 Κρίση σχετικά µε τις συµπεριφορές που είναι κατάλληλες στις σχέσεις στον χώρο εργασίας 42 Κρίση σχετικά µε τις συµπεριφορές που είναι 43 Θέµατα διαχωρισµού της προσωπικής ζωής 44 Αποφυγή καταπάτησης κοινωνικών συµβάσεων/ ορίων 45 Κατάλληλη έκφραση φιλικότητας 46 Αντίδραση σε αστεϊσµούς/ χιούµορ 47 Αντίδραση σε φιλοφρονήσεις 48 Έκφραση αστεϊσµών/ χιούµορ 49 Αναγνώριση απαράδεκτων πρακτικών ΣΤ ιαχείριση άγχους: 50 Αυτοπεποίθηση / έλλειψη εκνευρισµού / φυσικοί τρόποι / αυτό-επίγνωση λαθών, χειρισµός αποτυχίας πειραγµάτων 51 Χειρισµός συναισθηµάτων σε περίπτωση 52 Χειρισµός συναισθηµάτων σε περίπτωση 53 Χειρισµός επικρίσεων 54 Ηρεµία κατά την αντιµετώπιση άλλων 55 Επίδειξη αντοχής στο άγχος KOMP ASS sew 58

60 Κεφάλαιο 5 - Ο ρόλος της αξιολόγησης,, κατηγοριοποίηση των κοινωνικών ικανοτήτων και αξιολογήσεις δεξιοτήτων 56 Επιµονή Τοµείς βαθµο λόγησης µε αστέρια Βαθµολόγηση µε αστέρια Ελεύθερη εργασία Melba INVRA ISKIE VCAG ACIS ASC KOMP ASS sew Ζ: Κοινωνικές προσδοκίες / προσδοκίες στην εργασία: 57 Συνέπεια 58 Καταλληλότητα 59 Φροντίδα προσωπικής εµφάνισης 60 Φροντίδα προσωπικής υγιεινής 61 Αρµόζοντα ρούχα για τη θέση εργασίας 62 Αρµόζοντα ρούχα για την περίσταση 59

61 Αναπτύξτε και αποδείξτε τις κοινωνικές σας δεξιότητες - Με τη µέθοδο ATLAS Ο ρόλος των εργαλείων ISKIE και ACIS στην αξιολόγηση του Eric Όπως και µε τους άλλους πελάτες, αξιολογήσαµε τις κοινωνικές ικανότητες του Eric µε τη χρήση του ερωτηµατολογίου ISKIE. Παρότι το ερωτηµατολόγιο ISKIE δεν ήταν κατάλληλο για τον Eric και παρείχε ελάχιστα σηµαντικές πληροφορίες, λαµβάνοντας υπόψη ότι δεν ανήκε στην οµάδα στόχο του συγκεκριµένου ερωτηµατολογίου, ο αξιολογητής πραγµατοποίησε εντατική εργασία µαζί του. εδοµένου ότι ο αξιολογητής ενεργεί απλά και µόνο ως συντονιστής µεταξύ ενός τυποποιηµένου ερωτηµατολογίου και του πελάτη, ο Eric συµφώνησε µε τη χρήση του ερωτηµατολογίου. Η επαφή δεν βασιζόταν πλέον σε κάποια σχέση ή κατάσταση. Πλέον ο Eric ήταν πρόθυµος να απαντήσει στις ερωτήσεις και να αναλογιστεί τη συµπεριφορά του και να επιδεικνύει λιγότερο ανταγωνισµό και αντίσταση. Προκειµένου να συγκρίνουµε τις εµπειρίες µας µε τον Eric και την ερµηνεία του ISKIE αποφασίσαµε να χρησιµοποιήσουµε την αξιολόγηση ACIS. Εφόσον εξηγήθηκε ο προτιθέµενος σκοπός των αξιολογήσεων στον Eric, για µία ακόµη φορά συµφώνησε να αξιολογηθεί. Και οι δύο αξιολογήσεις µας βοήθησαν να µειώσουµε την περιπλοκότητα εστιάζοντας σε συγκεκριµένα χαρακτηριστικά και πτυχές, και επιτυγχάνοντας ένα καλύτερο επίπεδο αµεροληψίας. 60

62 Κεφάλαιο 6 Αξιολόγηση κοινωνικών δεξιοτήτων που συνδέονται µε την εργασία: υφιστάµενες προσεγγίσεις και εργαλεία Πραγµατοποιήθηκε επισκόπηση βιβλιογραφίας για την παροχή συµπληρωµατικών γνώσεων σχετικά µε εργαλεία αξιολόγησης κοινωνικών δεξιοτήτων. Έχει ήδη χρησιµοποιηθεί µία σειρά ευρωπαϊκών εργαλείων αξιολόγησης από τους εταίρους του προγράµµατος Atlas. Η µελέτη εντόπισε και άλλα εργαλεία, από τα οποία επιλέχθηκαν τα καταλληλότερα για συµπερίληψη στο πρόγραµµα. 6.1 Μεθοδολογία της επισκόπησης Πραγµατοποιήθηκε αναζήτηση στη δηµοσιευµένη βιβλιογραφία σχετικά µε τις κοινωνικές δεξιότητες χρησιµοποιώντας βάσεις δεδοµένων και λέξεις κλειδιά στην αγγλική γλώσσα. Η συγκεκριµένη έρευνα συµπληρώθηκε µε πληροφορίες από διακεκριµένους ακαδηµαϊκούς από µία σειρά αγγλόφωνων και µη χωρών µε γνώσεις σχετικά µε την επαγγελµατική και µη κατάρτιση ατόµων µε νοητική υστέρηση προκειµένου να παράσχουν στοιχεία αναφοράς σχετικά µε αξιολογήσεις κοινωνικών δεξιοτήτων γνωστών σε αυτούς. Πραγµατοποιήθηκαν αναζητήσεις στις ηλεκτρονικές βάσεις δεδοµένων του Πανεπιστηµίου του Cardiff για σχετική βιβλιογραφία. Αυτές οι βάσεις δεδοµένων περιλαµβάνουν: τη βάση δεδοµένων Psychinfo, η οποία περιλαµβάνει αποσπάσµατα επαγγελµατικής και ακαδηµαϊκής βιβλιογραφίας ψυχολογίας και σχετικών επιστηµών (ψυχιατρική, εκπαίδευση, γλωσσολογία, νευρολογία κ.λπ.) και τη βάση δεδοµένων Medline, η οποία περιλαµβάνει αποσπάσµατα βιβλιογραφίας στη βιοϊατρική, υγειονοµία, βιολογία και φυσικές επιστήµες, ανθρωπιστικές επιστήµες και επιστήµες πληροφορίας καθώς σχετίζονται µε την ιατρική και την υγειονοµική περίθαλψη. Η αναζήτηση στη βιβλιογραφία περιορίστηκε σε υλικό που είχε δηµοσιευτεί από το Οι αναζητήσεις πραγµατοποιήθηκαν µε τη χρήση διαφόρων συνδυασµών των παρακάτω όρων: κοινωνική, διαπροσωπική, δεξιότητες, ικανότητες, αξιολογήσεις, µέτρα, εργαλεία, µαθησιακές δυσκολίες, νοητική υστέρηση, νοητική καθυστέρηση, χώρος εργασίας, εργασίας, επαγγελµατική. Επιπλέον, σε εκδόσεις οι οποίες ενδεχοµένως να µην συµπεριλαµβάνονταν στις ηλεκτρονικές βάσεις δεδοµένων, αλλά οι οποίες ενδεχοµένως να συµπεριλάµβαναν βιβλιογραφία σχετικά µε τη συµπεριφορική κατάρτιση, την επαγγελµατική κατάρτιση ή τη νοητική υστέρηση (π.χ. Journal of Applied Behavior Analysis, Research in Developmental Disabilities, American Journal on Mental Retardation, European Journal of Special Education, British Journal of Special Education) η αναζήτηση έγινε µε µη αυτόµατο τρόπο. 61

63 Αναπτύξτε και αποδείξτε τις κοινωνικές σας δεξιότητες - Με τη µέθοδο ATLAS 6.2 Σχολιασµένος κατάλογος εργαλείων αξιολόγησης Τα µέτρα είναι οµαδοποιηµένα σύµφωνα µε το εάν αποτελούν συγκεκριµένα µέτρα για κοινωνικές δεξιότητες ή πιο γενικά για προσαρµοστική συµπεριφορά, ανεξαρτήτως της επαγγελµατικής ή µη εστίασής τους, και ανά ηλικιακή οµάδα. Η πλειοψηφία αυτών των εργαλείων σχεδιάστηκαν για χρήση µε παιδιά και δεν αφορούν συγκεκριµένα σε επαγγελµατικές κοινωνικές δεξιότητες. Τα µέτρα που εντοπίστηκαν περιγράφονται ένα προς ένα. Περιλαµβάνονται ονόµατα συγγραφέων, σύντοµη περιγραφή και όταν υπάρχουν λεπτοµέρειες ψυχοµετρικών ιδιοτήτων και φιλικότητας προς τον χρήστη. Βλ. Πίνακα 3 στην επόµενη σελίδα Γενικές κλίµακες βαθµολόγησης συµπεριφοράς που περιλαµβάνουν ενότητα σχετική µε τις κοινωνικές δεξιότητες 1. Η κλίµακα προσαρµοστικής συµπεριφοράς - (Πρώτο µέρος) (ABS) (Nihira και άλλοι, 1993) Η προσαρµοστική συµπεριφορά αναφέρεται στο πόσο καλά αντιµετωπίζουν τα άτοµα τόσο τις φυσικές όσο και τις κοινωνικές απαιτήσεις του περιβάλλοντός τους (Heber, 1961). Οι κλίµακες προσαρµοστικής συµπεριφοράς (Πρώτο µέρος) µετρούν αυτήν την ικανότητα (το εύτερο µέρος καλύπτει την απροσάρµοστη συµπεριφορά). Υπάρχουν δύο ενότητες, κάθε µία από τις οποίες καλύπτει παρόµοιους τοµείς. Η µία αφορά παιδιά ηλικίας 3 έως 19 ετών που βρίσκονται στο σχολείο. Η άλλη έκδοση αφορά ενήλικες ηλικίας 18 έως 80 ετών σε οικιακό περιβάλλον ή σε περιβάλλον κοινότητας. Το πρώτο µέρος της κλίµακας ABS - Κατοικία και κοινότητα (2 η έκδοση) (A BS-RC2) αποτελείται από 73 στοιχεία που αφορούν 10 τοµείς. Οι δύο τοµείς που αφορούν τις κοινωνικές δεξιότητες είναι η γλωσσολογική ανάπτυξη (10 στοιχεία που καλύπτουν την έκφραση, τη λεκτική κατανόηση και την ανάπτυξη κοινωνικής γλώσσας) και η κοινωνικοποίηση (7 στοιχεία που καλύπτουν τη συνεργασία, τη λήψη υπόψη των άλλων, τη συναναστροφή µε άλλους, τη συµµετοχή σε οµαδικές δραστηριότητες, τον εγωισµό και την κοινωνική ωριµότητα). Η διάρθρωση των στοιχείων είναι τέτοια ώστε οι ερωτηθέντες να µπορούν να επιλέξουν µία από τις πιθανές απαντήσεις ή να επιλέξουν όλες τις απαντήσεις που ισχύουν. Η διαχείριση της κλίµακας ABS-RC2 πραγµατοποιείται µέσω συνέντευξης µε κάποιον που γνωρίζει καλά το σχετικό άτοµο. Εν γένει η συνέντευξη έχει διάρκεια 30 λεπτών. Οι βαθµολογίες στον κάθε τοµέα µετατρέπονται σε τυποποιηµένες βαθµολογίες και ποσοστά. Οι βαθµολογίες για κάθε παράγοντα χρησιµοποιούνται για τον υπολογισµό δεικτών και ποσοστών. Το κανονιστικό δείγµα της κλίµακας αποτελείται από άνω των άτοµα µε αναπτυξιακές δυσκολίες που κατοικούν σε περιβάλλον κοινότητας ή οικιακό από 43 πολιτείες των ΗΠΑ. Η αξιολόγηση εξετάστηκε εκτενώς αναφορικά µε την αξιοπιστία και την εγκυρότητά της, και τα στοιχεία που τεκµηριώνουν την τεχνική επάρκεια της κλίµακας παρέχονται στο εγχειρίδιο. Οι αξιοπιστίες και η σταθερότητα εσωτερικής συνοχής για όλες τις βαθµολογίες υπερβαίνουν το 0,8. 62

64 Κεφάλαιο 6 Αξιολόγηση κοινωνικών δεξιοτήτων που συνδέονται µε την εργασία: υφιστάµενες προσεγγίσεις και εργαλεία Ακρώνυµο Ηµ/νία Εστίαση Οµάδα στόχος Ηλικιακή οµάδα Ψυχοµετρικά στοιχεία Τρόπος χρήσης λογισµικό κατάρτιση Χρόνος (λεπτά) άλλος επαγγελµατική αυτοσυµπλήρωση Γενική ID Γενική προσαρµοστική συµπεριφορά Αποκλειστικά επαγγελµατική εστίαση Αποκλειστικά κοινωνικές δεξιότητες (βλ. επεξήγηση παρακάτω) ABS 1993 x x x 3-80 x x VABS 1984 x x x Όλες x x ICAP 1986 x x x Όλες x 15 x x RISA 1990 x x x x x x MESSIER 1995 x x x? x? x VAS? x x x? x? x x ASC 1Θ85 x x x Όλε x 45 x SPSS-R 1Θ83 x x x Ενήλικες X x? x x MESSY 1Θ83 x x x Παιδιά 15 x x SSBS 2002 x x x 5-18 x x 5-10 x x HCSBS 2002 x x x 5-18 x 5-10 x x SSRS 1990 x x x WSSRS 1985 x x x 5-18 x x x x WSSCSA 1988 x x x 5-18 x x 10 x x SSSRS 1984 x x x 5-18 x x 10 x x SBAI 1992 x x x Τάξη k-9 x x x x VACG 1982 x x x Ενήλικες x x x TBS x x x x x x TPI 1Θ97 x x x 14-25? x x OSAI 1Θ80 x x x? x x? x x SCW 2004 x x?? x? x x Πίνακας 3 Κλίµακες βαθµολόγησης κοινωνικών δεξιοτήτων 63

65 Αναπτύξτε και αποδείξτε τις κοινωνικές σας δεξιότητες - Με τη µέθοδο ATLAS [Η κλίµακα ABS διατίθεται από την Pro-Ed, 8700 Shoal Creek Blvd., Austin, TX ; Τηλ.: , Τηλεοµοιοτυπία: , ιστοτόπος: 2. Κλίµακες προσαρµοστικής συµπεριφοράς Vineland (VABS) (Sparrow και άλλοι, 1984) Η κλίµακα VABS αναπτύχθηκε από τις Κλίµακες κοινωνικής ωριµότητας Vineland και µετρά τις προσωπικές και κοινωνικές δεξιότητες. Υπάρχουν τρεις εκδόσεις: η έκδοση Συνέντευξης - Ερωτηµατολογίου, η έκδοση Συνέντευξης - ιευρυµένου ερωτηµατολογίου και η έκδοση της τάξης. Και οι τρεις εκδόσεις καλύπτουν τους ίδιους τοµείς µε µεγαλύτερη ή µικρότερη λεπτοµέρεια: επικοινωνία, δεξιότητες καθηµερινής διαβίωσης, κοινωνικοποίηση και κινητικές δεξιότητες. Ο τοµέας της επικοινωνίας (δεκτική, εκφραστική και γραπτή) και ο τοµέας της κοινωνικοποίησης (διαπροσωπικές σχέσεις, χρόνος παιχνιδιού και ψυχαγωγίας, δεξιότητες αντιµετώπισης καταστάσεων) αφορούν τις κοινωνικές δεξιότητες. Η έκδοση Συνέντευξης - Ερωτηµατολογίου είναι κατά πολύ παρόµοια µε ως προς το περιεχόµενο µε την αρχική κλίµακα Vineland, περιλαµβάνει 297 στοιχεία, εκ των οποίων τα 67 αφορούν την επικοινωνία και τα 66 την κοινωνικοποίηση. Χρησιµοποιείται µε τον γονέα ή τον κηδεµόνα υπό τη µορφή οιωνεί διαρθρωµένης συνέντευξης. Προορίζεται για παιδιά ηλικίας 0-19 ετών και ενήλικες µε νοητική υστέρηση. Η διάρκεια της χρήσης της είναι λεπτά. Η έκδοση Συνέντευξης - ιευρυµένου ερωτηµατολογίου περιλαµβάνει 577 στοιχεία, εκ των οποίων τα 133 αφορούν στην επικοινωνία και τα 134 στην κοινωνικοποίηση. Αυτή η µορφή παρέχει πληρέστερη αξιολόγηση της προσαρµοστικής συµπεριφοράς και µία συστηµατική βάση για την προετοιµασία ατοµικών εκπαιδευτικών ή θεραπευτικών προγραµµάτων. Επίσης χρησιµοποιείται ως οιωνεί διαρθρωµένη συνέντευξη και το διευρυµένο ερωτηµατολόγιο περιλαµβάνει µία Σύνοψη βαθµολογίας και ένα Φυλλάδιο προφίλ, καθώς και µία Έκθεση σχεδίασης προγράµµατος για τη δηµιουργία ατοµικών προγραµµάτων. Το διευρυµένο ερωτηµατολόγιο µπορεί να χρησιµοποιηθεί ως έχει, ή ως µέσο παρακολούθησης για την απόκτηση περισσότερων πληροφοριών σχετικά µε ελλείψεις που ενδεχοµένως να προκύψουν από το ερωτηµατολόγιο της έρευνας. Προορίζεται για παιδιά ηλικίας 0-19 ετών και ενήλικες µε νοητική υστέρηση. Η διάρκεια της χρήσης της είναι λεπτά. Η έκδοση Τάξης περιλαµβάνει 244 στοιχεία τα οποία αξιολογούν την προσαρµοστική συµπεριφορά σε περιβάλλον τάξης. Από αυτά τα στοιχεία, τα 63 αφορούν στην επικοινωνία και τα 53 στην κοινωνικοποίηση. Η συγκεκριµένη έκδοση χρησιµοποιείται υπό τη µορφή ερωτηµατολογίου που συµπληρώνεται από καθηγητή. Παρότι δεν απαιτούνται προσόντα για τη χρήση της συγκεκριµένης έκδοσης, απαιτείται έµπειρος επαγγελµατίας για την ερµηνεία της βαθµολογίας. Προορίζεται για παιδιά ηλικίας 3-13 ετών και η διάρκειά του είναι 20 λεπτά. Είναι δυνατός ο υπολογισµός των συνδυασµένων βαθµολογιών τοµέα και προσαρµοστικής συµπεριφοράς µαζί µε τη µετατροπή σε ποσοστά. Παρέχονται επίσης ισοδύναµα ηλικιών. Η κλίµακα VABS τυποποιήθηκε βάσει αντιπροσωπευτικού εθνικού δείγµατος (ν=3000) που επιλέχθηκε ώστε να αντιστοιχεί µε τα στοιχεία της καταγραφής των ΗΠΑ. 64

66 Κεφάλαιο 6 Αξιολόγηση κοινωνικών δεξιοτήτων που συνδέονται µε την εργασία: υφιστάµενες προσεγγίσεις και εργαλεία Οι συµπληρωµατικές οµάδες κανόνων που αφορούν ΑΜΕΑ παρέχουν περισσότερα στοιχεία για την ερµηνεία του ερωτηµατολογίου της έρευνας και του διευρυµένου ερωτηµατολογίου. Και για τις τρεις εκδόσεις διατίθεται λογισµικό βαθµολόγησης και δηµιουργίας αναφορών. Παρέχονται λεπτοµέρειες εσωτερικής αξιοπιστίας, αξιοπιστίας δοκιµασίας - επαναδοκιµασίας και αξιοπιστίας ανάµεσα στους αξιολογητές. Όλες οι αξιοπιστίες είναι ικανοποιητικές. [Η κλίµακα VABS διατίθεται από την AGS Publishing, 4201 Woodland Road, Circle Pines, Minnesota, , ΗΠΑ. Ιστοτόπος: 3. Κατάλογος για τον προγραµµατισµό πελατών και φορέων (ICAP) (Bruininks και άλλοι, 1986) Ο κατάλογος ICAP συµπεριλήφθηκε σε αυτήν την ενότητα επειδή µία από τις βασικές λειτουργίες του είναι η µέτρηση της προσαρµοστικής συµπεριφοράς. Ερµηνεύτηκε από τους συγγραφείς ότι αναφέρεται στην ικανότητα κάποιου ατόµου να ανταποκρίνεται αποτελεσµατικά στις κοινωνικές προσδοκίες και στις προσδοκίες στα πλαίσια της κοινότητας ως προς την προσωπική ανεξαρτησία, την κάλυψη σωµατικών αναγκών, τους αποδεκτούς κοινωνικούς κανόνες και τις διαπροσωπικές σχέσεις. «Οι κοινωνικές δεξιότητες και οι δεξιότητες επικοινωνίας" αποτελούν µία από τις τέσσερις ενότητες στις οποίες χωρίζεται η προσαρµοστική συµπεριφορά στον κατάλογο ICAP. Πρόκειται για ένα 16σέλιδο φυλλάδιο, το οποίο αξιολογεί επίσης την απροσάρµοστη συµπεριφορά και συλλέγει επιπρόσθετες πληροφορίες για τον προσδιορισµό του τύπου και του επιπέδου ειδικής βοήθειας της οποίας ενδεχοµένως να χρήζουν τα ΑΜΕΑ. Μπορεί να συµπληρωθεί σε περίπου 15 λεπτά από κάποιον γονέα, καθηγητή ή φροντιστή που γνωρίζει καλά το άτοµο το οποίο αξιολογείται. Είναι κατάλογος για όλους τους φορείς (οι κανόνες παρουσιάζονται για την ηλικιακή οµάδα από 0 έως 40+ ετών). Μπορεί να χρησιµοποιηθεί σε τρία επίπεδα: για ατοµικό προγραµµατισµό, για διαχείριση υπηρεσιών και για εθνικά στατιστικά στοιχεία. Ο κατάλογος ICAP περιλαµβάνει συνολική βαθµολόγηση υπηρεσιών, µία συνδυασµένη µέτρηση προσαρµοστικής και απροσάρµοστης συµπεριφοράς που υποδεικνύει το σφαιρικό επίπεδο απαιτούµενης φροντίδας, επίβλεψης ή κατάρτισης. Στον κατάλογο ICAP θεωρείται ότι η λειτουργική ανεξαρτησία καθορίζεται κοινωνικά και ότι η απόδοση κάποιου ατόµου πρέπει να λαµβάνεται υπόψη στα πλαίσια του περιβάλλοντος και των κοινωνικών προσδοκιών που επηρεάζουν τη λειτουργία του. ιαθέτει 77 στοιχεία προσαρµοστικής συµπεριφοράς τα οποία χωρίζονται σε τέσσερις τοµείς: τις κινητικές δεξιότητες, τις κοινωνικές και επικοινωνιακές δεξιότητες, τις προσωπικές δεξιότητες διαβίωσης και τις δεξιότητες διαβίωσης σε κοινότητα. Κάθε στοιχείο προσαρµοστικής συµπεριφοράς στον κατάλογο ICAP δηλώνει µία εργασία (π.χ.: «πλένει, ξεπλένει και στεγνώνει τα µαλλιά»). Ο ερωτώµενος βαθµολογεί το θέµα σε κάθε εργασία χρησιµοποιώντας µία κλίµακα από το 0 έως το 3. Βάσει αυτής της κλίµακας αξιολογούνται η απόδοση και τα κίνητρα κάθε ατόµου. ηλαδή, ακόµη και στην περίπτωση που κάποιος µπορεί να εκτελέσει µία εργασία, ενδεχοµένως να µην την εκτελεί ανεξάρτητος, είτε γιατί δεν αντιλαµβάνεται ότι πρέπει να την εκτελέσει ανεξάρτητος είτε γιατί αρνείται να το πράξει (πρόβληµα συµπεριφοράς). 65

67 Αναπτύξτε και αποδείξτε τις κοινωνικές σας δεξιότητες - Με τη µέθοδο ATLAS Από την παιδική ηλικία έως και τους ενήλικες, ο κατάλογος ICAP παρέχει µία σειρά βαθµολογιών προσαρµοστικής συµπεριφοράς που περιλαµβάνουν ισοδύναµο ηλικίας, ποσοστιαία κατάταξη, πρότυπες βαθµολογίες και άλλες. Οι ψυχοµετρικές ιδιότητες του καταλόγου ICAPs είναι καλά προσδιορισµένες. ιατίθεται λογισµικό για τη διευκόλυνση της βαθµολόγησης και διατίθεται επίσης έκδοση της κλίµακας στην ισπανική γλώσσα. [Ο ιστοτόπος του καταλόγου ICAP προσφέρει πλήρεις πληροφορίες σχετικά µε την κλίµακα: ιατίθεται από την εταιρία Riverside Publishing Company: 4. Κλίµακα υπευθυνότητας και ανεξαρτησίας για εφήβους (RISA) (Sabourin και άλλοι, 1989) Η κλίµακα RISA αποτελεί εργαλείο το οποίο αναφέρεται σε κανόνες και χρησιµοποιείται ατοµικά και το οποίο έχει σχεδιαστεί ώστε να µετρά την προσαρµοστική συµπεριφορά όσον αφορά την υπευθυνότητα και την ανεξαρτησία. Μπορεί να χρησιµοποιηθεί µε εφήβους ηλικίας 12 έως 20 ετών. Παρότι οι περισσότερες µετρήσεις προσαρµοστικής συµπεριφοράς αφορούν δεξιότητες χαµηλού επιπέδου, η κλίµακα RISA αξιολογεί συµπεριφορές υψηλότερου επιπέδου. Η κλίµακα RISA µετρά την προσαρµοστική συµπεριφορά σε εννέα λειτουργικούς τοµείς: οικιακές δεξιότητες, διαχείριση χρηµάτων, ιδιότητα πολίτη, προσωπικός προγραµµατισµός, δεξιότητες µεταφοράς, ανάπτυξη σταδιοδροµίας, αυτοδιαχείριση, κοινωνική ωριµότητα και κοινωνική επικοινωνία. Ο τοµέας της Υπευθυνότητας είναι εκείνος που σχετίζεται περισσότερο µε τους παραπάνω τοµείς. Αναφέρεται σε µία ευρεία κατηγορία προσαρµοστικών συµπεριφορών που ανταποκρίνονται σε κοινωνικές προσδοκίες και πρότυπα αµοιβαιότητας, υπευθυνότητας και δικαιοσύνης και που επιτρέπουν την προσωπική ανάπτυξη µέσω αυτοδιαχείρισης και κοινωνικής διαχείρισης, συµπεριφοράς αντίστοιχης της ηλικίας του κάθε ατόµου και κοινωνικής επικοινωνίας. Στην κλίµακα RISA θεωρείται ότι κάποιο υπεύθυνο άτοµο θα είναι αξιόπιστο και ικανό να διαµορφώνει και τηρεί κοινωνικούς κανόνες. Σύµφωνα µε το εγχειρίδιο, η κλίµακα RISA συσχετίζεται καλά µε τις κλίµακες ανεξάρτητης συµπεριφοράς και τις κλίµακες προσαρµοστικής συµπεριφοράς Vineland, διαθέτει αποδεκτή εγκυρότητα περιεχοµένου και υψηλά επίπεδα εσωτερικής συνοχής και αξιοπιστίας δοκιµασίας - επαναδοκιµασίας. Έχει τυποποιηθεί βάσει δείγµατος Αµερικανών. Η κλίµακα RISA χρησιµοποιείται υπό τη µορφή τυποποιηµένης συνέντευξης µε έναν ερωτηθέντα, ο οποίος γνωρίζει τον έφηβο και η συνέντευξη έχει διάρκεια λεπτά. [ ιατίθεται από την εταιρία Riverside Publishing Company: 66

68 Κεφάλαιο 6 Αξιολόγηση κοινωνικών δεξιοτήτων που συνδέονται µε την εργασία: υφιστάµενες προσεγγίσεις και εργαλεία Αξιολογήσεις κοινωνικών δεξιοτήτων - Ενήλικες 1. Αξιολόγηση Matson κοινωνικών δεξιοτήτων σε άτοµα µε σοβαρή νοητική καθυστέρηση (MESSIER) (Matson, 1995) Η αξιολόγηση MESSIER είναι ένα ερωτηµατολόγιο 85 ερωτήσεων, το οποίο έχει σχεδιαστεί για την αξιολόγηση των κοινωνικών πλεονεκτηµάτων και µειονεκτηµάτων µε σοβαρή νοητική υστέρηση. Οι ερωτήσεις είναι οµαδοποιηµένες σε έξι επιµέρους κλίµακες: (i) θετική λεκτική συµπεριφορά (π.χ. «ανταποκρίνεται στη φωνή του φροντιστή ή άλλου ατόµου», «λέει παρακαλώ όταν ζητά κάτι», «χαρακτηρίζει τη συναισθηµατική του κατάσταση», π.χ. «είµαι λυπηµένος», «ανταποκρίνεται κατάλληλα όταν συστήνεται σε αγνώστους»), (ii) θετική µη λεκτική συµπεριφορά (π.χ. «κοιτάζει τον φροντιστή του στο πρόσωπο όταν αυτός του µιλά», «δίνει το χέρι του σε γνωστά άτοµα», «έχει κατάλληλη στάση»), (iii) θετική γενική συµπεριφορά (π.χ. «δείχνει στοργή σε γνωστά άτοµα», «συµµετέχει σε παιχνίδια ή δραστηριότητες µε άλλους χωρίς προτροπή», «µοιράζεται πράγµατα χωρίς να του ζητηθεί», «ακολουθεί κανόνες»), (iv) αρνητική λεκτική συµπεριφορά (π.χ. «µη κατάλληλη επανειληµµένη λεκτική συµπεριφορά», «µιλά µε το στόµα του γεµάτο», (v) αρνητική λεκτική συµπεριφορά (π.χ. «αυτοτραυµατίζεται ή προβαίνει σε άλλη µη κατάλληλη συµπεριφορά προκειµένου να αποφύγει την κοινωνική επαφή», «σπρώχνει, χτυπά, κλοτσά κ.λπ. άτοµα της ηλικίας του ή τους φροντιστές), και (vi) γενική αρνητική συµπεριφορά (π.χ. «ακολουθεί υπερβολικά τους φροντιστές του», «διακόπτει τις δραστηριότητες των άλλων»). Η ανάλυση παραγόντων της αξιολόγησης MESSIER οδήγησε σε δύο διαστάσεις: έναν παράγοντα που περιγράφει θετικές κοινωνικές συµπεριφορές και έναν άλλον που περιγράφει αρνητικές κοινωνικές συµπεριφορές. Οι δηµιουργοί της κλίµακας αναφέρουν αυξηµένη αξιοπιστία σε όλους τους αξιολογητές και καλή διαχρονική σταθερότητα και καλή εσωτερική συνοχή (Matson και άλλοι, 1999). Αναφέρθηκε επίσης υψηλή συγκλίνουσα εγκυρότητα µε ισοδύναµους τοµείς της κλίµακας VABS (Matson, 1998). [Η αξιολόγηση MESSIER διατίθεται από την Scientific Publishers µέσω του κύριου δηµιουργού της: 2. Κλίµακα αξιολόγησης κοινωνικών ικανοτήτων (VAS) (Nota & Soresi, χωρίς ηµεροµηνία) Υπάρχουν δύο εκδόσεις της κλίµακας VAS. Η σχολική έκδοση µικρών παιδιών αποτελείται από 22 ερωτήσεις, οι οποίες περιγράφουν την προκοινωνική συµπεριφορά των παιδιών στο σχολείο. Ο καθηγητής αξιολογεί τα παιδιά βάσει του ακριβούς της κάθε περιγραφής και της συχνότητας της εµφάνισής της. Οι βαθµολογήσεις βασίζονται στις παρατηρήσεις των καθηγητών της κάθε παιδικής συµπεριφοράς. Η έκδοση για ενήλικες χρησιµοποιεί την ίδια µορφή µε εκείνη της παιδικής έκδοσης. Αποτελείται από 16 στοιχεία όλα από τα οποία αφορούν επαγγελµατικά περιβάλλοντα. Η χρήση και των δύο κλιµάκων είναι γρήγορη και εύκολη. Οι δηµιουργεί της κλίµακας αναφέρουν υψηλά επίπεδα εσωτερικής συνοχής και αξιοπιστίας. [Η κλίµακα VAS διατίθεται από τη Laura Nota του Τµήµατος Αναπτυξιακής Ψυχολογίας και Κοινωνικοποίησης του Πανεπιστηµίου της Πάδοβας στην Ιταλία, 67

69 Αναπτύξτε και αποδείξτε τις κοινωνικές σας δεξιότητες - Με τη µέθοδο ATLAS 3. Αξιολόγηση κοινωνικών ικανοτήτων για παιδιά και νεαρούς ενήλικες µε αναπτυξιακή υστέρηση (ASC) (Meyer και άλλοι, 1985) Η αξιολόγηση ASC µπορεί να χρησιµοποιηθεί µε παιδιά και ενήλικες, µε ή χωρίς νοητική υστέρηση. Αποτελείται από 252 διακριτές συµπεριφορές, οι οποίες έχουν οµαδοποιηθεί σε 11 λειτουργίες: έναρξη, αυτορύθµιση, τήρηση κανόνων, παροχή θετικής ενίσχυσης, παροχή αρνητικού σχολιασµού, λήψη προτροπών, παροχή βοήθειας, αποδοχή βοήθειας, έκφραση προτίµησης, αντιµετώπιση αρνητικών περιστάσεων και τερµατισµός. Τα στοιχεία σε κάθε µία από τις λειτουργίες οµαδοποιούνται σε οκτώ επίπεδα τα οποία αντιπροσωπεύουν µία ιεραρχία αυξηµένης κοινωνικής εξέλιξης. Συνεπώς, η αξιολόγηση περνά από την πρώιµη εµφάνιση κάθε λειτουργίας έως τα επίπεδα εµπέδωσής της στο επίπεδο που αυτή εµφανίζεται σε ενήλικες. Η αξιολόγηση ASC κατηγοριοποιεί τις συµπεριφορές σύµφωνα µε την προφανή τους λειτουργία για το κάθε άτοµο. Ο αρχικός κατάλογος στοιχείων βασίστηκε σε υφιστάµενες αξιολογήσεις κοινωνικής και προσαρµοστικής συµπεριφοράς και σε επισκόπηση της βιβλιογραφίας που αναφέρει διακριτές κοινωνικές δεξιότητες οι οποίες αποτέλεσαν στόχο παρεµβάσεων. Η αξιολόγηση ASC σχεδιάστηκε για τη µέτρηση των κοινωνικών ικανοτήτων σε όλα τα επίπεδα κοινωνικών και νοητικών λειτουργιών. Η αξιολόγηση ASC έχει χρησιµοποιηθεί σε σχολεία, κοινότητες και χώρους εργασίας. Η συνέντευξη έχει διάρκεια 45 λεπτών. Οι δηµιουργοί της αναφέρουν αποδεκτά επίπεδα αξιοπιστίας και εγκυρότητας µε παιδιά και ενήλικες (Meyer και άλλοι, 1990). [Η αξιολόγηση ASC είναι διαθέσιµη από το Πανεπιστήµιου Syracuse, Syracuse, New York,.] 4. Πρόγραµµα έρευνας κοινωνικής απόδοσης - αναθεωρηµένο (SPSS-R) (Matson και άλλοι, 1983) Το πρόγραµµα SPSS-R αποτελεί αναθεώρηση του SPSS (Lowe & Cautella, 1978) το οποίο αποτελούνταν από 100 στοιχεία για την αξιολόγηση της θετικής και αρνητικής κοινωνικής συµπεριφοράς ενηλίκων. Το αναθεωρηµένο πρόγραµµα SPSS σχεδιάστηκε για άτοµα µε ήπια και µέτρια νοητική υστέρηση και περιέχει 57 από τα αρχικά στοιχεία του προγράµµατος SPSS. Τα µέλη της οικογενείας ή οι φροντιστές βαθµολογούν τη συχνότητα µε την οποία εµφανίζεται κάθε συµπεριφορά σε µία κλίµακα 5 βαθµών τύπου Likert. Οι συµπεριφορές που βαθµολογούνται περιλαµβάνουν την οπτική επαφή, τη διακοπή, τις απειλές και την αναγνώριση κοινωνικών ενδείξεων. Μία ανάλυση των κύριων στοιχείων επί της βάσης δεδοµένων που αφορούσαν 207 ενήλικες µε νοητική υστέρηση προέκυψαν 4 παράγοντες (Matson και άλλοι, 1983): «κατάλληλες κοινωνικές δεξιότητες», «επικοινωνιακές δεξιότητες», «µη κατάλληλη στάση ισχυρογνωµοσύνης» και «κοινωνικοπαθής συµπεριφορά». Το αρχικό πρόγραµµα SPSS αξιολογήθηκε ως ψυχοµετρικώς εύρωστο. Ωστόσο, η έρευνα που εξετάζει τις ψυχοµετρικές ιδιότητες της αναθεωρηµένης έκδοσης είναι περιορισµένη και δεν διατίθενται κανονιστικά δεδοµένα (Bielecki & Swender, 2004). 68

70 Κεφάλαιο 6 Αξιολόγηση κοινωνικών δεξιοτήτων που συνδέονται µε την εργασία: υφιστάµενες προσεγγίσεις και εργαλεία Αξιολογήσεις κοινωνικών δεξιοτήτων - Παιδιά και έφηβοι 1. Αξιολόγηση Matson κοινωνικών δεξιοτήτων σε νεαρά άτοµα (MESSY) (Matson και άλλοι, 1983) Η αξιολόγηση MESSY µπορεί να χρησιµοποιηθεί για παιδιά ηλικίας 4-18 ετών. Επιλέχθηκαν στοιχεία ώστε να περιλαµβάνεται ένα µεγάλο εύρος λεκτικών και µη λεκτικών συµπεριφορών. Το συγκεκριµένο εργαλείο αποτελείται από µία έκδοση αυτοβαθµολόγησης 62 στοιχείων και µία έκδοση 64 στοιχείων βαθµολόγησης από καθηγητή. Τα στοιχεία αναφέρονται σε διακριτές, παρατηρήσιµες συµπεριφορές παρά σε σφαιρικά χαρακτηριστικά προσωπικότητας. Παραδείγµατος χάρη, η αξιολόγηση MESSY περιλαµβάνει στοιχεία όπως «κάνει τους άλλους να γελούν» παρά «έχει καλή αίσθηση του χιούµορ». Η αξιολόγηση MESSY παρέχει κλίµακες τόσο για τις κατάλληλες όσο και για τις µη κατάλληλες κοινωνικές δεξιότητες ώστε οι χρήστες να µην εστιάζουν αποκλειστικά στις αρνητικές πτυχές της συµπεριφοράς ενός παιδιού αλλά να λαµβάνουν επίσης υπόψη τις θετικές πτυχές. Παραδείγµατα κατάλληλων δεξιοτήτων αποτελούν τα εξής: «βοηθά κάποιον φίλο του που έχει πληγωθεί», «πλησιάζει ανθρώπους ώστε να αρχίσει µία συνοµιλία». Παραδείγµατα µη κατάλληλων δεξιοτήτων είναι τα εξής: «κοιτάζει άγρια τα άλλα παιδιά» και «θέλει να πατσίσει µε κάποιον που τον/ την έχει χτυπήσει». Η συνέντευξη έχει διάρκεια 15 λεπτών. Η αξιολόγηση MESSY αποτελεί παγιωµένο εργαλείο, το οποίο έχει λάβει θετική αξιολόγηση και χρησιµοποιείται συχνά. Οι κανόνες, οι οποίοι βασίζονται σε παιδιά, οµαδοποιούνται ανά ηλικία και φύλο. Ο συντελεστής άλφα εσωτερικής αξιοπιστίας είναι 0,93 (ερωτηµατολόγιο καθηγητή) και 0,80 (ερωτηµατολόγιο αυτοαξιολόγησης). ύο µελέτες (σε συνολικά 744 άτοµα) εξέτασαν την εγκυρότητα των παραγόντων, την παράλληλη εγκυρότητα, και την εγκυρότητα της διάρθρωσης της αξιολόγησης MESSY. Αποδείχθηκε ότι οι βαθµολογίες του Messy συσχετίζονται (α) θετικά µε τα αποτελέσµατα των βαθµολογιών των καθηγητών, τον βαθµό δηµοτικότητας στην τάξη, και µε τις προτεινόµενες από τα παιδιά λύσεις για τα κοινωνικά διλήµµατα, και (β) αρνητικά µε τα συµπτώµατα ψυχοπαθολογίας, όπως είναι το άγχος και η κατάθλιψη, και µε τον Κατάλογο ελέγχου παιδικής συµπεριφοράς, και την κλίµακα αυτοαντίληψης Pier-Harris. Η υστέρηση στην ακοή και στην όραση αποδείχθηκε ότι συσχετίζεται µε χαµηλές βαθµολογίες. [Η αξιολόγηση MESSY διατίθεται από την εταιρία IDS Publishing Corporation. P.O. Box 389. Worthington, Ohio, 43085, ΗΠΑ. Ιστοτόπος: 2. Κλίµακες σχολικής κοινωνικής συµπεριφοράς, 2 η έκδοση (SSBS-2) (Merrell, 2002) Οι κλίµακες SSBS-2 είναι αναθεωρηµένη έκδοση των αρχικών κλιµάκων SSBS, οι οποίες δηµοσιεύτηκαν για πρώτη φορά το 1993, και χρησιµοποιούνται ευρέως σε εθνικό και διεθνές επίπεδο. Η πρώτη έκδοση των κλιµάκων SSBS δεν είναι πλέον διαθέσιµη. Οι κλίµακες SSBS-2 µετρούν τις κοινωνικές ικανότητες και την αντικοινωνική συµπεριφορά σε παιδιά και εφήβους ηλικίας 5-18 ετών. Η συµπλήρωσή τους από τους δασκάλους, καθηγητές ή άλλους επαγγελµατίες σε σχολικά περιβάλλοντα απαιτεί 5-10 λεπτά. Παρέχουν πλήρη αξιολόγηση των κοινωνικών δεξιοτήτων και των αντικοινωνικών προβληµατικών συµπεριφορών των παιδιών και εφήβων στο σχολείο. 69

71 Αναπτύξτε και αποδείξτε τις κοινωνικές σας δεξιότητες - Με τη µέθοδο ATLAS Οι κλίµακες SSBS-2 περιλαµβάνουν δύο από κοινού τυποποιηµένες κλίµακες. Η κλίµακα Κοινωνικών ικανοτήτων περιλαµβάνει 32 στοιχεία τα οποία µετρούν τις προσαρµοστικές, προκοινωνικές δεξιότητες και απαρτίζεται από τρεις επιµέρους κλίµακες: Τις σχέσεις µε άτοµα στην ίδια ηλικία, την αυτοδιαχείριση/ συµµόρφωση και την ακαδηµαϊκή συµπεριφορά. Η κλίµακα Αντικοινωνικής συµπεριφοράς περιλαµβάνει 32 στοιχεία τα οποία µετρούν τις προβληµατικές συµπεριφορές κοινωνικού χαρακτήρα και περιλαµβάνει επίσης τρεις επιµέρους κλίµακες: Εθρικότητα/ νευρικότητα, αντικοινωνικότητα-επιθετικότητα, εριστικότητα/ διασπαστικές τάσεις. Οι κλίµακες SSBS-2 τυποποιήθηκαν βάσει εθνικού δείγµατος µαθητών στις τάξεις K-12. Το δείγµα της τυποποίησης πλησιάζει κατά πολύ την απογραφή του 2000 στις ΗΠΑ όσον αφορά το φύλο, την εθνικότητα, την κοινωνικοοικονοµική κατάσταση, και τη συµµετοχή στην ειδική παιδεία. Οι βαθµολογίες µετατρέπονται στη συνέχεια σε βαθµολογίες T, ποσοστιαίες µονάδες, και περιγραφικά επίπεδα κοινωνικής λειτουργίας. Η αξιοπιστία της εσωτερικής συνοχής των κλιµάκων SSBS-2 είναι 0,96-0,98 για τις συνολικές βαθµολογίες των δύο κλιµάκων και 0,94-0,96 για τις έξι επιµέρους κλίµακες. Η αξιοπιστία των δοκιµασιών των κλιµάκων SSBS-2 έχει τεκµηριωθεί στο εύρος 0,86-0,94 για διαστήµατα 1 εβδοµάδας, και στο εύρος 0,60-0,83 για διαστήµατα 3 εβδοµάδων. Οι συντελεστές αξιοπιστίας ανάµεσα στους αξιολογητές για τις αξιολογήσεις καθηγητών και βοηθών στο σχολείο τεκµηριώνονται στο εύρος 0,72-0,86 για τις βαθµολογίες Κοινωνικών ικανοτήτων και στο εύρος 0,53-0,71 για τις βαθµολογίες Αντικοινωνικής συµπεριφοράς. Εκτενή στοιχεία για την εγκυρότητα των κλιµάκων SSBS-2 τεκµηριώνεται στο εγχειρίδιο χρήστη. Οι κλίµακες SSBS-2 διατίθενται από την Assessment-Intervention Resources, 2285 Elysium Avenue, Eugene, OR 97401, ΗΠΑ. Ιστοτόπος: 3. Κλίµακες κοινωνικής συµπεριφοράς στο σπίτι και στην κοινότητα (HCSBS) (Merrell & Caldarella, 2002) Οι κλίµακες HCSBS είναι αντίστοιχες των κλιµάκων SSBS-2 και έχουν σχεδιαστεί ώστε να χρησιµοποιούνται από αξιολογητές στο σπίτι και την κοινότητα. Ουσιαστικά καλύπτει τα ίδια θέµατα µε τις κλίµακες SSBS-2 αλλά δεν περιλαµβάνει την «επιτυχία στον ακαδηµαϊκό τοµέα». Οι κλίµακες HCSBS περιλαµβάνουν δύο από κοινού τυποποιηµένες κλίµακες. Η κλίµακα Κοινωνικών ικανοτήτων περιλαµβάνει 32 στοιχεία τα οποία µετρούν τις προσαρµοστικές, προκοινωνικές δεξιότητες και απαρτίζεται από δύο επιµέρους κλίµακες: Τις σχέσεις µε άτοµα στην ίδια ηλικία και την αυτοδιαχείριση/ συµµόρφωση. Η κλίµακα Αντικοινωνικής συµπεριφοράς περιλαµβάνει 32 στοιχεία τα οποία µετρούν τις προβληµατικές συµπεριφορές κοινωνικού χαρακτήρα βάσει δύο επιµέρους κλίµακες: Εριστικότητα/ διασπαστικές τάσεις και αντικοινωνικότητα-επιθετικότητα. Οι κλίµακες HCSBS τυποποίηθηκαν µε εθνικό δείγµα αξιολογήσεων παιδιών και εφήβων ηλικίας 5-18 ετών. Το δείγµα της τυποποίησης προσεγγίζει κατά πολύ την απογραφή του 2000 των ΗΠΑ ως προς το φύλο, την εθνικότητα, την κοινωνικοοικονοµική κατάσταση και τη συµµετοχή στην ειδική παιδεία. Οι βαθµολογίες µετατρέπονται στη συνέχεια σε βαθµολογίες T, ποσοστιαίες µονάδες, και περιγραφικά επίπεδα κοινωνικής λειτουργίας. Η αξιοπιστία της εσωτερικής συνοχής των κλιµάκων HCSBS είναι 0,96-0,98 για τις συνολικές βαθµολογίες των δύο κλιµάκων και 0,94 για τις τέσσερις επιµέρους κλίµακες. Η αξιοπιστία των δοκιµασιών των κλιµάκων HCSBS για διαστήµατα 70

72 Κεφάλαιο 6 Αξιολόγηση κοινωνικών δεξιοτήτων που συνδέονται µε την εργασία: υφιστάµενες προσεγγίσεις και εργαλεία 1-2 εβδοµάδων τεκµηριώθηκε σε ο,84 για τις κοινωνικές ικανότητες και 0,91 για την αντικοινωνική συµπεριφορά. Οι συντελεστές αξιοπιστίας ανάµεσα για τις αξιολογήσεις µητέρων και πατέρων που αξιολογούν το ίδιο παιδί τεκµηριώνονται στην τιµή 0,86 για τις βαθµολογίες Κοινωνικών ικανοτήτων και στην τιµή 0,71 για τις βαθµολογίες Αντικοινωνικής συµπεριφοράς. Εκτενή στοιχεία για την εγκυρότητα των κλιµάκων HCSBS τεκµηριώνεται στο εγχειρίδιο χρήστη. [Οι κλίµακες HCSBS διατίθενται από την Assessment-Intervention Resources, 2285 Elysium Avenue, Eugene, OR 97401, ΗΠΑ. Ιστοτόπος: 4. Σύστηµα βαθµολόγησης κοινωνικών δεξιοτήτων (SSRS) (Gresham & Elliott, 1990) Το σύστηµα SSRS αποτελεί µια εθνικώς τυποποιηµένη σειρά ερωτηµατολογίων, τα οποία αντλούν πληροφορίες σχετικά µε τις κοινωνικές συµπεριφορές παιδιών και εφήβων (ηλικίας 3-18 ετών) από καθηγητές, γονείς και τους ίδιους τους µαθητές. Για τη συµπλήρωση κάθε ερωτηµατολογίου χρειάζονται λεπτά. Τα στοιχεία κάθε κλίµακας βαθµολογούνται σύµφωνα µε την εκλαµβανόµενη συχνότητα και σπουδαιότητα. Υπάρχουν τρεις κλίµακες: Η Κλίµακα κοινωνικών δεξιοτήτων αξιολογεί θετικές κοινωνικές συµπεριφορές: συνεργασία, κατανόηση, αυτοπεποίθηση, αυτοέλεγχος και υπευθυνότητα. Η Κλίµακα προβληµατικών συµπεριφορών αξιολογεί συµπεριφορές, οι οποίες µπορεί να παρεµποδίσουν την ανάπτυξη θετικών κοινωνικών δεξιοτήτων: εξωτερίκευση προβληµάτων (π.χ. εκδηλώσεις επιθετικότητας και αδυναµία ελέγχου θυµού), εσωτερίκευση προβληµάτων (π.χ. θλίψη και άγχος) και υπερκινητικότητα (νευρικές και παρορµητικές ενέργειες). Η Κλίµακα ακαδηµαϊκών ικανοτήτων παρέχει µια γρήγορη εκτίµηση των ακαδηµαϊκών λειτουργιών. Οι καθηγητές βαθµολογούν την απόδοση στην ανάγνωση και τα µαθηµατικά, τις γενικές γνωστικές λειτουργίες, καθώς και την παρότρυνση και τη στήριξη από τους γονείς. Παρόλο που το σύστηµα SSRS µπορεί να διατεθεί από άτοµα διαφόρων ιδιοτήτων, η ερµηνεία του πρέπει να πραγµατοποιηθεί από ειδικούς που έχουν καταρτιστεί στα ψυχολογικά τεστ. Κατά την εξέταση 6 κλιµάκων αξιολόγησης κοινωνικών δεξιοτήτων παιδιών, το σύστηµα SSRS κρίθηκε το πλέον συνεκτικό, λόγω της προσέγγισης βάσει πολλών πηγών και του συσχετισµού παρεµβάσεων (Demaray κ.ά., 1995) Η τυποποιηµένη βαθµολογία µπορεί να µετατραπεί σε ποσοστιαία κατάταξη. Το σύστηµα SSRS τυποποιήθηκε βάσει εθνικού δείγµατος που ξεπερνά τις Παρέχει διακριτούς κανόνες για αγόρια και κορίτσια και για µαθητές µε και χωρίς υστέρηση. Σύµφωνα µε τους δηµιουργούς, παρουσιάζονται υψηλά επίπεδα εσωτερικής συνοχής, αξιοπιστία δοκιµασίας-επαναδοκιµασίας, εγκυρότητα περιεχοµένου, διάρθρωσης και παράλληλη εγκυρότητα. Το λογισµικό που χρησιµοποιείται (ASSIST) διευκολύνει τη βαθµολόγηση και τη δηµιουργία αναφορών και παρέχει συµπεριφορικούς στόχους και προτάσεις για παρεµβάσεις προγραµµατισµού. Μια έκδοση του ASSIST µε δυνατότητα σάρωσης παρέχει επιλογές οµαδικής δηµιουργίας αναφορών. Ταξινοµεί και διευθετεί πληροφορίες ανά οµάδες, άτοµα, αίθουσες, τάξεις, σχολεία, περιοχές, φύλο, εθνότητα και χρονική διάρκεια. [ ιατίθεται από την American Guidance Service, Inc., 4201 Woodland Road, Circle Pines, MN 55014, ΗΠΑ.] 71

73 Αναπτύξτε και αποδείξτε τις κοινωνικές σας δεξιότητες - Με τη µέθοδο ATLAS 5. Κλίµακα βαθµολόγησης κοινωνικών δεξιοτήτων του Waksman (WSSRS) (Waksman, 1985) Η κλίµακα WSSRS προορίζεται για παιδιά και εφήβους (από νηπιακή ηλικία έως 12 ετών κατά το αµερικανικό εκπαιδευτικό σύστηµα). Μπορεί να χρησιµοποιηθεί για τον εντοπισµό ελλείψεων κοινωνικών δεξιοτήτων, την επιλογή των δεξιοτήτων στις οποίες θα επικεντρωθεί η κατάρτιση, καθώς και για την αξιολόγηση της επιτυχίας στην κατάρτιση κοινωνικών δεξιοτήτων. Αποτελείται από 21 στοιχεία που παραπέµπουν σε κανόνες, στα οποία παρέχονται απαντήσεις βάσει κλίµακας 4 βαθµών τύπου Likert. Η κύρια κλίµακα αφορά τις κοινωνικές δεξιότητες. Οι δύο επιµέρους κλίµακες αφορούν την επιθετικότητα και την παθητικότητα. Υπάρχουν ξεχωριστά έντυπα για αγόρια και κορίτσια. Αυτά συµπληρώνονται από τους καθηγητές και ο απαιτούµενος χρόνος κυµαίνεται στα λεπτά. Οι δηµιουργοί της κλίµακας αναφέρουν υψηλή εσωτερική συνοχή. Ωστόσο, ο Demaray κ.ά. (1995) αναφέρουν ελλείψεις σε άλλες ψυχοµετρικές ιδιότητες. Οι δηµιουργοί αυτοί δηλώνουν, επίσης, ότι παρά τη συνοπτική µορφή και την ευκολία στη χρήση της κλίµακας, τη χρησιµότητά της υπονόµευσε η εστίασή της σε ελλείψεις δεξιοτήτων παρά προκοινωνικής συµπεριφοράς. [ ιατίθεται από την M.D. Angus and Associates Limited. Ιστοτόπος: 6. Κλίµακα κοινωνικών ικανοτήτων και σχολικής προσαρµογής των Walker-McConnell (WSSCSA) (Walker & McConnel, 1995) Υπάρχουν δύο εκδόσεις της κλίµακας Walker-McConnell. Η έκδοση εφήβων περιέχει τέσσερις επιµέρους κλίµακες που έχουν προκύψει από αναλυτική προσέγγιση (αυτοέλεγχος, σχέσεις µε συνοµήλικους, σχολική προσαρµογή και κατανόηση), σχηµατίζοντας ένα σύνολο 53 στοιχείων και στις τέσσερις επιµέρους κλίµακες. Η Κλίµακα βασίζεται στις βαθµολογήσεις καθηγητών ως προς τη συχνότητα µε την οποία εκτιµάται η επίδειξη κοινωνικών δεξιοτήτων για κάθε βαθµολογούµενο µαθητή. Η συµπλήρωση των 53 στοιχείων της Κλίµακας εφήβων συνήθως απαιτεί 10 λεπτά για κάθε µαθητή. Η Έκδοση παιδιών αποτελείται από τρεις επιµέρους κλίµακες που έχουν προκύψει από αναλυτική προσέγγιση (προτιµώµενη κοινωνική συµπεριφορά από καθηγητές, προτιµώµενη κοινωνική συµπεριφορά από συνοµήλικους και σχολική προσαρµογή), φτάνοντας το σύνολο των 43 στοιχείων και στις τρεις επιµέρους κλίµακες. Η Κλίµακα βασίζεται στις βαθµολογήσεις καθηγητών ως προς τη συχνότητα µε την οποία εκτιµάται η επίδειξη κοινωνικών δεξιοτήτων για κάθε βαθµολογούµενο µαθητή. Η συµπλήρωση των 43 στοιχείων της Κλίµακας παιδιών συνήθως απαιτεί 10 λεπτά για κάθε µαθητή. Οι ψυχοµετρικές ιδιότητες των κλιµάκων δεν αναφέρονται στον ιστότοπο του εκδότη. Ωστόσο, οι ιδιότητες της έκδοσης παιδιών περιγράφονται από τον Demaray κ.ά. (1995). Σηµειώνουν ότι το εγχειρίδιο αναφέρει άριστη εσωτερική συνοχή, επαρκή αξιοπιστία ανάµεσα στους αξιολογητές, και επαρκή έως άριστη αξιοπιστία δοκιµασίας-επαναδοκιµασίας. Αναφέρεται, επίσης, εγκυρότητα περιεχοµένου, διαφοροποιητική, διαρθρωτική εγκυρότητα και εγκυρότητα κριτηρίων. Ο Demaray κ.ά. (1995) σηµειώνουν ότι κάποια από τα δείγµατα που χρησιµοποιήθηκαν για τη δοκιµασία της αξιοπιστίας και της εγκυρότητας υπήρξαν µάλλον µικρά. Επιπλέον, τονίζουν ότι το δείγµα βάσει του οποίου τυποποιήθηκε η κλίµακα παιδιών δεν είναι αντιπροσωπευτικό του πληθυσµού των ΗΠΑ. [Ιστότοπος: 72

74 Κεφάλαιο 6 Αξιολόγηση κοινωνικών δεξιοτήτων που συνδέονται µε την εργασία: υφιστάµενες προσεγγίσεις και εργαλεία 7. Η Κλίµακα βαθµολόγησης σχολικών κοινωνικών δεξιοτήτων (SSSRS) (Brown κ.ά., 1984) Η κλίµακα SSSRS έχει σχεδιαστεί προκειµένου να βοηθήσει το προσωπικό σχολείων και πιο συγκεκριµένα τους καθηγητές στον προσδιορισµό ελλείψεων των µαθητών ως προς τις κοινωνικές συµπεριφορές στο σχολικό περιβάλλον. Προορίζεται για παιδιά των τάξεων 1-12 (του αµερικανικού εκπαιδευτικού συστήµατος). Η κλίµακα 40 στοιχείων περί παρατηρήσιµων προκοινωνικών δεξιοτήτων αξιολογήθηκε επί κοινωνικής βάσης και κρίθηκε σηµαντική για τη σχολική επιτυχία των µαθητών στους εξής τοµείς: (i) Σχέσεις µε ενήλικες (12 στοιχεία), (ii) Σχέσεις µε συνοµήλικους (16 στοιχεία), (iii) Σχολικοί κανόνες (6 στοιχεία) και (iv) Συµπεριφορές στην τάξη (6 στοιχεία). Η διάρκεια της χρήσης της είναι 10 λεπτά. Η κλίµακα SSSRS αποτελεί ένα µέσο µε παραποµπές σε κριτήρια, το οποίο προσφέρει γνώση σχετικά µε τα κοινωνικά πλεονεκτήµατα και ελλείψεις των µαθητών. Η βαθµολόγηση πραγµατοποιείται σε κλίµακα έξι βαθµών τύπου Likert επί παρατηρήσεων των προηγούµενων µηνών, ενώ τα δεδοµένα περί αξιοπιστίας δοκιµασίας-επαναδοκιµασίας και αξιοπιστίας µεταξύ αξιολογητών υποδεικνύουν ότι η κλίµακα διαθέτει συγκρίσιµη αξιοπιστία µε µαθητές οικιακής, ειδικής και κανονικής εκπαίδευσης. Το εγχειρίδιο περιγράφει τους όρους υπό τους οποίους θα πρέπει να χρησιµοποιούνται οι 40 δεξιότητες. [ ιατίθεται από την Slosson Educational Publications Inc. Ιστότοπος: 8. Κατάλογος αξιολόγησης κοινωνικής συµπεριφοράς (SBAI) (Stephens & Arnold, 1992) Το SBAI αξιολογεί το επίπεδο κοινωνικών συµπεριφορών που εκδηλώνουν παιδιά και έφηβοι στο περιβάλλον της τάξης. Σχεδιάστηκε ως συνοδευτικό εργαλείο του καταλόγου Κοινωνικές δεξιότητες στην τάξη. Είναι κατάλληλο για τάξης ειδικής εκπαίδευσης ή οποιαδήποτε τάξη όπου ενδέχεται να συναντώνται προβλήµατα συµπεριφοράς. Αποτελείται από 136 στοιχεία, τα οποία περιγράφουν κοινωνικές δεξιότητες που παρατηρούνται συχνά στην τάξη. Ο καθηγητής ή άλλο άτοµο (όπως ο γονέας) που έχει παρατηρήσει τη συµπεριφορά ενός µαθητή βαθµολογεί κάθε στοιχείο σε κλίµακα 4 βαθµών, περιγράφοντας τόσο την εµφάνιση όσο και το επίπεδο των συµπεριφορών που εκδηλώνει ο µαθητής. Η διάρκεια της χρήσης της είναι λεπτά. Τα αποτελέσµατα των 4 κλιµάκων συµπεριφοράς (περιβαλλοντική, διαπροσωπική, προσωπική και εργασιακή) και οι 30 επιµέρους κλίµακες µπορούν να χρησιµοποιηθούν για την ανάπτυξη εκπαιδευτικών στρατηγικών κοινωνικών δεξιοτήτων. Κατά την αναθεώρηση του καταλόγου SBAI, ο Demaray κ.ά. (1995) παρατήρησαν ότι, ενώ το εγχειρίδιο παρουσιάζει υψηλά επίπεδα εσωτερικής συνοχής και αξιοπιστίας µεταξύ αξιολογητών, δεν υπάρχουν στοιχεία περί αξιοπιστίας δοκιµασίας-επαναδοκιµασίας. Εκφράζουν την άποψη ότι το εγχειρίδιο περιλαµβάνει στοιχεία επαρκούς εγκυρότητας περιεχοµένου, διάρθρωσης και συγκλίνουσας εγκυρότητας. [ ιατίθεται από την Psychological Assessment Resources, Inc N. Florida Avenue, Lutz, FL 33549, ΗΠΑ. Ιστότοπος: 73

75 Αναπτύξτε και αποδείξτε τις κοινωνικές σας δεξιότητες - Με τη µέθοδο ATLAS Κλίµακες επαγγελµατικής αξιολόγησης που περιλαµβάνουν ενότητα σχετική µε τις κοινωνικές δεξιότητες 1. Οδηγός επαγγελµατικής αξιολόγησης και κατάρτισης (VACG) (Rusch κ.ά., 1982) Ο οδηγός VACG αποτελεί ένα όργανο αξιολόγησης, βάσει οικολογικής ανάλυσης των ευκαιριών απασχόλησης. Περιλαµβάνει µεγάλο εύρος γενικών εργασιακών και κοινωνικών δεξιοτήτων, βάσει εµπειρικής ανάλυσης των απαιτήσεων της εργασίας. Ο Rusch κ.ά. (1982) πραγµατοποίησαν έρευνα σε εργοδότες στους τοµείς των υπηρεσιών και της ελαφριάς βιοµηχανίας προκειµένου να προσδιοριστούν οι απαιτήσεις ως προς τις δεξιότητες για τις θέσεις εργασίας βασικού επιπέδου. Τα αποτελέσµατα αυτής της έρευνας παρείχαν τα στοιχεία του οδηγού VACG. Ο οδηγός VACG έχει σχεδιαστεί ως κλίµακα βαθµολόγησης συµπεριφοράς, η οποία παρέχει µια µέτρηση των επαγγελµατικών και κοινωνικών δεξιοτήτων ΑΜΕΑ. Αποτελείται από τους εξής τοµείς: εργασιακές συµπεριφορές (παρουσία/ αντοχή, ανεξαρτησία, παραγωγή, µάθηση, συµπεριφορά) και δεξιότητες αλληλεπίδρασης (επικοινωνιακές δεξιότητες, κοινωνικές δεξιότητες, δεξιότητες αυτοεξυπηρέτησης [ευπρεπισµός/ φαγητό], ακαδηµαϊκές δεξιότητες [ανάγνωση/γραφή και µαθηµατικά]). Ο οδηγός VACG περιλαµβάνει 66 στοιχεία, καθένα εκ των οποίων ξεκινά µε την ερωτηµατική φράση «Εκδηλώνει ο εργαζόµενος», η οποία συµπληρώνεται από περιγραφή της συµπεριφοράς που αξιολογείται. Παρέχονται πολλές πιθανές απαντήσεις οι οποίες επιδεικνύουν τα επίπεδα απόδοσης του εργαζόµενου, και οι αξιολογητές ενηµερώνονται ώστε να επιλέγουν την φράση που περιγράφει καλύτερα το τρέχον επίπεδο λειτουργίας του εκάστοτε ατόµου. Ο οδηγός VACG σχεδιάστηκε ώστε να χρησιµοποιείται από καθηγητές, εργαζόµενους στον τοµέα αποκατάστασης, φορείς παροχής υπηρεσιών ενηλίκων, γονείς και βοηθούς επαγγελµατιών για τον προσδιορισµό του γενικού επιπέδου δεξιοτήτων ενός ατόµων σε σχέση µε τα πρότυπα που κρίνονται σηµαντικά για την επιτυχία σε εργασίες της βιοµηχανίας τροφίµων, συντήρησης κτιρίων και της ελαφριάς βιοµηχανίας. Οι ψυχοµετρικές ιδιότητες της VACG αναφέρονται από τους Menchetti & Rusch (1988). Οι συντελεστές δοκιµασίας-επαναδοκιµασίας κυµαίνονται από 0,69 έως 0,96 (µέσος όρος = 0,79). Η εσωτερική συνοχή, όπως υπολογίζεται από τους συντελεστές άλφα, κυµαίνεται από 0,59 έως 0,91 (µέσος όρος = 0,76) για τις βαθµολογίες τοµέα του VACG. Ο συντελεστής άλφα για τη συνολική βαθµολογία δοκιµασίας ανέρχεται σε 0,95. Τα αποτελέσµατα εµπειρικής επαλήθευσης υποδεικνύουν ότι οι βαθµολογίες τοµέα διαφοροποιούνται µεταξύ αξιολογούµενων µε νοητική υστέρηση, οι οποίοι διαθέτουν εµπειρία µόνο προστατευµένης εργασίας και αυτών που έχουν απασχοληθεί µε επιτυχία στο ανταγωνιστικό εργατικό δυναµικό. [ ηµοσιεύεται από την Exceptional Education, P.O. Box 15308, Seattle, WA 98155, ΗΠΑ] 2. Κλίµακες µεταβατικής συµπεριφοράς (2 η έκδοση) (TBS-2) (McCarney & Anderson, 2000) Οι κλίµακες TBS-2 βασίζονται στη βιβλιογραφία περί συµπεριφοράς, σχετικά µε τις προϋποθέσεις για επιτυχία στην απασχόληση και τη µετάβαση. Υπάρχουν δύο εκδόσεις, µία έκδοση αυτοαξιολόγησης µαθητή και µία σχολική έκδοση που συµπληρώνεται από έναν ή περισσότερους καθηγητές. Έχουν σχεδιαστεί για κάθε οµάδα ΑΜΕΑ, για εφήβους ηλικίας 12 µε 18 ετών. Υπάρχουν 62 στοιχεία, τα οποία καλύπτουν τρεις επιµέρους κλίµακες: συµπεριφορές στο εργασιακό περιβάλλον, 74

76 Κεφάλαιο 6 Αξιολόγηση κοινωνικών δεξιοτήτων που συνδέονται µε την εργασία: υφιστάµενες προσεγγίσεις και εργαλεία διαπροσωπικές σχέσεις και κοινωνικές προσδοκίες/ προσδοκίες στο πλαίσιο της κοινότητας. Οι επιµέρους κλίµακες βασίζονται στην ανάλυση παραγόντων του αρχικού συνόλου στοιχείων. Κάθε στοιχείο βαθµολογείται σε κλίµακα 6 βαθµών. Η βαθµολογία µπορεί να µετατραπεί σε ποσοστό, βάσει εθνικών κανόνων. Η σχολική έκδοση TBS-2 τυποποιήθηκε βάσει ενός συνόλου µαθητών από 20 αντιπροσωπευτικές πολιτείες των ΗΠΑ. Τόσο η σχολική έκδοση όσο και η έκδοση αυτοαξιολόγησης TBS-2 παρέχουν διακριτούς κανόνες για µαθητές και µαθήτριες. Για τη συµπλήρωση αρκούν λεπτά. Το Εγχειρίδιο κλίµακας µεταβατικής συµπεριφοράς IEP και παρέµβασης περιλαµβάνει µεµονωµένους στόχους εκπαιδευτικών προγραµµάτων, αντικείµενα επίτευξης και παρεµβάσεις και για τα 62 στοιχεία της κλίµακας. [ ιατίθεται από την Hawthorne Educational Services, Inc., 800 Gray Oak Drive, Columbia, MO 65201, ΗΠΑ. Ιστοτόπος: 3. Κατάλογος προγραµµατισµού µετάβασης (TPI) (Clark & Patton, 1997) Ο κατάλογος TPI αποτελεί ένα µέσο για τον προσδιορισµό και τον προγραµµατισµό των συνολικών αναγκών µετάβασης µαθητών ηλικίας ετών. Έχει σχεδιαστεί προκειµένου να παράσχει στο προσωπικό των σχολείων έναν συστηµατικό τρόπο προσέγγισης καίριων τοµέων προγραµµατισµού µετάβασης, οι οποίοι περικλείουν τις ανάγκες, προτιµήσεις και ενδιαφέροντα του κάθε µαθητή. Οι πληροφορίες σχετικά µε τις ανάγκες µετάβασης συγκεντρώνονται από τον µαθητή, τους γονείς ή τους κηδεµόνες, καθώς και από το προσωπικό του σχολείου, χρησιµοποιώντας τρία ξεχωριστά έντυπα που έχουν σχεδιαστεί ειδικά για κάθε οµάδα στόχο. Τα έντυπα περιέχουν τα ίδια 46 στοιχεία που καλύπτουν τους εξής τοµείς αξιολόγησης: απασχόληση, περαιτέρω εκπαίδευση/ κατάρτιση, δεξιότητες καθηµερινής διαβίωσης, δραστηριότητες ψυχαγωγίας, συµµετοχή στην κοινότητα, υγεία, αυτοδιάθεση, επικοινωνία, διαπροσωπικές σχέσεις. Το έντυπο του µαθητή περιέχει, επίσης, 15 ανοιχτές ερωτήσεις. Η κλίµακα διατίθεται και στην ισπανική γλώσσα, και υπάρχει η δυνατότητα χρήσης λογισµικού για τη βαθµολόγηση. Απαντώνται αρκετά στοιχεία, τα οποία αφορούν αµέσως ή εµµέσως τις κοινωνικές δεξιότητες στον χώρο εργασίας. Οι περιγραφές στοιχείων για τους χρήστες παρέχουν κάποια παραδείγµατα και τον σκοπό κάθε στοιχείου, και αναφέρουν τις κοινωνικές δεξιότητες που αφορούν την απασχόληση, όπου ισχύει. Για παράδειγµα, το Στοιχείο 3 στον τοµέα Απασχόληση έχει τίτλο «Ξέρει πώς να βρει εργασία». Η περιγραφή του στοιχείου 3 αναφέρει ότι «Οι µαθητές γνωρίζουν τα βασικά βήµατα για την αναζήτηση εργασίας, την υποβολή αίτησης για εργασία και πώς να κάνουν καλή εντύπωση σε µια συνέντευξη εργασίας». Το πλαίσιο που ακολουθεί παρουσιάζει στοιχεία που σχετίζονται αµέσως ή εµµέσως µε κοινωνικές δεξιότητες στον χώρο εργασίας. [Η κλίµακα TPI διατίθεται από την: Pro-Ed, 8700 Shoal Creek Blvd., Austin, TX , ΗΠΑ. Τηλέφωνο: , Τηλεοµοιοτυπία: , Ιστοτόπος: 75

77 Αναπτύξτε και αποδείξτε τις κοινωνικές σας δεξιότητες - Με τη µέθοδο ATLAS Πλαίσιο Στοιχεία της TPI που σχετίζονται µε κοινωνικές δεξιότητες Απασχόληση 3. Γνωρίζει πώς να βρει εργασία 4. Επιδεικνύει γενικές δεξιότητες και συµπεριφορές εργασίας που προτιµούν οι εργοδότες για τη διατήρηση µιας θέσης και η εξέλιξη µπορεί να περιλαµβάνει υποστηριζόµενη απασχόληση Αυτοδιάθεση 33. Εκφράζει σωστά συναισθήµατα και ιδέες στους άλλους 34. Εκφράζει µε σιγουριά συναισθήµατα και ιδέες στους άλλους Επικοινωνία 37. Έλλειψη δεξιοτήτων οµιλίας στο παρελθόν 38. Έλλειψη δεξιοτήτων ακρόασης στο παρελθόν ιαπροσωπικές σχέσεις 43. ηµιουργεί και διατηρεί στενές ή/ και περιστασιακές φιλίες σε διαφορετικά περιβάλλοντα 44. Εκδηλώνει κατάλληλες συµπεριφορές σε διαφορετικά περιβάλλοντα 45. Επιδεικνύει δεξιότητες καλής συνεργασίας µε συναδέλφους 46. Επιδεικνύει δεξιότητες καλής συνεργασίας µε προϊσταµένους 4. Εργαλείο αξιολόγησης εργασιακών δεξιοτήτων (OSAI) (Mathews κ.ά., 1980a) Το εργαλείο OSAI περιλαµβάνει 13 καταλόγους ελέγχου. Οι δέκα αφορούν τις περίπλοκες κοινωνικές δεξιότητες σχετικά µε την εργασία που χαρακτηρίστηκαν σηµαντικές από εµπειρογνώµονες στον τοµέα της απασχόλησης: αναζήτηση πιθανής θέσης, κλήση πιθανού εργοδότη, συνέντευξη εργασίας, αποδοχή σύστασης από προϊστάµενο, αποδοχή κριτικής από εργοδότη, παροχή εποικοδοµητικής κριτικής, επεξήγηση προβλήµατος σε προϊστάµενο, αναγνώριση της καλής δουλειάς ενός συνεργάτη, και αποδοχή αναγνώρισης. Το εργαλείο περιλαµβάνει κείµενα αναπαράστασης ρόλων για καθεµία από αυτές τις κοινωνικές περιστάσεις, καθορίζοντας: (α) την εργασία που πρέπει να διεκπεραιωθεί, (β) µια σειρά ενεργειών που πρέπει να πραγµατοποιηθούν και (γ) γραπτές δηλώσεις και συµπεριφορές που πρέπει να αναπαραχθούν από το άτοµο που χρησιµοποιεί το εργαλείο. Για παράδειγµα, η αναπαράσταση που απαιτείται για την «επεξήγηση ενός προβλήµατος στον προϊστάµενο» έχει ως εξής: (i) αναφέρετε ότι υπάρχει πρόβληµα, (ii) ρωτήστε εάν ο προϊστάµενος έχει χρόνο να συζητήσει, (iii) περιγράψτε το πρόβληµα, (iv) δώστε ένα παράδειγµα του προβλήµατος, (v) προτείνετε πιθανές λύσεις, (vi) ρωτήστε εάν ο προϊστάµενος γνωρίζει κάποια λύση ή εάν µπορεί να κάνει κάτι, (vii) επαναλάβετε τη λύση, (viii) ρωτήστε εάν πρέπει να κάνετε κάτι άλλο και (ix) ευχαριστήστε τον προϊστάµενο για τη βοήθεια. Επιλέγονται οι συµπεριφορές στόχος που αναπαριστώνται σωστά. ίπλα στις συµπεριφορές στόχο που δεν αναπαριστώνται ή δεν αναπαριστώνται σωστά τοποθετείται µηδέν. Στη συνέχεια, η αναλογία των πιθανών στόχων που αναπαριστώνται σωστά µετατρέπεται σε ποσοστό. Οι τρεις κατάλογοι ελέγχου που αποµένουν αποτελούν δοκιµασίες κριτηρίων που καλύπτουν τους εξής τοµείς: σύνταξη επιστολής κατόπιν συνέντευξης εργασίας, απάντηση σε αγγελία και συµπλήρωση φορολογικής δήλωσης. Το εργαλείο OSAI κρίθηκε έγκυρο και αξιόπιστο (Mathews κ.ά., 1980b, 1981, 1982). [ ιατίθεται από το Kέντρο Έρευνας και Κατάρτισης για Ανεξάρτητη ιαβίωση, Πανεπιστήµιο του Kansas, Room 4089 Dole Center, 1000 Sunnyside Avenue, Lawrence, Kansas, , ΗΠΑ. Ιστοτόπος: 76

78 Κεφάλαιο 6 Αξιολόγηση κοινωνικών δεξιοτήτων που συνδέονται µε την εργασία: υφιστάµενες προσεγγίσεις και εργαλεία Αποκλειστικές αξιολογήσεις επαγγελµατικών κοινωνικών δεξιοτήτων 1. Κοινωνικές ικανότητες στον χώρο εργασίας (SCW) πειραµατική έκδοση (Nota & Soresi, χωρίς ηµεροµηνία) Η αξιολόγηση SCW αποτελεί κατάλογο ελέγχου συµπεριφορών, ο οποίος σχεδιάστηκε ειδικά για την αξιολόγηση κοινωνικών δεξιοτήτων που σχετίζονται µε τον χώρο εργασίας. Περιλαµβάνει 58 στοιχεία, τα οποία αξιολογούνται µε «ναι», «όχι» ή «ναι/όχι», αναλόγως µε το αν οι συµπεριφορές εκδηλώνονται στον χώρο εργασίας. Πρόκειται για µία νέα κλίµακα, η οποία δεν έχει υποβληθεί ακόµη σε ψυχοµετρική επαλήθευση. Η αγγλική µετάφραση του ιταλικού πρωτοτύπου παρατίθεται στο Παράρτηµα 5. [Περισσότερες πληροφορίες διατίθενται από τους δηµιουργούς 6.3 Άλλα χρήσιµα εργαλεία αξιολόγησης Εισαγωγή Όπως επεσήµανε και ο David Felce, έχει τεράστια σηµασία η συγκέντρωση των κατάλληλων πληροφοριών σχετικά µε το άτοµο που απευθύνεται στην εταιρεία σας για υποστήριξη στην ανεύρεση και διατήρηση µιας θέσης εργασίας. Λόγω της αναπηρίας του, ένα ΑΜΕΑ θα χρειαστεί ειδική βοήθεια προκειµένου να βρεθεί η κατάλληλη θέση εργασίας που να ταιριάζει µε τα προσωπικά του ενδιαφέροντα και προτιµήσεις: Ποιες είναι οι ικανότητες του ατόµου; Τι ειδικές ανάγκες παρουσιάζει; Ποια είναι τα στοιχεία που πρέπει να συγκεντρώσουµε για το άτοµο αυτό, τα οποία θα φανούν χρήσιµα για τη µελλοντική του συµµετοχή στην αγορά εργασίας; Η καλή αξιολόγηση του πελάτη θα διευκολύνει τον επαγγελµατικό σύµβουλο στη σύνταξη ενός σχεδίου ανάπτυξης ή υποστήριξης και θα αποφευχθούν οι αποχωρήσεις. Μόλις διευκρινιστούν οι ικανότη&tau