«Μελέτη Ηλεκτροεγκεφαλογραφήματος με βάση μεγέθη από τη θεωρία πληροφορίας» ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "«Μελέτη Ηλεκτροεγκεφαλογραφήματος με βάση μεγέθη από τη θεωρία πληροφορίας» ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ"

Transcript

1 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΑΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΗΛΕΚΤΡΟΛΟΓΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ «Μελέτη Ηλεκτροεγκεφαλογραφήματος με βάση μεγέθη από τη θεωρία πληροφορίας» ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΟΝΙΚΑ-ΦΙΛΙΤΣΑ Σ. ΞΕΝΙΚΟΥ Επιβλέπουσα : ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ Σ. ΝΙΚΗΤΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ, ΕΜΠ Αθήνα, Σεπτέμβριος 9

2

3 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΑΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΗΛΕΚΤΡΟΛΟΓΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ «Μελέτη Ηλεκτροεγκεφαλογραφήματος με βάση μεγέθη από τη θεωρία πληροφορίας» ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Μόνικα-Φιλίτσα Σ. Ξενικού Επιβλέπουσα :Κωνσταντίνα Σ. Νικήτα Καθηγήτρια, Ε.Μ.Π. Εγκρίθηκε από την τριμελή εξεταστική επιτροπή την 3 η Σεπτεμβρίου Κωνσταντίνα Σ. Νικήτα Καθηγήτρια Ε.Μ.Π.... Νικόλαος Ουζούνογλου Καθηγητής Ε.Μ.Π.... Διονύσιος- Δημήτριος Κουτσούρης Καθηγητής Ε.Μ.Π. Αθήνα, Σεπτέμβριος 9

4 ... Μόνικα-Φιλίτσα Σ. Ξενικού Διπλωματούχος Ηλεκτρολόγος Μηχανικός και Μηχανικός Υπολογιστών Ε.Μ.Π. Copyright Μόνικα-Φιλίτσα Σ. Ξενικού Με επιφύλαξη παντός δικαιώματος. All rights reserved. Απαγορεύεται η αντιγραφή, αποθήκευση και διανομή της παρούσας εργασίας, εξ ολοκλήρου ή τμήματος αυτής, για εμπορικό σκοπό. Επιτρέπεται η ανατύπωση, αποθήκευση και διανομή για σκοπό μη κερδοσκοπικό, εκπαιδευτικής ή ερευνητικής φύσης, υπό την προϋπόθεση να αναφέρεται η πηγή προέλευσης και να διατηρείται το παρόν μήνυμα. Ερωτήματα που αφορούν τη χρήση της εργασίας για κερδοσκοπικό σκοπό πρέπει να απευθύνονται προς τον συγγραφέα. Οι απόψεις και τα συμπεράσματα που περιέχονται σε αυτό το έγγραφο εκφράζουν τον συγγραφέα και δεν πρέπει να ερμηνευθεί ότι αντιπροσωπεύουν τις επίσημες θέσεις του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου.

5

6 ΠΕΡΙΛΗΨΗ Στην παρούσα μεταπτυχιακή διπλωματική εργασία, η κυματιδιακή ανάλυση (Wavelet Analysis) εφαρμόζεται σε ηλεκτροεγκεφαλικές καταγραφές ασθενών που πάσχουν από επιληψία και σε προκλητά δυναμικά ασθενών που πάσχουν από σχιζοφρένεια και αλκοολισμό, με σκοπό την ανάδειξη παθολογικών προτύπων. Συγκεκριμένα, χρησιμοποιείται ο Διακριτός Κυματιδιακός Μετασχηματισμός (Discrete Wavelet Transform) για την εκτίμηση της Εντροπίας (Entropy) τωνηλεκτροεγκεφαλικών σημάτων. Η Εντροπία είναι ένα μέγεθος το οποίο εκφράζει το βαθμό τάξης ενός σήματος. Βιοσήματα με μεγάλο βαθμό οργάνωσης και περιορισμένο συχνοτικό περιεχόμενο -που θεωρείται ότι εκφράζουν πιο συντονισμένη εγκεφαλική λειτουργία- έχουν χαμηλές τιμές Εντροπίας. Αντίθετα, όσο πιο στοχαστικό είναι ένα σήμα τόσο μεγαλύτερη η τιμή της Εντροπίας του. Για τη μελέτη μας υλοποιήσαμε δύο διαφορετικά μεγέθη Εντροπίας, την Κυματιδιακή Εντροπία (Wavelet Entropy) και την Εντροπία Renyi (Renyi Entropy), τα οποία έχουν διαφορετικές σχέσεις ορισμού αλλά εκφράζουν και τα δύο το βαθμό τάξης των αναλυόμενων σημάτων. Τα αποτελέσματα της ανάλυσης αποκαλύπτουν ότι και τα δύο αυτά μεγέθη Εντροπίας κατορθώνουν να εντοπίσουν την επιληπτική κρίση, καθώς η τιμή τους διαφοροποιείται κατά τη διάρκειά της σε σχέση με την τιμή τους πριν από αυτή. Ακόμα, στατιστική ανάλυση των αποτελεσμάτων για προκλητά δυναμικά αποκαλύπτει ότι είναι δυνατός ο διαχωρισμός των παθολογικών καταγραφών (σχιζοφρενών ή αλκοολικών) από αυτές υγιών μαρτύρων, σε συγκεκριμένες περιοχές ενδιαφέροντος των σημάτων. Λέξεις Κλειδιά: Ηλεκτροεγκεφαλογράφημα, Προκλητά Δυναμικά, Εντροπία, Κυματιδιακός Μετασχηματισμός, Επιληψία, Σχιζοφρένεια, Αλκοολισμός.

7 ABSTRACT Wavelet Analysis of EEG during epileptic seizures and evoked potentials of patients suffering from schizophrenia and alcoholism was carried out in the present project. Discrete Wavelet Transform was used to estimate the Entropy of patients biosignals. Entropy is a measure of the degree of order of a signal -and subsequently of the system it represents- also reflecting the complexity of its power spectrum. An ordered activity, like a sinusoidal signal, is manifested as a narrow peak in the frequency domain which corresponds to a low entropy value. On the other extreme, a disordered activity (e.g. the one generated by pure noise or by a deterministic chaotic system) will have a wide band response, thus being reflected in higher entropies. In our research we used two differently defined Entropies, Wavelet Entropy and Renyi Entropy, both revealing the degree of order of the signal. Results show that both Entropy measures accomplish the goal they were used for. They manage to detect the epileptic seizure as their value clearly decreased during seizure compared to the pre-ictal value. Also, statistically significant differences were observed between entropy values of ERPs of healthy subjects and patients suffering from schizophrenia and alcoholism. Key Words: Electroengephalogram, Evoked Potentials, Entropy, Wavelet Transform, Epileptic seizure, Schizophrenia, Alcoholism. 3

8 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η συγχρονισμένη αποδιέγερση των νευρώνων δημιουργεί ρυθμική διακύμανση στο δυναμικό που καταγράφεται στην επιφάνεια του κρανίου ως Ηλεκτροεγκεφαλογράφημα (ΗΕΓ). Το ΗΕΓ μπορεί να οριστεί αδρά ως η μέση ηλεκτρική εγκεφαλική δραστηριότητα που μετράται σε διάφορα σημεία της επιφάνειας του κεφαλιού. Τα ΗΕΓ που σχετίζονται με φυσιολογικές διαδικασίες και παθολογίες του Κεντρικού Νευρικού Συστήματος (Κ.Ν.Σ.) διαφέρουν μορφολογικά. Ο ορισμός τους και η κλινική τους εκτίμηση γίνεται, όμως, σε εμπειρική βάση με οπτική επισκόπηση και προσπάθεια ανίχνευσης από το ειδικό ιατρικό προσωπικό κάποιου μοτίβου που να μπορεί να συσχετισθεί και να υποδεικνύει παθολογικά στοιχεία. Αν και αυτή η παραδοσιακή ανάλυση είναι πολύ χρήσιμη, η οπτική επισκόπηση του ΗΕΓ είναι υποκειμενική και δεν επιτρέπει κάποιου είδους συστηματοποίηση. Για να ξεπεραστούν αυτά τα μειονεκτήματα προτείνεται, παράλληλα με την παραδοσιακή ανάλυση και συμπληρωματικά προς αυτή, η ποσοτική ανάλυση του ΗΕΓ, όπου αντικειμενικοί μετρητές χρησιμοποιούνται για να καθορίσουν την εγκεφαλική δραστηριότητα. Στην παρούσα εργασία μελετάται η δυνατότητα χρήσης του μεγέθους της Εντροπίας για την ποσοτική ανάλυση ΗΕΓ, τη δυνατότητα διάγνωσης επιληπτικών κρίσεων και χαρακτηρισμού παθολογικών καταστάσεων, όπως είναι η σχιζοφρένεια και ο αλκοολισμός. Η παρούσα εργασία περιλαμβάνει επτά κύρια Κεφάλαια, πέραν της Εισαγωγής. Στο Κεφάλαιο γίνεται μια σύντομη περιγραφή της ανατομίας και φυσιολογίας του εγκεφάλου, δίνοντας έμφαση στα ηλεκτρικά δυναμικά τα οποία είναι η βάση της λειτουργίας του. Επίσης, παρουσιάζονται συνοπτικά οι παθολογίες που αποτελούν το πεδίο εφαρμογής της παρούσας εργασίας, δηλαδή η επιληψία, η σχιζοφρένεια και ο αλκοολισμός. Στο Κεφάλαιο παρουσιάζεται το Ηλεκτροεγκεφαλογράφημα και τα Προκλητά Δυναμικά, δύο νευροηλεκτρικές κυματομορφές που προκύπτουν από καταγραφές στην επιφάνεια του κεφαλιού. Τα δύο αυτά Κεφάλαια αποσκοπούν στο να κατανοήσει ο αναγνώστης το σύστημα που θα αναλύσουμε στην παρούσα εργασία, τον τρόπο που αυτό λειτουργεί και αποκρίνεται στα ερεθίσματα, καθώς και τον τρόπο δημιουργίας των υπό ανάλυση βιοσημάτων, την πληροφορία που αυτά μεταφέρουν και η οποία τα καθιστά χρήσιμα διαγνωστικά εργαλεία παθολογιών. Στο 4

9 Κεφάλαιο 3 παρουσιάζεται η Κυματιδιακή Ανάλυση -συγκεκριμένα οι δύο βασικοί Κυματιδιακοί Μετασχηματισμοί, ο Συνεχής και ο Διακριτός- η οποία αποτελεί το εργαλείο που χρησιμοποιούμε στη μελέτη μας για την ανάλυση του ΗΕΓ. Το Κεφάλαιο 4 εισάγει την έννοια της Εντροπίας, όπως αυτή χρησιμοποιείται στη θεωρία Πληροφορίας, και γίνεται αναφορά σε μεγέθη Εντροπίας που απαντήθηκαν στη βιβλιογραφία. Στο Κεφάλαιο 5 περιγράφεται αναλυτικά η μεθοδολογία της παρούσας εργασίας, δηλαδή αναλύονται οι αλγόριθμοι που εφαρμόστηκαν και οι συγκεκριμένες παράμετροι που χρησιμοποιήθηκαν για την εφαρμογή τους και περιγράφονται τα πραγματικά βιοσήματα τα οποία αναλύθηκαν. Στο Κεφάλαιο 6 παρατίθενται τα αποτελέσματα που προέκυψαν από την εφαρμογή της τεχνικής μας στα δεδομένα σήματα. Τέλος, στο Κεφάλαιο 7 αναλύονται τα συμπεράσματα τα οποία συνήχθησαν από την ανάλυση των αποτελεσμάτων. 5

10 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΕΡΙΛΗΨΗ... ABSTRACT... 3 ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 4 ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΕΓΚΕΦΑΛΟΥ... Εισαγωγή.... Οι Νευρώνες..... Ανατομία Νευρώνων..... Κατηγορίες Νευρώνων Ηλεκτρικές Ιδιότητες Νευρώνων Ηλεκτρικά Δυναμικά Νευρώνων Δυναμικό Ηρεμίας Βαθμωτά Δυναμικά Δυναμικά Δράσης Ο Εγκέφαλος..... Ανατομία Εγκεφάλου..... Παθολογίες Επιληψία Σχιζοφρένεια Αλκοολισμός... 8 ΗΛΕΚΤΡΟΕΓΚΕΦΑΛΟΓΡΑΦΗΜΑ... 3 Εισαγωγή Ηλεκτροεγκεφαλογράφημα ηρεμίας Προκλητά Δυναμικά Ο ΚΥΜΑΤΙΔΙΑΚΟΣ ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ... 4 Εισαγωγή Μητρικές συναρτήσεις Συνεχής κυματιδιακός μετασχηματισμός (CWT) Διακριτός κυματιδιακός μετασχηματισμός (DWT) ΜΕΓΕΘΗ ΕΝΤΡΟΠΙΑΣ... 5 Εισαγωγή Εντροπία Shannon (Shannon Entropy) Φασματική εντροπία (Spectral Entropy) Προσεγγιστική εντροπία (Approximate Entropy, ApEn) Εντροπία Δείγματος (Sample Entropy, SampEn) State Entropy (SE) - Response Entropy (RE) Κυματιδιακή εντροπία (Wavelet Entropy, WavEn) Κυματιδιακή Εντροπία Εφαρμογές κυματιδιακής εντροπίας Πλεονεκτήματα σε σχέση με άλλους αλγορίθμους Εντροπία Renyi (Renyi Entropy, RenEn) Εντροπία Tsallis (Tsallis Entropy - Time-dependent Entropy) Πολυπλοκότητα Lempel-Ziv (Lempel-Ziv Complexity) ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ Περιγραφή αλγορίθμων Κυματιδιακής Εντροπίας Αλγόριθμος Wavelet Entropy Αλγόριθμος Relative Wavelet Entropy Περιγραφή αλγορίθμου Εντροπίας Renyi

11 5.3 Παρουσίαση πραγματικών σημάτων Υλοποίηση αλγορίθμων Επιλογή Παραμέτρων ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ Εφαρμογή αλγορίθμων σε προσομοιωμένα δεδομένα Εφαρμογή αλγορίθμων σε πραγματικά δεδομένα Εφαρμογή αλγορίθμων σε σήμα επιληψίας Κρίση πρώτης μέρας Κυματιδιακή Εντροπία Σχετική Κυματιδιακή Εντροπία Εντροπία Renyi Κρίση δεύτερης μέρας Κυματιδιακή Εντροπία Σχετική Κυματιδιακή Εντροπία Εντροπία Renyi Εφαρμογή αλγορίθμων σε προκλητά δυναμικά Κυματιδιακή Εντροπία Εντροπία Renyi ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Συμπεράσματα Επιληψία Προκλητά δυναμικά Μελλοντικές κατευθύνσεις ΑΝΑΦΟΡΕΣ

12 Ευχαριστίες Η διπλωματική αυτή εργασία πραγματοποιήθηκε στο εργαστήριο Βιοϊατρικών Προσομοιώσεων και Απεικονιστικής Τεχνολογίας (BIOSIM) το οποίο υπάγεται στη Σχολή Ηλεκτρολόγων Μηχανικών και Μηχανικών Υπολογιστών (H.M.M.Y.) και στο Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Συστημάτων Επικοινωνιών και Υπολογιστών (ΕΠΙΣΕΥ) του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου (Ε.Μ.Π.). Θα ήθελα να ευχαριστήσω την Καθηγήτρια και επικεφαλής του εργαστηρίου κ. Κωνσταντίνα Νικήτα για την δυνατότητα που μου πρόσφερε να πραγματοποιήσω την παρούσα εργασία καθώς και για τις ανεκτίμητες γνώσεις που μου έχει μεταλαμπαδεύσει όλα αυτά τα χρόνια ως καθηγήτριά μου. Επίσης, θερμές ευχαριστίες οφείλω στους υποψήφιους διδάκτορες Γιώργο Γιαννακάκη και Νίκο Τσιαπάρα -με τους οποίους δουλέψαμε μαζί πάνω στο μεγαλύτερο μέρος της εργασίας- για την υπομονή τους και την αφιέρωση πολύτιμου μέρους από το χρόνο και τη γνώση τους για την αποσαφήνιση των ερωτημάτων μου. 8

13 9

14 ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΕΓΚΕΦΑΛΟΥ Εισαγωγή Στο κεφάλαιο αυτό επιχειρείται μια συνοπτική παρουσίαση της ανατομίας και φυσιολογίας του ανθρώπινου εγκεφάλου, ώστε να καταστούν πιο προφανή τα θέματα που θα αναπτυχθούν στα επόμενα κεφάλαια της εργασίας.. Οι Νευρώνες Η βασική δομική και λειτουργική μονάδα του νευρικού συστήματος είναι το νευρικό κύτταρο ή νευρώνας. Τα εξειδικευμένα αυτά κύτταρα είναι υπεύθυνα για τη μεταφορά πληροφορίας από και προς τον εγκέφαλο καθώς και για την επεξεργασία της. Το ανθρώπινο νευρικό σύστημα αποτελείται από περισσότερους από νευρώνες. Κατά τη διάρκεια της κύησης ο οργανισμός του εμβρύου παράγει τουλάχιστον 5 νευρώνες το λεπτό. 5-3 μέρες πριν από τη γέννηση η παραγωγή νευρώνων σταματά και τότε αρχίζει για τον εγκέφαλο η νέα επιγενετική φάση ανάπτυξης με την αρχικά εκρηκτική δημιουργία συνάψεων των σημείων επαφής των νευρώνων που διαρκεί για όλη τη ζωή του ατόμου. Όσοι από τους νευρώνες δεν καταφέρνουν να δημιουργήσουν ισχυρές συνάψεις πεθαίνουν. έτσι τη στιγμή της γέννησης έχουν αποδεκατιστεί τουλάχιστον οι μισοί νευρώνες, ενώ η μεγαλύτερη θνησιμότητα των νευρώνων αρχίζει να εκδηλώνεται σε ηλικία 3-4 ετών, χωρίς ο ανθρώπινος οργανισμός να μπορεί να τους αντικαταστήσει με νέους. Στη συνέχεια θα παρουσιάσουμε αναλυτικά τη δομή και τη λειτουργία των νευρώνων... Ανατομία Νευρώνων Οι νευρώνες, αν και παρουσιάζουν ποικιλία μεγεθών και σχημάτων, αποτελούνται εν γένει από τέσσερα μέρη, τα οποία φαίνονται στο Σχήμα :

15 Το κυρίως σώμα (soma). Είναι το κυρίως τμήμα του κυττάρου το οποίο περιέχει τον πυρήνα και τα υπόλοιπα οργανίδια. Η παρουσία του πυρήνα στο σώμα υποδηλώνει ότι εδώ συντελείται κατά κύριο λόγο η πρωτεϊνοσύνθεση για το κύτταρο αυτό. Η διάμετρος του πυρήνα ποικίλει από 3 έως 8 μm [65]. Τους δενδρίτες (dendrites). Σχηματίζουν δομές που διακλαδίζονται από το κυρίως σώμα του κυττάρου προς τα έξω. Οι περισσότερες συνάψεις, τα σημεία, δηλαδή, τα οποία λαμβάνουν τα σήματα από τους άλλους νευρώνες, βρίσκονται στους δενδρίτες και το κυρίως σώμα. Συνεπώς, ο κύριος όγκος της εισερχόμενης πληροφορίας προς ένα νευρώνα εισέρχεται από τους δενδρίτες [65]. Τον άξονα ή νευρική ίνα (axon). Αποτελεί μια λεπτή προέκταση του κυτταρικού σώματος, σαν καλώδιο. Το μήκος του μπορεί να είναι δεκάδες, εκατοντάδες ή και δεκάδες χιλιάδες φορές μεγαλύτερο από τη διάμετρο του σώματος. Το τμήμα του άξονα που βρίσκεται πλησιέστερα στο σώμα του κυττάρου ονομάζεται αρχικό τμήμα (axon hillock). Από το σημείο αυτό εκκινούνται τα ηλεκτρικά σήματα που διαδίδονται κατά μήκος του άξονα, μακριά από το κυρίως σώμα (ή λιγότερο συχνά και προς αυτό) καθώς εδώ η πυκνότητα καναλιών νατρίου -τα οποία είναι υπεύθυνα για την εκκίνηση των ηλεκτρικών σημάτων- είναι πολύ μεγάλη και το κατώφλι δυναμικού δράσης είναι το πιο αρνητικό. Τα νευρικά κύτταρα μπορεί να έχουν μόνο έναν άξονα, αλλά ο άξονας μπορεί να έχει όπως συμβαίνει συνήθως και άλλες εγκάρσιες διακλαδώσεις, ενώ στις απολήξεις τόσο του άξονα όσο και των διακλαδώσεων μπορεί να υπάρχουν περαιτέρω διακλαδώσεις. Κατά μήκος του άξονα, μετακινούνται διάφορα οργανίδια και ουσίες, από το κεντρικό σώμα προς τις απολήξεις και αντιστρόφως (αξονική μεταφορά) και έτσι τα διάφορα χημικά σήματα έχουν τη δυνατότητα να επηρεάζουν τη μορφολογία και τη βιοχημεία του νευρώνα. Με τον τρόπο αυτό κινούνται και οι τοξίνες (τετάνου, έρπητα, πολιομυελίτιδας) στο Κεντρικό Νευρικό Σύστημα (Κ.Ν.Σ.). Οι άξονες μερικών ινών καλύπτονται από μυελίνη, μια λιπώδη μεμβρανική θήκη (myelin sheath) που σχηματίζεται από κύτταρα στήριξης (Schwann cells) περιελισσόμενα γύρω από τον άξονα, η οποία επιταχύνει τη διέλευση

16 των ηλεκτρικών σημάτων κατά μήκος του άξονα και προστατεύει από ηλεκτρικές παρεμβολές και μηχανικές καταπονήσεις τον νευρώνα, λειτουργώντας ως μονωτικό. Το έλυτρο μυελίνης διακόπτεται ανά τμήματα και παρεμβάλλεται ένα τμήμα άξονα, που ονομάζεται κόμβος του Ranvier (Ranvier node), το οποίο παραμένει εκτεθειμένο στο εξωκυττάριο υγρό. Βλάβες που σχετίζονται με τη μυελίνη έχουν σοβαρό αντίκτυπο στην ορθή μεταφορά των νευρικών ηλεκτρικών ώσεων και μπορεί να συνεπάγονται σοβαρές ασθένειες, όπως είναι για παράδειγμα η σκλήρυνση κατά πλάκας. Στο Σχήμα φαίνεται η δομή του ελύτρου μυελίνης και η περιέλιξή της γύρω από τον άξονα του νευρικού κυττάρου [4], [5], [65]. Σχήμα Ανατομία νευρώνων. Στο σχήμα φαίνονται τα βασικά δομικά μέρη ενός νευρώνα: Το κυρίως σώμα, οι δενδρίτες, ο άξονας και οι απολήξεις του άξονα, οι συνάψεις. Επίσης, στο δεύτερο τμήμα παρουσιάζεται και το έλυτρο μυελίνης που περιβάλει τον άξονα και πως αυτό δημιουργείται από τα Schwann cells [6], [63]. Η Πολλαπλή σκλήρυνση ή σκλήρυνση κατά πλάκας (Multiple Sclerosis, MS), είναι μια χρόνια νευρολογική, αυτοάνοση ασθένεια στην οποία το ανοσοποιητικό σύστημα επιτίθεται στο Κεντρικό Νευρικό Σύστημα προκαλώντας απομυελίνωση. Η Πολλαπλή σκλήρυνση επηρεάζει τους νευρώνες, τα κύτταρα του εγκεφάλου και τον νωτιαίο μυελό προκαλώντας σταδιακή καταστροφή της μυελίνης (απομυελίνωση). Όταν η μυελίνη έχει καταστραφεί οι νευρώνες δεν μπορούν να χειριστούν αποτελεσματικά τα ηλεκτρικά σήματα. Το όνομα Πολλαπλή σκλήρυνση αναφέρεται στις πολλαπλές ουλές (σκλήρυνση) πάνω στην μυελίνη [65].

17 Τις απολήξεις του άξονα (axon terminal). Στο τμήμα αυτό των νευρώνων υπάρχουν ειδικές δομές που περιλαμβάνουν τους χημικούς νευροδιαβιβαστές, οι οποίοι απελευθερώνονται για να επιτευχθεί επικοινωνία με τα κύτταραστόχους. Κλείνοντας τα παρόν εδάφιο πρέπει να αναφέρουμε ότι οι συνάψεις είναι τα σημεία επικοινωνίας μεταξύ δύο νευρώνων, όπου γίνεται η μετάδοση του σήματος από τον ένα νευρώνα στον άλλο. Αυτή η επικοινωνία γίνεται με χημικές ουσίες, όχι με ηλεκτρικά σήματα, ενώ δεν υπάρχει φυσική επαφή των δύο νευρώνων. Συγκεκριμένα, ως απόκριση σε κάποιον ηλεκτρικό παλμό που ταξιδεύει στον άξονα του ενός νευρώνα, μικρά προσυναπτικά κυστίδια απελευθερώνουν τις κατάλληλες χημικές ουσίες (νευροδιαβιβαστές) οι οποίες, περνώντας από τη συναπτική σχισμή, φτάνουν στη μετασυναπτική μεμβράνη και διεγείρουν το δεύτερο νευρώνα, προκαλώντας ένα νέο ηλεκτρικό σήμα. Η διαδικασία της χημικής μετάδοσης των ηλεκτρικών παλμών στις συνάψεις παριστάνεται λεπτομερώς στο Σχήμα [5]. Σχήμα Χημική μετάδοση ηλεκτρικών παλμών στις συνάψεις μεταξύ δύο νευρώνων [6]. 3

18 .. Κατηγορίες Νευρώνων Οι νευρώνες έχουν διαφορετικά μεγέθη και σχήματα ανάλογα με το ρόλο που επιτελούν. Αρχικά, μπορούν να ταξινομηθούν σε τρεις λειτουργικές κατηγορίες: Τους απαγωγούς νευρώνες, τους προσαγωγούς νευρώνες και τους διανευρώνες. Οι προσαγωγοί νευρώνες, που δεν έχουν δενδρίτες αλλά μόνο άξονα, μεταφέρουν πληροφορία από τους διάφορους ιστούς και όργανα στο Κ.Ν.Σ.. Οι απαγωγοί νευρώνες είναι υπεύθυνοι για την αντίθετης κατεύθυνσης μεταφορά ηλεκτρικών σημάτων, δηλαδή από το Κ.Ν.Σ. προς τα κύτταρα στόχους: τους μύες και τα κύτταρα αδένων, εσωτερικών και αισθητήριων οργάνων. Οι διανευρώνες, που αποτελούν το 99% όλων των νευρώνων και βρίσκονται εξ ολοκλήρου στο ΚΝΣ, συνδέουν προσαγωγούς και απαγωγούς νευρώνες μεταξύ τους. [4], [68]. Επίσης, οι νευρώνες μπορούν να διαχωριστούν σε μονοπολικούς (unipolar), διπολικούς (bipolar) και πολυπολικούς (multipolar) ανάλογα με το πλήθος των δενδριτών που έχουν και τη θέση έκφυσης αυτών σε σχέση με την αντίστοιχη του νευρικού άξονα. Στο Σχήμα 3 παρουσιάζονται αυτοί οι τύποι νευρώνων [64]. Σχήμα 3 Διαχωρισμός νευρικών κυττάρων ανάλογα με την ανατομία τους σε μονοπολικούς, διπολικούς και πολυπολικούς [64]. 4

19 Τέλος, οι νευρώνες ανάλογα με το συγκεκριμένο ρόλο που επιτελούν διακρίνονται σε υποδοχείς (receptors) οι οποίοι βρίσκονται στα αισθητήρια όργανα και ανιχνεύουν τις περιβαλλοντικές αλλαγές, τις οποίες κωδικοποιούν και στη συνέχεια μέσω μιας άλλης κατηγορίας νευρώνων, των αισθητήριων (sensory neurons), η πληροφορία αυτή μεταφέρεται από τα αισθητήρια όργανα στο Κ.Ν.Σ.. Επίσης, υπάρχουν και οι νευρώνες που σχετίζονται με τον έλεγχο των μυών (motor neurons), μεταφέροντας εντολές από το Κ.Ν.Σ. προς το μυ στόχο [64]...3 Ηλεκτρικές Ιδιότητες Νευρώνων Οι νευρώνες θεωρούνται αγώγιμοι κύλινδροι με χαρακτηριστική ηλεκτρική αντίσταση και χωρητικότητα. Οι ηλεκτρικές ιδιότητες των νευρώνων εξαρτώνται σημαντικά από το αν αυτοί καλύπτονται από έλυτρο μυελίνης ή όχι. Η μυέλινη θήκη που καλύπτει ορισμένους νευρώνες συντελεί στην αύξηση της απόστασης του εξωκυττάριου και ενδοκυττάριου υγρού, μεταξύ των οποίων γίνεται η -απαραίτητη για τη μετάδοση των ηλεκτρικών παλμών- ανταλλαγή ιόντων. Η αύξηση αυτή της απόστασης οδηγεί σε μείωση της χωρητικότητας και αύξηση της ηλεκτρικής αντίστασης του νευρώνα. Αποτέλεσμα αυτού είναι η αυξημένη ταχύτητα μετάδοσης των ηλεκτρικών σημάτων στους άξονες που καλύπτονται από μυελίνη [5]...4 Ηλεκτρικά Δυναμικά Νευρώνων Τα ηλεκτρικά δυναμικά των νευρώνων περιλαμβάνουν το δυναμικό ηρεμίας της μεμβράνης του νευρικού άξονα και τους δύο τρόπους μετάδοσης ερεθισμάτων από τα νευρικά κύτταρα, τα βαθμωτά δυναμικά και τα δυναμικά δράσης...4. Δυναμικό Ηρεμίας Όλα τα κύτταρα σε συνθήκες ηρεμίας έχουν μια διαφορά δυναμικού κατά μήκος των μεμβρανών, το οποίο ονομάζεται δυναμικό ηρεμίας, με το εσωτερικό του κυττάρου αρνητικά φορτισμένο ως προς το εξωτερικό. Το δυναμικό ηρεμίας προκύπτει από μια μικρή ανισότητα της συγκέντρωσης ιόντων στις δύο πλευρές της ημιπερατής κυτταρικής μεμβράνης και η τιμή του εξαρτάται από τη διαφορά στη συγκέντρωση των ιόντων μεταξύ ενδοκυττάριου και εξωκυττάριου υγρού και τη διαπερατότητα της μεμβράνης στα διάφορα ιόντα. Η τυπική τιμή δυναμικού ηρεμίας για ένα νευρώνα είναι περίπου -7mV. 5

20 Για κάθε ένα από τα ιόντα (Κ +, Na +, Ca +, Cl - κλπ) που μετακινούνται μέσω της μεμβράνης μεταξύ ενδοκυττάριου και εξωκυττάριου χώρου, ορίζεται το δυναμικό ισορροπίας του. Η κίνηση αυτή των ιόντων οφείλεται σε δύο δυνάμεις: (α) στην οσμωτική πίεση και τη δημιουργία βαθμίδας συγκέντρωσης του ιόντος μέσω της μεμβράνης και (β) στη διαφορά ηλεκτρικού δυναμικού που προκύπτει από τη διαφορά συγκέντρωσης των ιόντων. Δυναμικό ισορροπίας για ένα ιόν είναι το δυναμικό της μεμβράνης για το οποίο η ηλεκτρική δύναμη για ένα ιόν γίνεται αντίθετη με τη δύναμη διάχυσης του ιόντος αυτού. Τυπικές τιμές σε ένα νευρικό κύτταρο για το δυναμικό ισορροπίας είναι για το Κ mv και για το Na + +8mV, με τα δύο αυτά ιόντα να είναι τα πιο σημαντικά για τη δημιουργία ηλεκτρικών νευρικών ώσεων. Επομένως, στην τυπική τιμή του δυναμικού ηρεμίας του νευρώνα κανένα από αυτά τα ιόντα δε βρίσκεται στο δυναμικό ισορροπίας του, οπότε υπάρχει συνεχής διάχυση ιόντων μεταξύ των δύο πλευρών της μεμβράνης. Συγκεκριμένα, αναφέρουμε ότι τα ιόντα νατρίου διαχέονται προς το εσωτερικό, ενώ τα ιόντα καλίου προς το εξωτερικό του κυττάρου. Παρόλη τη συνεχιζόμενη διάχυση ιόντων Κ + και Na + οι συγκεντρώσεις τους δε μεταβάλλονται εξαιτίας της ύπαρξης και λειτουργίας της ηλεκτρογόνου αντλία Na + - Κ + (active Na + - Κ + pump). Αυτή η ιοντική αντλία, με την κατανάλωση ενέργειας από το μεταβολισμό του κυττάρου (ΑΤΡ), μεταφέρει ιόντα αντίθετα στη βαθμίδα συγκέντρωσής τους, συντελώντας έτσι στον άμεσο διαχωρισμό φορτίου και τη διατήρηση της μόνιμης κατάστασης που περιγράφεται από το δυναμικό ηρεμίας. Συγκεκριμένα, η ηλεκτρογόνος αντλία Na + - Κ + μεταφέρει τρία ιόντα νατρίου στο εξωκυττάριο υγρό, για κάθε δύο ιόντα καλίου που μεταφέρει μέσα στο κύτταρο. Στο Σχήμα 4 απεικονίζονται όσα αναφέρθηκαν σε αυτό το εδάφιο, μέσω ενός συγκεκριμένου παραδείγματος για τα ιόντα Κ +. Φαίνεται ότι η αυξημένη ενδοκυττάρια συγκέντρωση του Κ + προκαλεί διάχυσή του προς το εξωκυττάριο υγρό, ενώ το θετικό του φορτίο δημιουργεί μια αντίθετη δύναμη που το επαναφέρει στο κυτταρόπλασμα. Επίσης, φαίνεται και η ηλεκτρογόνος αντλία Na + - Κ +, η οποία ωθεί τα ιόντα Κ + προς το εσωτερικό του κυττάρου, δηλαδή προς την περιοχή μεγαλύτερης συγκέντρωσής του [4], [5]. 6

21 Σχήμα 4 Μηχανισμός δημιουργίας δυναμικού ισορροπίας για τα ιόντα καλίου και λειτουργία της ηλεκτρογόνου αντλία Na + - Κ + [66], [67]...4. Βαθμωτά Δυναμικά Οι παροδικές μεταβολές στο δυναμικό της μεμβράνης προκαλούν ηλεκτρικά σήματα που μπορούν να αλλάξουν τις λειτουργίες του κυττάρου. Οι αλλαγές αυτές είναι ο πιο σημαντικός τρόπος διαχείρισης και μεταφοράς ερεθισμάτων από τα νευρικά κύτταρα. Τα βαθμωτά δυναμικά είναι μικρές μεταβολές στο δυναμικό της μεμβράνης που περιορίζονται σε μια μικρή περιοχή αυτής, εξασθενούν γρήγορα (περίπου - mm από το σημείο διέγερσης) και ως εκ τούτου μεταφέρουν ερεθίσματα σε μικρές αποστάσεις. Ονομάζονται βαθμωτά γιατί το εύρος της αλλαγής του δυναμικού μεταβάλλεται και σχετίζεται με το μέγεθος του ερεθίσματος. Συνεπώς, πληροφορία που μεταφέρεται με βαθμωτά δυναμικά κωδικοποιείται στο εύρος τους. Ορισμένα χαρακτηριστικά βαθμωτά δυναμικά ανάλογα με τη θέση που δημιουργούνται ή τη λειτουργία τους είναι τα δυναμικά υποδοχέων, τα συναπτικά και τα δυναμικά βηματοδότη [4] Δυναμικά Δράσης Το δυναμικό δράσης (action potential) είναι ένα σήμα που διατρέχει τον νευρικό άξονα και επηρεάζει άλλους νευρώνες ή προκαλεί αντίδραση των κυττάρων-στόχων 7

22 (π.χ. μυϊκή συστολή ή ενεργοποίηση αδένων) και χρησιμοποιείται από το νευρικό σύστημα για επικοινωνία σε μεγάλες αποστάσεις. Τα δυναμικά δράσης είναι ταχείες μεταβολές του δυναμικού της μεμβράνης οι οποίες μπορεί να διαρκέσουν μόνο ms, κατά τη διάρκεια του οποίου, όμως, το δυναμικό της μεμβράνης μπορεί να μεταβληθεί μέχρι και κατά mv (από -7mV έως 4mV) και μετά να επαναπολωθεί στην τιμή του δυναμικού ηρεμίας. Διέγερση ενός νευρώνα και γένεση δυναμικού δράσης προκαλείται όταν το δυναμικό της μεμβράνης στο σημείο axon hillock αλλάξει από την τιμή ηρεμίας σε μια λιγότερο αρνητική τιμή, μεγαλύτερη κάποιου κατωφλίου. Το δυναμικό δράσης εκκινείται όταν κάποιο ερέθισμα είναι αρκετά ισχυρό ώστε να προκαλέσει μια παροδική αλλαγή στη διαπερατότητα της μεμβράνης σε ορισμένα ιόντα. Συγκεκριμένα, αυξάνεται η διαπερατότητα στα ιόντα νατρίου. Με τον τρόπο αυτό τα θετικά φορτία που εισέρχονται στο κύτταρο είναι περισσότερα από αυτά που εξέρχονται και έτσι το δυναμικό της μεμβράνης γίνεται λιγότερο αρνητικό και τελικά αντιστρέφεται. Τη στιγμή αυτή μεταβάλλεται ξανά η διαπερατότητα της μεμβράνης -αυτή τη φορά αυξάνεται η διαπερατότητα σε ιόντα καλίου, ενώ κλείνουν τα κανάλια νατρίου που είχαν ανοίξει αρχικά- και έτσι πολύ γρήγορα διαχέονται ιόντα καλίου προς τον εξωκυττάριο χώρο και η μεμβράνη, αφού περάσει μια φάση υπερπόλωσης, επιστρέφει στο δυναμικό ισορροπίας της. Στο Σχήμα 5 παρουσιάζεται η μορφή του δυναμικού δράσης και αναλυτικά ο τρόπος δημιουργίας του. Πρέπει να τονιστεί ότι για να εκκινηθεί το δυναμικό δράσης πρέπει το ερέθισμα να προκαλέσει αποπόλωση της μεμβράνης σε τέτοιο βαθμό ώστε να ξεπεραστεί ένα κατώφλι δυναμικού, πέραν του οποίου το δυναμικό δράσης έχει ακριβώς την ίδια μορφή και δεν εξαρτάται πλέον από την ένταση του ερεθίσματος. Εάν δεν ξεπεραστεί το κατώφλι αυτό, το δυναμικό δράσης δε δημιουργείται. Έτσι, από την ένταση του ερεθίσματος εξαρτάται μόνο το αν θα γεννηθεί το δυναμικό δράσης και όχι η μορφή ή το εύρος του, τα οποία είναι πάντα τα ίδια (all-or-none). Η πληροφορία που Μια μεμβράνη ονομάζεται αποπολωμένη (depolarized) όταν το δυναμικό της είναι λιγότερο αρνητικό (δηλαδή πλησιέστερο στο ) από το δυναμικό ηρεμίας της (-7 mv για ένα νευρώνα). Κατά σύμβαση, ο όρος αυτός περιλαμβάνει και καταστάσεις όπου το δυναμικό ηρεμίας αντιστρέφεται. Υπερπολωμένη (Hyperpolarized) ονομάζεται μια μεμβράνη όταν το δυναμικό της είναι περισσότερο αρνητικό από το δυναμικό ηρεμίας της. Η διαδικασία κατά την οποία το δυναμικό μιας μεμβράνης επιστρέφει προς την τιμή ηρεμίας της (είτε ήταν υπερπολωμένη είτε αποπολωμένη) ονομάζεται επαναπόλωση (repolarization) της μεμβράνης. 8

23 μεταφέρεται με δυναμικά δράσης κωδικοποιείται στη συχνότητά τους, εφόσον η μορφή τους δεν μεταβάλλεται. Κατά τη διάρκεια του δυναμικού δράσης το κύτταρο παραμένει ανερέθιστο σε περαιτέρω σήματα διέγερσης που φτάνουν σε αυτό. Σχήμα 5 Μορφή και τρόπος δημιουργίας του δυναμικού δράσης [69]. Όσον αφορά τη διάδοση του δυναμικού δράσης, αυτή γίνεται με άλματα (saltatory propagation) μεταξύ γειτονικών κόμβων Ranvier. Με τον τρόπο αυτό εξασφαλίζεται η μη εξασθένιση του σήματος. Δηλαδή, τα δυναμικά δράσης παραμένουν αναλλοίωτα κατά τη μετάδοσής τους κατά μήκος των νευροαξόνων. Πιο αναλυτικά, η αρχική αποπόλωση της μεμβράνης -από την οποία προκύπτει το δυναμικό δράσης- γίνεται σε κάποιο Ranvier κόμβο, δηλαδή σε ένα σημείο του νευροάξονα όπου δεν υπάρχει προστατευτικό έλυτρο μυελίνης, οπότε κάποιο εξωτερικό ερέθισμα είναι δυνατό να φτάσει τη μεμβράνη και να τη διεγείρει. Στη συνέχεια μέσω δημιουργίας τοπικών ρευμάτων το ηλεκτρικό σήμα διαδίδεται στον καλυμμένο από μυελίνη νευροάξονα ως τον επόμενο κόμβο του Ranvier, όπου διεγείροντας την εκεί μεμβράνη επαναλαμβάνεται η διαδικασία δημιουργίας του δυναμικού δράσης το οποίο και ξαναεμφανίζεται στον επόμενο Ranvier κόμβο ταυτόσημο με το αρχικό. Έτσι το αρχικό δυναμικό δράσης αναγεννάται από τον ίδιο του τον εαυτό. 9

24 Στο Σχήμα 6 φαίνεται η αλματώδης διάδοση των δυναμικών δράσης κατά μήκος του νευροάξονα [4], [5]. Σχήμα 6 Αλματώδης διάδοση δυναμικών δράσης κατά μήκος του νευροάξονα [7].. Ο Εγκέφαλος Ο εγκέφαλος, που μαζί με τον νωτιαίο μυελό συνιστούν το Κεντρικό Νευρικό Σύστημα (Κ.Ν.Σ.) του ανθρώπινου οργανισμού, είναι ένα από τα σημαντικότερα όργανα και ένα από τα πιο μυστηριώδη και πολύπλοκα αντικείμενα που γνωρίζουμε. Είναι υπεύθυνος για πληθώρα λειτουργιών, όπως η ρύθμιση της θερμοκρασίας του σώματος, η επεξεργασία πληροφοριών από τον περιβάλλοντα κόσμο και η αντίδραση σε αυτές, η ρύθμιση της στάσης και της κίνησης του σώματος, η γλώσσα, η μάθηση και πολλές άλλες... Ανατομία Εγκεφάλου Ο εγκέφαλος βρίσκεται προστατευμένος από τον εξωτερικό κόσμο μέσα στο σκληρό οστέινο κρανίο και το εγκεφαλονωτιαίο υγρό, ενώ απομονώνεται από την κυκλοφορία του αίματος και πιθανώς διάφορες τοξικές ουσίες μέσω του

25 αιματοεγκεφαλικού φραγμού [7]. Στο Σχήμα 7 φαίνονται οι κύριες ανατομικές περιοχές του εγκεφάλου. Σχήμα 7 Βασικές ανατομικές περιοχές του εγκεφάλου [7]. Παρατηρείται ότι, το επάνω μέρος του εγκεφάλου αποτελούν τα δύο επικοινωνούντα ημισφαίρια, αριστερό και δεξί, καταλαμβάνοντας το μεγαλύτερο μέρος του όγκου του. Το εξώτατο τμήμα τους είναι ο εγκεφαλικός φλοιός, ο οποίος χωρίζεται από τον κεντρικό και πλευρικό αύλακα σε τέσσερις κύριους λοβούς: τον πλευρικό, τον ινιακό, το βρεγματικό και τον πρόσθιο [5]. Σύμφωνα με τον χάρτη του Brodmann 3 (Σχήμα 8) o εγκεφαλικός φλοιός χωρίζεται περαιτέρω σε διακριτές ιστολογικές περιοχές οι οποίες είναι υπεύθυνες για διαφορετικές λειτουργίες. 3 Korbinian Brodmann (868-98): Γερμανός νευρολόγος. Πρότεινε την διάκριση 5 ξεχωριστών περιοχών για τον εγκεφαλικό φλοιό με βάση τις ιστολογικές τους διαφοροποιήσεις. Αργότερα οι περιοχές αυτές συνδέθηκαν με διαφορετικές νευρικές λειτουργίες [58].

26 Σχήμα 8 Χάρτης του Brodmann όπου σημειώνονται οι διακριτές ιστολογικές και λειτουργικές περιοχές του εγκεφαλικού φλοιού. [73] Ο Πίνακας παρουσιάζει συνοπτικά τις λειτουργίες με τις οποίες σχετίζεται κάθε ένας από τους τέσσερις λοβούς του εγκεφάλου [8], [84].

27 Πίνακας Λειτουργίες εγκεφαλικών λοβών [8], [84]. Μετωπιαίος Λοβός Θέση Χαρακτηριστικά Βρίσκεται στην περιοχή γύρω Σχετίζεται με τα συναισθήματα, τη λογική, από το μέτωπο. την ικανότητα προγραμματισμού, την κίνηση και ορισμένες λειτουργίες του λόγου. Εμπλέκεται σε εκούσιες διαδικασίες, όπως η δημιουργικότητα, η κρίση, η επίλυση προβλημάτων. Βρεγματικός Λοβός Θέση Χαρακτηριστικά Βρίσκεται πίσω από τον Εμπλέκεται στην επεξεργασία ηλεκτρικών πρόσθιο λοβό και πάνω από το βρεγματικό, στο οπίσθιο άνω τμήμα του εγκεφάλου. παλμών που σχετίζονται με αισθήσεις, όπως η αφή, ο πόνος, η γεύση, η πίεση και η θερμοκρασία. Σχετίζεται, ακόμα, και με κάποιες γλωσσικές διαδικασίες. Κροταφικός Λοβός Θέση Χαρακτηριστικά Βρίσκεται ακριβώς πάνω από Είναι υπεύθυνος για την ακοή, τη μνήμη, τις τα αυτιά και στις δύο πλευρές έννοιες και τη γλώσσα. Ακόμα, του εγκεφάλου. διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στα συναισθήματα και τη διαδικασία μάθησης. Σχετίζεται με την επεξεργασία και ερμηνεία ακουστικών ερεθισμάτων. Ινιακός Λοβός Θέση Χαρακτηριστικά Βρίσκεται στο πίσω τμήμα του εγκεφάλου. Εμπλέκεται στην ικανότητα αναγνώρισης αντικειμένων. Είναι υπεύθυνος για την όραση. 3

28 Σημαντικό, επίσης, τμήμα του εγκεφάλου είναι η παρεγκεφαλίδα, η οποία αποτελεί το δεύτερο μεγαλύτερο σε μέγεθος τμήμα του εγκεφάλου, βρίσκεται κοντά στο εγκεφαλικό στέλεχος -στο οπίσθιο κάτω μέρος του εγκεφάλου- και είναι ιδιαίτερα σημαντική ως κέντρο ελέγχου της κινητικής λειτουργίας. Τέλος, το εγκεφαλικό στέλεχος (Brain stem) μοιάζει δομικά με τον νωτιαίο μυελό, αλλά περιλαμβάνει και σώματα κρανιακών νεύρων καθώς και νευρώνες υπεύθυνους για τον έλεγχο της αναπνοής και της κυκλοφορίας [5], [7]... Παθολογίες Στη συνέχεια θα επιχειρηθεί μια συνοπτική παρουσίαση των παθολογιών που θα αποτελέσουν το αντικείμενο έρευνας της παρούσας εργασίας.... Επιληψία Επιληψία είναι μια οικογένεια από διαφορετικές διαταραχές που έχουν ως κοινό σημείο τους επαναλαμβανόμενους παροξυσμούς με αιφνίδια, υπέρμετρη και ανώμαλη εκφόρτιση εγκεφαλικών νευρώνων. Οι επιληπτικοί παροξυσμοί μπορεί να προκαλούν σπασμούς (εάν συμμετέχει ο κινητικός φλοιός) ή και οπτικές, ακουστικές ή οσφρητικές ψευδαισθήσεις (εάν συμμετέχει ο βρεγματικός ή ο ινιακός φλοιός). Οι παροξυσμοί, με την κατάλληλη φαρμακοθεραπεία, μπορούν να ελεγχθούν απόλυτα στο 5% περίπου των επιληπτικών ασθενών [65]. Η επιληψία μπορεί να εμφανισθεί στη γέννηση ή αργότερα στη μετέπειτα ζωή ενός ανθρώπου. Μπορεί να είναι το αποτέλεσμα για το παιδί προβλημάτων υγείας που είχε η μητέρα κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης, επιπλοκών στον τοκετό, μπορεί να προέλθει από τραύματα στο κεφάλι, από ορισμένες δηλητηριώδεις ουσίες, από εγκεφαλικές φλεγμονές και περιστασιακά από όγκους ή από αποπληξία (αγγειακά εγκεφαλικά επεισόδια). Τις περισσότερες φορές όμως, οι κρίσεις αυτές συμβαίνουν για λόγους που δεν μπορούμε καθόλου να εντοπίσουμε. Έτσι, η επιληψία μπορεί να διακριθεί σε δύο κατηγορίες ανάλογα με την αιτιολογία της: [53], [65] o Πρωτοπαθής. Όταν δεν εμφανίζεται συγκεκριμένο αίτιο που προκαλεί παροξυσμούς, το σύνδρομο καλείται πρωτοπαθής ή ιδιοπαθής επιληψία. 4

29 o Δευτεροπαθής. Ένας αριθμός αναστρέψιμων διαταραχών, όπως είναι οι όγκοι, ο τραυματισμός της κεφαλής, η υπογλυκαιμία, οι λοιμώξεις των μηνίγγων, η απότομη στέρηση του αλκοόλ σε ένα αλκοολικό, μπορεί να προκαλέσει την εκδήλωση επιληπτικών κρίσεων. Οποιαδήποτε και αν είναι η αιτία της επιληψίας, υπολογίζεται ότι περίπου ο ένας στους εκατό ανθρώπους έχει τη μία ή την άλλη μορφή επιληψίας, ενώ παγκοσμίως περίπου 5 εκατομμύρια άνθρωποι πάσχουν απ' αυτήν, με τον οποιοσδήποτε να μπορεί να παρουσιάσει επιληψία, καθώς θεωρείται ότι δεν κληρονομείται. Επίσης, ανάλογα με την εντόπιση της νευρικής εκφόρτισης και από το βαθμό εξάπλωσης της ηλεκτρικής δραστηριότητας σε άλλους εγκεφαλικούς νευρώνες, η επιληψία χωρίζεται σε δύο μεγάλες κατηγορίες, την Μερική ή Εστιακή και τη Γενικευμένη. Μερική ή Εστιακή o Απλή: η ηλεκτρική διαταραχή δεν εξαπλώνεται, ο ασθενής δεν παρουσιάζει απώλεια συνείδησης, παρατηρείται σε οποιαδήποτε ηλικία. o Σύνθετη: ο ασθενής εμφανίζει σύνθετες ψευδαισθήσεις, νοητικές διαταραχές, απώλεια συνείδησης, κινητική δυσλειτουργία, παρατηρείται σε οποιαδήποτε ηλικία. Γενικευμένη o Τονικοκλονική (grand mal): η πιο συχνή και δραματική που συνοδεύεται από απώλεια συνείδησης, τονικές και κλονικές φάσεις. Μετά τον παροξυσμό ακολουθεί περίοδος σύγχυσης και εξάντλησης. o Αφαίρεση (petit mal): σύντομη, απότομη και αυτοπεριοριζόμενη απώλεια συνείδησης, εμφανίζεται σε ηλικίες 3-5 ετών μέχρι την εφηβεία. o Μυοκλονική: σύντομα επεισόδια σύσπασης των μυών ως αποτέλεσμα νευρολογικής βλάβης. Είναι σπάνια. o Πυρετικοί σπασμοί: σε ηλικίες 3-5 μηνών, μικρά παιδιά εμφανίζουν σπασμούς σε ασθένειες που συνοδεύονται από υψηλό πυρετό. o Επιληπτική κατάσταση (status epilepticus): οι παροξυσμοί επανέρχονται κατά σύντομα χρονικά διαστήματα. 5

30 Δεν είναι ασυνήθιστο φαινόμενο ένα άτομο να παρουσιάζει περισσότερες από μία μορφές κρίσεων.... Σχιζοφρένεια Η Σχιζοφρένεια -σύνθετη λέξη από τις αρχαίες ελληνικές "σχίζειν" (=διαχωρισμός) και "φρένα" (=λογική, μυαλό)- αποτελεί νευροψυχιατρική νόσο που ανήκει στην ομάδα των ψυχώσεων και παρατηρείται κυρίως σε έφηβους και νεαρούς ενήλικες [65]. Ο όρος σχιζοφρένεια δηλώνει µια οµάδα ψυχικών παθήσεων, οι οποίες παρουσιάζουν ένα κοινό και ουσιώδες σύµπτωµα, τη διάσχιση 4. Πρόκειται για μια ψυχική διαταραχή που χαρακτηρίζεται από προβλήματα στην αντίληψη της πραγματικότητας. Βέβαια, δεν παρατηρείται οργανική βλάβη του νευρικού συστήματος του ασθενή, πλην όμως όλες οι επιστημονικές εργασίες επί του αντικειμένου αφήνουν να εννοηθεί την ύπαρξη μιας λεπτής νευροφυσιολογικής και χημικής δυσλειτουργίας, μάλλον άγνωστης μέχρι σήμερα. Μάλιστα, με τον όρο σχιζοφρένεια καλύπτεται ένα σύνολο νόσων με διαφορετικούς μηχανισμούς. Συνήθως, τα άτομα με σχιζοφρένεια έχουν ακουστικές και οπτικές παραισθήσεις, παρανοϊκές ψευδαισθήσεις και αποδιοργανωμένη ομιλία και σκέψη ("φυγή ιδεών"), γεγονός που τους δημιουργεί σοβαρά προβλήματα στην κοινωνική τους αλληλεπίδραση. Τα συμπτώματα της σχιζοφρένειας συνήθως εμφανίζονται κατά τη νεαρή ηλικία και επηρεάζουν περίπου,4%-,6% του πληθυσμού. Ακόμα, τα άτομα που πάσχουν από αυτή τη διαταραχή εμφανίζουν έντονη εσωστρέφεια και γενική αποδιοργάνωση του Εγώ. Τα αίτια της σχιζοφρένειας δεν έχουν εντοπιστεί πλήρως, αλλά είναι κυρίως βιολογικής, ψυχολογικής και κοινωνικής φύσεως. Η κυρίως έρευνα που διεξάγεται για την σχιζοφρένεια εστιάζεται κυρίως στους βιολογικούς/γενετικούς παράγοντες που φαίνεται πως παίζουν και τον πιο σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη της. Η σχιζοφρένεια σήμερα σε αρκετές περιπτώσεις θεωρείται ελέγξιμη διαταραχή και μέσω της κατάλληλης θεραπείας τα άτομα που πάσχουν έχουν την πιθανότητα να επανενταχθούν στο κοινωνικό σύνολο [6], [65]. 4 Διάσχιση είναι η αποδιοργάνωση διαφόρων τοµέων της ψυχικής ζωής, όπως της σκέψης, του συναισθήµατος, της βούλησης κ.ά. 6

31 Όσον αφορά τη συμπτωματολογία υπό την κλασική μορφή της νόσου, όπως οριοθετήθηκε από τις εργασίες του Ελβετού Ε. Μπλόυλερ 5, όπου και ομοφωνούν γενικά οι κλινικοί ιατροί, η σχιζοφρένεια δημιουργεί βαθιά μεταμόρφωση και ειδικότερα διάλυση της προσωπικότητας και περιλαμβάνει:. Ασυμφωνία ιδεών, επιθυμιών, αισθημάτων, λόγου, χειρονομιών και πράξεων με αμφιθυμία (αλληλοσυγκρουόμενα αισθήματα).. Απώλεια επαφής, με την πραγματικότητα, αυτοαναδίπλωση σε φανταστικό εσωτερικό κόσμο (αυτισμός), με διαταραχή σχέσεων. 3. Σταθερή εξασθένηση προσαρμοστικότητας και κοινωνικής δραστηριότητας, έλλειψη πρωτοβουλίας, κάθε ενδιαφέροντος και παρόρμησης. 4. Παραληρηματικές εκδηλώσεις, άνευ ειρμού, αφηρημένες, ανεξιχνίαστες, συνοδευόμενες συχνά με ψευδαισθήσεις [6]. Γενικά η σχιζοφρένεια προσβάλει συνηθέστερα έφηβους και ενήλικους, και των δύο φύλων, και μέχρι 35 ετών. Σε παιδιά θεωρείται πολύ σπάνια ενώ σε άτομα ηλικίας άνω των 4 ετών αποτελεί εξαίρεση. Σύμφωνα με το Διαγνωστικό και Στατιστικό Εγχειρίδιο για Ψυχικές Διαταραχές (DSM-IV-R)] του Αμερικανικού Συνδέσμου Ψυχιάτρων, για να χαρακτηρισθεί κάποιος ως πάσχων από σχιζοφρένεια θα πρέπει να παρουσιάζει τουλάχιστον από τα παρακάτω συμπτώματα για χρονικό διάστημα τουλάχιστον ένα μήνα: [65] o Ψευδαισθήσεις. o Παραισθήσεις. o Αποδιοργανωμένη ομιλία (π.χ. συχνές ασυνάρτητες ή αποδιοργανωμένες προτάσεις). o Αποδιοργανωμένη ή κατατονική συμπεριφορά (π.χ. ακινησία, υπερδιέγερση). o Αρνητικά συμπτώματα (π.χ. έλλειψη συναισθημάτων, αλογία). 5 Paul Eugen Bleuler ( ). Ελβετός ψυχίατρος με μεγάλη συνεισφορά στην κατανόηση ψυχικών ασθενειών και κυρίως της σχιζοφρένειας, της οποίας το όνομα και επινόησε. Είναι, επίσης, υπεύθυνος και για την επινόηση του όρου αυτισμός. Στην εργασία του επηρεάστηκε από τις θεωρίες άλλων μεγάλων ψυχιάτρων και ψυχαναλυτών, όπως ο Freud, ο Jung, ο Forel κ.α. Συνεισέφερε, επίσης, σημαντικά στην αποδοχή και εδραίωση της ψυχανάλυσης [59]. 7

32 ...3 Αλκοολισμός Αλκοολισμός ονομάζεται η παθολογική σχέση που μπορεί να αναπτύξει το άτομο με το αλκοόλ. Ο συγκεκριμένος όρος υποδηλώνει την πλήρη εξάρτηση του ατόμου στο αλκοόλ [65]. Η σχέση αυτή περνά από στάδια: [6]. Την κοινωνική ή καθημερινή χρήση (παραπέμπει στο παραδοσιακό μοντέλο κατανάλωσης και σχέσης με το αλκοόλ).. Την προβληματική κατανάλωση (είναι η αρχή της παθολογικής σχέσης με το αλκοόλ). 3. Τη σοβαρή κατάχρηση αλκοόλ. 4. Την εξάρτηση από το αλκοόλ (είναι το τελικό στάδιο). Το τελικό στάδιο της εξάρτησης από το αλκοόλ που συναντάται ύστερα από μακροχρόνια κατάχρηση αλκοόλ, δεν είναι το μόνο επικίνδυνο. Κάθε στάδιο κρύβει κινδύνους για την ανθρώπινη υγεία. Συγκεκριμένα, ο αλκοολισμός προκαλεί και σωματικές και ψυχικές επιπτώσεις στην ανθρώπινη υγεία οι οποίες συνοψίζονται στη συνέχεια [6], [65], [74]. Σωματικές επιπτώσεις Η υπερβολική κατανάλωση αλκοόλης προκαλεί κατά ένα μεγάλο ποσοστό πολλά καρδιαγγειακά νοσήματα, όπως τη νόσο του μυοκαρδίου, καθώς και σε πολλές περιπτώσεις τον αιφνίδιο θάνατο. Μεταξύ άλλων το αλκοόλ προκαλεί και καρκίνο, κύρωση του ήπατος, νευρολογικές παθήσεις και μόνιμη καταστροφή νευρώνων και τμημάτων του εγκεφάλου. Επίσης, έχει παρατηρηθεί σημαντική μείωση του αριθμού των λευκών αιμοσφαιρίων, γεγονός που σημαίνει ότι καταστρέφει το ανοσοποιητικό σύστημα του ανθρώπου. Σχετίζεται, ακόμα, με ορμονικές διαταραχές, προβλήματα στο γαστρεντερικό και αναπαραγωγικό σύστημα, οστεοπόρωση, αυξημένη αρτηριακή πίεση και πολλά άλλα. Τέλος, αρκετές έρευνες συνηγορούν ότι ο αλκοολισμός προκαλεί συχνά οικιακά και εργατικά ατυχήματα, ενώ αναφέρουν ότι το 4% των τροχαίων θανατηφόρων ατυχημάτων σχετίζεται με κατανάλωση αλκοόλ. 8

33 Ψυχικές επιπτώσεις Ο αλκοολισμός προκαλεί και ψυχικές επιπτώσεις στην ανθρώπινη υγεία. Οι αλκοολικοί συχνά εμφανίζουν καταθλιπτικές και αυτοκαταστροφικές τάσεις, αύξηση της βιαιότητας στη συμπεριφορά τους, κυρίως ενδοοικογενειακά. Όχι σπάνια παρατηρείται μείωση της σεξουαλικής απόδοσης και το άτομο πολλές φορές παρουσιάζει παραισθήσεις. Ακόμα, συνδράμει στη δυσλειτουργία του ατόμου μέσα στις σχέσεις, στην οικογένεια και την εργασία του. Επίσης, μελέτες δείχνουν ότι πλέον γίνεται αυξημένη κατανάλωση αλκοόλ από τους νέους. Μάλιστα και το προφίλ του αλκοολικού έχει αλλάξει στην εποχή μας. Το αρχέτυπο μοντέλο του άνδρα με την κόκκινη μύτη, γύρω στα 6-7 χρόνια, που παραπατάει στα σοκάκια δεν είναι η σημερινή πραγματικότητα. Το προφίλ του αλκοολικού σήμερα είναι άνδρας ετών, παντρεμένος. Παθολογική σχέση με το αλκοόλ έχουν νέοι άνθρωποι που κατέχουν θέσεις σημαντικές, στελέχη επιχειρήσεων, δημοσιογράφοι, και γενικά άτομα που ζουν και εργάζονται σε ανταγωνιστικό περιβάλλον. Τέλος, έχει παρατηρηθεί ότι οι αλκοολικοί είναι επιρρεπείς σε μεγαλύτερο βαθμό από τον υπόλοιπο πληθυσμό και στον εθισμό σε ναρκωτικές ουσίες. Στο Σχήμα 9 αρχικά αναπαρίστανται ορισμένες μόνο από τις βλάβες που μπορεί να προκαλέσει ο αλκοολισμός στα ανθρώπινα όργανα. Στο δεύτερο τμήμα του σχήματος φαίνονται οι διαφορές στη λειτουργικότητα του εγκεφάλου αλκοολικών και υγιών ατόμων. 9

34 Σχήμα 9 (α) Μερικές από τις βλαβερές επιπτώσεις του αλκοολισμού στον ανθρώπινο οργανισμό. (β) Ο εγκέφαλος καταστρέφεται και υπολειτουργεί μετά από χρόνια κατανάλωση αλκοόλ [75], [76]. 3

35 ΗΛΕΚΤΡΟΕΓΚΕΦΑΛΟΓΡΑΦΗΜΑ Εισαγωγή Σήμα είναι το αποτέλεσμα μέτρησης ενός φυσικού μεγέθους το οποίο μεταφέρει πληροφορία. Αντίστοιχα βιολογικά σήματα ή βιοσήματα είναι τα σήματα που χρησιμοποιούνται στον τομέα της βιοϊατρικής τεχνολογίας και προκύπτουν ως έξοδοι διεργασιών από βιολογικά συστήματα. Τα σήματα αυτά δίνουν χρήσιμες πληροφορίες για την κατανόηση της λειτουργίας αλλά και των παθοφυσιολογικών μηχανισμών ενός φυσιολογικού συστήματος. Ως προς την φύση τους, τα σήματα αυτά μπορούν να χωριστούν σε ηλεκτρικά μηχανικά χημικά Τα ηλεκτρικά σήματα προκύπτουν από την ηλεκτρική δραστηριότητα νευρικών ή μυϊκών κυττάρων όπως η εκπόλωση μίας νευρικής ή μυϊκής μεμβράνης, τα μηχανικά προκύπτουν από την μηχανική λειτουργία κυττάρων όπως είναι η πίεση του αίματος στο κυκλοφοριακό σύστημα και τα χημικά προκύπτουν από χημικές διεργασίες όπως είναι οι πιέσεις των αερίων αίματος PO και PCO. Τα πιο συνήθη βιοσήματα που χρησιμοποιούνται ευρέως κλινικά είναι [38]: Το Ηλεκτρονευρογράφημα (ENG) το οποίο αντιστοιχεί στα ηλεκτρικά σήματα που παρατηρούνται κατά την διάδοση του δυναμικού δράσης (action potential) κατά μήκος μίας νευρικής ίνας ως απόκριση σε κάποιο ερέθισμα. Χρησιμοποιείται κυρίως για την μέτρηση της ταχύτητας διάδοσης κατά μήκος της ίνας [39]. 3

36 Το Ηλεκτρομυογράφημα (EMG) το οποίο καταγράφει το ηλεκτρικό δυναμικό ενός μυός όταν διεγείρεται για συστολή [4]. Χρησιμοποιείται για την μελέτη της μυϊκής λειτουργίας και συναρμογής, για την εξακρίβωση του τρόπου εκτέλεσης κινήσεων των διαφόρων μερών του σώματος καθώς και για την μελέτη προκλητών παραμορφώσεων ή τη μεταβολή του όγκου μυών όπως το στομάχι. Το Ηλεκτροκαρδιογράφημα (ECG) το οποίο αποτελεί καταγραφή των ηλεκτρικών δυναμικών που παράγονται από την λειτουργία της καρδιάς. Το ΗΚΓ μπορεί να καταγραφεί με την βοήθεια επιφανειακών ηλεκτροδίων που τοποθετούνται στο στήθος και στα άκρα. Χρησιμοποιείται για την ανίχνευση και την πρόληψη καρδιακών επεισοδίων όπως είναι η ισχαιμία, το έμφραγμα κλπ.[4] Το Ηλεκτροεγκεφαλογράφημα (EΕG) και τα Βιωματικά Δυναμικά (ERPs) για τα οποία γίνεται εκτενή αναφορά στην συνέχεια. Το Ηλεκτρογαστρογράφημα (EGG) το οποίο αντανακλά την ηλεκτρική δραστηριότητα του στομαχιού και περιέχει τα ρυθμικά κύματα αποπόλωσης και επαναπόλωσης των μυϊκών του κυττάρων.. Ηλεκτροεγκεφαλογράφημα ηρεμίας Η πρώτη καταγραφή του ηλεκτρικού πεδίου του ανθρώπινου εγκεφάλου έγινε από τον Γερμανό ψυχίατρο H. Βerger 6 το 94 ο οποίος έδωσε στην καταγραφή αυτή το όνομα Ηλεκτροεγκεφαλογράφημα (ΗΕΓ). Το ΗΕΓ στηρίζεται στην καταγραφή των διαφορών δυναμικού, οι οποίες παρουσιάζονται σε σημεία της εξωτερικής δερματικής επιφάνειας του ανθρώπινου κεφαλιού. Τα δυναμικά αυτά αντιστοιχούν σε ηλεκτρικά δυναμικά στο εσωτερικό του εγκεφάλου κατά την διάρκεια της λειτουργίας του. Η μέτρηση των σημάτων αυτών χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή και ακρίβεια αφού τα μετρούμενα ηλεκτρικά σήματα είναι ασθενή και κυμαίνονται από 6 Hans Berger (/5/873-/6/94): Γερμανός ψυχίατρος-νευρολόγος που ευθύνεται για τις πρώτες Ηλεκτροεγκεφαλικές καταγραφές από ανθρώπους. Είναι, επίσης, υπεύθυνος για την ανακάλυψη του ρυθμού α των εγκεφαλικών κυμάτων. Μελέτησε, ακόμα, την εγκεφαλική κυκλοφορία, τη θερμοκρασία του εγκεφάλου. Ασχολήθηκε με τη ψυχοφυσιολογία και τις αλλαγές λόγω παθολογιών στο ΗΕΓ [8]. 3

37 περίπου μv ως μv. Ανακύπτει έτσι η απαίτηση ενίσχυσης των σημάτων αυτών (για καλύτερη απεικόνιση) καθώς και της πυκνότερης κάλυψης του κεφαλιού με απαγωγά ηλεκτρόδια (για μεγαλύτερη ακρίβεια και εποπτεία της εγκεφαλικής λειτουργίας) [43]. Το σύστημα λήψης και επεξεργασίας των σημάτων του ΗΕΓ ξεκινάει από τα ηλεκτρόδια τα οποία τοποθετούνται πάνω στο ανθρώπινο κεφάλι. Τα ηλεκτρόδια είναι ειδικοί αισθητήρες οι οποίοι μετατρέπουν το ρεύμα ιόντων στο εσωτερικό του κεφαλιού του εξεταζόμενου σε ρεύμα ηλεκτρονίων. Το λαμβανόμενο ρεύμα, που αποτελεί και το αρχικό ηλεκτρικό σήμα για το σύστημα, προωθείται προς τα επόμενα στάδια επεξεργασίας. Για την επιλογή των θέσεων του κάθε ηλεκτροδίου πάνω στο κεφάλι έχουν δημιουργηθεί διάφορα πρότυπα. αυτό όμως που επικράτησε είναι το Διεθνές Σύστημα -. Η ονομασία του συστήματος οφείλεται στην επιλογή του % της αποστάσεως μεταξύ των δύο αυτιών ως την απόσταση ανάμεσα σε δύο οποιαδήποτε ηλεκτρόδια και στην επιλογή του % της αποστάσεως μεταξύ των δύο αυτιών ως την απόσταση από το αυτί στο κοντινότερο προς αυτό ηλεκτρόδιο του. Επιπρόσθετα, απαγωγές τοποθετούνται στους λοβούς των αυτιών καθώς και σε θέσεις κοντά στα μάτια. Οι απαγωγές στους λοβούς των αυτιών χρησιμοποιούνται γιατί τα μετρούμενα Προκλητά Δυναμικά σε ένα σημείο της δερματικής επιφάνειας του κρανίου υπολογίζονται ως η διαφορά δυναμικού μεταξύ του σημείου αυτού και των λοβών, οι οποίοι εξ' αιτίας του γεγονότος ότι διαπερνούνται από μικρό αριθμό νεύρων και έχουν χαμηλή αιμάτωση, εμφανίζουν ιδιαίτερα σταθερό και χαμηλό δυναμικό. Η ευρεία χρησιμοποίηση του συστήματος αυτού οφείλεται στο γεγονός ότι προσαρμόζεται σε διάφορες διαστάσεις κεφαλιών (μικρά παιδιά, ενήλικες). Οι θέσεις των ηλεκτροδίων πάνω στο κεφάλι σύμφωνα με το σύστημα αυτό φαίνονται στο Σχήμα. 33

38 Σχήμα Κατανομή ηλεκτροδίων στην επιφάνεια του κεφαλιού σύμφωνα με το Σύστημα - [77]. Το κάθε σήμα το οποίο ενισχύεται στο ΗΕΓ είναι η διαφορά μεταξύ των δυναμικών που ανά πάσα στιγμή παρουσιάζουν δύο ηλεκτρόδια μεταξύ τους. Όταν το μετρούμενο σήμα προκύπτει ως διαφορά δυναμικού δύο ηλεκτροδίων ενεργών περιοχών (που βρίσκονται πάνω από εγκεφαλικές περιοχές οι οποίες παρουσιάζουν δραστηριότητα) τότε, σύμφωνα με την ορολογία του ΗΕΓ έχουμε διπολική μέτρηση. Διπολικές μετρήσεις για 5 ως 3 ηλεκτρόδια είναι η κοινή μεθοδολογία σε κλινικές νευρολογικές εξετάσεις ΗΕΓ. Αυτή η μέθοδος προσφέρει το πλεονέκτημα ότι απορρίπτει τυχόν παράσιτα τα οποία είναι κοινά στα δύο ηλεκτρόδια. Στην περίπτωση της ψυχοφυσιολογικής έρευνας όμως το μετρούμενο σήμα προκύπτει ως διαφορά δυναμικού ενός ηλεκτροδίου ενεργής περιοχής και ενός ηλεκτροδίου ανενεργής περιοχής (ηλεκτρόδια τοποθετημένα πάνω από περιοχές που θεωρείται ότι δεν έχουν σχέση με εγκεφαλική λειτουργία) οπότε έχουμε μονοπολική μέτρηση. Οι διαφορές δυναμικού που ανιχνεύονται, οδηγούνται στο τμήμα της ενισχυτικής διάταξης του ΗΕΓ, η οποία περιέχει και διατάξεις φιλτραρίσματος. Κατόπιν τα αναλογικά σήματα μέσω συσκευής πολυπλεξίας οδηγούνται στον μετατροπέα αναλογικού σε ψηφιακό σήμα (A/D converter) όπου τα ψηφιακά πλέον σήματα καταμετρώνται σε ηλεκτρονικό βολτόμετρο. Στη συνέχεια, ένας ηλεκτρονικός 34

39 υπολογιστής λαμβάνει τα ψηφιακά δεδομένα των μετρήσεων, οπότε υπάρχει η δυνατότητα για ψηφιακή επεξεργασία και απεικόνιση του σήματος. Ο ηλεκτρονικός υπολογιστής, τις περισσότερες φορές έχει την δυνατότητα να ελέγχει και μια συσκευή χορήγησης ερεθισμών. Στην περίπτωση αυτή μπορούν να υλοποιηθούν μετρήσεις οι οποίες περιλαμβάνουν ελεγχόμενες δοκιμασίες προς τον εξεταζόμενο με χορήγηση π.χ. συγκεκριμένων ήχων, λέξεων, αριθμών, εικόνων κ.λ.π.. Έτσι επιτυγχάνεται συγχρονισμός της χορήγησης των ερεθισμών με την καταγραφή των δυναμικών που προκύπτουν ως αποτέλεσμα του ερεθισμού κάτι που έχει μεγάλη σημασία για τα Προκλητά Δυναμικά που θα αναφερθούν παρακάτω. Μία προσέγγιση της μελέτης του ΗΕΓ στηρίζεται στην ύπαρξης ή μη συγκεκριμένων κυματομορφών που ονομάζονται ρυθμοί και των οποίο το κύριο χαρακτηριστικό είναι οι συχνότητες των αρμονικών από τις οποίες αποτελούνται δηλαδή το φασματικό τους περιεχόμενο. Οι κυριότεροι ρυθμοί είναι οι δέλτα, θήτα, άλφα και βήτα, οι συχνότητες και τα συνήθη πλάτη των οποίων φαίνονται στον πίνακα που ακολουθεί. Πίνακας :Ρυθμοί ΗΕΓ Ρυθμός Πλάτος (σε μv) Φασματικό περιεχόμενο (σε Hz) Δέλτα έως,5-4 Θήτα <3 4-8 Άλφα Βήτα <

40 Οι κυματομορφές των ρυθμών αυτών φαίνονται στο Σχήμα. Σχήμα : Οι κυματομορφές των ρυθμών βήτα, άλφα, θήτα και δέλτα [78]. Ο ρυθμός δέλτα έχει συσχετισθεί με τον ύπνο στον φυσιολογικό άνθρωπο. Ο ρυθμός θήτα έχει συσχετισθεί με μηχανισμούς καταστολής είτε στην είσοδο σε φάση χαλάρωσης είτε σε συνδυασμό με τον βήτα ρυθμό σε φάσεις αυξημένης προσοχής. Ο άλφα ρυθμός εμφανίζεται σε περίπου 75% των ενηλίκων, όπου κλείσιμο των ματιών προκαλεί αύξηση και άνοιγμα των ματιών μείωση του άλφα ρυθμού. Η μείωση του ρυθμού άλφα έχει επίσης συσχετισθεί με αισθητηριακό ερεθισμό ή πνευματική δραστηριότητα. Πήρε το όνομα άλφα γιατί ήταν ο πρώτος ρυθμός που μελετήθηκε. Ο ρυθμός βήτα έχει συσχετισθεί με την πλήρη εγρήγορση επίσης φυσιολογικού ατόμου. Όπως προκύπτει, το σήμα του ΗΕΓ συσχετίζεται επίσης πολύ με το επίπεδο εγρήγορσης του εξεταζόμενου. Όταν η ανθρώπινη δραστηριοποίηση αυξάνεται, τότε το ΗΕΓ έχει υψηλότερη επικρατούσα συχνότητα και μικρότερο πλάτος. Όταν τα μάτια είναι κλειστά, ο ρυθμός άλφα είναι κυρίαρχος. Όταν ο εξεταζόμενος κοιμάται, η επικρατούσα συχνότητα του ΗΕΓ μειώνεται. Σε μια ορισμένη φάση ύπνου, που πραγματοποιείται γρήγορο ανοιγοκλείσιμο των ματιών (REM sleep), και τo άτομο ονειρεύεται μπορεί να θεωρηθεί ως χαρακτηριστικό ΗΕΓ σήμα. Στο βαθύ ύπνο, το 36

Συνιστώνται για... Οι δονήσεις είναι αποτελεσματικές...

Συνιστώνται για... Οι δονήσεις είναι αποτελεσματικές... ΠΕΔΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ Εκφυλιστικές αλλοιώσεις Αγγειακές παθήσεις Παθολογίες των πνευμόνων Ουρο-γυναικολογικές διαταραχές Καρδιακές παθήσεις Παθολογίες σπονδυλικής στήλης Παθολογίες αρθρώσεων Παθολογίες συνδέσμων

Διαβάστε περισσότερα

Σύναψη µεταξύ της απόληξης του νευράξονα ενός νευρώνα και του δενδρίτη ενός άλλου νευρώνα.

Σύναψη µεταξύ της απόληξης του νευράξονα ενός νευρώνα και του δενδρίτη ενός άλλου νευρώνα. ΟΙ ΝΕΥΡΩΝΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΟΥΝ ΜΕΣΩ ΤΗΣ ΣΥΝΑΨΗΣ Άντα Μητσάκου Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήµιο Πατρών Γνωρίζουµε ότι είµαστε ικανοί να εκτελούµε σύνθετες νοητικές διεργασίες εξαιτίας της

Διαβάστε περισσότερα

2. Μεμβρανικά δυναμικά του νευρικού κυττάρου

2. Μεμβρανικά δυναμικά του νευρικού κυττάρου 2. Μεμβρανικά δυναμικά του νευρικού κυττάρου Στόχοι κατανόησης: Διαφορά δυναμικού της κυτταρικής μεμβράνης ενός νευρικού κυττάρου: Τί είναι; Πώς δημιουργείται; Ποιά είδη διαφοράς δυναμικού της μεμβράνης

Διαβάστε περισσότερα

9. ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΝΕΥΡΙΚΩΝ. Νευρώνες

9. ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΝΕΥΡΙΚΩΝ. Νευρώνες 9. ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Το νευρικό σύστημα μαζί με το σύστημα των ενδοκρινών αδένων συμβάλλουν στη διατήρηση σταθερού εσωτερικού περιβάλλοντος (ομοιόσταση), ελέγχοντας και συντονίζοντας τις λειτουργίες των

Διαβάστε περισσότερα

1. Κεντρικό Νευρικό Σύστημα

1. Κεντρικό Νευρικό Σύστημα 1. Κεντρικό Νευρικό Σύστημα 1.1. Νευρικό Σύστημα 1.1.1. Ανατομία του Νευρικού Συστήματος: Το νευρικό σύστημα αποτελείται από ένα κεντρικό και ένα περιφερικό τμήμα (πίνακας 1, σχήμα 1). (α) Το κεντρικό

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΥΠΝΟΥ. Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΥΠΝΟΥ. Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΥΠΝΟΥ Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος ΥΠΝΟΣ αναζωογόνηση του οργανισμού επηρεάζει την καθημερινή λειτουργικότητα επηρεάζει τη σωματική και διανοητική υγεία ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΥΠΝΟΥ τακτική,

Διαβάστε περισσότερα

Αντικείμενο. Ερμηνεία της έννοιας της ηλεκτροπληξίας. Περιγραφή των παραμέτρων που επηρεάζουν ένα επεισόδιο ηλεκτροπληξίας.

Αντικείμενο. Ερμηνεία της έννοιας της ηλεκτροπληξίας. Περιγραφή των παραμέτρων που επηρεάζουν ένα επεισόδιο ηλεκτροπληξίας. Αντικείμενο Ερμηνεία της έννοιας της ηλεκτροπληξίας. Περιγραφή των παραμέτρων που επηρεάζουν ένα επεισόδιο ηλεκτροπληξίας. Θανατηφόρα ατυχήματα από ηλεκτροπληξία στην Ελλάδα κατά την περίοδο 1980-1995

Διαβάστε περισσότερα

Βιοϊατρική τεχνολογία

Βιοϊατρική τεχνολογία Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών Βιοϊατρική τεχνολογία Ενότητα 3: Μεμβράνες - Ηλεκτρικά δυναμικά, Νευρικό & μυϊκό σύστημα Αν. καθηγητής Αγγελίδης Παντελής e-mail: paggelidis@uowm.gr ΕΕΔΙΠ

Διαβάστε περισσότερα

AΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ 1. ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΙ ΥΠΟΔΟΧΕΙΣ- ΑΙΣΘΗΣΗ

AΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ 1. ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΙ ΥΠΟΔΟΧΕΙΣ- ΑΙΣΘΗΣΗ AΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ 1. ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΙ ΥΠΟΔΟΧΕΙΣ- ΑΙΣΘΗΣΗ Αισθητικότητα ονομάζεται η ικανότητα να αντιλαμβανόμαστε αφενός το εξωτερικό μας περιβάλλον και το ίδιο μας το σώμα,

Διαβάστε περισσότερα

Μέθοδοι χαλάρωσης και ενεργοποίησης στον αθλητισμό. Χαράλαμπος Τσορμπατζούδης ΣΕΦΑΑ-ΑΠΘ

Μέθοδοι χαλάρωσης και ενεργοποίησης στον αθλητισμό. Χαράλαμπος Τσορμπατζούδης ΣΕΦΑΑ-ΑΠΘ Μέθοδοι χαλάρωσης και ενεργοποίησης στον αθλητισμό Χαράλαμπος Τσορμπατζούδης ΣΕΦΑΑ-ΑΠΘ Μέθοδοι χαλάρωσης Οι διαδικασίες χαλάρωσης μπορούν να μειώσουν αποτελεσματικά την ένταση και το άγχος που συνδέονται

Διαβάστε περισσότερα

Βιοϊατρική τεχνολογία

Βιοϊατρική τεχνολογία Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών Βιοϊατρική τεχνολογία Ενότητα 1: Εισαγωγή στη Βιοϊατρική Τεχνολογία Αν. καθηγητής Αγγελίδης Παντελής e-mail: paggelidis@uowm.gr ΕΕΔΙΠ Μπέλλου Σοφία e-mail:

Διαβάστε περισσότερα

ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΕΣ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ

ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΕΣ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΕΣ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΟΡΙΣΜΟΣ Η αυτοκτονική συµπεριφορά ορίζεται ως η συµπεριφορά, κατά την οποία το άτοµο θέλει να κάνει κακό στον εαυτό του µε σκοπό να δώσει ένα τέλος στη ζωή του. ιαχωρίζεται

Διαβάστε περισσότερα

Επιστημονικές Εκδόσεις Σειρά: «Κλινική ψυχολογία - ψυχοθεραπεία» Διεύθυνση: Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι

Επιστημονικές Εκδόσεις Σειρά: «Κλινική ψυχολογία - ψυχοθεραπεία» Διεύθυνση: Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι Επιστημονικές Εκδόσεις Σειρά: «Κλινική ψυχολογία - ψυχοθεραπεία» Διεύθυνση: Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι Μετάφραση: Λιζέττα Κονσουλίδου Επιμέλεια μετάφρασης: Χρύσα Ξενάκη Εξώφυλλο: Ντίνα Κόφφα ISBN 978-960-9405-21-8

Διαβάστε περισσότερα

Π ε ρ ι ε χ ό μ ε ν α

Π ε ρ ι ε χ ό μ ε ν α ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΕΝΤΥΠΟ Π ε ρ ι ε χ ό μ ε ν α 1. Πρόλογος 2. Τι είναι η Κατά Πλάκας Σκλήρυνση/Πολλαπλή Σκλήρυνση 3. Λίγα λόγια για τον Παγκύπριο Σύνδεσμο Πολλαπλής Σκλήρυνσης Π ρ ό λ ο γ ο ς Ο λόγος της σύνταξης

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΕ ΕΙΔΙΚΟΥΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥΣ ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ

ΦΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΕ ΕΙΔΙΚΟΥΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥΣ ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ ΦΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΕ ΕΙΔΙΚΟΥΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥΣ ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ Μπίλλη Ευδ. Επ. Καθηγήτρια, Τμ. Φυσικοθεραπείας, ΤΕΙ Δυτική Ελλάδας Γήρανση - ορισμός Σαφής ορισμός του γήρατος δεν υπάρχει Σύμφωνα με τον Shock, το γήρας

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΥΠΝΟΥ

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΥΠΝΟΥ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΥΠΝΟΥ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Η κεντρική υπνική άπνοια (central sleep apnea - CSA) συναντάται σε ποσοστό 5-10% όλων των ασθενών με διαταραχή της αναπνοής στον ύπνο (sleep-disordered breathing

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτήσεις θεωρίας. 1ο Κεφάλαιο Από το κύτταρο στον οργανισμό

Ερωτήσεις θεωρίας. 1ο Κεφάλαιο Από το κύτταρο στον οργανισμό Ερωτήσεις θεωρίας 1ο Κεφάλαιο Από το κύτταρο στον οργανισμό 1. Ποια είναι τα βασικά είδη ιστών του ανθρώπινου οργανισμού; Τα βασικά είδη ιστών του ανθρώπινου οργανισμού είναι ο επιθηλιακός, ο μυικός, ο

Διαβάστε περισσότερα

Αισθήσεις Ψευδαισθήσεις Παραισθήσεις. Είναι ο κόσμος μας όπως τον αντιλαμβανόμαστε;

Αισθήσεις Ψευδαισθήσεις Παραισθήσεις. Είναι ο κόσμος μας όπως τον αντιλαμβανόμαστε; Αισθήσεις Ψευδαισθήσεις Παραισθήσεις Είναι ο κόσμος μας όπως τον αντιλαμβανόμαστε; Οι Αισθήσεις Οι αισθήσεις είναι η πηγή όλων των γνώσεων μας για την υλική εξωτερική πραγματικότητα. Οι αισθήσεις (του

Διαβάστε περισσότερα

Αυτισμός - Νοητική υστέρηση

Αυτισμός - Νοητική υστέρηση Αυτισμός - Νοητική υστέρηση Τζένη Σουμάκη Παιδοψυχίατρος Ψυχαναλύτρια Επιστημονικά Υπεύθυνη Κέντρου Διατροφικών Διαταραχών ΑΝΑΣΑ Γρ. Ελληνικής Εταιρίας Ψυχαναλυτικής Ψυχοθεραπείας Μέλος Δ.Σ. Ελληνικής

Διαβάστε περισσότερα

Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ. νεφρά

Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ. νεφρά Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ νεφρά νεφρών Η υψηλή αρτηριακή πίεση (υπέρταση) είναι ένα από τα δύο κύρια αίτια χρόνιας νεφρικής νόσου παγκοσμίως (το άλλο είναι ο διαβήτης). Επίσης, τα νεφρά έχουν βασικό ρόλο στη

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΝΕΥΡΙΚΟΣ ΙΣΤΟΣ ΚΑΙ Η ΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ

Ο ΝΕΥΡΙΚΟΣ ΙΣΤΟΣ ΚΑΙ Η ΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ Ο ΝΕΥΡΙΚΟΣ ΙΣΤΟΣ ΚΑΙ Η ΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ ΔΗΜΗΤΡΗΣ Ε. ΚΟΥΤΣΟΝΙΚΟΛΑΣ ΑΝΑΠΛ.ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ Α.Π.Θ ΧΕΙΡΟΥΡΓΟΣ ΠΑΙΔΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ Διευθυντής ο Καθηγητής Γ.Ανωγειανάκις

Διαβάστε περισσότερα

Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες

Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες στην επικοινωνία, κοινωνικότητα και συμπεριφορά, καθώς

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΗ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Η ΥΠΕΡΒΟΛΗ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΒΛΑΠΤΕΙ!

ΑΣΚΗΣΗ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Η ΥΠΕΡΒΟΛΗ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΒΛΑΠΤΕΙ! ΑΣΚΗΣΗ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Η ΥΠΕΡΒΟΛΗ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΒΛΑΠΤΕΙ! Είναι αλήθεια ότι η άσκηση βοηθά σημαντικά στην διατήρηση της υγείας. Μπορεί όμως να γίνει επικίνδυνη όταν δεν γίνεται με τον σωστό τρόπο!

Διαβάστε περισσότερα

χρόνιου πόνου κι των συναισθημάτων. Μάλιστα, μεγάλο μέρος αυτού

χρόνιου πόνου κι των συναισθημάτων. Μάλιστα, μεγάλο μέρος αυτού Το μαιτεχμιακό σύστημα συνδέεται με τμήματα του μετωπιαίου κι κροταφικού λοβού ( τμήματα των εγκεφαλικών ημισφαιρίων,ονομασμένα σύμφωνα με το κρανιακό οστό που τα καλύπτει). Το ίδιο σχετίζεται με τον έλεγχο

Διαβάστε περισσότερα

Υπερηχογραφία Αγγείων Βασικές αρχές

Υπερηχογραφία Αγγείων Βασικές αρχές Υπερηχογραφία Αγγείων Βασικές αρχές Δημ. Καρδούλας M.Sc, Ph.D Ιατρικό Τμήμα Πανεπιστημίου Κρήτης Ευρωκλινική Αθηνών Σάββατο 15 Φεβρουαρίου 2014 Βασικές Αρχές Φυσικής Οργανολογία των Υπερήχων Αιμοδυναμική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΜΕΤEΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΚΑΙ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΜΕΤEΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΚΑΙ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΜΕΤEΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΚΑΙ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ 1. Παρασκευή 21 Φεβρουαρίου Εισαγωγή (Εισαγωγή/ Χαιρετισμός: Γ. Παπαδημητρίου) α) Εγκέφαλος και συμπεριφορά: Ιστορική ανάδυση και

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση και Καρδιοπάθειες

Άσκηση και Καρδιοπάθειες Συμμαχία για την υγεία - Άσκηση Άσκηση και Καρδιοπάθειες Συγγραφική ομάδα: Φλουρής Ανδρέας, Ερευνητής Βογιατζής Ιωάννης, Αναπληρωτής Καθηγητής ΤΕΦΑΑ, ΕΚΠΑ Σταυρόπουλος- Καλίνογλου Αντώνης, Ερευνητής Σύγχρονες

Διαβάστε περισσότερα

3.2 ΧΗΜΙΚΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΟΥ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ

3.2 ΧΗΜΙΚΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΟΥ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ Βρέντζου Τίνα Φυσικός Μεταπτυχιακός τίτλος: «Σπουδές στην εκπαίδευση» ΜEd Email : stvrentzou@gmail.com 3.2 ΧΗΜΙΚΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΟΥ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ 1 Λέξεις κλειδιά: Ηλεκτρολυτικά διαλύματα, ηλεκτρόλυση,

Διαβάστε περισσότερα

Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. Χρυσάνθη Στυλιανού Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΗΧΟΣ και ΘΟΡΥΒΟΣ μια εισαγωγή. Νίκος Κ. Μπάρκας. Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΔΠΘ. nbarkas@arch.duth.gr

ΗΧΟΣ και ΘΟΡΥΒΟΣ μια εισαγωγή. Νίκος Κ. Μπάρκας. Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΔΠΘ. nbarkas@arch.duth.gr ΗΧΟΣ και ΘΟΡΥΒΟΣ μια εισαγωγή Νίκος Κ. Μπάρκας Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΔΠΘ nbarkas@arch.duth.gr Ήχος και Θόρυβος μια εισαγωγή στα ακουστικά χαρακτηριστικά του ήχου στις αιτίες και στις συνέπειες του

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΝΑΡΙΟ 1 Παρουσία σε ιατρική εξέταση - Εβδομάδα: 15/9/2014-19/9/2014 Ώρα ΔΕΥΤΕΡΑ ΤΡΙΤΗ ΤΕΤΑΡΤΗ ΠΕΜΠΤΗ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ

ΣΕΝΑΡΙΟ 1 Παρουσία σε ιατρική εξέταση - Εβδομάδα: 15/9/2014-19/9/2014 Ώρα ΔΕΥΤΕΡΑ ΤΡΙΤΗ ΤΕΤΑΡΤΗ ΠΕΜΠΤΗ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΩΡΟΛΟΓΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΦΑΣΗΣ ΙΙ 1 ος ΧΡΟΝΟΣ Χειμερινό Εξάμηνο 9 πμ-10πμ ΣΕΝΑΡΙΟ 1 σε ιατρική εξέταση - Εβδομάδα: 15/9/2014-19/9/2014 «Ιατρική Εξέταση» Ανατομική ορολογία (Ανατομία)

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΥΠΝΟΓΡΑΦΙΑ. Με ποιο τρόπο γίνεται η καταγραφή και η ανάλυση των δεδομένων Σ.ΓΥΦΤΟΠΟΥΛΟΣ

ΠΟΛΥΠΝΟΓΡΑΦΙΑ. Με ποιο τρόπο γίνεται η καταγραφή και η ανάλυση των δεδομένων Σ.ΓΥΦΤΟΠΟΥΛΟΣ ΠΟΛΥΠΝΟΓΡΑΦΙΑ Με ποιο τρόπο γίνεται η καταγραφή και η ανάλυση των δεδομένων Σ.ΓΥΦΤΟΠΟΥΛΟΣ Πολυπνογραφία Όρος που προτάθηκε από τον Holland το 1974. Ταυτόχρονη καταγραφή πολλών φυσιολογικών παραμέτρων στη

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΙΔΙ Θ ΕΞΑΜΗΝΟ

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΙΔΙ Θ ΕΞΑΜΗΝΟ ΠANEΠIΣTHMIO IΩANNINΩN - IATPIKH ΣXOΛH TOMEAΣ YΓEIAΣ TOY ΠAIΔIOY T.Θ. 1186, 451 10 IΩANNINA, - Tηλ. 2651-007544 - Fax: 2651-007032 Ηλ. ταχυδροµείο: paediatr@cc.uoi.gr - Ιστός: http://users.uoi.gr/paediatr

Διαβάστε περισσότερα

Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια

Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια ρ ZΩΗ ΚΑΤΣΑΡΟΥ Νευρολόγος ιευθύντρια ΕΣΥ Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια µορφή κατάθλιψης,

Διαβάστε περισσότερα

ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ. Πετρολιάγκης Σταμάτης Τμήμα Γ4

ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ. Πετρολιάγκης Σταμάτης Τμήμα Γ4 ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ Πετρολιάγκης Σταμάτης Τμήμα Γ4 ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ Η κυτταρική μεμβράνη ή πλασματική μεμβράνη είναι η εξωτερική μεμβράνη που περιβάλλει το κύτταρο

Διαβάστε περισσότερα

Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα

Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα 2013-2014 Θέματα πολλαπλής επιλογής Κύτταρα όμοια μορφολογικά και λειτουργικά αποτελούν α. ένα όργανο. β. ένα ιστό. γ. ένα οργανισμό. δ. ένα σύστημα οργάνων.

Διαβάστε περισσότερα

Ανίχνευση ασθενειών στα νεογέννητα βρέφη

Ανίχνευση ασθενειών στα νεογέννητα βρέφη Ανίχνευση ασθενειών στα νεογέννητα βρέφη Ενημέρωση των γονέων για την έγκαιρη διάγνωση των εγγενών διαταραχών στα βρέφη Αγαπητοί γονείς, το παιδί σας πρόκειται σύντομα να γεννηθεί ή μόλις έχει γεννηθεί.

Διαβάστε περισσότερα

που φιλοξενεί τα όργανα του ανθρώπινου οργανισμού. Ένα υγειές σύστημα με ισχυρά οστά είναι απαραίτητο για την γενική υγεία και ποιότητα ζωής.

που φιλοξενεί τα όργανα του ανθρώπινου οργανισμού. Ένα υγειές σύστημα με ισχυρά οστά είναι απαραίτητο για την γενική υγεία και ποιότητα ζωής. ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΤΙΤΛΟΣ : ΟΙ ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΟΣΤΩΝ ΚΑΙ ΤΑ ΑΙΤΙΑ ΠΟΥ ΤΙΣ ΠΡΟΚΑΛΟΥΝ! Εισαγωγή : Τα οστά είναι το σπίτι για να μείνουμε, είναι η στέγη που φιλοξενεί τα όργανα του ανθρώπινου οργανισμού. Ένα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ Πτυχιακή διατριβή 3Δ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗ ΕΙΚΟΝΩΝ DICOM ΚΑΙ ΕΣΤΙΩΝ ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΣΚΛΗΡΥΝΣΗΣ ΣΕ ΕΙΚΟΝΕΣ ΕΓΚΕΦΑΛΟΥ ΜΑΓΝΗΤΙΚΗΣ ΤΟΜΟΓΡΑΦΙΑΣ Νικολάου Φοίβια

Διαβάστε περισσότερα

Καθορίζει η νευρολογική κατάσταση μετά την ΚΑΡΠΑ την έκβαση του θύματος της ανακοπής;

Καθορίζει η νευρολογική κατάσταση μετά την ΚΑΡΠΑ την έκβαση του θύματος της ανακοπής; Καθορίζει η νευρολογική κατάσταση μετά την ΚΑΡΠΑ την έκβαση του θύματος της ανακοπής; Δήμητρα Κοντογιάννη Καρδιολόγος-Εντατικολόγος Επιμελήτρια Α Γενικό Νοσοκομείο Δυτικής Αττικής Εισαγωγή 80% ανακοπών

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΚΡΑΝΙΑΚΟΣ ΜΑΓΝΗΤΙΚΟΣ ΕΡΕΘΙΣΜΟΣ. Ένα Διαγνωστικό Εργαλείο για τις Κεντρικού Τύπου Βλάβες. Δρ Σπυρίδων Δευτεραίος Νευρολόγος

ΔΙΑΚΡΑΝΙΑΚΟΣ ΜΑΓΝΗΤΙΚΟΣ ΕΡΕΘΙΣΜΟΣ. Ένα Διαγνωστικό Εργαλείο για τις Κεντρικού Τύπου Βλάβες. Δρ Σπυρίδων Δευτεραίος Νευρολόγος ΔΙΑΚΡΑΝΙΑΚΟΣ ΜΑΓΝΗΤΙΚΟΣ ΕΡΕΘΙΣΜΟΣ Ένα Διαγνωστικό Εργαλείο για τις Κεντρικού Τύπου Βλάβες Δρ Σπυρίδων Δευτεραίος Νευρολόγος Βασικές Αρχές Έλεγχος της πυραµιδικής οδού µε το Διακρανιακό Μαγνητικό Ερεθισµό:

Διαβάστε περισσότερα

94 Η χρήση των νευρωνικών µοντέλων για την κατανόηση της δοµής και λειτουργίας τού εγκεφάλου. = l b. K + + I b. K - = α n

94 Η χρήση των νευρωνικών µοντέλων για την κατανόηση της δοµής και λειτουργίας τού εγκεφάλου. = l b. K + + I b. K - = α n Nευροφυσιολογία Η μονάδα λειτουργίας του εγκεφάλου είναι ένας εξειδικευμένος τύπος κυττάρου που στη γλώσσα της Νευροφυσιολογίας ονομάζεται νευρώνας. Το ηλεκτρονικό μικροσκόπιο αποκαλύπτει ότι ο ειδικός

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ Στρεσσογόνος παράγοντας Οτιδήποτε κάνει τον άνθρωπο να βιώνει στρες Είναι μια αλλαγή στην ομοιόσταση του ατόμου Παράγοντες που προκαλούν στρες Ενδογενείς Εξωγενείς Ενδογενείς

Διαβάστε περισσότερα

ΑΞΟΝΙΚΗ ΤΟΜΟΓΡΑΦΙΑ. Ευάγγελος Παντελής Επ. Καθ. Ιατρικής Φυσικής Εργαστήριο Ιατρικής Φυσικής Ιατρική Σχολή Αθηνών

ΑΞΟΝΙΚΗ ΤΟΜΟΓΡΑΦΙΑ. Ευάγγελος Παντελής Επ. Καθ. Ιατρικής Φυσικής Εργαστήριο Ιατρικής Φυσικής Ιατρική Σχολή Αθηνών ΑΞΟΝΙΚΗ ΤΟΜΟΓΡΑΦΙΑ Ευάγγελος Παντελής Επ. Καθ. Ιατρικής Φυσικής Εργαστήριο Ιατρικής Φυσικής Ιατρική Σχολή Αθηνών ΙΑΤΡΙΚΗ ΦΥΣΙΚΗ Διαγνωστικές και θεραπευτικές εφαρμογές ακτινοβολιών : Κεφάλαιο 11 ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΑΓΓΕΙΑΚΟ ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΟ ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ ΘΕΟΦΑΝΙΔΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ

ΤΟ ΑΓΓΕΙΑΚΟ ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΟ ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ ΘΕΟΦΑΝΙΔΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΤΟ ΑΓΓΕΙΑΚΟ ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΟ ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ ΘΕΟΦΑΝΙΔΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΜΙΑ ΒΡΑΔΙΑ ΣΤΑ ΕΠΕΙΓΟΝΤΑ... «Ήταν μια χαρά μέχρι πριν από 1 ώρα» σας λέει με αγωνία η κόρη του 68χρονου που έχει έρθει στα επείγοντα όπου εργάζεστε.

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο ΕΙΔΗ ΡΕΥΜΑΤΩΝ. Το γαλβανικό ρεύμα είναι χαμηλής τάσης συνεχές ρεύμα. Γαλβανικό ρεύμα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο ΕΙΔΗ ΡΕΥΜΑΤΩΝ. Το γαλβανικό ρεύμα είναι χαμηλής τάσης συνεχές ρεύμα. Γαλβανικό ρεύμα ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο ΕΙΔΗ ΡΕΥΜΑΤΩΝ Γαλβανικό ρεύμα Το γαλβανικό ρεύμα είναι χαμηλής τάσης συνεχές ρεύμα. Χημικές αλλαγές γίνονται σε αυτό όταν περάσει από συγκεκριμένα διαλύματα (τα οποία περιλαμβάνουν οξέα και

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστηριακη διάγνωση Νευροεκφυλιστικων νοσημάτων. Χρυσούλα Νικολάου

Εργαστηριακη διάγνωση Νευροεκφυλιστικων νοσημάτων. Χρυσούλα Νικολάου Εργαστηριακη διάγνωση Νευροεκφυλιστικων νοσημάτων Χρυσούλα Νικολάου Νευροεκφυλιστικά Νοσήματα Νοσολογικές οντότητες, συχνά κληρονομικής αρχής, με προσβολή συγκεκριμένων ανατομικών δομών του Ν.Σ, (επηρεάζουν

Διαβάστε περισσότερα

Το πιο μικρό και συμπαγές LASER μεγάλης ισχύος για την φυσικοθεραπεία και την φυσική αποκατάσταση

Το πιο μικρό και συμπαγές LASER μεγάλης ισχύος για την φυσικοθεραπεία και την φυσική αποκατάσταση Το πιο μικρό και συμπαγές LASER μεγάλης ισχύος για την φυσικοθεραπεία και την φυσική αποκατάσταση Χημικοί Μηχανισμοί Παραγωγή εξ επαγωγής, φωτο-χημικών φαινομένων φωτο-ευαισθητοποίησης και φωτο-απομάκρυνσης.

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΟ Α ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ 1. Γαστροοισοφαγική παλινδρόµηση (ΓΟΠ) Η συχνότητα της ΓΟΠ σε παιδιά µε ΕΠ αναφέρεται από 26% - 75%, ενώ σε φυσιολογικά παιδιά και βρέφη εκτιµάται περίπου στο 7-8% (Cadman και συν. 1978,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΥΤΟΝΟΜΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ (ΑΝΣ) ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ

ΑΥΤΟΝΟΜΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ (ΑΝΣ) ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΑΥΤΟΝΟΜΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ (ΑΝΣ) ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΑΥΤΟΝΟΜΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ (ΑΝΣ) ΑΝΣ ΚΙΝΗΤΙΚΑ ΝΕΥΡΑ (λείοι μύες, καρδιακός μυς, αδένες) (Σπλαχνικά Νεύρα)

Διαβάστε περισσότερα

Ηλεκτρομαγνητικά πεδία και δημόσια υγεία: κινητά τηλέφωνα

Ηλεκτρομαγνητικά πεδία και δημόσια υγεία: κινητά τηλέφωνα Ηλεκτρομαγνητικά πεδία και δημόσια υγεία: κινητά τηλέφωνα Ενημερωτικό δελτίο υπ. αρ. 193 Ιούνιος 2011 ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ Κύρια στοιχεία Η χρήση κινητών τηλεφώνων είναι ευρύτατα διαδεδομένη, καθώς υπολογίζεται ότι

Διαβάστε περισσότερα

Νικολέττα Χαραλαμπάκη Ιατρός Βιοπαθολόγος

Νικολέττα Χαραλαμπάκη Ιατρός Βιοπαθολόγος Νικολέττα Χαραλαμπάκη Ιατρός Βιοπαθολόγος ΚΝΣ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΝΩΤΙΑΙΟΣ ΜΥΕΛΟΣ Περιβάλλονται και στηρίζονται με τις εγκεφαλικές και νωτιαίες μήνιγγες μεταξύ των οποίων περικλείεται ο υπαραχνοειδής χώρος γεμάτος

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ 1 ο Α. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής 1. γ 2. α 3. β 4. δ 5. δ Β. Ερωτήσεις σωστού - λάθους 1. Σωστό 2. Λάθος 3. Λάθος 4. Λάθος 5. Σωστό ΘΕΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΥΤΙΚΗ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ.

ΣΤΥΤΙΚΗ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ. ΣΤΥΤΙΚΗ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ. Η στυτική δυσλειτουργία είναι ένα από τα συχνότερα νοσήματα των ανδρών στην σημερινή εποχή.σε νεαρότερες ηλικίες το 30% οφείλεται σε οργανικές αιτίες και το 70 % σε ψυχολογικά αίτια

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι φόβος και τι φοβια;

Τι είναι φόβος και τι φοβια; ΦΟΒΟΙ - ΦΟΒΙΕΣ Τι είναι φόβος και τι φοβια; Φόβος: η δυσάρεστη συναισθηματική κατάσταση που δημιουργείται απέναντι σε πραγματικό κίνδυνο, ή απειλή. Φοβία: ο επίμονος φόβος που παγιδεύει το άτομο περιορίζοντας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Βιολογία Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α, Β ΤΑΞΕΙΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΡΑΠΕΖΑΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΔΙΑΒΑΘΜΙΣΜΕΝΗΣ ΔΥΣΚΟΛΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Επίπεδο της συνείδησης

Επίπεδο της συνείδησης Καθηγητής ρ. Λάζαρος Ι. Τσούσκας ΠΡΩΤΕΣ ΒΟΗΘΕΙΕΣ Θεσσαλονίκη 2003: 20-25 Επίπεδο της συνείδησης Η µερική ή ολική απώλεια της συνείδησης του πάσχοντος είναι µια σοβαρή κατάσταση, κατά την οποία διαταράσσεται

Διαβάστε περισσότερα

Μήπως έχω µεγαλακρία; Πώς θα το καταλάβω;

Μήπως έχω µεγαλακρία; Πώς θα το καταλάβω; Μήπως έχω µεγαλακρία; Πώς θα το καταλάβω; MegalakriaBroshure.indd 1 17/11/2010 1:27:39 μμ Η Πανελλήνια Ένωση Σπανίων Παθήσεων (Π.Ε.Σ.ΠΑ) είναι ο μόνος φορέας, μη κερδοσκοπικό σωματείο, συλλόγων ασθενών

Διαβάστε περισσότερα

Μετρολογικές Διατάξεις Μέτρησης Θερμοκρασίας. 4.1. Μετρολογικός Ενισχυτής τάσεων θερμοζεύγους Κ και η δοκιμή (testing).

Μετρολογικές Διατάξεις Μέτρησης Θερμοκρασίας. 4.1. Μετρολογικός Ενισχυτής τάσεων θερμοζεύγους Κ και η δοκιμή (testing). Κεφάλαιο 4 Μετρολογικές Διατάξεις Μέτρησης Θερμοκρασίας. 4.1. Μετρολογικός Ενισχυτής τάσεων θερμοζεύγους Κ και η δοκιμή (testing). Οι ενδείξεις (τάσεις εξόδου) των θερμοζευγών τύπου Κ είναι δύσκολο να

Διαβάστε περισσότερα

Τα ναρκωτικά μπορούν να διακριθούν σε ομάδες με διάφορους τρόπους: για παράδειγμα νόμιμες (νομικά αποδεκτές) και παράνομες (απαγορευμένες) ουσίες.

Τα ναρκωτικά μπορούν να διακριθούν σε ομάδες με διάφορους τρόπους: για παράδειγμα νόμιμες (νομικά αποδεκτές) και παράνομες (απαγορευμένες) ουσίες. Τι είναι ναρκωτικά; Τα ναρκωτικά είναι ουσίες που επιδρούν στον εγκέφαλο και γι' αυτό προκαλούν εθισμό. Οι άνθρωποι που τα χρησιμοποιούν θέλουν να βιώσουν τις συνέπειες των ναρκωτικών. Ορισμένα φάρμακα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: Ηλεκτρικό Ρεύμα Μέρος 1 ο

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: Ηλεκτρικό Ρεύμα Μέρος 1 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: Ηλεκτρικό Ρεύμα Μέρος 1 ο Βασίλης Γαργανουράκης Φυσική ήγ Γυμνασίου Εισαγωγή Στο προηγούμενο κεφάλαιο μελετήσαμε τις αλληλεπιδράσεις των στατικών (ακίνητων) ηλεκτρικών φορτίων. Σε αυτό το κεφάλαιο

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι το γλαύκωμα;

Τι είναι το γλαύκωμα; Αυτές οι πληροφορίες προορίζονται για γενική πληροφόρηση και ενημέρωση του κοινού και σε καμία περίπτωση δεν μπορούν να αντικαταστήσουν τη συμβουλή ιατρού ή άλλου αρμοδίου επαγγελματία υγείας. Τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Βιολογίας Α' Λυκείου με θέμα: Μάριος Μ., Α'2. Νόσος του Πάρκινσον

Εργασία Βιολογίας Α' Λυκείου με θέμα: Μάριος Μ., Α'2. Νόσος του Πάρκινσον Εργασία Βιολογίας Α' Λυκείου με θέμα: Μάριος Μ., Α'2 Νόσος του Πάρκινσον Τρόπος αντιμετώπισης νόσου Πάρκινσον. Η νόσος του Πάρκινσον (Parkinson) είναι νευροεκφυλιστική ασθένεια της μέλαινας ουσίας με συχνότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΑ ΕΡΓΑΤΙΚΟΥ ΥΝΑΜΙΚΟΥ 2002 Ο ΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΗ ΤΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΤΑ ΑΤΟΜΑ ΠΟΥ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΖΟΥΝ ΜΑΚΡΟΧΡΟΝΙΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΥΓΕΙΑΣ Η ΑΝΙΚΑΝΟΤΗΤΑΣ

ΕΡΕΥΝΑ ΕΡΓΑΤΙΚΟΥ ΥΝΑΜΙΚΟΥ 2002 Ο ΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΗ ΤΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΤΑ ΑΤΟΜΑ ΠΟΥ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΖΟΥΝ ΜΑΚΡΟΧΡΟΝΙΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΥΓΕΙΑΣ Η ΑΝΙΚΑΝΟΤΗΤΑΣ ΕΡΕΥΝΑ ΕΡΓΑΤΙΚΟΥ ΥΝΑΜΙΚΟΥ 2002 Ο ΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΗ ΤΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΤΑ ΑΤΟΜΑ ΠΟΥ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΖΟΥΝ ΜΑΚΡΟΧΡΟΝΙΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΥΓΕΙΑΣ Η ΑΝΙΚΑΝΟΤΗΤΑΣ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ: Η ενότητα για την απασχόληση ατόµων µε ειδικές

Διαβάστε περισσότερα

Παχυσαρκία και Σακχαρώδης Διαβήτης

Παχυσαρκία και Σακχαρώδης Διαβήτης Παχυσαρκία και Σακχαρώδης Διαβήτης Τι είναι ο Σακχαρώδης Διαβήτης τύπου 2 (ΣΔ2) Ο Σακχαρώδης Διαβήτης γενικά είναι μια πάθηση κατά την οποία ο οργανισμός και συγκεκριμένα το πάγκρεας δεν παράγει ή δεν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ (με βάση το παράθεμα σελ.157 του σχολικού βιβλίου) Η νόσος Alzheimer

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ (με βάση το παράθεμα σελ.157 του σχολικού βιβλίου) Η νόσος Alzheimer ΕΠΩΝΥΜΟ: Κ. ΟΝΟΜΑ: ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΤΑΞΗ-ΤΜΗΜΑ: Α 1 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 26/3/2014 ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ (με βάση το παράθεμα σελ.157 του σχολικού βιβλίου) Η νόσος Alzheimer Η νόσος Alzheimer είναι η πιο συχνή μορφή άνοιας,

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση, υγεία και χρόνιες παθήσεις

Άσκηση, υγεία και χρόνιες παθήσεις Συμμαχία για την υγεία - Άσκηση Άσκηση, υγεία και χρόνιες παθήσεις Συγγραφική ομάδα: Δίπλα Κωνσταντίνα, Ph.D., Λέκτορας, ΤΕΦΑΑ Σερρών ΑΠΘ Καρατράντου Κωνσταντίνα, MSc, Διδάσκουσα στο ΤΕΦΑΑ - ΠΘ Ιπποκράτης

Διαβάστε περισσότερα

Ηλεκτρομαγνητική (περιβαλλοντική) συμβατότητα

Ηλεκτρομαγνητική (περιβαλλοντική) συμβατότητα Ηλεκτρομαγνητική (περιβαλλοντική) συμβατότητα ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Η ηλεκτρική τάση προκαλεί ηλεκτρικά πεδία - το ηλεκτρικό ρεύμα προκαλεί μαγνητικά πεδία. Επειδή όλες οι ανθρώπινες λειτουργίες (συστολή μυών, μετάδοση

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη των Δυναμικών Μετεκφορτίσεων (afterdischarges) σε Ενδοκράνιες Καταγραφές Επιληπτικών Ασθενών με Χρήση του Συνεχούς Μετασχηματισμού Κυματιδίου

Μελέτη των Δυναμικών Μετεκφορτίσεων (afterdischarges) σε Ενδοκράνιες Καταγραφές Επιληπτικών Ασθενών με Χρήση του Συνεχούς Μετασχηματισμού Κυματιδίου ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΗΛΕΚΤΡΟΛΟΓΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΜΕΤΑΔΟΣΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΥΛΙΚΩΝ Μελέτη των Δυναμικών Μετεκφορτίσεων (afterdischarges) σε

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΕΥΡΟΠΑΘΟΛΟΓΙA Γεώργιος Καρκαβέλας Καθηγητής Παθολογικής Ανατοµικής ΑΠΘ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΕΥΡΟΠΑΘΟΛΟΓΙA Γεώργιος Καρκαβέλας Καθηγητής Παθολογικής Ανατοµικής ΑΠΘ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΕΥΡΟΠΑΘΟΛΟΓΙA Γεώργιος Καρκαβέλας Καθηγητής Παθολογικής Ανατοµικής ΑΠΘ ΚΝΣ: πολυσύνθετο σύστηµα πολλές από τις λειτουργίες του αδιευκρίνιστες Πρώτες ανατοµικές µελέτες Αριστοτέλης και Γαληνός

Διαβάστε περισσότερα

ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ

ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ Διάχυση Η διάχυση είναι το κύριο φαινόμενο με το οποίο γίνεται η παθητική μεταφορά διαμέσου ενός διαχωριστικού φράγματος Γενικά στη διάχυση ένα αέριο ή

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στα ψηφιακά Συστήµατα Μετρήσεων

Εισαγωγή στα ψηφιακά Συστήµατα Μετρήσεων 1 Εισαγωγή στα ψηφιακά Συστήµατα Μετρήσεων 1.1 Ηλεκτρικά και Ηλεκτρονικά Συστήµατα Μετρήσεων Στο παρελθόν χρησιµοποιήθηκαν µέθοδοι µετρήσεων που στηριζόταν στις αρχές της µηχανικής, της οπτικής ή της θερµοδυναµικής.

Διαβάστε περισσότερα

Βρέντζου Τίνα Φυσικός Μεταπτυχιακός τίτλος: «Σπουδές στην εκπαίδευση» ΜEd Email : stvrentzou@gmail.com

Βρέντζου Τίνα Φυσικός Μεταπτυχιακός τίτλος: «Σπουδές στην εκπαίδευση» ΜEd Email : stvrentzou@gmail.com 1 2.4 Παράγοντες από τους οποίους εξαρτάται η αντίσταση ενός αγωγού Λέξεις κλειδιά: ειδική αντίσταση, μικροσκοπική ερμηνεία, μεταβλητός αντισ ροοστάτης, ποτενσιόμετρο 2.4 Παράγοντες που επηρεάζουν την

Διαβάστε περισσότερα

4.4 Η αναπνοή στον άνθρωπο

4.4 Η αναπνοή στον άνθρωπο 4.4 Η αναπνοή στον άνθρωπο Στον άνθρωπο οι θρεπτικές ουσίες της τροφής απορροφώνται από το λεπτό έντερο. Με την κυκλοφορία του αίματος φτάνουν σε όλα τα κύτταρα του σώματος. Εκεί, ορισμένες από αυτές,

Διαβάστε περισσότερα

ΔΩΔΕΚΑ ΜΥΘΟΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗ ΔΡ ΓΕΩΡΓΙΟΣ Ι. ΚΟΥΡΤΟΓΛΟΥ ΠΑΘΟΛΟΓΟΣ-ΔΙΑΒΗΤΟΛΟΓΟΣ ΔΙΔΑΚΤΩΡ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΑΠΘ

ΔΩΔΕΚΑ ΜΥΘΟΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗ ΔΡ ΓΕΩΡΓΙΟΣ Ι. ΚΟΥΡΤΟΓΛΟΥ ΠΑΘΟΛΟΓΟΣ-ΔΙΑΒΗΤΟΛΟΓΟΣ ΔΙΔΑΚΤΩΡ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΑΠΘ ΔΩΔΕΚΑ ΜΥΘΟΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗ ΔΡ ΓΕΩΡΓΙΟΣ Ι. ΚΟΥΡΤΟΓΛΟΥ ΠΑΘΟΛΟΓΟΣ-ΔΙΑΒΗΤΟΛΟΓΟΣ ΔΙΔΑΚΤΩΡ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΑΠΘ ΙΑΤΡΕΙΟ: ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ 46 ΚΛΙΝΙΚΗ ΑΓΙΟΣ ΛΟΥΚΑΣ ΘΕΣ/ΝΙΚΗ 2310254030 ΠΑΝΟΡΑΜΑ 2310380000 Aρτηριακή

Διαβάστε περισσότερα

Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων

Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων Εισαγωγή στην Κλινική Νευροψυχολογία της Μείζωνος Κατάθλιψης & της Σχιζοφρένειας (ONLINE CLINICAL SEMINAR) Εισηγητής: Δρ. Αλεξάνδρα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΑ ΠΟΤΑ ΘΕΜΑ : ΑΡΝΗΤΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΩΝ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΩΝ ΠΟΤΩΝ

ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΑ ΠΟΤΑ ΘΕΜΑ : ΑΡΝΗΤΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΩΝ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΩΝ ΠΟΤΩΝ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΑ ΠΟΤΑ ΘΕΜΑ : ΑΡΝΗΤΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΩΝ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΩΝ ΠΟΤΩΝ 2ο ΛΥΚΕΙΟ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑΣ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2012-2013 ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Β ΤΕΤΡΑΜΗΝΟΥ ΟΝΟΜΑ ΟΜΑΔΑΣ: 3Ε ΟΝΟΜΑΤΑ ΜΕΛΩΝ: ΓΚΟΤΙΝΟΠΟΥΛΟΥ ΕΦΗ

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Ορισμός μαθησιακών διαταραχών Η αδυναμία των μαθητών να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις ενός κανονικού σχολείου. Τα μαθησιακά προβλήματα ΔΕΝ οφείλονται

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ. έφθασε στην Ευρώπη από το περιβάλλον του Κολόμβου.

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ. έφθασε στην Ευρώπη από το περιβάλλον του Κολόμβου. ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ Η είδηση περί καπνού και χρησιμοποιήσεώς του έφθασε στην Ευρώπη από το περιβάλλον του Κολόμβου. Αργότερα η χρήση του καπνού στην Ευρώπη ξεκινάει σαν ένα δώρο προς μια βασίλισσα

Διαβάστε περισσότερα

Βιοϊατρική τεχνολογία

Βιοϊατρική τεχνολογία Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών Βιοϊατρική τεχνολογία Ενότητα 7: Φυσιολογία της καρδιάς Αν. καθηγητής Αγγελίδης Παντελής e-mail: paggelidis@uowm.gr ΕΕΔΙΠ Μπέλλου Σοφία e-mail: sbellou@uowm.gr

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΘΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΤΟΥ ΣΑΥΥ

ΠΑΘΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΤΟΥ ΣΑΥΥ ΠΑΘΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΤΟΥ ΣΑΥΥ Λάμπρου Καλλιρρόη Πνευμονολόγος Πανεπιστημιακή Υπότροφος Α Κλινική Εντατικής Θεραπείας ΕΚΠΑ 13 Ο Πνευμονολογικό Συνέδριο Ιωάννινα O Το Σύνδρομο Άπνοιας στον Ύπνο (ΣΑΥ)

Διαβάστε περισσότερα

Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3

Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3 Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3 Για χρόνια, οι καταναλωτές µαθαίνουν για τα οφέλη της µείωσης των καρδιαγγειακών παθήσεων µε τη λήψη ωµέγα-3 λιπαρών οξέων. Αυτή η άποψη έχει επικρατήσει,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΤΟΜΙΑ- ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΟΠΤΙΚΩΝ ΟΔΩΝ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΤΩΝ ΟΠΤΙΚΩΝ ΠΕΔΙΩΝ. Δρ Ρούγγας Κων., MD, FEBOph. Δντής Οφθ/κής Κλινικής Νοσ.

ΑΝΑΤΟΜΙΑ- ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΟΠΤΙΚΩΝ ΟΔΩΝ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΤΩΝ ΟΠΤΙΚΩΝ ΠΕΔΙΩΝ. Δρ Ρούγγας Κων., MD, FEBOph. Δντής Οφθ/κής Κλινικής Νοσ. ΑΝΑΤΟΜΙΑ- ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΟΠΤΙΚΩΝ ΟΔΩΝ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΤΩΝ ΟΠΤΙΚΩΝ ΠΕΔΙΩΝ Δρ Ρούγγας Κων., MD, FEBOph Δντής Οφθ/κής Κλινικής Νοσ. «Άγιος Σάββας» 28/9/2010 Κ.Οφ.Κ.Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Οι γνώσεις ενός Οφθαλμιάτρου

Διαβάστε περισσότερα

ΛΟΓΟΙ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗΣ ΑΛΚΟΟΛΗΣ

ΛΟΓΟΙ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗΣ ΑΛΚΟΟΛΗΣ ΑΛΚΟΟΛ ΛΟΓΟΙ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗΣ ΑΛΚΟΟΛΗΣ v Μεταξύ ατόμων ηλικίας από 15 μέχρι 25 ετών βγήκαν τα ακόλουθα συμπεράσματα: Κοινωνικότητα (71%) Τους αρέσει η γεύση (51%) Δημιουργεί αίσθημα χαλάρωσης (12%) Προκαλεί

Διαβάστε περισσότερα

Τα αποτελέσματά μας δεν αποτελούν ελεγχόμενη μελέτη ή κλινική δοκιμή, αλλά στοιχεία μητρώου των ασθενών μας.

Τα αποτελέσματά μας δεν αποτελούν ελεγχόμενη μελέτη ή κλινική δοκιμή, αλλά στοιχεία μητρώου των ασθενών μας. CUMMULATINE SUCCESS SCORE % ΙΣΧΙΟ CUMMULATINE SUCCESS RATE % YΛΙΚΟ ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΟΥ ΑΣΘΕΝΕΙΣ 42 ΑΝΔΡΕΣ 16 ΓΥΝΑΙΚΕΣ 26 ΗΛΙΚΙΑ 63.1 (42-92) ΥΨΟΣ 171 (162-191) Δ.Μ.Σ 36 (22-47) Το ποσοστό των ασθενών που αναφέρουν

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑΓΡΑΦΗ ΚΑΙ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ ΕΓΚΕΦΑΛΟΓΡΑΦΗΜΑΤΟΣ ΠΟΥ ΠΡΟΚΥΠΤΕΙ ΑΠΟ ΥΠΟΣΥΝΕΙ ΗΤΑ ΕΡΕΘΙΣΜΑΤΑ ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

ΚΑΤΑΓΡΑΦΗ ΚΑΙ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ ΕΓΚΕΦΑΛΟΓΡΑΦΗΜΑΤΟΣ ΠΟΥ ΠΡΟΚΥΠΤΕΙ ΑΠΟ ΥΠΟΣΥΝΕΙ ΗΤΑ ΕΡΕΘΙΣΜΑΤΑ ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΗΛΕΚΤΡΟΛΟΓΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΜΕΤΑ ΟΣΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΥΛΙΚΩΝ ΚΑΤΑΓΡΑΦΗ ΚΑΙ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ ΕΓΚΕΦΑΛΟΓΡΑΦΗΜΑΤΟΣ ΠΟΥ ΠΡΟΚΥΠΤΕΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Χημεία της ζωής 1

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Χημεία της ζωής 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ Χημεία της ζωής 1 2.1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΧΗΜΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Η Βιολογία μπορεί να μελετηθεί μέσα από πολλά και διαφορετικά επίπεδα. Οι βιοχημικοί, για παράδειγμα, ενδιαφέρονται περισσότερο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη TETARTH 15 ΜΑΪΟΥ 2013 14.00-15.00 ΠΡΟΣΕΛΕΥΣΗ ΣΥΝΕΔΡΩΝ-ΕΓΓΡΑΦΕΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ, ΝΕΑ ΧΗΛΗ ΚΑΡΑΘΕΟΔΩΡΗ ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΑΙΘΟΥΣΑ 9 ΑΙΘΟΥΣΑ 10 ΑΙΘΟΥΣΑ ΣΥΝΕΛΕΥΣΕΩΝ 15.00-17.00 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1 Σκέφτομαι & Πράττω

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΘΕΝΕΙΕΣ ΤΟΥ ΝΕΥΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ

ΑΣΘΕΝΕΙΕΣ ΤΟΥ ΝΕΥΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΑΣΘΕΝΕΙΕΣ ΤΟΥ ΝΕΥΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 2013-2014 ΚΑΛΛΟΥ ΣΤΥΛΙΑΝΗ ΑΝΤΩΝΙΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΡΑΡΚΙΝSON ΜΗΝΙΓΓΙΤΙΔΑ ΑLZHEIMER ΕΠΙΛΗΨΙΑ ΣΚΛΗΡΥΝΣΗ ΚΑΤΑ ΠΛΑΚΑΣ GUILLIAN BARRE ΕΓΚΕΦΑΛΙΤΙΔΑ ΝΩΤΙΑΙΑ ΜΥΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Κατηγορίες και Βασικές Ιδιότητες Θερμοστοιχείων.

Κατηγορίες και Βασικές Ιδιότητες Θερμοστοιχείων. Κεφάλαιο 3 Κατηγορίες και Βασικές Ιδιότητες Θερμοστοιχείων. Υπάρχουν διάφοροι τύποι μετατροπέων για τη μέτρηση θερμοκρασίας. Οι βασικότεροι από αυτούς είναι τα θερμόμετρα διαστολής, τα θερμοζεύγη, οι μετατροπείς

Διαβάστε περισσότερα

ΠEΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Πρόλογος... 13 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΤΗΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΤΟΥ ΠΟΝΟΥ

ΠEΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Πρόλογος... 13 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΤΗΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΤΟΥ ΠΟΝΟΥ ΠEΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος... 13 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΤΗΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΤΟΥ ΠΟΝΟΥ Ι. Φυσιολογία και παθοφυσιολογία του πόνου... 15 1. Ορισμός και τύποι του πόνου... 15 1.1. Ο ορισμός του πόνου... 15 1.2.

Διαβάστε περισσότερα

είναι μια ισόβια αναπτυξιακή διαταραχή, μια αναπηρία που εμποδίζει τα άτομα να κατανοούν σωστά όσα βλέπουν, ακούν και γενικά αισθάνονται.

είναι μια ισόβια αναπτυξιακή διαταραχή, μια αναπηρία που εμποδίζει τα άτομα να κατανοούν σωστά όσα βλέπουν, ακούν και γενικά αισθάνονται. Β έτος ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού Σοφία Μπάτσιου Απρίλιος 2012 είναι μια ισόβια αναπτυξιακή διαταραχή, μια αναπηρία που εμποδίζει τα άτομα να κατανοούν

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΖΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ ΣΤΟ ΑΙΜΟΔΥΝΑΜΙΚΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ. ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΠΑΠΑΛΑΜΠΡΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗΣ BscN, Msc(c), TCN(C).

ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΖΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ ΣΤΟ ΑΙΜΟΔΥΝΑΜΙΚΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ. ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΠΑΠΑΛΑΜΠΡΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗΣ BscN, Msc(c), TCN(C). ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΖΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ ΣΤΟ ΑΙΜΟΔΥΝΑΜΙΚΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΠΑΠΑΛΑΜΠΡΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗΣ BscN, Msc(c), TCN(C). ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΟΥ ΑΣΘΕΝΟΥΣ Η ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΓΕΜΙΖΕΙ ΤΟ ΚΕΝΟ ΜΕΤΑΞΥ ΠΕΡΙΘΑΛΨΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Φυσιολογικό και μυωπικό μάτι:

Φυσιολογικό και μυωπικό μάτι: ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΛΙΝΙΚΗ ΔΙΑΘΛΑΣΗ (ΘΕΩΡΙΑ) ΔΙΑΘΛΑΣΤΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΟΦΘΑΛΜΟΥ: ΕΜΜΕΤΡΩΠΙΑ & ΑΜΕΤΡΟΠΙΑ. ΜΥΩΠΙΑ, ΥΠΕΡΜΕΤΡΩΠΙΑ, ΑΣΤΙΓΜΑΤΙΣΜΟΣ Τσίτσας Θωμάς Καλιακούδας Μάριος Καραγιαννίδης Αλέξανδρος Μιχόπουλος Σπυρίδων

Διαβάστε περισσότερα

Κυκλοφορικό σύστημα. Από μαθητές και μαθήτριες του Στ 1

Κυκλοφορικό σύστημα. Από μαθητές και μαθήτριες του Στ 1 Κυκλοφορικό σύστημα Από μαθητές και μαθήτριες του Στ 1 Η καρδία Χτύπα 2 δισεκατομμύρια φορές σε όλη μας τη ζωή. Βρίσκεται στο θώρακα, κέντρο προς αριστερά. Έχει το μέγεθος μιας γροθιάς. Αλεξάνδρα, Αναστασία,

Διαβάστε περισσότερα

Τι πρέπει να γνωρίζετε για την προεκλαµψία

Τι πρέπει να γνωρίζετε για την προεκλαµψία Τι πρέπει να γνωρίζετε για την προεκλαµψία Η προεκλαµψία είναι πολύ πιο συνήθης από ό,τι πιστεύουν οι περισσότεροι άνθρωποι. Στην πραγµατικότητα είναι η συνηθέστερη σοβαρή επιπλοκή της κύησης. Η προεκλαµψία

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικές Ανάγκες στον Αυτισμό. Μαρίτσα Καμπούρογλου Λογοπεδικός Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος»

Εκπαιδευτικές Ανάγκες στον Αυτισμό. Μαρίτσα Καμπούρογλου Λογοπεδικός Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος» Εκπαιδευτικές Ανάγκες στον Αυτισμό Μαρίτσα Καμπούρογλου Λογοπεδικός Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος» Παράγοντες που επιδρούν στη μάθηση Η σοβαρότητα του αυτισμού Το επίπεδο της νοητικής τους ικανότητας

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΑΣΚΛΗΠΙΕΙΟ ΒΟΥΛΑΣ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ : ΚΑΘ. ΑΘ.ΜΑΝΩΛΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΠΡΙΝ ΤΗΝ ΕΜΦΥΤΕΥΣΗ ΒΗΜΑΤΟΔΟΤΗ

ΓΕΝΙΚΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΑΣΚΛΗΠΙΕΙΟ ΒΟΥΛΑΣ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ : ΚΑΘ. ΑΘ.ΜΑΝΩΛΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΠΡΙΝ ΤΗΝ ΕΜΦΥΤΕΥΣΗ ΒΗΜΑΤΟΔΟΤΗ ΓΕΝΙΚΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΑΣΚΛΗΠΙΕΙΟ ΒΟΥΛΑΣ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ : ΚΑΘ. ΑΘ.ΜΑΝΩΛΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΠΡΙΝ ΤΗΝ ΕΜΦΥΤΕΥΣΗ ΒΗΜΑΤΟΔΟΤΗ COPYRIGHT 2008 ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΒΗΜΑΤΟΔΟΤΗ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΠΡΙΝ ΤΗΝ ΕΜΦΥΤΕΥΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Κλαίρη Μ. Εργασία στη Βιολογία Α'2 Λυκείου

Κλαίρη Μ. Εργασία στη Βιολογία Α'2 Λυκείου Κλαίρη Μ. Εργασία στη Βιολογία Α'2 Λυκείου Διαβήτης. Ακούμε καθημερίνα γύρω μας πως εκατομμύρια άνθρωποι στον κόσμο πάσχουν από διαβήτη ή παχυσαρκία. Όμως, τι πραγματικά είναι αυτό; Τι ειναι ο σακχαρώδης

Διαβάστε περισσότερα