Στο άρθρο θα παρουσιαστεί η διάδοση του θέματος. Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΗΣ ΛΟΥΚΑΣ ΩΣ ΖΩΓΡΑΦΟΣ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΑΣ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΗ ΕΛΛΑΔΑ (16ος-18ος ΑΙΩΝΑΣ)

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Στο άρθρο θα παρουσιαστεί η διάδοση του θέματος. Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΗΣ ΛΟΥΚΑΣ ΩΣ ΖΩΓΡΑΦΟΣ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΑΣ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΗ ΕΛΛΑΔΑ (16ος-18ος ΑΙΩΝΑΣ)"

Transcript

1 ΔΧΑΕ 33 (2012) Νανώ Χατζηδάκη Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΗΣ ΛΟΥΚΑΣ ΩΣ ΖΩΓΡΑΦΟΣ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΑΣ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΗ ΕΛΛΑΔΑ (16ος-18ος ΑΙΩΝΑΣ) Στo άρθρο εξετάζεται η ιδιαίτερη διάδοση του θέματος του ευαγγελιστή Λουκά, ως ζωγράφου της εικόνας της Παναγίας, στην ηπειρωτική Ελλάδα. Παρουσιάζονται και σχολιάζονται παραδείγματα του 16ου αιώνα, από το εργαστήριο των θηβαίων ζωγράφων Γεωργίου και Φράγκου Κονταρή και του Φράγκου Κατελάνου, καθώς και πολλά παραδείγματα, από τον 17ο και 18ο αιώνα, όπου το θέμα αναπτύσσεται με πρωτοτυπία και αποκτά μεγαλύτερη διάδοση, η οποία συνδέεται με την ανάπτυξη οργανωμένων τοπικών εργαστηρίων από την Ήπειρο, όπως των Λινοτοπιτών και των Καπεσοβιτών, και την συνακόλουθη αναβάθμιση του επαγγέλματος του ζωγράφου στις περιοχές αυτές. In this article the particular diffusion of the theme of the Evangelist Luke as painter of the icon of the Virgin in mainland Greece is studied. Examples from the 16th century from the workshops of the Theban painters Georgios and Frangos Kontaris and Frangos Katelanos are presented and discussed, as well as many examples from the 17th and 18th centuries when the theme is developed in innovative ways and spreads further. This diffusion is related to the development of organized local workshops from Epirus, such as those of the painters from Linotopi and from Kapesovo and to the consequent upgrading of the status of the profession of the painter in these regions. Εισαγωγή: Η εικονογραφική παράδοση του θέματος του ευαγγελιστή Λουκά ως ζωγράφου Στο άρθρο θα παρουσιαστεί η διάδοση του θέματος του ευαγγελιστή Λουκά, ως ζωγράφου της εικόνας της Παναγίας, στην ηπειρωτική Ελλάδα και θα επισημανθούν τα στοιχεία που δείχνουν ότι το ιδιαίτερο ενδιαφέρον των ζωγράφων για την απόδοση του ευαγγελιστή ως ζωγράφου, συνδέεται με την ανάπτυξη της δραστηριότητας οργανωμένων τοπικών εργαστηρίων ζωγράφων στις περιοχές που αποτέλεσαν τον προνομιακό χώρο μελέτης του Δημήτρη Κωνστάντιου 1. Το θέμα του ευαγγελιστή Λουκά, ως ζωγράφου της εικόνας της Παναγίας στη βυζαντινή ζωγραφική δεν είχε μεγάλη διάδοση 2. Οι πρώτες παραστάσεις εμφανίζονται σε βυζαντινά χειρόγραφα του 13ου-14ου αιώνα από Λέξεις κλειδιά Ευαγγελιστής Λουκάς - Ζωγράφος εικόνας της Παναγίας, Φράγκος και Γεώργιος Κονταρής, Φράγκος Κατελάνος, Εργαστήρια ζωγράφων, Λινοτοπίτες, Καπεσοβίτες, Ήπειρος. Keywords The Evangelist Luke - Painter of the icon of the Virgin, Frangos and Georgios Kontaris, Frangos Katelanos, Painters workshops, painters from Linotopi, Painters from Kapesovo, Epirus. 1 Δ. Κωνστάντιος, Προσέγγιση στο έργο των ζωγράφων από το Καπέσοβο της Ηπείρου. Συμβολή στη μελέτη της θρησκευτικής ζωγραφικής στην Ήπειρο τον 18ο και το πρώτο μισό του 19ου αιώ να, Αθήνα 2001 (διδακτορική διατριβή που εκπονήθηκε, υπό την εποπτεία μου, στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων). 2 Ο απεικονιζόμενος ζωγράφος στον κώδικα του Παναγίου Ταφου 14 (11ος αι.), συχνά ταυτίζεται με τον ευαγγελιστή Λουκά, ενώ σύμφωνα με το κείμενο του Ιω. Χρυσοστόμου, πρόκειται για τον ζωγράφο που συνοδεύει τους τρεις Μάγους. Ι. Spatharakis, The left Handed Evangelist, A Contribution to Palaeologan Iconography, Λονδίνο1988, σ. 3-5, σημ.5. M. Βacci, «Με τον χρωστήρα του ευαγγελιστή Λουκά», Μήτηρ Θεού, Κατάλογος έκθεσης (επιμ. Μ. Βασιλάκη), Μουσείον Μπενάκη, Αθήνα 2000, σ Βλ. και Μήτηρ Θεού αρ. 56, σ (Β. Pentcheva). 405

2 ΝΑΝΩ ΧΑΤΖΗΔΑΚΗ λατινοκρατούμενες περιοχές της ανατολικής Μεσογείου, όπως οι κώδικες της Μονής Σινά, (gr. 233, f.87 vo), του Βατικανού (gr. 1159, f. 150 vo) και λίγο αργότερα της Πάτμου, (κωδ. 330, f. 82 vo, του έτους 1427) 3. Στη Βυζαντινή μνημειακή ζωγραφική το θέμα είναι γνωστό μόνον στις τοιχογραφίες του Mateić ( ) 4. Στη Δύση το θέμα εμφανίζεται σε βενετσιάνικο χειρόγραφο με βυζαντινές καταβολές (Marc. cod. lat.iii, III), του πρώτου μισού του 14ου αιώνα 5, και από τον 15ο αιώνα, σε εικονογραφημένα βιβλία των Ωρών και σε μεγάλους πίνακες αλταρίων 6, ενώ ο ευαγγελιστής έχει γίνει ο προστάτης της συντεχνίας των ζωγράφων 7. Στις εικόνες, το πρώτο γνωστό παράδειγμα του ευαγγελιστή Λουκά, ως ζωγράφου της εικόνας της Παναγίας, εμφανίζεται σε κρητική εικόνα του πρώτου μισού του 15ου αιώνα, στο Μουσείο του Recklinghausen, χωρίς ωστόσο να αποτελεί αυτοτελές θέμα, καθώς εντάσσεται στην ποικίλη διακόσμηση ενός πολυπτύχου με σκηνές και μορφές αγίων 8. Από εικονογραφική άποψη, ως προς τη στάση του ευαγγελιστή η παράσταση εντάσσεται στις βυζαντινές απεικονίσεις του ευαγγελιστή γραφέα, όπως στο χφο της συλλογής Clark στη Νέα Υόρκη, του 14ου αιώ - να 9, η δε εικόνα της Παναγίας, αναπαράγει πρότυπο της Οδηγήτριας που καθιερώνεται στη ζωγραφική των κρητικών εικόνων της εποχής, όπως στην περίφημη εικόνα του Ανδρέα Παβία στη Ρώμη 10. Η πλέον γνωστή αυτοτελής σύνθεση, με το θέμα του ευαγγελιστή Λουκά- ζωγράφου, φέρει την υπογραφή του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου και βρίσκεται στο Μουσείο Μπενάκη 11. Η σπανιότητα του θέματος σε κρητικές εικόνες της εποχής, συνηγορεί για την πιθανότητα συνειδητής επιλογής του θέματος από τον Δομήνικο, ο οποίος ήθελε με αυτόν τον τρόπο να τιμήσει τον προστάτη της συντεχνίας των ζωγράφων του Χάνδακα, με την οποία είναι γνωστό ότι βρισκόταν σε κάποια συνεργασία 12. Κοινό εικονογραφικό στοιχείο με την βυζαντινή παράδοση αποτελεί μόνον η μορφή της Παναγίας στην εικόνα που ζωγραφίζει ο ευαγγελιστής, ενώ σημαντικές διαφορές πηγάζουν από την υιοθέτηση δυτικών αναγεννησιακών προτύπων για τον μικρό στεφανηφόρο άγγελο, από χαρακτικό του G. B. d Angeli, καθώς και για την τοποθέτηση του ευαγγελιστή καθισμένου σε αναγεννησιακού τύπου πολυθρόνα, μέσα σε δωμάτιο με τρισδιάστατη προοπτική απόδοση, και με διαγώνια τοποθέτηση του καβαλέτου, ακολουθώντας ανάλογου θέματος, χαρακτικό του Bonasone (1555) 13. Είναι γνωστό ότι η εικόνα του Θεοτοκόπουλου λειτούργησε ως πρότυπο για ορισμένους μεταγενέστερους 3 Μήτηρ Θεού αρ. 55, σ (V. Pentcheva), Ι. Spatharakis, The left Handed Evangelist, σ. 4-5, εικ. 1, 2, 3, 4. 4 R. Hamman- ΜacLean, Grundlegung zu einer Geschichte der mittelalterichen Monumentalmalerei in Serbien und Makedonien, Giessen 1976, εικ. στη σελίδα 107 (σχέδιο). 5 G. Kaftal, F. Bisogni, Saints in Italian Art, Iconography of the Saints in the Painting of North East Italy, Φλωρεντία 1978, col. 638, αρ. 187, εικ Lexikon der christlichen Ikonographie (ed. J. Kirschbaum/W.Braunfels), Ρώμη-Fribourg-Bale/Βιέννη, 1974, τόμ. 7, στ. 458 κ.ε. L. Réau, Iconographie de l art chrétien, Παρίσι 1957, σ. 831 κ.ε., J. O. Schaefer, «Saint Luke as painter : From Saint to Artisan to Artist», Artistes, artisans et production artistique au Moyen Age, Actes du Colloque International 2-6 mai 1983 (ed. X.Barral i Altet), τόμ. Α [Les hommes], Παρίσι 1986, σ Bacci, «Με τον χρωστήρα» ό.π., σ. 82, σημ. 19 με παραδείγματα. 7 D. Klein, Loukas als Maler der Maria, Ikonographie der Loukas Madonna, Αμβούργο 1933, σ Schaefer, «Saint Luke as painter» ό.π., σ , εικ Διαστάσεις: 25,9 18,9 εκ. E. Haustein-Bartch, «Die Ikone Lukas malt die Gottesmutter im Ikonen-Museum Recklinghausen», Griechische Ikonen, Greek Icons, Proceedings of the Symposium in Memory of Manolis Chatzidakis, Recklinghausen 1998, (επιμ. Nano Chatzidakis και Eva Haustein-Bartsch), Benaki Museum, Αθήνα 2000, σ , εικ Όμοιο τύπο του ευαγγελιστή ζωγράφου συναντούμε σε κρητικό τρίπτυχο (αρχές 17ου αι.), σε ιδιωτική συλλογή στην Γερμανία, Golden Light. Masterpieces of the Art of the Icon. Koninklijk Museum voor Scoone Kunsten, Antwerpen, Ghent 1988, σ. 45, αρ. 12, και Ν. Χατζηδάκη, «Ο ευαγγελιστής Λουκάς ζωγραφίζει την εικόνα της Παναγίας», Δομήνικος Θεοτοκόπουλος Κρης, Κατάλογος έκθεσης (επιμ. Ν. Χατζηνικολάου), Ηράκλειο 1990, σ. 121, εικ. 2 στη σελίδα Spatharakis, The left Handed Evangelist, εικ. 68 (βλ. και εικ. 69, Σινά, κωδ. 165, φ. 204,16ος αι.). Βλ. πρόσθετα παραδείγματα Ν. Χατζηδάκη, ό.π. σ M. Chatzidakis, «Les débuts de l école crétoise et la question de l école dite italogrecque, Mnemosynon Σοφίας Αντωνιάδη, Βενετία Ανατύπωση M. Chatzidakis, Etudes sur la Peinture Postbyzantine, Variorum Reprints Λονδίνο 1976, no IV, πιν. Κ,2. 11 Μ. Κωνσταντουδάκη, «Ο ευαγγελιστής Λουκάς ζωγραφίζει την βρεφοκρατούσα Παναγία», Δομήνικος Θεοτοκόπουλος Κρής, ό.π., αρ. 2. σ Μ. Κωνσταντουδάκη, «Ο Άγιος Λουκάς του Θεοτοκόπουλου του Μουσείου Μπενάκη. Νέες επισημάνσεις», Ζητήματα Μεταβυζαντινής Ζωγραφικής στη Μνήμη του Μανόλη Χατζηδάκη, Ινστιτούτο Νεοελληνικών Ερευνών, Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, Χριστιανική Αρχαιολογική Εταιρεία, (επιμ. Ευγενία Δρακοπούλου), Αθήνα 2002, σ (με προηγούμενη βιβλιογραφία). 12 Ν. Χατζηδάκη, Εικόνες Κρητικής Σχολής, Μουσείον Μπενάκη, κατάλογος έκθεσης, Αθήνα 1983, αρ. 49, σ , εικ. 49. Βλ. Μ. Κωνσταντουδάκη-Κιτρομηλίδου, «Ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος από το Χάνδακα στη Βενετία. Ανέκδοτα έγγραφα ( )», ΔΧΑΕ 8 ( ) σ. 58, και η ιδία, «Ειδήσεις για τη συντεχνία των ζωγράφων του Χάνδακα τον 16ο αιώνα», Πεπραγμένα Δ Διεθνούς Κρητολογικού Συνεδρίου, Αθήνα 1981, σ Βλ. σχετικά Κωνσταντουδάκη, «Ο άγιος Λουκάς», ό.π. εικ

3 Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΗΣ ΛΟΥΚΑΣ ΩΣ ΖΩΓΡΑΦΟΣ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΑΣ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΗ ΕΛΛΑΔΑ (16ος-18ος ΑΙΩΝΑΣ) ζωγράφους του 17ου αιώνα, στα Επτάνησα, όπως σε εικόνα της Συλλογής Λοβέρδου και σε εικόνα που βρισκόταν άλλοτε στο Ελληνικό Ινστιτούτο της Βενετίας 14. Η ακριβής αναπαραγωγή του προτύπου σε εικόνα ρωσική του 17ου αιώνα, της Συλλογής Gourianov, γνωστής μόνον από παλιά φωτογραφία, την οποία σχολίασε ο Χατζηδάκης το , μαρτυρεί είτε την απ ευθείας αντιγραφή από το πρωτότυπο, είτε την πιθανή ύπαρξη κοινού προτύπου σε λανθάνουσα χαλκογραφία. Α. Οι παραστάσεις του ευαγγελιστή Λουκά ως ζωγράφου σε τοιχογραφίες και εικόνες του 16ου αι. (εργαστήρια Γεωργίου και Φράγκου Κονταρή και Φράγκου Κατελάνου) H διάδοση του θέματος του ευαγγελιστή Λουκά, ως ζωγράφου, στην Ηπειρωτική Ελλάδα δεν έχει εξετασθεί εως σήμερα αυτοτελώς. Ο κρητικός Θεοφάνης στη Μονή του Αγίου Νικολάου Αναπαυσά στα Μετέωρα (1527), τοποθετεί μία εικόνα της Παναγίας στον τοίχο, απέναντι από τον ευαγγελιστή 16, δηλώντας έτσι υπαινικτικά και την ιδιότητα του ζωγράφου. Ωστόσο στη συνέχεια, στα γνωστά έργα του στη Μονή της Λαύρας (1535) και στη Μονή Σταυρονικήτα (1546) 17, δεν επιλέγει αυτήν την εικονογραφία και ο ευαγγελιστής παριστάνεται μόνον ως γραφέας του ευαγγελίου. Αντίθετα το εργαστήριο των θηβαίων ζωγράφων Γεώργιου και Φράγκου Κονταρή, καθώς και του Φράγκου Κατελάνου, αποδίδει κατά κανόνα τον ευαγγελιστή Λουκά, ως ζωγράφο 18. Η παλιότερη παράσταση εντοπίζεται στη Μονή Φιλανθρωπηνών, στη δεύτερη ζωγραφική φάση, του κυρίως ναού (1542), που αποδίδεται στους αδελφούς Φράγκο και Γεώργιο Κονταρή, και όπου ο Λουκάς ζωγραφίζει την εικόνα της Παναγίας (Εικ. 1) 19, όπως στo βυζαντινής καταγωγής, κρητικό παράδειγμα της εικόνας του Recklinghausen. Ο ζωγράφος εδώ προσθέτει ένα μικρό άγγελο που προβάλλει πίσω από τον ώμο του Λουκά, προσφέροντάς του το πινέλο. Αργότερα, στα έργα των ίδιων ζωγράφων στη Μεταμόρφωση της Βελτσίστας, το 1568 (Εικ. 2), και στην Ελεούσα, στο νησί των Ιωαννίνων 20, συναντούμε παρόμοια εικονογραφική απόδοση του θέματος του ζωγράφου-ευαγγελιστή, με τον άγγελο καθώς και όλα τα άλλα γνωρίσματα του τοπικού εργαστηρίου. Σε αυτά τα παραδείγματα προστίθεται μία σημαντική εικόνα της Εθνικής Πινακοθήκης (Εικ. 3) 21, όπου ο ευαγγελιστής, γυρισμένος στο πλάι, ζωγραφίζει την εικόνα της Παναγίας η οποία βρίσκεται επάνω σε καβαλέτο τοποθετημένο μετωπικά. Κρατεί στο ίδιο χέρι το πινέλο και μια μικρή αχιβάδα με το χρώμα, ενώ μια σειρά από μικρότερες αχιβάδες έχουν τοποθετηθεί σε ραφάκι μπροστά από την εικόνα. Έργο μοναδικό, με σχήμα και με διαστάσεις (0,85 0,52 μ.) εικόνας τέμπλου, θα μπορούσε να έχει τιμητική θέση σε μια εκκλησία αφιερωμένη στον ευαγγελιστή. Έχει εξαιρετική ποιότητα της τεχνικής εκτέλεσης, και τεχνοτροπία που εντάσσεται στο εργαστήριο του Γεωργίου και Φράγκου Κονταρή, με φανερές εικονογραφικές και τεχνοτροπικές ομοιότητες με τις παραστάσεις που αναφέραμε προηγουμένως, καθώς και με άλλα έργα του εργαστηρίου. Έχει παρεμφερή απόδοση όχι μόνον ως προς το χρωματολόγιο, την πτυχολογία και τα χαρακτηριστικά του προσώπου με τις βαθειές σκιές, αλλά ακόμη και ως προς κάποιες λεπτομέρειες, όπως η κόμη του Βρέφους με τους βοστρύχους που προεξέχουν κάτω από τα αυτιά, όπως συμβαίνει στις μεγάλης κλίμακας παραστάσεις της Βρεφοκρατούσας στη Μονή Φιλανθρωπηνών, και στη Μεταμόρφωση της Βελτσίστας 22. Αξίζει να σημειωθεί ότι το θέμα δεν είναι έως σήμερα γνωστό σε άλλες φορητές εικόνες από την ηπειρωτική Ελλάδα, ενώ το συναντούμε σε σερβική εικόνα, ανάλογα μεγάλου μεγέθους, του 14 Μ. Χατζηδάκης, «Ο ευαγγελιστής Λουκάς ζωγραφίζει την Παναγία», στο Μ. Χατζηδάκης, Δομήνικος Θεοτοκόπουλος Κρής, Κείμενα , Αθήνα 1990, σ. 138, εικ Μ. Χατζηδάκης, «Ο ευαγγελιστής Λουκάς», ό.π., σ , εικ. 16. Είναι άγνωστο, πού βρίσκεται σήμερα η εικόνα αυτή. 16 M. Chatzidakis, «Recherches sur le peintre Théophane le Crétois, DOP 23-24, , εικ. 4. ανατύπωση Etudes sur la peinture Post- Byzantine, Variorum Reprints, Λονδίνο 1976, αρ. V. Δ. Σοφιανός και Ε. Τσιγαρίδας, Ιερά Μονή Αγίου Νικολάου Αναπαυσά, Ιστορία-Τέχνη, Τρίκκαλα 2003, εικ. στη σ Μ. Χατζηδάκης, Ο κρητικός ζωγράφος Θεοφάνης. Η τελευταία φάση της τέχνης του στις τοιχογραφίες της Ι.Μ. Σταυρονικήτα, Άγιον Όρος, 1986, εικ Για τους ζωγράφους βλ. πρόχειρα Μ. Χατζηδάκης, Έλληνες Ζωγράφοι μετά την Άλωση, Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, Αθήνα 1987, τομ. Α, σ M. Χατζηδάκης και E. Δρακοπούλου, Έλληνες ζωγράφοι μετά την άλωση, Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, Αθήνα 1998, τ. Β, σ , Μ. Αχειμάστου-Ποταμιάνου, Οι τοιχογραφίες της Μονής των Φιλανθρωπηνών στο Νησί των Ιωαννίνων, Αθήνα 2004, σ. 53, εικ A. Stavropoulou-Makri, Les peintures de l église de la Transfiguration à Veltsista (1568) et l atelier des peintres Kondaris, Ιωάννινα 1989, σ , εικ Ν. Χατζηδάκη, «Ο ευαγγελιστής Λουκάς ζωγραφίζει την εικόνα της Παναγίας», ό.π., σ Μ. Αχειμάστου-Ποταμιάνου, Η Μονή των Φιλανθρωπηνών και η πρώτη φάση της μεταβυζαντινής ζωγραφικής, Αθήνα 1983, σ. 96 κ.ε., πιν. 66 γ, 36 β, 42 β. Stavropoulou-Makri, Veltsista, ό.π., εικ. 2 α. 407

4 ΝΑΝΩ ΧΑΤΖΗΔΑΚΗ Εικ. 1. Μονή Φιλανθρωπηνών, Γεώργιος και Φράγκος Κονταρής, Εικ. 2. Μεταμόρφωση της Βελτσίστας, Γεώργιος και Φράγκος Κονταρής, έτους 1672/3 23, όπου ο ευαγγελιστής περιβάλλεται από σκηνές του βίου του, ενώ με ακρίβεια αποδίδονται λεπτομέρειες από τα εργαλεία της τέχνης του, με ευταξία τοποθετημένα μπροστά του. Παράλληλα, ο Φράγκος Κατελάνος, αρκετά ενωρίς, στη Μονή Βαρλαάμ (1548), ζωγραφίζει το θέμα του ευαγγελιστή- ζωγράφου, σε πλήρη ανάπτυξη (Εικ. 4) 24 : Ο Λουκάς, ζωγραφίζει την εικόνα της Παναγίας, σε όμοια στάση, όπως στη Μονή Φιλανθρωπηνών, αλλά εδώ όλα τα σύνεργα της ζωγραφικής είναι επιδεικτικά απλωμέ- να επάνω στο βοηθητικό τραπεζάκι καθώς και σε ερμάριο με ανοιχτά και τα δύο φύλλα. Νέο στοιχείο αποτελεί η στάση του μικρού αγγέλου, που εδώ κατεβαίνει ορμητικά από τον ουρανό, προτείνοντας προς τον ζωγράφο, με το ένα χέρι ξεδιπλωμένο ειλητάριο και με το άλλο το πινέλο. Μπορεί να διαπιστωθεί ότι εδώ η προσθήκη του μικρού αγγέλου γίνεται από τον Κατελάνο αρκετά ενωρίτερα (1548) από την εποχή κατά την οποία υιοθετείται από τον νεαρό Δομήνικο, στην εικόνα του ευαγγελιστή-ζωγράφου ( ) 25. Αξίζει 23 Εικόνα στη μονή της Morača, (διαστ.: 88,5 73 εκ), Μ. Chatzidakis και G. Babic, «The Icons in the Balcan Peninsula», K. Weitz - mann κ.α., The Icon, Λονδίνο 1982, εξώφυλλο, V. Djurić, Icônes de Yougoslavie, Βελιγράδι 1961, αρ. 91, σ Μ. Αχειμάστου-Ποταμιάνου, «Ζητήματα μνημειακής ζωγραφικής του 16ου αιώνα. Η τοπική ηπειρωτική σχολή», ΔΧΑΕ ΙΣΤ (1992) σ. 27, εικ Βλ. παραπάνω (υποσημ. 11). 408

5 Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΗΣ ΛΟΥΚΑΣ ΩΣ ΖΩΓΡΑΦΟΣ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΑΣ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΗ ΕΛΛΑΔΑ (16ος-18ος ΑΙΩΝΑΣ) Εικ. 3. Εικόνα, Εθνική Πινακοθήκη, Αθήνα, εργαστήριο Γεωργίου και Φράγκου Κονταρή, μέσα 16ου αιώνα. επίσης να παρατηρήσομε ότι ο Κατελάνος επιλέγει τον ίδιο εικονογραφικό τύπο για την απόδοση του Λουκά ως ζωγράφου στη διακόσμηση του παρεκκλησίου του Αγίου Νικολάου στη Μονή της Λαύρας 26, αρκετά χρόνια αργότερα, το Στην παράσταση αυτή ο μικρός άγγελος κρατεί ξεδιπλωμένο ειλητάριο με επιγραφή, όπως και στην εικόνα του Θεοτοκόπουλου, αλλά με διαφορετικό κείμενο 27 : «ἐπειδή περ πολλοὶ ἐπεχεί [ρησαν ἀνατάξασθαι διήγησιν», όπως συνηθίζεται στις απεικονίσεις του ευαγγελίου του Λουκά 28. Διαπιστώνεται λοιπόν ότι, ενώ τα παραδείγματα της κρητικής ζωγραφικής με το θέμα του ευαγγελιστή- 26 G. Sémoglou, Le décor mural de la chapelle athonite de Saint-Nicolas (1560). Application d un nouveau langage pictural par le peintre thébain Frangos Katélanos, ed. Septentrion, Lille 1999, σ. 26, εικ. 4β. 27 Δεν έχει εντοπισθεί η προέλευση του κειμένου (...] ΑΝΕΙΚΟ [ ] ΥΨΩΣΕ) της εικόνας του Θεοτοκόπουλου. Βλ. Κωνσταντουδάκη, «Νέες επισημάνσεις», ό.π., (υποσημ. 11) σ. 274, σημ Βλ. πρόχειρα, Διονυσίου ἐκ Φουρνᾶ, Ἑρμηνεία τῆς ζωγραφικῆς τέχνης, εκδ. Α. Παπαδόπουλος-Κεραμεύς, Αγία Πετρούπολις 1909, σ

6 ΝΑΝΩ ΧΑΤΖΗΔΑΚΗ Εικ. 4. Μονή Βαρλαάμ, Φράγκος Κατελάνος, ζωγράφου είναι ελάχιστα, στις τοιχογραφίες των θη - βαίων ζωγράφων στην ηπειρωτική Ελλάδα το θέμα είναι ιδιαίτερα αγαπητό και μάλιστα από την τέταρτη δεκαετία του 16ου αιώνα, δηλαδή αρκετά ενωρίτερα από την περίοδο δράσης του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου στο Ηράκλειο. Αυτό το ξεχωριστό ενδιαφέρον για να τιμηθεί το επάγγελμα του ζωγράφου από τον Φράγκο Κατελάνο, διαπιστώνεται με διαφορετικό τρόπο στις τοιχογραφίες του εξωνάρθηκα της Μονής Φιλανθρωπηνών (1560) 29 καθώς και του παρεκκλησίου του Αγίου Νικολάου της Λαύρας (1560), όπου ο θηβαίος ζωγράφος περιλαμβάνει μεταξύ άλλων αγίων, τον σπάνια απεικονιζόμενο άγιο Λάζαρο 30, τον ζωγράφο, όπως επιδεικτικά αναγράφεται σε επιγραφή που συνοδεύει τη μορφή του. Στην παράσταση αυτή μάλιστα ο άγιος μοναχός, κρατεί με το αριστερό του χέρι μια ημιτελή εικόνα του Χριστού, με έξεργο πλαίσιο μαζί με ένα όστρακο με το χρώμα ενώ με το δεξί κρατεί επιδεικνύοντας ένα πινέλο. Επί πλέον, ο ζωγράφος προσθέτει ένα άλλο πινέλο στερεωμένο στο δεξί αυτί του αγίου, εισάγοντας έτσι, και με μεγάλη χάρη, ένα στοιχείο αναπάντεχης καθημερινότητας. Η έμφαση στα στοιχεία της άσκησης της τέχνης του ζωγράφου, καθώς και η διάδοση του θέματος στις τοιχογραφίες του εργαστηρίου αυτού στην ηπειρωτική Ελλάδα, συνδέεται όπως φαίνεται με την αναβαθμισμένη αξιολόγηση της εργασίας τους τόσο από τους ίδιους, που τιμούν ιδιαίτερα, με τον τρόπο αυτό, τον προστάτη άγιο των ζωγράφων, όσο και από την κοινωνία που τους προτιμά και αποδέχεται τις διακριτικές πρωτοβουλίες τους. 29 Αχειμάστου-Ποταμιάνου, Τοιχογραφίες, εικ Χατζηδάκης-Δρακοπούλου, Έλληνες ζωγράφοι, τόμ. Β, (ό.π.), εικ

7 Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΗΣ ΛΟΥΚΑΣ ΩΣ ΖΩΓΡΑΦΟΣ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΑΣ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΗ ΕΛΛΑΔΑ (16ος-18ος ΑΙΩΝΑΣ) Εικ. 5. Άγιος Δημήτριος στο Γρεβενήτι, 17ος αιώνας (φωτογραφία Ι. Χουλιαράς). Β. Οι παραστάσεις του ευαγγελιστή Λουκά ως ζωγράφου στην ηπειρωτική Ελλάδα κατά τον 17ο-18ο αιώνα. Η διάδοση του θέματος στη ζωγραφική των εκκλησιών της Ηπείρου, συνεχίζεται από τα τοπικά εργαστήρια και κατά τους επόμενους αιώνες, όπως έχει φανεί από τη μελέτη και τη δημοσίευση πολλών μνημείων της περιοχής κατά τις τελευταίες δεκαετίες 31. Το πρότυπο της σύνθεσης του ευαγγελιστή Λουκά που ζωγραφίζει την εικόνα της Παναγίας, του Φράγκου Κατελάνου στη Μονή Βαρλαάμ (Εικ. 4), φαίνεται ότι έχει κάποια απήχηση κατά τον 17ο αιώνα, στον Αγιο Δημήτριο στο Γρεβενήτι (1668) 32 (Εικ. 5), όπου συναντούμε παρόμοια απόδοση του θέματος με τον ιπτάμενο άγγελο να κατεβαίνει ορμητικά από ψηλά, καθώς και παρόμοια διακόσμηση της εικόνας της Οδηγήτριας, με έκτυπο, ανάγλυφο πλαίσιο. Στα έργα των λινοτοπιτών, ο ευαγγελιστής απεικονίζεται συστηματικά ως ζωγράφος, συχνά με τον άγγελο να προβάλλει πίσω από την πλάτη του και να τον καθοδηγεί 33, όπως στον Άγιο Νικόλαο Βίτσας, 1618/19 34, στον Άγιο Μηνά στο Μονοδένδρι, 1619/20 35, στον Άγιο Δημήτριο στα Παλατίτσια , στην Κοίμηση της Θεοτόκου στον Ελαφότοπο, που ζωγράφισε ο λινοτοπίτης Μιχαήλ και ο γιός του Κωνσταντίνος το , στον προφήτη Ηλία στον Τύρναβο , 31 Έως σήμερα δεν είναι γνωστές εικόνες με το θέμα αυτό από την περιοχή, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν υπάρχουν. 32 Οι τοιχογραφίες έχουν υποστεί μεγάλη φθορά από φωτιά. Α. Καραμπερίδη, Η Μονή Πατέρων και η ζωγραφική του 16ου και του 17ου αιώνα στην περιοχή της Ζίτσας Ιωαννίνων, Ιωάννινα 2009, σ. 118, σημ. 761, σ. 379, αρ. 33 με βιβλιογραφία. 33 Στις απεικονίσεις της περιοχής συχνά ο ευαγγελιστής συνοδεύεται από τον μόσχο, το αποκαλυπτικό σύμβολό του. Βλ. Α. Καραμπερίδη, Μονή Πατέρων, ό.π., σ Α. Τούρτα, Οι ναοί του Αγίου Νικολάου στη Βίτσα και του Αγίου Μηνά στο Μονοδένδρι. Προσέγγιση στο έργο των ζωγράφων από το Λινοτόπι, Αθήνα 1991, σ. 139, 192, 194, πιν. 20 εγχρ., εικ. 79α και σ για το ναό. 35 Τούρτα, ό.π., σ. 192, 194, πιν. 21 εγχρ., εικ. 79β και σ για το ναό. 36 Τούρτα, ό.π., σ. 139 και σ για το ναό. 37 Τούρτα, ό.π., σ. 59, υποσημ Ι. Χουλιαράς, Η εντοίχια θρησκευτική ζωγραφική του 16ου και του 17ου αιώνα στο Δυτικό Ζαγόρι, Αθήνα 2009, σ , σημ Τούρτα, ό.π., σ για το ναό. 411

8 ΝΑΝΩ ΧΑΤΖΗΔΑΚΗ Εικ. 6. Μονή Γενεσίου Θεοτόκου (Σπηλαίου), Σαρακίνιστα, 17ος αιώνας (φωτογραφία Ι. Χουλιαράς). διάθεσή μου 34 φωτογραφίες από το προσωπικό του αρχείο 41. Ο χώρος του παρόντος άρθρου, επιτρέπει τον σχολιασμό μόνον λίγων χαρακτηριστικών παραδειγμάτων, με τα οποία γίνεται εύκολα αντιληπτή η ιδιαίτερη έμφαση που δίδεται στην άσκηση της ζωγραφικής τέχνης από τον ευαγγελιστή, συχνά με την συνδρομή ενός ή και περισσοτέρων αγγέλων 42. Αξίζει πρώτα να σταθούμε στη σημασία των παραστάσεων, όπου η εικόνα που ζωγραφίζει ο ευαγγελιστής είναι ημιτελής καθώς οι μορφές παριστάνονται μόνο με το σχέδιο, χωρίς να έχει τοποθετηθεί το χρώμα. Δίδεται έτσι ξεχωριστή σημασία τα στάδια της εργασίας του ζωγράφου, όπως στον Άγιο Αθανάσιο στη Χρυσορράχη (1740) 43 και στο ναό της Παναγίας στο Πύθιο της Λάρισσας (1638) (Εικ. 7), όπου ο ευαγγελιστής έχει ζωγραφίσει με χρώμα μόνον τη μορφή της Παναγίας, ενώ η μορφή του Χριστού, μόνο με το σχέδιο, παραμένει ακόμη ημιτεκαθώς και στη Μονή Μεταμορφώσεως στο Δρυόβουνο Ανάλογη είναι η απόδοση του ευαγγελιστή στη Μονή Γενεσίου της Θεοτόκου (Σπηλαίου), στη Σαρακίνιστα, έργο του έτους 1658/9, που αποδίδεται στον ζωγράφο Ιωάννη από τη Γράμμοστα, ο οποίος ακολουθεί τα πρότυπα των λινοτοπιτών (Εικ. 6) 40. Ο ευαγγελιστής καθισμένος σε θρόνο, μπροστά από μια πολιτεία, καθοδηγούμενος από έναν μικρό άγγελο ζωγραφίζει την εικόνα της Οδηγήτριας η οποία είναι στερεωμένη σε συμπαγή βάση. Σε αυτά τα παραδείγματα μπορεί να προστεθεί ένας πολύ μεγαλύτερος αριθμός παραστάσεων του ευαγγελιστή - ζωγράφου, όπως προκύπτει από μια εντυπωσιακή στον όγκο της καταγραφή με πάνω από εκατό αδημοσίευτες παραστάσεις του ευαγγελιστή- ζωγράφου, στις εκκλησίες της ηπειρωτικής Ελλάδας που έχει κάνει ο Γιάννης Χουλιαράς, ο οποίος με γεναιοδωρία έθεσε στη 39 Τούρτα, ό.π., σ. 139 (χωρίς φωτογραφίες) και σ (μόνο για το ναό). 40 Γ. Γιακουμής, Μνημεία Ορθοδοξίας στην Αλβανία, Αθήνα 1994, σ. 108, εικ Χουλιαράς, σ. 513, αρ Ευχαριστώ θερμά τον παλιό μου φοιτητή του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, ο οποίος τώρα είναι προϊστάμενος στην ΕΒΑ Ζακύνθου, με τον οποίο θα έχομε συνεργασία για την περαιτέρω μελέτη του θέματος. Μερικές από τις παραστάσεις αναφέρονται στο Ι. Χουλιαράς, Δυτικό Ζαγόρι, ό.π., σ , και σημ Ο Λουκάς συνοδεύεται συχνά από τον μόσχο, βλ. παραπάνω σημ Για το ναό βλ. Κωνστάντιος, Καπεσοβίτες, ό.π. (υποσημ. 1), σ. 61, 126,

9 Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΗΣ ΛΟΥΚΑΣ ΩΣ ΖΩΓΡΑΦΟΣ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΑΣ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΗ ΕΛΛΑΔΑ (16ος-18ος ΑΙΩΝΑΣ) Εικ. 7. Παναγία, Πύθιο, Λάρισσα, 17ος αιώνας (φωτογραφία Ι. Χουλιαράς). λής. Μπροστά του, βρίσκεται ένα μεγάλο ανοιγμένο κιβώτιο με τα χρώματα και από κάτω οι αχιβάδες, ένας διαβήτης και άλλα χρήσιμα εργαλεία για την άσκηση της τέχνης του. Παραστάσεις με παρόμοια ημιτελή απόδοση της εικόνας της Παναγίας εμφανίζονται και νωρίτερα, όπως στον Άγιο Νικόλαο της Καρίτσας, (1565) 44 και στο ναό της Παναγίας στη Μονή της Κοίμησης της Θεοτόκου στην Γρανίτσα (β μισό 16ου αι.) 45, όπου η Θεοτόκος μόνο με το σχέδιο, παριστάνεται σε δέηση, γυρίζοντας φανερά το σώμα και στρέφοντας το βλέμμα προς τον ευαγγελιστή ζωγράφο της, και μάλιστα βγάζοντας τα χέρια της έξω από το πλαίσιο της εικόνας. Σε άλλα παραδείγματα διακρίνονται έντονα στοιχεία γραφικότητας, τα οποία αναδεικνύουν με ξεχωριστή 44 Χουλιαράς, Δυτικό Ζαγόρι, ό.π., σ Χουλιαράς, Δυτικό Ζαγόρι, ό.π., σ. 511, αρ

10 44_XATZIDAKI_2_KASE:Layout 1 02/05/ :52 ΜΜ Page 414 ΝΑΝΩ ΧΑΤΖΗΔΑΚΗ Εικ. 8. Γενέσιο Θεοτόκου, Θεσπρωτικό, 18ος αιώνας (φωτογραφία Ι. Χουλιαράς). ακρίβεια και ευρηματικότητα την αξία της ζωγραφικής πράξης. Στη Μονή Σέλτσου, στις Πηγές της Αρτας46, έργο του ιερέα Νικολάου στα 1697, σε μια λαικότροπη εκδοχή, η εικόνα της Παναγίας προβάλλεται εντυπωσιακά, σε μεγαλύτερο μέγεθος από τον ευαγγελιστή, ενώ προβάλλει επίσης σε μεγάλο μέγεθος, μακρόστενη κασετίνα με θήκες για τα χρώματα. Στο Γενέσιο της Θεοτόκου στο Θεσπρωτικό (Εικ. 8), σε μια σύνθεση με πλούσια χρώματα, μπροστά από μια μεγάλη πολιτεία, ο Λουκάς είναι καθισμένος σε ιδιαίτερα χαλαρή στάση, έχοντας το ένα πόδι επάνω στο άλλο, ενώ ζωγραφίζει με το δεξί την εικόνα της Οδηγήτριας, κρατώντας σφικτά στο αριστερό του ένα όστρακο με το κόκκινο χρώμα. Μπροστά του, επάνω στο τραπέζι, στρωμένο με κόκκινο ύφασμα, είναι τακτοποιημένα άλλα εννέα όστρακα με χρώματα. Στην Τσαρίτσανη, στον Αγιο Αντώνιο (παρεκκλήσι της Μονής του Αγίου Αθανασίου, 18ος αι.)48 (Εικ. 9), σε μιά ευφρόσυνη σύνθεση με γαλάζια και κόκκινα, φωτεινά χρώματα, μπροστά από ψηλά κτίρια, δύο άγγελοι κρατούν την εικόνα για να συνδράμουν τον ευαγγελιστή, ο οποίος ζωγραφίζει την μορφή της Παναγίας, κρατώντας ένα όστρακο με το χρώμα, ενώ μπροστά του στο τραπεζάκι βρίσκονται απλωμένα τα άλλα όστρακα. Ένας τρίτος άγγελος πίσω από τον θρόνο κρατεί ανοιχτό ευαγγέλιο. Η πράξη του ζωγράφου αποδίδεται με εντυπωσιακή αμεσότητα και ακρίβεια καθώς το πινέλο του ακουμπά τον λαιμό της Παναγίας, ενώ η Παναγία στρέφει έντονα το βλέμμα, όχι προς το βρέφος, αλλά προς τον ζωγράφο της. Ανάλογη κινητικότητα, έχει και ο μικρός Χριστός στoν Άγιο Μηνά στο Μονο- 46 Χουλιαράς, Δυτικό Ζαγόρι, ό.π., σ. 515, αρ. 72. ό.π. (υποσημ. 18) σ Χουλιαράς, Δυτικό Ζαγόρι, ό.π., σ Ζωγράφοι ( Κων/νος, Στέργιος, Χρίστος και Ιωάννης) από την Καρύτιανη Ιωαννίνων, Χατζηδάκης., Έλληνες ζωγράφοι, τόμ. Α, 414

11 Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΗΣ ΛΟΥΚΑΣ ΩΣ ΖΩΓΡΑΦΟΣ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΑΣ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΗ ΕΛΛΑΔΑ (16ος-18ος ΑΙΩΝΑΣ) Εικ. 9. Μονή Αγίου Αθανασίου, παρεκκλήσι Αγίου Αντωνίου, Τσαρίτσανη, 18ος αιώνας. (φωτογραφία Ι. Χουλιαράς). δένδρι (1734) 49, όπου αποστρέφει το κεφάλι από την μητέρα του, για να κοιτάξει με έντονο βλέμμα τον ευαγγελιστή που τον ζωγραφίζει, με το πινέλο του να βρίσκεται ακριβώς επάνω στο μέτωπό του. Στο ναό της Παναγίας, στο Κουκκούλι, Ζαγορίου 50, ο ζωγράφος Λάζαρος από τα Σουδενά, το 1796, αποδίδει τον ευαγγελιστή Λουκά μπροστά από μια μεγάλη εικόνα της Παναγίας βρεφοκρατούσας. Με εξαιρετική πρωτοτυπία τέλος εμφανίζεται το θέμα σε μια τοιχογραφία, από τον Άγιο Νικόλαο στο Καπέσοβο 51, του έτους 1793, που αποδίδεται στον ζωγράφο Ιωάννη Αθανασίου μαζί με τον γιό του Αναστάσιο αναγνώστη (Εικ. 10). Ο ευαγγελιστής Λουκάς ζωγραφίζει την εικόνα, η οποία έχει τοποθετηθεί επάνω σε μια μεγάλη ξύλινη σκάλα. Η Παναγία εδώ ζωγραφίζεται στον τύπο της Γαλακτοτροφούσας, αναπαράγοντας προφανώς το πρότυπο της γνωστής εικόνας με την Παναγία «Σπηλαιώτισσα» του ζωγράφου Ιωάννη (1778) 52, το οποίο διαδίδεται σε εικόνες και ανθίβολα του 18ου-19ου αιώνα 53. Είναι γνωστό ότι οι εικονογραφικές πρωτοβουλίες με επιμονή στις γραφικές λεπτομέρειες, συνάδουν με τους γενικότερους όρους στην έκφραση των τοπικών εργα- 49 Στρώμα ζωγραφικής του 1734, Τούρτα, Λινοτοπίτες, σ. 31, Κωνστάντιος, Καπεσοβίτες, ό.π., πιν Βλ. Μ. Νάνου άρθρο στον παρόντα τόμο. Ευχαριστώ θερμά την Μαρία Νάνου που μου έδωσε τα στοιχεία και μου επέτρεψε να χρησιμοποιήσω την φωτογραφία αυτής της παράστασης. Για τους καπεσοβίτες ζωγράφους βλ. Κωνστάντιος, Καπεσοβίτες, ό.π. 52 Ν. Χατζηδάκη, Εικόνες της Συλογής Βελιμέζη, επιστημονικός κατάλογος, Μουσείον Μπενάκη, Αθήνα 1997, αρ. 61, σ Για αντίγραφα και ανθίβολα της εικόνας αυτής στην Ήπειρο βλ. άρθρα Μ. Νάνου και Γ. Βελένη στον παρόντα τόμο. Για ανθίβολα της εικόνας στο Μουσείο Μπενάκη, βλ. M. Vassilaki, «Work - ing Drawings of Icon-painters», Griechische Ikonen, ό.π. (υποσημ. 8), σ. 71, εικ. 65, 68,

12 ΝΑΝΩ ΧΑΤΖΗΔΑΚΗ Εικ. 10. Άγιος Νικόλαος, Καπέσοβο, ζωγράφος Ιωάννης Αθανασίου και ο γιός του Αναστάσιος αναγνώστης, 1793 (φωτογραφία Μ. Νάνου). στηρίων στις ορεινές περιοχές της ύστερης τουρκοκρατίας 54. Ωστόσο, με όλα τα παραπάνω παραδείγματα γίνεται φανερό ότι η διάδοση του θέματος είναι τεράστια και η ευρηματικότητα στη διατύπωσή του πρωτοφανής. Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι ο ευαγγελιστής Λουκάς, στην Ἑρμηνεία του Διονυσίου, ενώ αναφέρεται επτά φορές, περιγράφεται μόνον μία φορά ως ζωγράφος, επιγραμματικά, χωρίς λεπτομέρειες: «Λουκᾶς νέος σγουροκέφαλος, ὀλιγογένης, ἱστορίζων τὴν Θεοτόκον» 55. Επο- μένως η εξαιρετική πρωτοτυπία στην απόδοση του θέματος φαίνεται ότι οφείλεται αποκλειστικά στην πρωτοβουλία των ζωγράφων των εργαστηρίων αυτών. Έχει διαπιστωθεί ότι κατά τον 17ο και 18ο αιώνα στις περιοχές της Ηπείρου αναπτύσσονται εργαστήρια ζωγράφων, συνήθως οικογενειακού χαρακτήρα, με επαγγελματισμό και δραστηριότητες που επεκτείνονται συνήθως, πέραν των ορίων του τόπου καταγωγής τους: Οι Λινοτοπίτες, οι Σουδενιώτες, οι Καλαρρυτινοί, οι 54 Χατζηδάκης, Έλληνες ζωγράφοι, τόμ. Α, ό.π. (υποσημ. 18), σ Διονυσίου ἐκ Φουρνᾶ, Ἑρμηνεία, ό.π. (υποσημ. 27), σ. 150, 260, , 265, 282, 287, 290 και

13 Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΗΣ ΛΟΥΚΑΣ ΩΣ ΖΩΓΡΑΦΟΣ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΑΣ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΗ ΕΛΛΑΔΑ (16ος-18ος ΑΙΩΝΑΣ) Καπεσοβίτες, και οι Χιοναδίτες αργότερα 56. Τα ονόματα των ζωγράφων αναφέρονται όλο και συχνότερα στις επιγραφές, ενώ πλάι στο όνομά τους προστίθεται συχνά ο χαρακτηρισμός «ζωγράφος», ως επιβεβαίωση της σημασίας του επαγγέλματός τους 57. Σίγουρα οι ομάδες αυτές δεν ήσαν οργανωμένες, όπως οι συντεχνίες στο βυζάντιο και στη Δύση, ή στην βενετοκρατούμενη Κρήτη ούτε όπως τα ισνάφια άλλων επαγγελμάτων, που λειτουργούσαν στα αστικά κέντρα του ηπειρωτικού χώρου κατά την τουρκοκρατία. Γνωρίζομε όμως ότι, αυτές οι κλειστές ομάδες τεχνιτών είχαν όχι μόνον επαγγελματική συνείδηση, αλλά και μιαν «υπερήφανη ιδέα για τη μαστοριά τους» 58. Είναι βέβαιο λοιπόν ότι η θέση του ζωγράφου σε αυτές τις ακμαίες κοινωνίες των ορεινών περιοχών, αναβαθμίζεται. Μέσα σε αυτό πλαίσιο, η ανάπτυξη του θέματος με το πλήθος των διαφορετικών απεικονίσεων του ευαγγελιστή Λουκά ως ζωγράφου και με την εντυπωσιακή ποικιλία στην απόδοση των σχετικών με την άσκηση της τέχνης της ζωγραφικής λεπτομε ρειών, δείχνει ότι πλέον οι ζωγράφοι τιμούν, με ευρηματικό, πηγαίο και αυθεντικό τρόπο, τον ομότεχνο και προστάτη του επαγγέλματός τους, ευαγγελιστή. 56 Για τα εργαστήρια αυτά βλ. Χατζηδάκης, Έλληνες ζωγράφοι, τόμ. Α, ό.π. (υποσημ. 18), σ Κωνστάντιος, Καπεσοβίτες, ό.π. (υποσημ. 1), σ , και Δ. Κωνστάντιος, «Ομάδες ζωγράφων στην Ήπειρο στην όψιμη τουρκοκρατία», Ήπειρος-Κοι - νωνία-οικονομία, 15ος-20ος αιώνας, Πρακτικά Α Διεθνούς Συνεδρίου Ιστορίας 1985, Γιάννινα 1986, σ. 241 κ.ε. 57 Βλ. παρατηρήσεις,τούρτα, Λινοτόπι, ό.π. (σημ. 31) σ Χατζηδάκης, Έλληνες ζωγράφοι, τόμ. Α, ό.π., σ Κωνστάντιος, Καπεσοβίτες, ό.π. (σημ. 1) σ , Προέλευση φωτογραφιών Εικ. 1: Μ. Αχειμάστου-Ποταμιάνου, Οι τοιχογραφίες της Μονής των Φιλανθρωπηνών στο Νησί των Ιωαννίνων, Αθήνα 2004, εικ. 34. Εικ. 2: A. Stavropoulou-Makri, Les peintures de l église de la Transfiguration à Veltsista (1568) et l atelier des peintres Kondaris, Ιωάννινα 1989, εικ. 46. Εικ. 3: Ν. Χατζηδάκη, «Ο ευαγγελιστής Λουκάς ζωγραφίζει την εικόνα της Παναγίας», στο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος Κρης, Κατάλογος έκθεσης, (επιμ. Ν. Χατζηνικολάου), Ηράκλειο, 1990, εικ. στη σελ Εικ. 4: Μ. Αχειμάστου- Ποταμιάνου, «Ζητήματα μνημειακής ζωγραφικής του 16ου αιώ - να. Η τοπική ηπειρωτική σχολή», ΔΧΑΕ, ΙΣΤ (1992), εικ. 5. Οι Εικόνες 5-10 δημοσιεύονται με την ευγενική παραχώρηση του Γιάννη Χουλιαρά. 417

14 Nano Chatzidakis THE EVANGELIST LUKE AS PAINTER OF THE ICON OF THE VIRGIN IN MAINLAND GREECE (16TH-18TH CENTURY) The subject of the Evangelist Luke as painter of the icon of the Virgin, rare in Byzantine painting, appears in few examples of Cretan icon-painting, such as the small 15th century icon in Recklinghausen and the well-known icon by Domenikos Theotokopoulos (El Greco) in the Benaki Museum. The purpose of this article is to examine the diffusion of the theme on wall-paintings and icons in mainland Greece, produced by local workshops from the 16th to the 18th century. Examples from the workshop of the Theban painters Georgios and Frangos Kondaris such as the Philantropinon Monastery (1542), (Fig. 1), Veltsista (1568), (Fig. 2) and the mid 16th c. icon from the National Gallery, Athens (Fig. 3) attributed to the same workshop are discussed. Representations of the theme occur also in the Frangos Katelanos wall-paintings in the Varlaam Monastery, Meteora (1548) (Fig. 4) and in the chapel of St Nicholas in the Lavra Monastery, Mount-Athos (1560). In the two last representations, an angel appears descending from heaven, holding an open scroll with an inscription, as on the Theotokopoulos icon of the Benaki Museum ( ), permitting so to suggest an earlier dating of the appearance of this element in the iconography of the subject. Further, unknown or lesser known examples are presented from the diffusion of the theme in the 17th and 18th centuries in wall-paintings by local workshops from Epirus, such as those from Linotopi and Kapesovo. The examples included in this presentation come from an impressive photographic archive by Giannis Chouliaras, which includes over one hundred representations of the subject in mainland Greece. Among them, the traditional (Fig. 5) as well as the predominating inventive or folk elements are noted. The examples from the region of Epirus, are examined in particular, as they offer an impressive number of representations, distinguished by prodigious settings and great variety in the treatment of details, illustrating the act of painting (Figs 6-10). So, emphasis is given not only to the artist s pose, but also to the variety of his tools in display, as well as to the various stages of his work, depicting in some cases the icon of the Virgin unfinished (Fig. 7). During this period, the special interest of painters in rendering the Evangelist Luke as a painter, can be associated to an analogous upgrading of the status of their profession in the local societies of Epirus, as well as to the extended activity of the flourishing local workshops. 418

Χριστιανική και Βυζαντινή Αρχαιολογία

Χριστιανική και Βυζαντινή Αρχαιολογία Χριστιανική και Βυζαντινή Αρχαιολογία Ενότητα Ε: Μεταβυζαντινή Τέχνη (1453 αρχές 19ου αι.) Αρχιτεκτονική - Ζωγραφική. Στουφή - Πουλημένου Ιωάννα Ἐθνικὸ καὶ Καποδιστριακὸ Πανεπιστήμιο Ἀθηνῶν Τμῆμα Θεολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Επίκουρος Καθηγήτρια Τμήματος Πολιτισμικής Τεχνολογίας και. Η παράσταση της Σταύρωσης στη Μονή Αγίου Νικολάου Μετσόβου

Επίκουρος Καθηγήτρια Τμήματος Πολιτισμικής Τεχνολογίας και. Η παράσταση της Σταύρωσης στη Μονή Αγίου Νικολάου Μετσόβου Εύη Σαμπανίκου Επίκουρος Καθηγήτρια Τμήματος Πολιτισμικής Τεχνολογίας και Επικοινωνίας, ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ Η παράσταση της Σταύρωσης στη Μονή Αγίου Νικολάου Μετσόβου Η καταγωγή και εξέλιξη του εικονογραφικού

Διαβάστε περισσότερα

Μανόλης Χατζηδάκης, Έλληνες ζωγράφοι μετά την Άλωση (1450-1830), τ. 1, Αθήνα 1987.

Μανόλης Χατζηδάκης, Έλληνες ζωγράφοι μετά την Άλωση (1450-1830), τ. 1, Αθήνα 1987. Μανόλης Χατζηδάκης, Έλληνες ζωγράφοι μετά την Άλωση (14501830), τ. 1, Αθήνα 1987. Παναγιώτης Λ. Βοκοτόπουλος, Εικόνες της Κέρκυρας, Αθήνα 1990. Κερκυραίοι ζωγράφοι: 19ος20ος αι., επιμ. Αθ. Χρήστου, Κέρκυρα

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι. Ελληνικά

Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι. Ελληνικά 1 Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι Ελληνικά 2 ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΤΙΜΙΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΣΤΟ ΠΕΛΕΝΤΡΙ Η εκκλησία του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι φαίνεται να χτίστηκε λίγο μετά τα μέσα του 12 ου αιώνα

Διαβάστε περισσότερα

Ευγενία Δρακοπούλου. Διευθύντρια Ερευνών Τομέας Νεοελληνικών Ερευνών

Ευγενία Δρακοπούλου. Διευθύντρια Ερευνών Τομέας Νεοελληνικών Ερευνών Ευγενία Δρακοπούλου Διευθύντρια Ερευνών Τομέας Νεοελληνικών Ερευνών Τηλ. +302107273570 Fax: +302107246212 E-mail: egidrak@eie.gr Website: http://eie.academia.edu/eugeniadrakopoulou http://www.eie.gr/nhrf/institutes/inr/cvs/cv-drakopoulou-gr.html

Διαβάστε περισσότερα

Εγκαίνια έκθεσης 23.10.2013, 13.00 Διάρκεια Έκθεσης 19.10.2013 19.1.2014

Εγκαίνια έκθεσης 23.10.2013, 13.00 Διάρκεια Έκθεσης 19.10.2013 19.1.2014 Εγκαίνια έκθεσης 23.10.2013, 13.00 Διάρκεια Έκθεσης 19.10.2013 19.1.2014 Επιμέλεια έκθεσης Αγαθονίκη Τσιλιπάκου, Νίκος Μπονόβας Mε την περιοδική έκθεση «Η τιμή του αγίου Μάμαντος στη Μεσόγειο: Ένας ακρίτας

Διαβάστε περισσότερα

Πρώιμη κρητική εικόνα της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στην μονή Ιβήρων

Πρώιμη κρητική εικόνα της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στην μονή Ιβήρων Πρώιμη κρητική εικόνα της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στην μονή Ιβήρων Ευθύμιος ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ Περίοδος Δ', Τόμος ΚΗ' (2007) Σελ. 193-202 ΑΘΗΝΑ 2007 Ε. Ν. Τσιγαρίδας ΠΡΩΙΜΗ ΚΡΗΤΙΚΗ ΕΙΚΟΝΑ ΤΗΣ ΚΟΙΜΗΣΕΩΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑ: ΠΡΟΤΥΠΟ ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΚΑΙ ΣΥΜΒΟΛΟ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗΣ

Ο ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑ: ΠΡΟΤΥΠΟ ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΚΑΙ ΣΥΜΒΟΛΟ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗΣ Ο ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑ: ΠΡΟΤΥΠΟ ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΚΑΙ ΣΥΜΒΟΛΟ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗΣ Αναστασία Τούρτα Επίτιμη Διευθύντρια Μουσείου Βυζαντινού Πολιτισμού Ο Αλέξανδρος νικά τον Δαρείο. Εικονογραφημένο

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Αγίου Νικολάου της Στέγης. Ελληνικά

Κείμενο Αγίου Νικολάου της Στέγης. Ελληνικά 1 Κείμενο Αγίου Νικολάου της Στέγης Ελληνικά 2 Ο Άγιος Νικόλαος της Στέγης Πήρε το όνομα του μετά την προσθήκη της δεύτερης Στέγης του ναού τον 13ον αιώνα, για την προστασία του από τα χιόνα και τη βροχή.

Διαβάστε περισσότερα

Άγνωστο έργο του Θεοφάνη του Κρητός στα Μετέωρα

Άγνωστο έργο του Θεοφάνη του Κρητός στα Μετέωρα Άγνωστο έργο του Θεοφάνη του Κρητός στα Μετέωρα Ευθύμιος ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ Τόμος ΚΒ' (2001) Σελ. 357-364 ΑΘΗΝΑ 2001 Ε.Ν. Τσιγαρίδας ΑΓΝΩΣΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΘΕΟΦΑΝΗ ΤΟΥ ΚΡΗΤΟΣ ΣΤΑ ΜΕΤΕΩΡΑ ο σκευοφυλάκειο της μονής Βαρλαάμ

Διαβάστε περισσότερα

Δελτίον Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας

Δελτίον Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας Δελτίον Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας Τομ. 42, 2003 ΑΓΝΩΣΤΗ ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΣΥΜΕΩΝ ΤΟΥ ΘΕΟΔΟΧΟΥ ΣΤΗ ΣΙΦΝΟ ΧΑΤΖΗΔΑΚΗ Νανώ 10.12681/dchae.384 Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων Copyright 2003 To cite this article:

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΦΑΣΗ. Έχοντας υπόψη:

ΑΠΟΦΑΣΗ. Έχοντας υπόψη: ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ EΞ. ΕΠΕΙΓΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Αθήνα, 5. 11. 2010 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ Δ/ΝΣΗ ΜΟΥΣΕΙΩΝ, ΕΚΘΕΣΕΩΝ & ΕΚΠ/ΚΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΟΥΠΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΚΟΥΤΣΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ ΤΟΠΤΣΗ ΜΑΡΙΑ ΦΩΤΗΣ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΝΙΦΟΡΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ

ΤΡΟΥΠΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΚΟΥΤΣΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ ΤΟΠΤΣΗ ΜΑΡΙΑ ΦΩΤΗΣ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΝΙΦΟΡΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ ΤΡΟΥΠΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΤΟΠΤΣΗ ΜΑΡΙΑ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΚΟΥΤΣΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ ΦΩΤΗΣ ΝΙΦΟΡΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ Η ΑΓΙΟΓΡΑΦΙΑ Είναι η τέχνη της απεικόνισης ιερών προσώπων ή θρησκευτικών σκηνών Είναι η ζωγραφική παράσταση θρησκευτικών

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΛ ΜΟΙΡΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ. Το έργο και η εποχή του Θεοφάνη

ΓΕΛ ΜΟΙΡΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ. Το έργο και η εποχή του Θεοφάνη ΓΕΛ ΜΟΙΡΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Το έργο και η εποχή του Θεοφάνη ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Γενικά για την Κρητική σχολή 3 Τεχνοτροπία 5 Εικόνες.9 Πηγές, συνεργασία, επικοινωνία 13 2 Γενικά για την Κρητική Σχολή

Διαβάστε περισσότερα

από το 1985. Φορβίων, από προέρχεται Η εκκλησία αποτελεί το αιώνα

από το 1985. Φορβίων, από προέρχεται Η εκκλησία αποτελεί το αιώνα Η εκκλησία της Παναγίας της Φορβιώτισσας, περισσότερο γνωστή ως η Παναγία της Ασίνου, βρίσκεται στις βόρειες υπώρειες της οροσειράς ο του Τροόδους. Είναι κτισμένη στην ανατολική όχθη ενός μικρού χείμαρρου,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ ΤΟΥ ΝΗΣΙΟΥ ΤΩΝ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ

ΤΑ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ ΤΟΥ ΝΗΣΙΟΥ ΤΩΝ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΤΑ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ ΤΟΥ ΝΗΣΙΟΥ ΤΩΝ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ Από την εποχή του εσποτάτου της Ηπείρου στα Βυζαντινά χρόνια στο νησί των Ιωαννίνων δημιουργήθηκαν Μονές και Ησυχαστήρια, που με την πάροδο του χρόνου η φήμη, αλλά

Διαβάστε περισσότερα

Παναγία της Ασίνου Ελληνικά

Παναγία της Ασίνου Ελληνικά Παναγία της Ασίνου Ελληνικά 1 ΝΑΟΣ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΤΗΣ ΑΣΙΝΟΥ Ή ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΤΗΣ ΦΟΡΒΙΩΤΙΣΣΑΣ Η καμαροσκέπαστη, με δεύτερη ξύλινη στέγη εκκλησία της Παναγίας της Ασίνου, που βρίσκεται κοντά στο χωριό Νικητάρι,

Διαβάστε περισσότερα

Άγνωστες εικόνες και τοιχογραφίες του Θεοφάνη του Κρητός στη Μονή Παντοκράτορος και στη Μονή Γρηγορίου στο Άγιον Όρος

Άγνωστες εικόνες και τοιχογραφίες του Θεοφάνη του Κρητός στη Μονή Παντοκράτορος και στη Μονή Γρηγορίου στο Άγιον Όρος Άγνωστες εικόνες και τοιχογραφίες του Θεοφάνη του Κρητός στη Μονή Παντοκράτορος και στη Μονή Γρηγορίου στο Άγιον Όρος Ευθύμιος ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ Δελτίον XAE 19 (1996-1997), Περίοδος Δ' Σελ. 97-116 ΑΘΗΝΑ 1997

Διαβάστε περισσότερα

Επισήμανση τοιχογραφιών του εργαστηρίου των θηβαίων ζωγράφων Γεωργίου και Φράγκου Κονταρή στην περιοχή της γενέτειράς τους

Επισήμανση τοιχογραφιών του εργαστηρίου των θηβαίων ζωγράφων Γεωργίου και Φράγκου Κονταρή στην περιοχή της γενέτειράς τους Επισήμανση τοιχογραφιών του εργαστηρίου των θηβαίων ζωγράφων Γεωργίου και Φράγκου Κονταρή στην περιοχή της γενέτειράς τους Χαρίκλεια ΚΟΙΛΑΚΟΥ Τόμος ΚΒ' (2001) Σελ. 191-208 ΑΘΗΝΑ 2001 Χαρίκλεια Κοιλάκου

Διαβάστε περισσότερα

1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1. το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων

1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1. το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1 το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 2 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 3 ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΠΥΡΡΟΣ αντίγραφο από πρωτότυπο του 3ου π.χ. αι. της

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα Λόγια Για Την Αγιογράφο

Λίγα Λόγια Για Την Αγιογράφο Αγιογράφος Ραλλού Λιόλιου Κούση Βυζαντινές Εικόνες Οι βυζαντινές εικόνες είναι ιεροί πνευματικοί θησαυροί του Ανατολικού Ορθόδοξου Χριστιανισμού. Η βυζαντινή ζωγραφική είναι ένα από τα πιο σημαντικά επιτεύγματα

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Εκκλησίας Αρχαγγέλου Μιχαήλ στον Πεδουλά. Ελληνικά

Κείμενο Εκκλησίας Αρχαγγέλου Μιχαήλ στον Πεδουλά. Ελληνικά 1 Κείμενο Εκκλησίας Αρχαγγέλου Μιχαήλ στον Πεδουλά Ελληνικά 2 ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΑΡΧΑΓΓΕΛΟΥ ΜΙΧΑΗΛ ΣΤΟΝ ΠΕΔΟΥΛΑ Η εκκλησία του Αρχαγγέλου Μιχαήλ που χτίστηκε πριν το 1474 είναι μονόκλιτη, ξυλόστεγη με νάρθηκα

Διαβάστε περισσότερα

Εικόνες από το αρχικό τέμπλο του ναού της Υπαπαντής στη Θεσσαλονίκη. Ανασύνθεση ενός συνόλου του 16ου αιώνα

Εικόνες από το αρχικό τέμπλο του ναού της Υπαπαντής στη Θεσσαλονίκη. Ανασύνθεση ενός συνόλου του 16ου αιώνα Εικόνες από το αρχικό τέμπλο του ναού της Υπαπαντής στη Θεσσαλονίκη. Ανασύνθεση ενός συνόλου του 16ου αιώνα Νικόλαος ΣΙΩΜΚΟΣ Τόμος ΚΖ (2006) Σελ. 321-334 ΑΘΗΝΑ 2006 Νικόλαος Δ. Σιώμκος ΕΙΚΟΝΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΑΡΧΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

Masaccio, ο πρόωρα χαμένος ιδρυτής της Αναγέννησης

Masaccio, ο πρόωρα χαμένος ιδρυτής της Αναγέννησης Masaccio, ο πρόωρα χαμένος ιδρυτής της Αναγέννησης Εικόνα 1: Η πληρωμή του φόρου, παρεκκλήσιο Brancacci, Φλωρεντία Εικόνα 2: Η εκδίωξη από τον παράδεισο, παρεκκλήσιο Brancacci. Πριν και μετά την αποκατάσταση

Διαβάστε περισσότερα

Δομήνικος Θεοτοκόπουλος: τα χρόνια στην Κρήτη

Δομήνικος Θεοτοκόπουλος: τα χρόνια στην Κρήτη Δομήνικος Θεοτοκόπουλος: τα χρόνια στην Κρήτη Διεθνές Επιστημονικό Συμπόσιο (Ηράκλειο, 21-23 Ιουνίου 2014) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ / PROGRAMME El Greco: Τhe Cretan Years International Conference (Heraklion, 21-23 June

Διαβάστε περισσότερα

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ. Της Μαρίας Αποστόλα

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ. Της Μαρίας Αποστόλα ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ Της Μαρίας Αποστόλα Η Ελλάδα υπήρξε από τους πρώτους δέκτες του Χριστιανισμού και τα μνημεία της ελληνικής ορθοδοξίας αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της εθνικής κληρονομιάς, αποτελώντας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ Θρησκευτικά B Δημοτικού (Μέρος Α ) Ομορφος κόσμος ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ Θρησκευτικά Β Δημοτικού Ομορφος κόσμος (Μέρος A ) Συγγραφική ομάδα:

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. 1 Για την ιστορία της μονής βλ. κυρίως ΛΟΥΚΟΠΟΥΛΟΣ, ΗΜΕ 1928, σ. 301 κ.ε., ΟΡΛΑΝΔΟΣ, ΑΒΜΕ. 2 Βλ. παρακάτω σ. 44 47.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. 1 Για την ιστορία της μονής βλ. κυρίως ΛΟΥΚΟΠΟΥΛΟΣ, ΗΜΕ 1928, σ. 301 κ.ε., ΟΡΛΑΝΔΟΣ, ΑΒΜΕ. 2 Βλ. παρακάτω σ. 44 47. ΕΙΣΑΓΩΓΗ H Μονή της Μυρτιάς (εικ. 24), στο 23 ο περίπου χιλιόμετρο του δρόμου που οδηγεί από το Αγρίνιο στο Θέρμο, κοντά στη λίμνη Τριχωνίδα, είναι η παλαιότερη σε λειτουργία μονή στην Αιτωλία 1. Παράλληλα,

Διαβάστε περισσότερα

(Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου)

(Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου) Εν αρχή ην ο Λόγος. (Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου) Στις νωπογραφίες της οροφής της Καπέλα Σιξτίνα φαίνεται να απεικονίζονται μέρη του ανθρώπινου σώματος, όπως ο εγκέφαλος,

Διαβάστε περισσότερα

Αρσανάδες, Πύργοι, Κιόσκια, Καμπάνες, Σήμαντρα, Φιάλες, Κρήνες

Αρσανάδες, Πύργοι, Κιόσκια, Καμπάνες, Σήμαντρα, Φιάλες, Κρήνες Αρσανάδες, Πύργοι, Κιόσκια, Καμπάνες, Σήμαντρα, Φιάλες, Κρήνες Αρσανάς Ζωγράφου Πύργος Χελανδαρίου Πύργος Καρακάλλου Πύργος Σταυρονικήτα Ιερά Μονή Βατοπαιδίου, Κιόσκι Κιόσκι Αγίου Παύλου Ι.Μ. Διονυσίου,

Διαβάστε περισσότερα

Έκθεση καθαρισμού της αμφιπρόσωπης εικόνας του Βυζαντινού Μουσείου

Έκθεση καθαρισμού της αμφιπρόσωπης εικόνας του Βυζαντινού Μουσείου Έκθεση καθαρισμού της αμφιπρόσωπης εικόνας του Βυζαντινού Μουσείου Τάσος ΜΑΡΓΑΡΙΤΩΦ Δελτίον XAE 1 (1959), Περίοδος Δ'. Στη μνήμη του Νίκου Βέη (1883-1958) Σελ. 144-148 ΑΘΗΝΑ 1960 ΕΚΘΕΣΗ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΥ ΤΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΧΕΙΡ ΑΓΓΕΛΟΥ: ΕΝΑΣ ΖΩΓΡΑΦΟΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΣΤΗ ΒΕΝΕΤΟΚΡΑΤΟΥΜΕΝΗ ΚΡΗΤΗ

ΧΕΙΡ ΑΓΓΕΛΟΥ: ΕΝΑΣ ΖΩΓΡΑΦΟΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΣΤΗ ΒΕΝΕΤΟΚΡΑΤΟΥΜΕΝΗ ΚΡΗΤΗ ΧΕΙΡ ΑΓΓΕΛΟΥ: ΕΝΑΣ ΖΩΓΡΑΦΟΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΣΤΗ ΒΕΝΕΤΟΚΡΑΤΟΥΜΕΝΗ ΚΡΗΤΗ Μουσείο Μπενάκη Κεντρικό Κτήριο Εγκαίνια: 16 Νοεμβρίου 2010 Διάρκεια: 17 Νοεμβρίου 2010 16 Ιανουαρίου 2011 Η έκθεση: παρουσιάζει έναν επώνυμο

Διαβάστε περισσότερα

«ΑΓΡΟΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ ΣΤΗΝ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΕΙΩΝ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΣΜΩΝ»

«ΑΓΡΟΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ ΣΤΗΝ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΕΙΩΝ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΣΜΩΝ» I ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΝΟΜΙΚΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΗΝ «ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ» ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Ο Ναός της Παναγίας Ποδύθου στη Γαλάτα. Ελληνικά

Ο Ναός της Παναγίας Ποδύθου στη Γαλάτα. Ελληνικά 1 Ο Ναός της Παναγίας Ποδύθου στη Γαλάτα Ελληνικά 2 Ο Ναός της Παναγίας Ποδύθου στη Γαλάτα Ο Ναός της Παναγίας Ελεούσας Ποδύθου, ανήκει στη μεταβυζαντινή περίοδο και κτίστηκε στις αρχές του 16 ου αιώνα,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΕΣ ΣΤΟΥΣ ΝΑΟΥΣ ΤΗΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ

ΕΡΕΥΝΕΣ ΣΤΟΥΣ ΝΑΟΥΣ ΤΗΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ E. N. Τσιγαρίδας, 'Ερευνες στους ναούς της Καστοριάς 379 ΕΡΕΥΝΕΣ ΣΤΟΥΣ ΝΑΟΥΣ ΤΗΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ Στη διάρκεια των υπηρεσιακών μεταβάσεών μου στην Καστοριά, την περίοδο κυρίως 1970-1975 και συμπληρωματικά την

Διαβάστε περισσότερα

Βυζαντινά και Οθωμανικά μνημεία της Μάκρης

Βυζαντινά και Οθωμανικά μνημεία της Μάκρης Βυζαντινά και Οθωμανικά μνημεία της Μάκρης Στρατηγικής σημασίας η θέση της Μάκρης / Κατοικήθηκε από την αρχαιότητα Οικισμός με διαρκή ανθρώπινη παρουσία από τα νεολιθικά χρόνια Ορατά στο κέντρο της σημερινής

Διαβάστε περισσότερα

Ονοματεπώνυμο: Απόστολος Μαντάς. Θέση: Επίκουρος καθηγητής. Γνωστικό Αντικείμενο: Βυζαντινή Αρχαιολογία και Τέχνη.

Ονοματεπώνυμο: Απόστολος Μαντάς. Θέση: Επίκουρος καθηγητής. Γνωστικό Αντικείμενο: Βυζαντινή Αρχαιολογία και Τέχνη. ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ Ονοματεπώνυμο: Απόστολος Μαντάς Πατρώνυμο: Γεώργιος Τόπος γέννησης: Αθήνα Θέση: Επίκουρος καθηγητής Γνωστικό Αντικείμενο: Βυζαντινή Αρχαιολογία και Τέχνη Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Ο Ναός της Παναγίας του Μουτουλλά Ελληνικά

Ο Ναός της Παναγίας του Μουτουλλά Ελληνικά 1 Ο Ναός της Παναγίας του Μουτουλλά Ελληνικά 2 Ο Ναός της Παναγίας του Μουτουλλά Σύμφωνα με επιγραφή του βόρειου τοίχου του ναού, ο ναός κτίστηκε το 1280 από τον Ιωάννη Μουτουλλά και τη σύζυγο του Ειρήνη.

Διαβάστε περισσότερα

Εικόνα του αγίου Νικολάου με βιογραφικές σκηνές. Ένα άγνωστο έργο του Γεωργίου Κλόντζα

Εικόνα του αγίου Νικολάου με βιογραφικές σκηνές. Ένα άγνωστο έργο του Γεωργίου Κλόντζα Εικόνα του αγίου Νικολάου με βιογραφικές σκηνές. Ένα άγνωστο έργο του Γεωργίου Κλόντζα Νανώ ΧΑΤΖΗΔΑΚΗ Τόμος ΚΒ' (2001) Σελ. 393-416 ΑΘΗΝΑ 2001 Νανώ Χατζηδάκη ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΜΕ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΣΚΗΝΕΣ.

Διαβάστε περισσότερα

Η Εικόνα της Μητέρας μεταξύ παράδοσης και σύγχρονης εποχής

Η Εικόνα της Μητέρας μεταξύ παράδοσης και σύγχρονης εποχής Πρόγραμμα Κοινοτικής Πρωτοβουλίας INTERREG IIIA ΕΛΛΑΔΑ-ΙΤΑΛΙΑ 2000-2006 Πρόγραμμα Παρέμβασης 11 Άξονας Προτεραιότητας 003: Περιβάλλον & Πολιτιστική Κληρονομιά Μέτρο 002: Προώθηση, Αναπαλαίωση και Αξιοποίηση

Διαβάστε περισσότερα

ΑΚΑ ΗΜΙΑ ΕΜΠΟΡΙΚΟΥ ΝΑΥΤΙΚΟΥ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑΣ ΣΧΟΛΗ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

ΑΚΑ ΗΜΙΑ ΕΜΠΟΡΙΚΟΥ ΝΑΥΤΙΚΟΥ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑΣ ΣΧΟΛΗ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΚΑ ΗΜΙΑ ΕΜΠΟΡΙΚΟΥ ΝΑΥΤΙΚΟΥ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑΣ ΣΧΟΛΗ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ :ΤΥΠΟΙ ΑΕΡΟΣΥΜΠΙΕΣΤΩΝ ΚΑΙ ΤΡΟΠΟΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΣΠΟΥ ΑΣΤΡΙΑ: ΕΥΘΥΜΙΑ ΟΥ ΣΩΣΑΝΝΑ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ : ΓΟΥΛΟΠΟΥΛΟΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ 1 ΑΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ. Διεύθυνση αλληλογραφίας: Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας/Φιλοσοφική Σχολή/ Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων/ Τ.Κ. 45110.

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ. Διεύθυνση αλληλογραφίας: Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας/Φιλοσοφική Σχολή/ Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων/ Τ.Κ. 45110. ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ Ονοματεπώνυμο: Αγγελική Παναγοπούλου Πατρώνυμο: Γεώργιος Τόπος γέννησης: Αθήνα Οικογενειακή κατάσταση: Άγαμη Θέση: Λέκτορας Γνωστικό Αντικείμενο: Βυζαντινή Ιστορία Διεύθυνση αλληλογραφίας:

Διαβάστε περισσότερα

Κρητικό τρίπτυχο με σκηνές Δωδεκαόρτου

Κρητικό τρίπτυχο με σκηνές Δωδεκαόρτου Κρητικό τρίπτυχο με σκηνές Δωδεκαόρτου Γιώργος ΚΑΚΑΒΑΣ Τόμος ΚΒ' (2001) Σελ. 153-166 ΑΘΗΝΑ 2001 Γιώργος Κακαβάς ΚΡΗΤΙΚΟ ΤΡΙΠΤΥΧΟ ΜΕ ΣΚΗΝΕΣ ΔΩΔΕΚΑΟΡΤΟΥ 2-ι ί ιδιωτική συλλογή της Αθήνας ανήκει ένα τρίπτυχο

Διαβάστε περισσότερα

Η εικόνα του Νικολάου Ρίτζου στο Σεράγεβο. Εικονογραφικές παρατηρήσεις

Η εικόνα του Νικολάου Ρίτζου στο Σεράγεβο. Εικονογραφικές παρατηρήσεις Η εικόνα του Νικολάου Ρίτζου στο Σεράγεβο. Εικονογραφικές παρατηρήσεις Παναγιώτης ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ Τόμος ΚΣΤ' (2005) Σελ. 207-226 ΑΘΗΝΑ 2005 Παναγιώτης Λ. Βοκοτόπουλος Η ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΡΙΤΖΟΥ ΣΤΟ ΣΕΡΑΓΕΒΟ.

Διαβάστε περισσότερα

Παραδειγματικό σενάριο στο μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας. «Ζώα στη ζωγραφική»

Παραδειγματικό σενάριο στο μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας. «Ζώα στη ζωγραφική» Π.3.1.4 Ολοκληρωμένα παραδείγματα εκπαιδευτικών σεναρίων ανά γνωστικό αντικείμενο με εφαρμογή των αρχών σχεδίασης Παραδειγματικό σενάριο στο μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας «Ζώα στη ζωγραφική» ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Αφορμή για τη συγγραφή αυτού του άρθρου υπήρξε η ανακρίβεια

Αφορμή για τη συγγραφή αυτού του άρθρου υπήρξε η ανακρίβεια Ηγούμενος Χρυσορρογατίσσης Διονύσιος Ο ΣΤΑΥΡΟΣ ΤΟΥ ΚΡΑΤΗΜΑΤΟΥ Διόρθωση ανακρίβειας που προήλθε από παρεξήγηση Αφορμή για τη συγγραφή αυτού του άρθρου υπήρξε η ανακρίβεια που αναφέρεται στο βιβλίο της Μαρίνας

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΖΩΓΡΑΦΩΝ ΑΠΟ ΤΟ ΛΙΝΟΤΟΠΙ ΣΤΗΝ ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΤΙΜΙΟΥ ΠΡΟΔΡΟΜΟΥ ΣΕΡΡΩΝ*

ΝΕΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΖΩΓΡΑΦΩΝ ΑΠΟ ΤΟ ΛΙΝΟΤΟΠΙ ΣΤΗΝ ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΤΙΜΙΟΥ ΠΡΟΔΡΟΜΟΥ ΣΕΡΡΩΝ* ΝΕΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΖΩΓΡΑΦΩΝ ΑΠΟ ΤΟ ΛΙΝΟΤΟΠΙ ΣΤΗΝ ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΤΙΜΙΟΥ ΠΡΟΔΡΟΜΟΥ ΣΕΡΡΩΝ* Οι έρευνες που έγιναν, κυρίως κατά τη διάρκεια της τελευταίας δεκαετίας, στη ζωγραφική τόσο του νεότερου

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΙΑΚΟΣΤΟ ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗΣ Αθήνα, 14, 15 και 16 Μαΐου 2010 Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο

ΤΡΙΑΚΟΣΤΟ ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗΣ Αθήνα, 14, 15 και 16 Μαΐου 2010 Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο ΤΡΙΑΚΟΣΤΟ ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗΣ Αθήνα, 14, 15 και 16 Μαΐου 2010 Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο Παρασκευή, 14 Μαΐου 2010 Πρωινή Συνεδρίαση ΑΠΟ ΤΗΝ ΥΣΤΕΡΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Εκκλησίας Μεταμόρφωσης του Σωτήρος Παλαιχώρι. Ελληνικά

Κείμενο Εκκλησίας Μεταμόρφωσης του Σωτήρος Παλαιχώρι. Ελληνικά 1 Κείμενο Εκκλησίας Μεταμόρφωσης του Σωτήρος Παλαιχώρι Ελληνικά 2 ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΤΟΥ ΣΩΤΗΡΟΣ- ΠΑΛΑΙΧΩΡΙ Η εκκλησία της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος είναι ένα μικρό παρεκκλήσι που χτίστηκε στις αρχές

Διαβάστε περισσότερα

Εξαιρετικά αντίγραφα βυζαντινών εικόνων

Εξαιρετικά αντίγραφα βυζαντινών εικόνων Εξαιρετικά αντίγραφα βυζαντινών εικόνων από την H ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΣΙΝΑ «Η ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΤΟΥ ΣΙΝΑ είναι ένα Ελληνορθόδοξον Χριστιανικόν μοναστικόν κέντρον με αδιάκοπον πνευματική ζωήν δεκαεπτά αιώνων. Η ασκητική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Μάρκετινγκ Αθλητικών Τουριστικών Προορισμών 1

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Μάρκετινγκ Αθλητικών Τουριστικών Προορισμών 1 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΔΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ «Σχεδιασμός, Διοίκηση και Πολιτική του Τουρισμού» ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΑΘΛΗΤΙΚΩΝ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Κάθε γνήσιο αντίγραφο φέρει υπογραφή του συγγραφέα. / Each genuine copy is signed by the author.

Κάθε γνήσιο αντίγραφο φέρει υπογραφή του συγγραφέα. / Each genuine copy is signed by the author. Κάθε γνήσιο αντίγραφο φέρει υπογραφή του συγγραφέα. / Each genuine copy is signed by the author. 2012, Γεράσιμος Χρ. Σιάσος / Gerasimos Siasos, All rights reserved. Στοιχεία επικοινωνίας συγγραφέα / Author

Διαβάστε περισσότερα

Ανεμόσπηλια Αρχανών : τα ευρήματα και η ερμηνεία τους

Ανεμόσπηλια Αρχανών : τα ευρήματα και η ερμηνεία τους Ανεμόσπηλια Αρχανών : τα ευρήματα και η ερμηνεία τους Βογιατζόπουλος Σταμάτης Ιστορικό - Αρχαιολογικό Ιωαννίνων Ζ' Εξάμηνο Υπ.Καθ : Αν. Βλαχόπουλος, Μάθημα: Κρητομυκηναϊκή Θρησκεία Δεκέμβριος 2013 Εικόνα

Διαβάστε περισσότερα

Συγγραφέας Τίτλος Τίτλος (ελληνικά) Κατηγορία α/α τόμου

Συγγραφέας Τίτλος Τίτλος (ελληνικά) Κατηγορία α/α τόμου 1. Ζώρας Γ. Θ. Ο ποιητής Μαρίνος Φαλιέρος Ο ποιητής Μαρίνος Φαλιέρος ΚΕΙΜΕΝΑ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΕΣ 2 7 46 1948 Ελληνικά 2. Τωμαδάκης Ν. Ο άγιος Ιωάννης ο Ξένος και η διαθήκη αυτού 3. Σπανάκης Στ. Κανονισμός της

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΩΤΕΣ ΕΙΔΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΝΑΟ ΑΓΙΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΛΟΧΜΗΣ ΓΡΕΒΕΝΩΝ ΚΑΙ ΤΙΣ ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΕΣ ΤΟΥ

ΠΡΩΤΕΣ ΕΙΔΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΝΑΟ ΑΓΙΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΛΟΧΜΗΣ ΓΡΕΒΕΝΩΝ ΚΑΙ ΤΙΣ ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΕΣ ΤΟΥ ΠΡΩΤΕΣ ΕΙΔΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΝΑΟ ΑΓΙΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΛΟΧΜΗΣ ΓΡΕΒΕΝΩΝ ΚΑΙ ΤΙΣ ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΕΣ ΤΟΥ Ο ναός του Αγιου Νικολάου βρίσκεται στο νεκροταφείο του οικισμού Λόχμη (παλαιά ονομασία Βίτσι) του Δήμου Γρεβενών 1.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΠΤΥΧΙΑΚΗ. Λεμεσός

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΠΤΥΧΙΑΚΗ. Λεμεσός ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΟ ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΓΚΥΜΟΣΥΝΗ ΚΑΙ Η ΒΛΑΠΤΙΚΗ ΕΠΙΔΡΑ ΑΣΗ ΤΟΥ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΝΕΟΓΝΟΥ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Ονοματεπώνυμο Αγγελική Παπαπαύλου Αριθμός Φοιτητικής

Διαβάστε περισσότερα

Δύο εικόνες της πρώιμης κρητικής σχολής στην μονή Βατοπαιδίου

Δύο εικόνες της πρώιμης κρητικής σχολής στην μονή Βατοπαιδίου Δύο εικόνες της πρώιμης κρητικής σχολής στην μονή Βατοπαιδίου Ευθύμιος ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ Τόμος ΚΖ (2006) Σελ. 297-304 ΑΘΗΝΑ 2006 Ε. Ν. Τσιγαρίδας ΔΥΟ ΕΙΚΟΝΕΣ ΤΗΣ ΠΡΩΙΜΗΣ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΣΤΗΝ ΜΟΝΗ ΒΑΤΟΠΑΙΔΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Φορητή εικόνα της Σταυρώσεως στη μονή Μεγίστης Λαύρας Αγίου Όρους

Φορητή εικόνα της Σταυρώσεως στη μονή Μεγίστης Λαύρας Αγίου Όρους Φορητή εικόνα της Σταυρώσεως στη μονή Μεγίστης Λαύρας Αγίου Όρους Ευθύμιος ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ Περίοδος Δ', Τόμος ΚΘ' (2008) Σελ. 151-158 ΑΘΗΝΑ 2008 Ε. Ν. Τσιγαρίδας ΦΟΡΗΤΗ ΕΙΚΟΝΑ ΤΗΣ ΣΤΑΥΡΩΣΕΩΣ ΣΤΗ ΜΟΝΗ ΜΕΓΙΣΤΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙΤΛΟΣ Οι θρησκευτικές εικόνες ως μέσον έκφρασης του θρησκευτικού συναισθήματος 9ο Δημοτικό Σχολείο Μυτιλήνης Τάξη: ΣΤ 1 Σχολικό έτος: 2006 07 Υπεύθυνη δασκάλα: Σπανού Σοφία «Όταν πρόκειται να αρχίσεις

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Κλασική Αρχαιολογία ΙΙ (5ος - 4ος αι. π.χ.) Ιφιγένεια Λεβέντη

Εισαγωγή στην Κλασική Αρχαιολογία ΙΙ (5ος - 4ος αι. π.χ.) Ιφιγένεια Λεβέντη Εισαγωγή στην Κλασική Αρχαιολογία ΙΙ (5ος - 4ος αι. π.χ.) Ιφιγένεια Λεβέντη Τμήμα: Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας 12. Γλύπτες του 4 ου αι. π.χ. Σκόπας, Ευφράνωρ,

Διαβάστε περισσότερα

Πτυχιακή Εργασία. Παραδοσιακά Προϊόντα Διατροφική Αξία και η Πιστοποίηση τους

Πτυχιακή Εργασία. Παραδοσιακά Προϊόντα Διατροφική Αξία και η Πιστοποίηση τους ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΚΑΙ ΔΙΑΙΤΟΛΟΓΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Παραδοσιακά Προϊόντα Διατροφική Αξία και η Πιστοποίηση τους Εκπόνηση:

Διαβάστε περισσότερα

«ΤΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ: ΈΡΕΥΝΑ

«ΤΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ: ΈΡΕΥΝΑ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΕΛΕΥΘΕΡΑΤΟΥ ΔΕΣΠΟΙΝΑ Α.Μ.: 421/2011036 ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕ ΘΕΜΑ: «ΤΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ: ΈΡΕΥΝΑ Η ΤΡΙΜΕΛΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΣΕ ΓΟΝΕΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΛΕΤΗ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΕΜΠΛΟΥ ΚΑΘΕΔΡΙΚΟΥ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΑΘΗΝΩΝ «Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ»

ΜΕΛΕΤΗ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΕΜΠΛΟΥ ΚΑΘΕΔΡΙΚΟΥ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΑΘΗΝΩΝ «Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ» ΜΕΛΕΤΗ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΕΜΠΛΟΥ ΚΑΘΕΔΡΙΚΟΥ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΑΘΗΝΩΝ «Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ» ΑΘΗΝΑ 2012 ΕΡΓΟ: ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΕΜΠΛΟΥ ΚΑΘΕΔΡΙΚΟΥ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΑΘΗΝΩΝ «Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ» ΕΚΠΟΝΗΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΑ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΗΝ ΝΑΥΤΙΛΙΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΑ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΗΝ ΝΑΥΤΙΛΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΑ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΗΝ ΝΑΥΤΙΛΙΑ ΝΟΜΙΚΟ ΚΑΙ ΘΕΣΜΙΚΟ ΦΟΡΟΛΟΓΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΚΤΗΣΗΣ ΚΑΙ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΗΣ ΠΛΟΙΟΥ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ που υποβλήθηκε στο

Διαβάστε περισσότερα

Σχολείο: Λύκειο Αυλωναρίου. Τμήμα: Β 2. Θέμα: ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΑΥΛΩΝΑΡΙΟΥ

Σχολείο: Λύκειο Αυλωναρίου. Τμήμα: Β 2. Θέμα: ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΑΥΛΩΝΑΡΙΟΥ Σχολείο: Λύκειο Αυλωναρίου Τμήμα: Β 2 Θέμα: ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΑΥΛΩΝΑΡΙΟΥ ΟΝΟΜΑΤΑ ΜΑΘΗΤΩΝ: Γιάννης Περιβολάρης Χριστίνα Μπενάκη Γιώργος Ρέτσας Στέλλα Φάσο Μαρία Τάλο Παναγιώτης Παναγιώτου Μαρία Σταμέλου

Διαβάστε περισσότερα

Post Collection, Collection. fax: 210 3212849 & 210 3218761. 210 3211405 ( Post Collection )

Post Collection, Collection. fax: 210 3212849 & 210 3218761. 210 3211405 ( Post Collection ) , Post Collection,. Post Collection,!!,,.,,,. fax: 210 3212849 & 210 3218761,,!... : 210 3211405 ( Post Collection ) 210 3353680 & 687 ( ). 2 Κασετίνες Πολυτελείας Οι εκπτώσεις πραγματοποιούνται στις αναγραφόμενες

Διαβάστε περισσότερα

Δελτίον Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας

Δελτίον Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας Δελτίον Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας Τομ. 45, 2006 Η ΔΕΗΣΗ ΤΟΥ ΑΓΓΕΛΟΥ ΣΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΥ, ΚΑΙ Η ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΑΝΘΙΒΟΛΟΥ ΤΗΣ ΚΑΤΑ ΤΟΝ 15Ο ΑΙΩΝΑ ΧΑΤΖΗΔΑΚΗ Νανώ 10.12681/dchae.489 Πανεπιστήμιο

Διαβάστε περισσότερα

Τέχνης. την επίσκεψή τους στο Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης. συμμετείχαν στο Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα

Τέχνης. την επίσκεψή τους στο Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης. συμμετείχαν στο Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα Η δραστηριότητα του Α2 στο Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Οι μαθητές του Α2 του Μουσικού Σχολείου Θεσσαλονίκης με την επίσκεψή τους στο Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης συμμετείχαν στο Εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Δύο εικόνες του 18ου αιώνα στη συλλογή Αιανής Κοζάνης. Συμβολή στο έργο του ζωγράφου Πάνου ή Παναγιώτη «εξ Ιωαννίνων»

Δύο εικόνες του 18ου αιώνα στη συλλογή Αιανής Κοζάνης. Συμβολή στο έργο του ζωγράφου Πάνου ή Παναγιώτη «εξ Ιωαννίνων» Δύο εικόνες του 18ου αιώνα στη συλλογή Αιανής Κοζάνης. Συμβολή στο έργο του ζωγράφου Πάνου ή Παναγιώτη «εξ Ιωαννίνων» Αγαθονίκη ΤΣΙΛΙΠΑΚΟΥ Τόμος ΚΒ' (2001) Σελ. 365-384 ΑΘΗΝΑ 2001 Αγαθονίκη Δ. Τσιλιπάκου

Διαβάστε περισσότερα

Άγνωστο επιστύλιο του Θεοφάνη του Κρητός στη μονή Ιβήρων στο Άγιον Όρος

Άγνωστο επιστύλιο του Θεοφάνη του Κρητός στη μονή Ιβήρων στο Άγιον Όρος Άγνωστο επιστύλιο του Θεοφάνη του Κρητός στη μονή Ιβήρων στο Άγιον Όρος Ευθύμιος ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ Δελτίον XAE 16 (1991-1992), Περίοδος Δ'. Στη μνήμη του André Grabar (1896-1990) Σελ. 185-208 ΑΘΗΝΑ 1992 Ε. Ν.

Διαβάστε περισσότερα

- 1 - Ο Ναός του Τιμίου Σταυρού του Αγιασμάτι (Πλατανιστάσα) Ελληνικά

- 1 - Ο Ναός του Τιμίου Σταυρού του Αγιασμάτι (Πλατανιστάσα) Ελληνικά - 1 - Ο Ναός του Τιμίου Σταυρού του Αγιασμάτι (Πλατανιστάσα) Ελληνικά - 2 - Ο Ναός του Τιμίου Σταυρού του Αγιασμάτι (Πλατανιστάσα) Ο ναός κάποτε ήταν μέρος του μοναστηριού, αφιερωμένος στον Τίμιο Σταυρό,

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Κλασική Αρχαιολογία ΙΙ (5ος - 4ος αι. π.χ.) Ιφιγένεια Λεβέντη

Εισαγωγή στην Κλασική Αρχαιολογία ΙΙ (5ος - 4ος αι. π.χ.) Ιφιγένεια Λεβέντη Εισαγωγή στην Κλασική Αρχαιολογία ΙΙ (5ος - 4ος αι. π.χ.) Ιφιγένεια Λεβέντη Τμήμα: Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας 1. Εισαγωγικό Μάθημα Αρχιτεκτονική/Τοπογραφία-Γλυπτική-Αγγειογραφία.

Διαβάστε περισσότερα

Επιβλέπουσα Καθηγήτρια: ΣΟΦΙΑ ΑΡΑΒΟΥ ΠΑΠΑΔΑΤΟΥ

Επιβλέπουσα Καθηγήτρια: ΣΟΦΙΑ ΑΡΑΒΟΥ ΠΑΠΑΔΑΤΟΥ EΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΤΕΙ ΙΟΝΙΩΝ ΝΗΣΩΝ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ & ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ Ταχ. Δ/νση : Λεωφ. Αντ.Τρίτση, Αργοστόλι Κεφαλληνίας Τ.Κ. 28 100 τηλ. : 26710-27311 fax : 26710-27312

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΓΕΝΕΑΛΟΓΙΚΟ ΔΕΝΤΡΟ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΧΑΤΣΙΟΥΛΗ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

ΤΟ ΓΕΝΕΑΛΟΓΙΚΟ ΔΕΝΤΡΟ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΧΑΤΣΙΟΥΛΗ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΤΟ ΓΕΝΕΑΛΟΓΙΚΟ ΔΕΝΤΡΟ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΧΑΤΣΙΟΥΛΗ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ ΠΡΟΣΩΠΩΝ ΒΕΡΟΙΑ 2008 Φ2 Μιχαήλ Γεωργίου Χατσιούλης ( Α.2 ) Αικατερίνη Κωνσταντίνου Γιώβου ( Γ.2 ) Γεώργιος Μιχαήλ Χατσιούλης (Α.2.1)

Διαβάστε περισσότερα

Ο εκχριστιανισμός ισμ τ ν ω σ αβικ αβικ ν λ ώ α ν ώ ινδοευρωπαϊκής καταγωγής

Ο εκχριστιανισμός ισμ τ ν ω σ αβικ αβικ ν λ ώ α ν ώ ινδοευρωπαϊκής καταγωγής Ο εκχριστιανισμός των σλαβικών λαών Σύνολο διαφορετικών λαών ινδοευρωπαϊκής καταγωγής, στους οποίους ανήκουν οι Ρώσοι, οι Πολωνοί, οι Πομεριανοί, οι Σέρβοι, οι Κροάτες, οι Σλοβάκοι, οι Τσέχοι και οι Βούλγαροι.

Διαβάστε περισσότερα

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας Το φυλλάδιο αυτό είναι του/της... που επισκέφθηκε το Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας στις... Το φυλλάδιο που κρατάς στα χέρια σου

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΠΑΛΙΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΤΗΣ ΕΔΕΣΣΑΣ

ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΠΑΛΙΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΤΗΣ ΕΔΕΣΣΑΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΠΑΛΙΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΤΗΣ ΕΔΕΣΣΑΣ Στην πόλη της Έδεσσας, δίπλα στο μητροπολιτικό μέγαρο, σώζεται, με πολλές μεταγενέστερες επεμβάσεις, που αλλοίωσαν την αρχική του μορφή, ο παλιός

Διαβάστε περισσότερα

1 H Ελλάδα Κάνετε ερωτήσεις και απαντήσεις. Χρησιμοποιήσετε τις λέξεις κοντά, μακριά, δίπλα, απέναντι, δεξιά, αριστερά, πίσω... Καβάλα. Θάσος.

1 H Ελλάδα Κάνετε ερωτήσεις και απαντήσεις. Χρησιμοποιήσετε τις λέξεις κοντά, μακριά, δίπλα, απέναντι, δεξιά, αριστερά, πίσω... Καβάλα. Θάσος. ΜΑΘΗΜΑ ΔΥΟ ΠΡΟΦΟΡΙΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1 H Ελλάδα Κάνετε ερωτήσεις και απαντήσεις. Χρησιμοποιήσετε τις λέξεις κοντά, μακριά, δίπλα, απέναντι, δεξιά, αριστερά, πίσω... Θεσσαλονίκη Καβάλα Κέρκυρα Θάσος Σαμοθράκη

Διαβάστε περισσότερα

LESSON 16 (ΜΑΘΗΜΑ ΔΕΚΑΕΞΙ) REF : 102/018/16-BEG. 4 March 2014

LESSON 16 (ΜΑΘΗΜΑ ΔΕΚΑΕΞΙ) REF : 102/018/16-BEG. 4 March 2014 LESSON 16 (ΜΑΘΗΜΑ ΔΕΚΑΕΞΙ) REF : 102/018/16-BEG 4 March 2014 Family η οικογένεια a/one(fem.) μία a/one(masc.) ένας father ο πατέρας mother η μητέρα man/male/husband ο άντρας letter το γράμμα brother ο

Διαβάστε περισσότερα

Δ4.3. Μια Δημοσίευση σε έγκυρο περιοδικό και δυο Ανακοινώσεις Δημοσιεύσεις στα Πρακτικά Διεθνών Συνεδρίων

Δ4.3. Μια Δημοσίευση σε έγκυρο περιοδικό και δυο Ανακοινώσεις Δημοσιεύσεις στα Πρακτικά Διεθνών Συνεδρίων ΑΡΧΙΜΗΔΗΣ ΙΙΙ-Υποέργο 07 Επιστροφή του Αρχιμήδη: Συμβολή στην Μελέτη της Υδραυλικής Μηχανικής και Υδροδυναμικής Συμπεριφοράς των Αρχιμήδειων Κοχλιωτών Υδροτροχών για Ανάκτηση του Υδροδυναμικού Φυσικών

Διαβάστε περισσότερα

Μια μεταβυζαντινή εικόνα με παράσταση του αγίου Δημητρίου στο Βυζαντινό Μουσείο

Μια μεταβυζαντινή εικόνα με παράσταση του αγίου Δημητρίου στο Βυζαντινό Μουσείο Μια μεταβυζαντινή εικόνα με παράσταση του αγίου Δημητρίου στο Βυζαντινό Μουσείο Μαίρη ΑΣΠΡΑ-ΒΑΡΔΑΒΑΚΗ Δελτίον XAE 13 (1985-1986), Περίοδος Δ'. Στη μνήμη του Μαρίνου Καλλιγά (1906-1985) Σελ. 113-124 ΑΘΗΝΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΚΟΝΕΣ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. 1 Ψηφιδωτά τρούλου με νέες επεμβάσεις συντήρησης, 11 ος αιώνας, Νέα Μονή Χίου, Photo ΥΠ.ΠΟ.Α./ΤΑΠ, Εφορεία Αρχαιοτήτων Χίου

ΕΙΚΟΝΕΣ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. 1 Ψηφιδωτά τρούλου με νέες επεμβάσεις συντήρησης, 11 ος αιώνας, Νέα Μονή Χίου, Photo ΥΠ.ΠΟ.Α./ΤΑΠ, Εφορεία Αρχαιοτήτων Χίου ΕΙΚΟΝΕΣ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ 1 Ψηφιδωτά τρούλου με νέες επεμβάσεις συντήρησης, 11 ος αιώνας, Νέα Μονή Χίου, Photo ΥΠ.ΠΟ.Α./ΤΑΠ, Εφορεία Αρχαιοτήτων Χίου 2 Πανοραμική άποψη, 11 ος αιώνας, Νέα Μονή Χίου, Photo ΥΠ.ΠΟ.Α./ΤΑΠ,

Διαβάστε περισσότερα

ΖητΗματα υποδοχης και προσληψης του Franz Kafka στην ΕλλΑδα

ΖητΗματα υποδοχης και προσληψης του Franz Kafka στην ΕλλΑδα ΖητΗματα υποδοχης και προσληψης του Franz Kafka στην ΕλλΑδα Ζητήματα υποδοχής και πρόσληψης του Franz Kafka στην Ελλάδα Μιχ. Γ. Μπακογιάννης Aspects of Kafka s reception in Modern Greek Literature: The

Διαβάστε περισσότερα

Αναζητώντας το Δέντρο της Ζωής σ ένα βυζαντινό μνημείο της Αθήνας

Αναζητώντας το Δέντρο της Ζωής σ ένα βυζαντινό μνημείο της Αθήνας ΥΠΟΥΡΓΕΊΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΎ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΎ ΓΕΝΙΚΉ ΔΙΕΎΘΥΝΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΉΤΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΉΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΆΣ ΔΙΕΎΘΥΝΣΗ ΜΟΥΣΕΊΩΝ/ΤΜΉΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΏΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΆΤΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΊΑΣ Αναζητώντας το Δέντρο της Ζωής σ ένα βυζαντινό

Διαβάστε περισσότερα

(Biomass utilization for electric energy production)

(Biomass utilization for electric energy production) ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ T.Ε.I. ΠΕΙΡΑΙΑ ΣΧΟΛΗ: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ: ΗΛΕΚΤΡΟΛΟΓΙΑΣ Επιβλέπων: ΠΕΤΡΟΣ Γ. ΒΕΡΝΑΔΟΣ, Ομότιμος Καθηγητής Συνεπιβλέπουσα: ΕΡΙΕΤΤΑ Ι. ΖΟΥΝΤΟΥΡΙΔΟΥ, Παν. Υπότροφος

Διαβάστε περισσότερα

Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά

Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Μυστράς Η καστροπολιτεία απλώνεται στις πλαγιές του φυσικά οχυρού λόφου του βυζαντινού Μυζηθρά, που έδωσε

Διαβάστε περισσότερα

Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28

Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28 Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28 Να περιγράψετε ένα μινωικό ανάκτορο; Μεγάλα Συγκροτήματα κτιρίων, Είχαν πολλές πτέρυγες-δωματίων, Διοικητικά, Οικονομικά, Θρησκευτικά και Καλλιτεχνικά κέντρα της περιοχής,

Διαβάστε περισσότερα

Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά

Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Μυστράς Η καστροπολιτεία απλώνεται στις πλαγιές του φυσικά οχυρού λόφου του βυζαντινού Μυζηθρά, που έδωσε

Διαβάστε περισσότερα

Ειρήνη Λεοντακιανάκου

Ειρήνη Λεοντακιανάκου Ειρήνη Λεοντακιανάκου Λέκτορας στην Ιστορία της Τέχνης Τμήμα Μηχανικών Σχεδίασης Προϊόντων & Συστημάτων Πανεπιστήμιο Αιγαίου Κων/πόλεως 1, Ερμούπολη, Σύρος 84 100 Τηλ. +302281097126 ileon@aegean.gr ΣΠΟΥΔΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαιολογία των κλασικών και ελληνιστικών χρόνων (480 π.χ. - 1ος αι. π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος

Αρχαιολογία των κλασικών και ελληνιστικών χρόνων (480 π.χ. - 1ος αι. π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος [IA12] ΚΛΑΣΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ Β Αρχαιολογία των κλασικών και ελληνιστικών χρόνων (480 π.χ. - 1ος αι. π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος Τι είναι Aρχαιολογία; Η επιστήμη της αρχαιολογίας: Ασχολείται με την περισυλλογή,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΙΦΝΙΔΙΟΥ ΒΡΕΦΙΚΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ

ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΙΦΝΙΔΙΟΥ ΒΡΕΦΙΚΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΙΦΝΙΔΙΟΥ ΒΡΕΦΙΚΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ Ονοματεπώνυμο: Λοϊζιά Ελένη Λεμεσός 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. Χρυσάνθη Στυλιανού Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ - ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΑΓΜΑΤΟΓΝΩΜΟΣΥΝΗ ΣΤΗΝ ΠΟΙΝΙΚΗ ΔΙΚΗ

Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ - ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΑΓΜΑΤΟΓΝΩΜΟΣΥΝΗ ΣΤΗΝ ΠΟΙΝΙΚΗ ΔΙΚΗ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΝΟΜΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ Διπλωματική εργασία στο μάθημα «ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ»

Διαβάστε περισσότερα

Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ

Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η σημερινή βασιλική «Αγ. Σοφία» βρίσκεται στο κέντρο της κύριας νεκρόπολης της αρχαίας πόλης Σέρντικα. Σ αυτή την περιοχή έχουν ανακαλυφθεί

Διαβάστε περισσότερα

Βυζαντινά Σύμμεικτα. Τομ. 14, 2001

Βυζαντινά Σύμμεικτα. Τομ. 14, 2001 Βυζαντινά Σύμμεικτα Τομ. 14, 2001 Αναζητώντας την εικόνα του Ελκομένου της Μονεμβασίας. Το χαμένο παλλάδιο της πόλης και η επίδρασή του στα υστεροβυζαντινά μνημεία του νότιου ελλαδικού χώρου ΦΩΣΚΟΛΟΥ Βασιλική

Διαβάστε περισσότερα

ΦΟΡΗΤΕΣ ΕΙΚΟΝΕΣ ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΤΟΥ ΕΚ ΦΟΥΡΝΑ ΤΩΝ ΑΓΡΑΦΩΝ ΚΑΙ ΤΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ ΤΟΥ ΣΤΙΣ ΣΕΡΡΕΣ *

ΦΟΡΗΤΕΣ ΕΙΚΟΝΕΣ ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΤΟΥ ΕΚ ΦΟΥΡΝΑ ΤΩΝ ΑΓΡΑΦΩΝ ΚΑΙ ΤΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ ΤΟΥ ΣΤΙΣ ΣΕΡΡΕΣ * ΕΥΘΥΜΙΟΣ Ν. ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ ΦΟΡΗΤΕΣ ΕΙΚΟΝΕΣ ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΤΟΥ ΕΚ ΦΟΥΡΝΑ ΤΩΝ ΑΓΡΑΦΩΝ ΚΑΙ ΤΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ ΤΟΥ ΣΤΙΣ ΣΕΡΡΕΣ * Αντικείμενο της παρούσης μελέτης είναι μια σειρά δεκαέξι ανυπόγραφων φορητών εικόνων

Διαβάστε περισσότερα

«Χρήσεις γης, αξίες γης και κυκλοφοριακές ρυθμίσεις στο Δήμο Χαλκιδέων. Η μεταξύ τους σχέση και εξέλιξη.»

«Χρήσεις γης, αξίες γης και κυκλοφοριακές ρυθμίσεις στο Δήμο Χαλκιδέων. Η μεταξύ τους σχέση και εξέλιξη.» ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΑΓΡΟΝΟΜΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΟΓΡΑΦΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ: «Χρήσεις γης, αξίες γης και κυκλοφοριακές ρυθμίσεις στο Δήμο Χαλκιδέων.

Διαβάστε περισσότερα

4. Η Καινή Διαθήκη Β : Οι Επιστολές και η Αποκάλυψη

4. Η Καινή Διαθήκη Β : Οι Επιστολές και η Αποκάλυψη 4. Η Καινή Διαθήκη Β : Οι Επιστολές και η Αποκάλυψη 1. Τι ήταν και γιατί γράφτηκαν οι επιστολές του αποστόλου Παύλου; Ήταν γράμματα που έστελνε ο απόστολος στις χριστιανικές κοινότητες που είχε ιδρύσει.

Διαβάστε περισσότερα