Ένας ναός του 12ου αιώνα αφιερωμένος στη Θεοτόκο. Η Παναγία του Ναυάρχου στο Παλέρμο

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Ένας ναός του 12ου αιώνα αφιερωμένος στη Θεοτόκο. Η Παναγία του Ναυάρχου στο Παλέρμο"

Transcript

1 Ένας ναός του 12ου αιώνα αφιερωμένος στη Θεοτόκο. Η Παναγία του Ναυάρχου στο Παλέρμο Ernst KITZINGER Δελτίον XAE 12 (1984), Περίοδος Δ'. Στην εκατονταετηρίδα της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας ( ) Σελ ΑΘΗΝΑ 1986

2 ΕΝΑΣ ΝΑΟΣ ΤΟΥ 12ου ΑΙΩΝΑ ΑΦΙΕΡΩΜΕΝΟΣ ΣΤΗ ΘΕΟΤΟΚΟ. Η ΠΑΝΑΓΙΑ ΤΟΥ ΝΑΥΑΡΧΟΥ ΣΤΟ ΠΑΛΕΡΜΟ * 'Ακριβώς είκοσι χρόνια πρίν, τό 1964, είχα την τιμή νά έρθω στην 'Αθήνα ώς προσκεκλημένος-όμιλητής σε μιά σειρά ανακοινώσεων πού πλαισίωναν τήν αλησμόνητη έκθεση «Βυζαντινή Τέχνη - Τέχνη Ευρωπαϊκή» πού λάμβανε χώρα αυτή τή χρονιά εδώ στην 'Αθήνα. Σήμερα μέ τιμούν, ακόμα μιά φορά, οι "Ελληνες συνάδελφοι καί φίλοι μου μέ αυτή τήν πρόσκληση γιά διάλεξη καί τους είμαι ιδιαίτερα ευγνώμων. Ή συγκυρία είναι καί πάλι εξίσου ευτυχής. Είμαι χαρούμενος πού έχω τήν ευκαιρία νά συγχαρώ τή Χριστιανική 'Αρχαιολογική Εταιρεία γιά τή θαυμαστή επίτευξη της συμπλήρωσης τής πρώτης εκατονταετηρίδας της καί νά τής ευχηθώ τό καλύτερο γιά τό μέλλον: «Πολλά ετη εις πολλά». "Οταν ήρθα έδώ τό 1964 μελετούσα τά ψηφιδωτά τής νορμανδικής περιόδου στή Σικελία, θέμα μέ τό όποιο είχα αρχίσει νά ασχολούμαι πολύ ενωρίτερα καί πού συνεχίζει ακόμη νά μέ ενδιαφέρει. Σύμφωνα μέ τό πνεύμα τής έκθεσης τού 1964, λοιπόν, αυτά τά ψηφιδωτά -«μερικά άπό τά πιό καθαρά προϊόντα τής βυζαντινής τέχνης σέ δυτικό έδαφος», όπως τά χαρακτήριζα εκείνη τήν εποχή- ήταν γιά μένα ενα αυτονόητο θέμα γιά διαπραγμάτευση" καί ήταν λογικό επίσης ότι οί παρατηρήσεις μου θά έπρεπε νά εστιάζονταν ειδικότερα στό ρόλο πού έπαιζαν αυτά ακριβώς τά ψηφιδωτά ώς δεσμός μεταξύ 'Ανατολής καί Δύσης, μιά γέφυρα δηλαδή μέσω τής όποιας βυζαντινά στοιχεία μεταβιβάζονταν ατούς καλλιτέχνες τής Δυτικής Ευρώπης. Σήμερα θά μιλήσω πάλι γιά τά ψηφιδωτά τής Σικελίας. Αυτή τή φορά όμως θά απομονώσω ένα μνημείο καί θά τό εξετάσω κυρίως μέσα στά όρια τού βυζαντινού κόσμου. Ή πρόθεση μου θά είναι νά δείξω οτι αυτό τό μνημείο έχει μιά ιδιαίτερη σημασία γιά τό σύνολο τής βυζαντινής τέχνης τού 12ου αιώνα. 'Υπάρχουν στή Σικελία τέσσερις γνωστές εκκλησίες πού διατηρούν, λίγο ή πολύ ανέπαφη, τήν ψηφιδωτή διακόσμηση τους άπό τή νορμανδική περίοδο 1. Τρεις άπό αυτές είναι βασιλικά ιδρύματα: ή Capella Palatina τών Νορμανδών βασιλέων στό Παλέρμο, κτισμένη άπό τό Ρογήρο Β' τό 1130' ή Μητρόπολη τής Cefalù, επίσης ίδρυμα τού Ρογήρου Β'" ή Μητρόπολη τού Monreale, ενα 'ίδρυμα τού εγγονού τού Ρογήρου, Γουλιέλμου Β', τού * Διάλεξη πού έγινε τόν 'Οκτώβριο τοΰ 1984 στην 'Αθήνα στά πλαίσια του εορτασμοί τών 100 χρόνων τής Χριστιανικής 'Αρχαιολογικής 'Εταιρείας. Τό κείμενο δημοσιεύεται έδώ χωρίς ουσιαστικές αλλαγές, σέ ελληνική μετάφραση κατά τήν επιθυμία του συγγραφέα. Ή μετάφραση έγινε άπό τίς Ί. Μπίθα καί Ε. Δρακοποΰλου. 1. Ο. Demus, The Mosaics of Norman Sicily, Λονδίνο 1949.

3 168 ERNST KITZINGER Ή τέταρτη είναι μιά μικρή εκκλησία αφιερωμένη στην Παναγία, κτισμένη από τό Μεγάλο Ναύαρχο του Ρογήρου, τό Γεώργιο τόν Άντιοχέα, γνωστή κυρίως ως Martorana, ονομα στην πραγματικότητα της γειτονικής μονής τών Βενεδεκτίνων, στην κυριότητα τής οποίας ανήκει ή εκκλησία άπό τό 15ο αιώνα. Μ' αυτή λοιπόν τήν εκκλησία -κυρίως μέ τήν "ψηφιδωτή της διακόσμηση 2 - θ' ασχοληθώ. Προτιμώ, μάλιστα, νά τήν αποκαλώ μέ τό αρχικό της όνομα, Παναγία του Ναυάρχου. Ό Γεώργιος, γεννημένος στην 'Αντιόχεια τής Συρίας, ήταν ένας ορθόδοξος χριστιανός πού μπήκε στην υπηρεσία τού Ρογήρου Β' τό 1114 ή λίγο πρίν, όταν ό νορμανδός βασιλιάς ήταν ακόμη αρκετά νέος, καί έκανε μιά λαμπρή -καί, θά μπορούσε κάποιος νά προσθέσει, επικερδή σταδιοδρομίαόχι μόνον ώς οργανωτής τής ναυτικής δύναμης τής Σικελίας αλλά ακόμη καί ώς ό πιό έμπιστος σύμβουλος τού Ρογήρου, ενα είδος πρωθυπουργού δηλαδή, όπως αποδεικνύεται άπό τόν τελικό τίτλο του: αρχών τών αρχόντων. Ό Γεώργιος ίδρυσε τήν εκκλησία του προς τό τέλος τής καριέρας του -στίς αρχές τού ώς μία ευχαριστία προς τήν Παναγία γιά τήν εύνοια της -μιά μικρά άντάμειψις, όπως είναι γραμμένο στους στίχους τής αφιερωματικής επιγραφής, ψηλά στους εξωτερικούς τοίχους 4. Ή εκκλησία τής Παναγίας λοιπόν είναι τό μόνο μή βασιλικό κτίσμα τής νορμανδικής περιόδου στή Σικελία, στό όποιο έχει διατηρηθεί ή ψηφιδωτή διακόσμηση του. 'Επίσης είναι ή μόνη εκκλησία, ανάμεσα σ' αυτές τίς τέσσερις, πού προοριζόταν γιά τήν ορθόδοξη λατρεία. Οι εκκλησίες πού είχαν ανεγερθεί άπό τη βασιλική οικογένεια, αν καί ήταν ευνοϊκή προς τά βυζαντινά καλλιτεχνικά σχήματα, ήταν, όπως ήταν φυσικό, προορισμένες γιά τήν καθολική λατρεία. 'Αλλά ό Γεώργιος ό Άντιοχεύς ήταν καί παρέμεινε ένας πραγματικός ορθόδοξος. Δέν είναι λοιπόν περίεργο πού έκτισε τήν εκκλησία του βασισμένος σέ ενα τυπικά βυζαντινό σχέδιο (Είκ. 1). Κατά βάση τό αρχιτεκτονικό σχέδιο τής Παναγίας είναι ενα περίκεντρο 2. Demus, δ.π., σ. 73 κ.έ. καί πίν. 45 κ.έ. Σύντομα ολοκληρώνω μιά πλήρη μελέτη τών ψηφιδωτών αυτής τής εκκλησίας. Έδώ παραθέτω μερικά πρώιμα συμπεράσματα. Ό σχολιασμός έχει περιοριστεί στό ελάχιστο μέχρις ότου ή προσεχής μου μονογραφία τεκμηριωθεί πλήρως. Γιά τήν ευγενική βοήθεια στην παραχώρηση τών φωτογραφιών πού εικονογραφούν αυτό τό άρθρο,.είμαι υποχρεωμένος στους Λασκαρίνα Μπούρα, Ντούλα Μουρίκη καί Παύλο Μυλωνά. 3. L.-R. Menager, Amiratus - Άμηράς, 1960, σ. 44 κ.έ. 4. F. Matranga, Monografia sulla grande iscrizione greca testé scoperta nella chiesa di Santa Maria dell'ammiraglio, Παλέρμο G. Di Stefano, Monumenti della Sicilia Normanna, 2η έκδ. (έκδ. W. Kroenig), Παλέρμο 1979, σ. 41 κ.έ. καί πίν. 62 κ.έ. Στην προσεχή μου εργασία γιά τά ψηφιδωτά θά προστεθεί ένα κεφάλαιο γιά τήν αρχιτεκτονική τής Παναγίας, γραμμένο άπό τό Slobodan Curcic, ό όποιος έχει μελετήσει λεπτομερώς τό κτίριο. Είμαι ευγνώμων στον καθηγητή Curcic πού μού επέτρεψε νά χρησιμοποιήσω μερικά άπό τά συμπεράσματα του στίς παρατηρήσεις πού ακολουθούν.

4 Η ΠΑΝΑΓΙΑ ΤΟΥ ΝΑΥΑΡΧΟΥ ΣΤΟ ΠΑΛΕΡΜΟ 169 Είκ. 1. Παλέρμο. Παναγία τοϋ Ναυάρχου κτίριο εγγεγραμμένου ισοσκελούς σταυρού με τρούλο πάνω άπό τόν κεντρικό χώρο, μέ γωνιαία διαμερίσματα στεγασμένα με φουρνικά καί τρεις αψίδες πού εφάπτονται εξωτερικά στην ανατολική πλευρά. Είναι αλήθεια ότι στον ελληνικό χώρο καμιά εκκλησία στον τύπο τού σταυροειδούς εγγεγραμμένου δέν της μοιάζει. Γιά παράδειγμα δέν είναι βυζαντινό τό στοιχείο νά μή διαγράφεται εξωτερικά ό ισοσκελής σταυρός, όπως συμβαίνει στην εκκλησία μας, όπου τά γωνιαία διαμερίσματα ορθώνονται στό ίδιο ΰψος μέ τά σκέλη τού σταυρού, έτσι ώστε εξωτερικά τό σώμα της εκκλησίας νά σχηματίζει έναν κύβο. Αυτό οφείλεται σέ τοπικές καί κυρίως αραβικές παραδόσεις πού έχουν επιδράσει σ' αυτό τό χαρακτηριστικό όπως καί σ' άλλα σημεία. Παρά τήν ιδιαιτερότητα του όμως τό κτίριο προσέφερε σ' αυτούς πού είχαν επιφορτιστεί μέ τό σχεδιασμό τού εικονογραφικού προγράμματος της ψηφιδωτής διακόσμησης τής εκκλησίας όλους τους απαραίτητους εσωτερικούς χώρους μιας τυπικά βυζαντινής εκκλησίας αυτής τής περιόδου. Σήμερα είναι δύσκολο νά φανταστούμε τό εσωτερικό τής Παναγίας στην αρχική του μορφή. Τό 16ο αι. οι μοναχές τής μονής τών Βενεδεκτίνων, στην κυριότητα τών οποίων, όπως είπαμε παραπάνω, είχε περιέλθει ή εκκλησία, τή μεγάλωσαν προς τά δυτικά κατεδαφίζοντας τό δυτικό τοίχο τού κυρίως ναού καί τους δύο νάρθηκες -ενα στενό έσωνάρθηκα καί έναν πολύ μεγαλύτερο έξωνάρθηκα- καί έτσι δόθηκε ή εντύπωση τής τρίκλιτης βασιλικής. Τό κωδωνοστάσιο τοϋ 12ου αι. πού διατηρείται μέχρι σήμερα μας

5 170 ERNST KITZINGER δείχνει το δυτικό όριο του έξωνάρθηκα. 'Αλλά τό αρχικό σχέδιο έγινε ακόμη πιό δυσδιάκριτο τό 18ο αι., όταν τοποθετήθηκε μιά μνημειώδης μπαρόκ πρόσοψη μπροστά άπό τό βόρειο τοίχο τοϋ αρχικού εξωτερικού νάρθηκα. "Ετσι σήμερα ή πρόσοψη τοϋ 18ου αι. κυριαρχεί ολοκληρωτικά στην εξωτερική όψη τοϋ κτιρίου. 'Επίσης τό 18ο αι. ή κεντρική αψίδα τής εκκλησίας τοϋ Ναυάρχου κατεδαφίστηκε καί αντικαταστάθηκε άπό ενα πλατύ καί περίκομψο ιερό δυτικοϋ τύπου. 'Αποτέλεσμα όλων αυτών τών δυσανάλογων προσθηκών άπό ανατολή καί δύση ήταν τό αρχικό σχήμα τοϋ εσωτερικού νά παραμορφωθεί ολοκληρωτικά, έτσι ώστε ή αποκατάσταση του νά απαιτεί τήν επικουρία τής φαντασίας. Ή ψηφιδωτή του όμως διακόσμηση, έκτος άπό αυτήν τής κεντρικής αψίδας, διατηρείται κατά βάση ανέπαφη - έάν βέβαια αδιαφορήσουμε γιά τίς διάφορες εργασίες συντήρησης πού υπέστησαν τά ψηφιδωτά αυτά άνά τους αιώνες. Πρέπει νά σημειώσω οτι ό ναός μέ τους δύο νάρθηκες καί τό κωδωνοστάσιο κτίστηκαν σέ διάφορα στάδια. Γιά τό σκοπό μου όμως σήμερα, νομίζω οτι δέν είναι απαραίτητο νά αναπτύξω αυτές τίς φάσεις κατασκευής. 'Αρκεί νά αναφέρω οτι τά σωζόμενα ψηφιδωτά -μέ δύο σημαντικές εξαιρέσεις, συγκεντρωμένα ολα στον κυρίως ναό- δημιουργήθηκαν σέ μιά καί μοναδική φάση, πιθανόν γύρω στό καί οπωσδήποτε πρίν άπό τό θάνατο τοϋ ιδρυτή πού συνέβη τό 'Επίσης, ενώ γίνονταν οί εργασίες στην Παναγία τοϋ Ναυάρχου, είχαν ήδη προχωρήσει οί εργασίες κατασκευής τών ψηφιδωτών στην Capella Palatina τοϋ Ρογήρου. 'Ακόμη, ή δεύτερη σημαντική παραγγελία τοϋ Ρογήρου, ή διακόσμηση τοϋ Μητροπολιτικού ναού τής Cefalù, πού τελείωσε τό 1148, είναι απολύτως σύγχρονη μέ αυτήν τοϋ Ναυάρχου. Τό εικονογραφικό πρόγραμμα στον κυρίως ναό (Είκ. 2-4) χαρακτηρίζεται άπό ολα τά γνωρίσματα ενός τυπικού βυζαντινού προγράμματος στην πλήρη ωριμότητα του: ό Παντοκράτορας στον τρούλο' ή Θεοτόκος στην κεντρική αψίδα τού ιερού (δέ σώζεται τώρα άλλα αναμφισβήτητα θά υπήρχε αρχικά)' στή συνέχεια ιεραρχικά οί προφήτες τής Παλαιάς Διαθήκης, οί ευαγγελιστές, οί απόστολοι, οί άγιοι καί, τέλος, μιά σειρά σκηνών τού Δωδεκαόρτου, χαρακτηριστικά οικεία στή βυζαντινή τέχνη. "Οταν όμως κάποιος σκεφτεί τίς μεγάλες ψηφιδωτές διακοσμήσεις, παραδείγματος χάριν τό κλασικό Δαφνί, τό όποιο χρονολογείται περίπου σαράντα χρόνια νωρίτερα, αμέσως ορισμένες ιδιαιτερότητες γίνονται εμφανείς, ιδιαιτερότητες πού δέν οφείλονται στίς σχετικά μικρές διαστάσεις ή στίς ιδιομορφίες τού αρχιτεκτονικού σχεδίου τής εκκλησίας τού Παλέρμου. Δύο χαρακτηριστικά εντυπωσιάζουν περισσότερο, ό τρόπος πού χειρίζεται τό θέμα τού Παντοκράτορα στον τρούλο καί ή επιλογή τών σκηνών τού Δωδεκαόρτου μέ τίς όποιες καί θά ασχοληθώ διεξοδικά παρακάτω. Ό Παντοκράτορας (Είκ. 4) δέν παριστάνεται ώς συνήθως στηθαϊος ή ήμίσωμος, επιβλέπων τόν κόσμο μέσα άπό τό χρυσό ουρανό, αυτή ή

6 Η ΠΑΝΑΓΙΑ ΤΟΥ ΝΑΥΑΡΧΟΥ ΣΤΟ ΠΑΛΕΡΜΟ 171 Είκ. 2. Παλέρμο, Παναγία του Ναυάρχου. 'Ανατολική πλευρά

7 172 ERNST KITZINGER Είκ. 3. Παλέρμο, Παναγία τοϋ Ναυάρχου. Βόρεια πλευρά πεμπτουσία της βυζαντινής εικονογραφίας της θεότητας, άποδοσμένη με τρόπο κλασικό στην κολοσσιαία μορφή τοϋ Δαφνιού καί γνωστή στή Σικελία άπό τίς άλλες ψηφιδωτές παραστάσεις, συμπεριλαμβανομένης καί αυτής πού κατασκευάστηκε μερικά χρόνια νωρίτερα γιά τόν τρούλο τής Capella Palatina τού Ρογήρου, άλλα παριστάνεται ολόσωμος, ενθρονος, μορφή όστεώδης καί μάλλον απόμακρη, πού περιβάλλεται άπό τέσσερις αρχαγγέλους σέ στάση προσκύνησης. Ή εικόνα δέν είναι αυτή τού Κυρίου τού «επιβλέποντος έφ' ημάς», άλλα τού Κυρίου πού δέχεται τη λατρεία τοϋ κόσμου. "Εχει ήδη παρατηρηθεί οτι αυτή ή παράσταση είναι εντυπωσιακά

8 Η ΠΑΝΑΓΙΑ ΤΟΥ ΝΑΥΑΡΧΟΥ ΣΤΟ ΠΑΛΕΡΜΟ 173 Είκ. 4. Παλέρμο, Παναγία τοϋ Ναυάρχου. Άνοψη του τρούλου όμοια μέ αυτή τοϋ τρούλου τοϋ ναοϋ τοϋ 'Αγίου Ιεροθέου στά Μέγαρα (Εϊκ. 5). Κατ' ευτυχή συγκυρία αυτές οι τοιχογραφίες καθαρίστηκαν μερικά χρόνια πρίν καί αμέσως έγιναν τό θέμα ενός θαυμάσιου άρθρου άπό τήν Ντούλα Μουρίκη, πού δέν παρέλειψε νά σημειώσει γιά σύγκριση τό ψηφιδωτό μας 6. Στά Μέγαρα ή ολόσωμη ενθρονη μορφή τοϋ Παντοκράτορα πλαισιώνεται άπό μιά διακοσμητική ταινία καί περιβάλλεται άπό μιά ζώνη στην οποία απεικονίζονται τέσσερις αρχάγγελοι σέ στάση προσκύνησης. Ή κύρια διαφορά εδώ είναι ότι τέσσερα κυκλικά μετάλλια παρεμβάλλονται μεταξύ τών αρχαγγέλων. Δύο άπό αυτά περιέχουν δύο πρόσθετες μορφές αγγέλων, απόκρυφου χαρακτήρα. Στά άλλα δύο, στά αξονικά σημεία ανατολής καί δύσης, απεικονίζονται αντίστοιχα ή Θεοτόκος στηθαία καί ή Ετοιμασία τοϋ Θρόνου καί προς τίς παραστάσεις αυτές είναι γυρισμένοι 6. Ντ. Μουρίκη, Ό ζωγραφικός διάκοσμος τοϋ τρούλλου τοϋ 'Αγίου 'Ιεροθέου κοντά στά Μέγαρα, AAA XI (1978), σ. 115 κ.έ.

9 174 ERNST KITZINGER WÊÊf *' wh / *^^ΛΕΕΓ Warn am ' 1 W'" j '-?W ' ÉJ# * <g» ' ^P ^rx /"νί»ι ^MS^y Είκ. 5. Μέγαρα, "Αγιος 'Ιερόθεος. Άνοψη του τρούλου

10 Η ΠΑΝΑΓΙΑ ΤΟΥ ΝΑΥΑΡΧΟΥ ΣΤΟ ΠΑΛΕΡΜΟ 175 άνά δύο οί τέσσερις άγγελοι. Φυσικά ή προσκύνηση τους προορίζεται τελικά γιά τόν Παντοκράτορα στό κέντρο του τρούλου. Στην περίπτωση λοιπόν των Μεγάρων ό καλλιτέχνης απέφυγε την αδυναμία της σύνθεσης του Παλέρμου, στην οποία δέ γίνεται σαφές τό αντικείμενο προσκύνησης των αγγέλων. Πράγματι, στην Παναγία του Ναυάρχου οί άγγελοι φαίνεται νά γυρίζουν την πλάτη τους προς τόν Παντοκράτορα τού τρούλου, γεγονός πού μάς οδηγεί στό συμπέρασμα ότι ή παράσταση τοϋ Παλέρμου αποτελεί μιά ελαφρώς παρεξηγημένη απόδοση τού σχήματος πού αναπτύχθηκε ολοκληρωτικά στά Μέγαρα. Ή αδεξιότητα αύτη γίνεται ακόμη πιό φανερή άπό τόν τρόπο μέ τόν όποιο ό καλλιτέχνης έχει αποδώσει τίς αναλογίες τών αγγέλων οί όποιοι διαγράφουν ενα μάλλον άκομψο τόξο παρά προσκυνούν μέ χάρη, όπως στην παράσταση τών Μεγάρων (Είκ. 6, 7). Αυτές οί ατέλειες, πού συχνά έχουν σχολιαστεί, παραμένουν ενα αίνιγμα, άν λάβουμε υπόψη τό υψηλό επίπεδο της τεχνικής πού συναντάται στην Παναγία τού Ναυάρχου -άλλα πιθανόν νά μήν είναι άσχετες μέ τό γεγονός οτι γιά τό Βυζάντιο ή Σικελία ήταν πάνω άπό ολα μιά αποικία. 'Αλλά αποικιακό ή όχι τό ψηφιδωτό μας είναι σημαντικό άν τό δούμε μέσα στά ευρύτερα πλαίσια τής εξέλιξης τοϋ θέματος τού Παντοκράτορα στή διακόσμηση τών τρούλων τών βυζαντινών ναών. Πρώτον, γιατί αυτό τό ψηφιδωτό είναι περίπου κατά μιά γενιά παλαιότερο άπό τήν τοιχογραφία του τρούλου τών Μεγάρων καί αποδεικνύει οτι τό θέμα τού Παντοκράτορα ώς αποδέκτη λατρείας -σέ αντίθεση μέ τήν απλή παρουσία του- είχε καθιερωθεί ώς θέμα εικονογράφησης γιά τους τρούλους ήδη στό α' μισό τοϋ 12ου αιώνα. Δεύτερον, τό θέμα αυτό αρθρώνεται μέ περισσότερη σαφήνεια έδώ, όπως φαίνεται άπό τό γεγονός οτι μιά σειρά ξύλινων δοκών, πού περιβάλλουν τή βάση τού τρούλου, κάτω άπό τή ζώνη τών αρχαγγέλων, φέρουν μιά μακρά επιγραφή στά αραβικά μέ αποσπάσματα τής Θείας Λειτουργίας -τόν Έπινίκιο Ύμνο τής 'Αναφοράς καί τή Μεγάλη Δοξολογία, γιά νά είμαι ακριβής 7. Έτσι, οί αρχάγγελοι μας δέ βρίσκονται απλώς σέ μιά στάση προσκύνησης άλλα έκτελοϋν στό διηνεκές τή Θεία Λειτουργία, τήν ίδια πού ό ιερέας εκτελεί στό 'Ιερό Βήμα, κάτω άπό τόν τρούλο. Ή καθηγήτρια κ. Μουρίκη έχει ήδη ερμηνεύσει μέ αυτή τήν έννοια τή σύνθεση τών Μεγάρων. 'Επέστησε ακόμη τήν προσοχή μας σέ άλλες τρουλαϊες διακοσμήσεις τής ίδιας περίπου εποχής μέ τών Μεγάρων, στίς όποιες ένώ διατηρείται ή μορφή τού στηθαίου Παντοκράτορα, αυτός περιβάλλεται άπό αγγέλους σέ στάση προσκύνησης, πού συνοδεύονται άπό αποσπάσματα τού Έπινίκιου "Υμνου. Τό παράδειγμα τού Παλέρμου μάς οδηγεί ενα βήμα πίσω στό χρόνο καί αποδεικνύει οτι ή Θεία Λειτουργία ήταν ήδη καθιερω- 7. Μ. Amari, Le epigrafi arabiche di Sicilia (F. Gabrieli, ed), Παλέρμο 1971, σ. 109 κ.έ. F Gabrieli καί U. Scerrato, Gli Arabi in Italia, Μιλάνο 1979, είκ. 117 κ.έ.

11 176 ERNST KITZINGER Είκ. 6. Παλέρμο, Παναγία τοϋ Ναυάρχου. Τρούλος: 'Αρχάγγελος Μιχαήλ μένο εικονογραφικό θέμα γιά τόν τρούλο ήδη από τό α' μισό τοϋ 12ου αι. καί μάλιστα τό πρωιμότερο σωζόμενο παράδειγμα. 'Αλλά ή καταγωγή τοϋ εικονογραφικού αυτού θέματος είναι ακόμη αρχαιότερη, όπως επεσήμανε ό André Grabar, μερικά χρόνια πριν, στά ερμηνευτικά του σχόλια γιά τίς μικρογραφίες πού κοσμούν τό λειτουργικό ειλητάριο τής Βιβλιοθήκης τού Ελληνικού Πατριαρχείου των 'Ιεροσολύμων. Έδώ ό Τρισάγιος Ύμνος τής Μικρός Εισόδου τής Λειτουργίας τού αγίου 'Ιωάννη τού Χρυσοστόμου συνοδεύεται άπό μικρές vignettes πού παριστάνουν τήν ολόσωμη μορφή τού ενθρονου Χριστού μέσα σ' ενα κυκλικό πλαίσιο (πού έχει συγχρόνως τη θέση τού αρχικού γράμματος Όμικρον γιά τήν προσευχή) - τήν ήμίσωμη μορφή τής Θεοτόκου τής Δεήσεως' δύο έξαπτέρυγα" τέσσερις αρχάγγελους -οι δύο υποκλίνονται μέ σέβας καί οί άλλοι δύο, ντυμένοι διάκονοι, κρατούν θυμιατό- καί, τέλος, δύο άγγελοι Κυρίου μέ σκεπασμένα τά χέρια 8. Ό Grabar είχε σίγουρα δίκιο νά υποστηρίζει δτι αυτή ή εικονογραφία είναι απίθανο νά έλκει τήν καταγωγή της άπό κάποιο εργαστήρι μικρογραφιών, 8. Α. Grabar, Un rouleau liturgique constantinopolitain et ses peintures, DOP 8 (1954), σ. 161 κ.έ., ιδίως σ. 172 κ.έ., 192 καί είκ. 2-4.

12 Η ΠΑΝΑΓΙΑ ΤΟΥ ΝΑΥΑΡΧΟΥ ΣΤΟ ΠΑΛΕΡΜΟ 177 Είκ. 7. Μέγαρα, Άγιος 'Ιερόθεος. Τροϋλος: 'Αρχάγγελος σε προσκύνηση ένώ αντίθετα πρέπει νά αντικατοπτρίζει τή διακόσμηση τρούλων. "Ετσι διαφωτίζεται ή προέλευση του θέματος της Θείας Λειτουργίας, πού συναντάται στους τρούλους του 12ου αι., J θέμα τό όποιο οργανώνεται πληρέστερα καί λεπτομερέστερα στους αιώνες πού θά ακολουθήσουν (Είκ. 8) 9. Τό ψηφιδωτό του Ναυάρχου Γεωργίου, λοιπόν, παρόλο τόν επαρχιωτισμό του, ήταν γιά τήν εποχή του ένα σημαντικά πρωτοποριακό έργο. Ή σύνθεση του ήταν ή κατάληξη τών νέων τάσεων πού είχαν αρχίσει νά επηρεάζουν τό σχήμα καί τό περιεχόμενο του παραδοσιακού θέματος του Παντοκράτορα. Παρόμοιος νεωτερισμός χαρακτηρίζει καί τό δεύτερο στοιχείο τής διακόσμησης τής εκκλησίας τού Ναυάρχου, τό όποιο θά εξετάσω, τόν κύκλο τού Δωδεκαόρτου. Ό αριθμός τών σκηνών τού Δωδεκαόρτου περιορίζεται σε τέσσερις: στον Ευαγγελισμό καί τήν 'Υπαπαντή στον κυρίως ναό" τή Γέννηση καί τήν 9. S. Dufrenne, Les programmes iconographiques des coupoles dans les églises du monde byzantin et postbyzantin, L'information d'histoire de l'art 10 (1965), σ. 185 κ.έ., ιδίως σ. 196 κ.έ. Γιά τόν τρούλο τού καθολικού τής μονής Χιλανόαρίου τού 'Αγίου "Ορους (εδώ Είκ. 8) βλ. G. Millet, Monuments de l'athos, Ι, Παρίσι 1927, πίν. 64, 1.

13 178 ERNST KITZINGER Εΐκ. 8. "Αθως, μονή Χιλανδαρίου, καθολικό. "Ανοψη του τρούλου Κοίμηση στίς δύο πλευρές της καμάρας του δυτικού σκέλους τού σταυρού. Είναι πράγματι ένας πολύ σύντομος κύκλος καί όχι μόνον άπό έλλειψη χώρου. Τέσσερις επιπλέον σκηνές θά μπορούσαν κάλλιστα νά τοποθετηθούν στίς καμάρες των πλάγιων σκελών τού σταυρού, στη θέση τών αποστόλων πού έχουν τοποθετηθεί σ' αυτές (Είκ. 2). Οί τελευταίοι δέν ήταν απαραίτητοι σύμφωνα μέ τό τυπικό σύστημα εικονογράφησης τών βυζαντινών εκκλησιών. Είναι αλήθεια ότι οί απόστολοι θά μπορούσαν νά πάρουν τή θέση τών προφητών τής Παλαιάς Διαθήκης γύρω άπό τόν Παντοκράτορα. 'Αλλά εκκλησίες όπου στον κυρίως ναό απεικονίζεται μιά πλήρης σειρά τών αποστόλων, συγχρόνως μέ τό χορό τών προφητών, είναι σπάνιες στό βυζαντινό κόσμο' καί κυρίως σέ μιά μικρή εκκλησία όπως ή δική μας δέν περιμένουμε τήν παρουσία καί τών δύο ομάδων. "Ετσι φαίνεται ότι ό περιορισμός τών σκηνών σέ τέσσερις ήταν αποτέλεσμα μιας ελεύθερης επιλογής' καί μέ αυτό τό πνεύμα ή επιλογή τών θεμάτων απαιτεί μιά εξήγηση. Καί οί τέσσερις σκηνές ανήκουν στό καθιερωμένο Δωδεκάορτο. Είμαι άπό αυτούς πού πιστεύουν ότι ό όρος Δωδεκάορτο τείνει νά χρησιμοποιείται μέ μεγάλη ελευθερία. 'Υπάρχει μεγάλη ποικιλία στην επιλογή τών σκηνών άπό εκκλησία σέ εκκλησία καί αυτή ή επιλογή δέν περιορίζεται πάντοτε στίς μεγάλες εορτές. Γύρω όμως στό 1100 τό κυρίως Δωδεκάορτο

14 Η ΠΑΝΑΓΙΑ ΤΟΥ ΝΑΥΑΡΧΟΥ ΣΤΟ ΠΑΛΕΡΜΟ 179 είχε στην πραγματικότητα ήδη καθιερωθεί. Αυτό πού ό καλλιτέχνης τού Παλέρμου έκανε ήταν νά επιλέξει άπό αυτό τόν καθιερωμένο κύκλο τά γεγονότα -καί μόνον αυτά τά γεγονότα- στά οποία ή Θεοτόκος κατείχε εξέχουσα θέση. 'Υποχρεωτικά πρέπει νά συμπεράνει κανείς ότι σκοπός του ήταν νά τονίσει περισσότερο τήν παρουσία τής Παναγίας παρά τοϋ Χριστού. Προφανώς αυτό σχετίζεται μέ τό γεγονός ότι ή εκκλησία τού Ναυάρχου είναι αφιερωμένη στή Θεοτόκο. 'Αλλά μιά ιδιαίτερη έμφαση στή Θεοτόκο μπορεί νά παρατηρηθεί στην εικονογράφηση πολλών εκκλησιών αυτής τής περιόδου -ακόμη καί σέ εκκλησίες πού δέν είναι αφιερωμένες σ' αύτήνόπου όμως δέν έχει τό σχήμα πού παίρνει εδώ. Δύο τρόποι συνηθίζονταν γιά νά προσδώσουν στό βίο τής Παναγίας εξέχουσα θέση σέ σχέση μέ τίς παραδοσιακές σκηνές τοϋ Δωδεκαόρτου: ή πρόσθεταν ενα συμπληρωματικό κύκλο, ολοκληρωτικά αφιερωμένο σ' αυτήν- συνήθως στό νάρθηκα ή σέ κάποιο παρεκκλήσιο-, ό όποιος εικονογραφούσε καί επεισόδια τής παιδικής της ηλικίας μέ απόκρυφο χαρακτήρα ή τό εμπλούτιζαν μέ σκηνές πού χαρακτηρίζονται ειδικά ώς θεομητορικές, οπως τό Γενέθλιο τής Θεοτόκου καί ή Κοίμηση της 10. Καί οι δύο τρόποι μπορούν νά χρησιμοποιηθούν σέ συνδυασμό, όπως έγινε στό Δαφνί. 'Αλλά πάντοτε ό βασικός κύκλος στον κυρίως ναό παραμένει χριστοκεντρικός. Ισως θά πρέπει νά σημειώσω εδώ ένα παράδειγμα πού, κατά κάποιο τρόπο προαναγγέλλει τήν επιλογή τών σκηνών στην εκκλησία τού Ναυάρχου Γεωργίου. Στην εκκλησία τής 'Αγίας Σιών στό Ateni τής Γεωργίας 11, ενα τετράκογχο κτίριο πρωιμότερης περιόδου, πού όμως τοιχογραφήθηκε στό τέλος τού 11ου αι., οι δύο αψίδες στό εγκάρσιο κλίτος της αφιερώθηκαν ή βόρεια στό βίο τού Χριστού καί ή νότια σέ επεισόδια πού σχετίζονται μέ τήν Παναγία, δίδοντας έμφαση στους γονείς της καί στην παιδική της ηλικία. Τό ενδιαφέρον σημείο γιά μας είναι οτι, μολονότι ό χριστολογικός κύκλος είναι στην ουσία τό Δωδεκάορτο, οι σκηνές πού αναφέρονταν αρχικά στην Παναγία -ό Ευαγγελισμός, τό Γενέθλιο καί ή Κοίμηση- παραλείφθηκαν άπό αυτόν καί τοποθετήθηκαν στό θεομητορικό κύκλο στή νότια αψίδα, καί μάλιστα ή Γέννηση μαζί μέ τήν Κοίμηση, όπως στή δική μας εκκλησία. "Ετσι, εδώ έχουμε μιά περίπτωση όπου ομολογουμένως, κάτω άπό ειδικές άρχιτε- 10. J. Lafontaine-Dosogne, Iconographie de l'enfance de la Vierge dans l'empire byzantin et en occident, Ι, Βρυξέλλες 1964, σ. 201 κ.έ. 11. T. Β. Virsaladze, Nekotorie voprosy obshchei komposizii rospisi atenskogo Siona, Srednevekovoe iskusstvo: Rus, Gruziia, Μόσχα 1978, σ. 83 κ.έ.

15 180 ERNST KITZINGER κτονικές συνθήκες, ένας θεομητορικός κύκλος αναπτύσσεται εμφανώς στον κυρίως ναό της εκκλησίας περιλαμβάνοντας σκηνές άπό τό καθιερωμένο Δωδεκάορτο. Μ' αύτη την έννοια, προσεγγίζει τη λύση πού υιοθετήθηκε μερικές δεκαετίες αργότερα στην εκκλησία τού Παλέρμου. 'Αλλά ή διακόσμηση τοΰ Ateni παρουσιάζει επιπλέον μιά πλήρη σειρά σκηνών του βίου τοϋ Χριστού. Δέ γνωρίζω άλλη περίπτωση όπου ή έμφαση στην Παναγία επιτυγχάνεται απλώς μέ τήν αφαίρεση άπό τό καθιερωμένο Δωδεκάορτο όλων τών σκηνών στίς όποιες ή Παναγία απεικονίζεται περιθωριακά ή καθόλου, μέ άλλα λόγια αποκλειστικά μέσα άπό μιά διαδικασία αφαίρεσης. Αυτό πού έγινε έδώ ήταν πάρα πολύ κοντά στό τυπικό σύστημα εικονογράφησης μιας βυζαντινής εκκλησίας. Γιά νά συγκεκριμενοποιήσω αυτή τή θέση μου, επιτρέψτε μου νά σας υπενθυμίσω ενα κείμενο γραμμένο έναν αιώνα πρίν, τά σχόλια τού Θεοδώρου (ή μάλλον τού Νικολάου) τών Άνδίδων, στή Θεία Λειτουργία. Ό σκοπός αυτής τής «προθεωρίας» ήταν νά αποδείξει δτι ή Θεία Λειτουργία δέ συμβολίζει μόνο τό Πάθος τού Χριστού αλλά ολόκληρη τή ζωή του: καίτοι γε ουδέ σώμα καλοϊτ' άν ποτέ το μόνην κεφαλήν έχον, ποδών δέ και χειρών και τών άλλων μελών άποστερημένον υποστηρίζει ό επίσκοπος Άνδίδων. "Ηδη ενα πλήρες σώμα θυσιάστηκε: Τοϋτό εστί το σώμα μου. Αυτό πού είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον σ' αυτό τό κείμενο είναι ότι σέ υποστήριξη αυτής τής θέσης ό συγγραφέας αναφέρει: Ή τών ιερών εικόνων δια χρωμάτων άναστήλωσις' εν ταύταις γαρ τα τής ενανθρωπήσεως τοϋ Χριστού και Θεού ημών άπαντα μυστήρια τοις εύσεβέσιν όρώνται καθιστορούμενα άπ' αυτής τής τοϋ άρχαγγέλου+γαβριήλ προς τήν Παρθένον άφίξεως μέχρι και τής εις ουρανούς αναλήψεως τοϋ Κυρίου και τής δευτέρας αύτοϋ παρουσίας 12. Αυτό πράγματι είναι μιά αρχή πού κυριαρχεί στην επιλογή τών σκηνών στό βυζαντινό σύστημα εικονογράφησης τών εκκλησιών. "Ομως, οσο κι άν ό κύκλος συντμηθεί καί δσο κι άν ή επιλογή τών θεμάτων ποικίλλει, οί σκηνές πού απομένουν πάντοτε εικονογραφούν -αντιπροσωπευτικά βέβαια- τήν ολοκλήρωση τής ενσαρκωμένης ζωής τού Χριστού. Αυτή είναι ή βασική αρχή πού εγκαταλείφθηκε στην εκκλησία τού Γεωργίου Άντιοχέα. Γιά νά είμαστε δμως ακριβείς τό θέμα τής ενσάρκωσης είναι πάντα παρόν στον κύκλο μας μέ τίς τέσσερις σκηνές, καί μάλιστα κυρίως στή Γέννηση. Τό κύριο όμως πρόσωπο παραμένει ή Θεοτόκος. Ή βαθιά αφοσίωση τού Ναυάρχου στην Παναγία είναι πολλαπλά τεκμηριωμένη. Διαπιστώνεται, όχι μόνο στην εξωτερική επιγραφή πού ανέφερα προηγουμένως, άλλα καί στό καταστατικό τής δωρεάς (στό όποιο 12. Migne, PG 140, στ. 417, 420 κ.έ. Γιά τήν πατρότητα τοϋ βιβλίου βλ. R. Bornert, Les commentaires byzantins de la divine liturgie du Vile au XVe siècle, Παρίσι 1966, σ. 181 κ.έ.

16 Η ΠΑΝΑΓΙΑ ΤΟΥ ΝΑΥΑΡΧΟΥ ΣΤΟ ΠΑΛΕΡΜΟ 181 στηρίζεται ή επιγραφή) 13. "Εχει ακόμη δοθεί μιά πιό απτή ορατή έκφραση, όπως θά δούμε παρακάτω. Στην επιλογή των σκηνών τού Δωδεκαόρτου, οί πνευματικές αναζητήσεις καί τό προσωπικό συναίσθημα τοϋ κτήτορα της εκκλησίας παίζουν σημαντικότερο ρόλο άπό τήν αντικειμενική διάταξη της θείας «οικονομίας», της οποίας τό βασικό στοιχείο είναι ή επίγειος ζωή τοϋ Χρίστου. Μέ αυτή τήν έννοια ή παραλλαγή τοϋ θέματος τοϋ Παντοκράτορα στον τρούλο, γιά τό όποιο μιλήσαμε παραπάνω, σήμαινε επίσης μιά αποδυνάμωση αυτής της αντικειμενικής διάταξης: Ό Χριστός δέν είναι άπλα μιά παρουσία -"fons et origo" τοϋ ολοκληρωμένου σχεδίου γιά τη σωτηρία τού άνθρωπου, τό οποίο αναπτύσσεται σέ ζώνες κάτω άπ' αυτόν-, άλλα τό αντικείμενο μιας απόμακρης λατρευτικής πράξης. 'Αλλά στον κύκλο τών σκηνών δίνεται ένας προσωπικός τόνος στό παραδοσιακό σύστημα. Ένα άτομο, καί πολύ περισσότερο ένας κοσμικός, τολμά καί εισάγει στό σύστημα τίς προσωπικές του ανησυχίες καί επιλογές. Ή πρόσφατη έρευνα έχει αποκαλύψει πολλές εκδηλώσεις ενός νέου πνεύματος καί μιας νέας σημασίας τής κοσμικής ευσέβειας στή βυζαντινή ζωή καί τέχνη του όψιμου 11ου καί τού 12ου αιώνα 14. Ή Παναγία τού Ναυάρχου είναι ενα προϊόν αυτής τής εξέλιξης. 'Αναφέρθηκα προηγουμένως σέ μιά απτή απόδειξη τής αφοσίωσης τού Γεωργίου Άντιοχέα στή Θεοτόκο. Πρόκειται γιά τό ψηφιδωτό τού άφιερωτή, στό όποιο ό ίδιος απεικονίζεται προσκυνητής στά πόδια της (Εΐκ. 9). Τό ψηφιδωτό καί τό φημισμένο του αντίστοιχο -τό πορτραίτο τοϋ Ρογήρου τού Β', ηγεμόνα τοϋ Γεωργίου, πού στέφεται άπό τό Χριστό- βρίσκονται τώρα στά πλάγια παρεκκλήσια, στην επέκταση τής εκκλησίας, όπως διαμορφώθηκε τό 16ο αϊ. 'Αρχικά βρίσκονταν κατά πάσα πιθανότητα στον εσωτερικό νάρθηκα, ό όποιος καταστράφηκε εκείνη τήν εποχή. Δέ θά ασχοληθώ μέ τό ψηφιδωτό τού Ρογήρου, παρά τό ενδιαφέρον πού παρουσιάζει ή συγγένεια μεταξύ τών δύο έργων. Τό ψηφιδωτό τού κτήτορα αξίζει αυτό καθαυτό νά προσελκύσει τήν προσοχή μας. Τό έργο έχει δεινοπαθήσει άπό αδέξια επισκευή, ιδίως τό κάτω μέρος του. Οί ξεναγοί αρέσκονται νά περιπαίζουν τό σάν σκαθάρι πορτραίτο τού Ναυάρχου, άν καί στην πραγματικότητα τό κεφάλι, τό χέρι καί ό ώμος διατηρούνται καλά. Παρ' όλα αυτά στή βυζαντινή τέχνη διαθέτουμε έναν επαρκή αριθμό παρόμοιων απεικονίσεων δωρητών καί κτητόρων σέ στάση προσκύνησης, πού μάς επιτρέπει νά ανασυνθέσουμε μέ βεβαιότητα τήν αρχική θέση καί στάση τής μορφής τού Ναυάρχου. Τό σχέδιο τής Εικόνας S. Cusa, Ι diplomi greci ed arabi di Sicilia, Ι, Παλέρμο 1868, σ. 68 κ.έ. 14. Βλ. π.χ., Α. W. Epstein, Middle Byzantine Churches of Kastoria: Dates and Implications, Art Bulletin 62 (1980), σ. 190 κ.έ., ιδίως σ. 200 κ.έ. Η. Belting, Das Bild und sein Publikum im Mittelalter, Βερολίνο 1981, σ. 154 κ.έ. A. Weyl Carr, Gospel Frontispieces from the Comnenian Period, Gesta, 21, 1 (1982), σ. 3 κ.έ.

17 182 ERNST KITZINGER.-.Ή {KM ito fkftóiwi^ im ί Ï 1 %"? AI*'"/- i S Είκ. 9. Παλέρμο, Παναγία του Ναυάρχου. Ψηφιδωτό άφιερωτή. αναπαριστά τό δωρητή καί όλο τό μωσαϊκό, όπως υποθέτουμε πώς θά ήταν στην αρχική του μορφή Τό σχέδιο, τό οποίο οφείλω στην ευγενική βοήθεια της Susanne Curcic, βασίζεται σε παρατηρήσεις in situ καί σε ανάλογες απεικονίσεις στή βυζαντινή τέχνη.

18 Η ΠΑΝΑΓΙΑ ΤΟΥ ΝΑΥΑΡΧΟΥ ΣΤΟ ΠΑΛΕΡΜΟ 183 Είκ. 10. Ψηφιδωτό είκ. 9. 'Αναπαράσταση της αρχικής μορφής. Κατά τά φαινόμενα πρόκειται γιά μιά ολοκληρωτικά τυπική σύνθεση. "Ολα τά μέρη της αποτελούν οικείο εικονογραφικό τόπο: όχι μόνο ή ταπεινή καί σε πολύ μικρή κλίμακα μορφή τού κτήτορα άλλα καί ή πανύψηλη πάνω απ' αυτόν δεόμενη Παναγία καί ό Χριστός στό τεταρτοσφαίριο τού ούρα-

19 1S4 ERNST KITZINGER νου, προς τόν όποιο ή Δέηση απευθύνεται. Μέχρι στιγμής έχει αποδειχθεί δύσκολο, αν οχι αδύνατο, νά βρεθεί τό ακριβές πρότυπο τού ψηφιδωτού. Υπάρχει κατ' αρχήν ένας τύπος εικόνας της Παναγίας, ή επονομαζόμενη Άγιοσωρείτισσα, τής οποίας σώζονται αναρίθμητα παραδείγματα, πολλά άπό τά όποια jt^cç" Είκ. 11. Παλέρμο, Capella Palatina, Θησαυρός. Τυπικό τής Αδελφότητας τής Ναυπάκτου: Έπίτιτλο. ;16 φέρουν και επιγραφή Ή ιστορία τής εικόνας αυτής δέ μας αφορά. Θά ήταν αρκετό νά αναφέρουμε ενα παράδειγμα, μιά μικρογραφία τού Παλέρμο (Είκ. 11), πού κοσμεί τό Τυπικό τής 'Αδελφότητας τής Παναγίας τής Ναυπακτιώτισσας 17. Τό χειρόγραφο αυτό, ιδιοκτησία τής Capella Palatina τουλάχιστον άπό τό 14ο αιώνα, θεωρείται οτι έφτασε στό Παλέρμο τό 1147, χρονολογία πού συμπίπτει μέ τό χρόνο κατασκευής τού ψηφιδωτού μας. Δέ θά υ πέθετα ούτε γιά μιά στιγμή οτι ή μικρογραφία τής Ναυπακτιώτισσας χρησί - μευσε ως πρότυπο γιά τόν καλλιτέχνη τού ψηφιδωτού ούτε κάν γενικότερα ώς πηγή έμπνευσης.παρ' όλα αυτά διασώζει τόν 16. Μ. Andaloro, Note sui temi iconografici della Deesis e della Haghiosoritissa, Rivista dell'istituto Nazionale d'archeologia e Storia dell'arte, n.s., 17 (1970), σ. 85 κ.έ., ιδίως σ. 118 κ.έ. (όπου καί προγενέστερη βιβλιογραφία). 17. J. Nesbitt and J. Wiita, A Confraternity of the Comnenian Era, BZ 68 (1975), σ. 360

20 Η ΠΑΝΑΓΙΑ ΤΟΥ ΝΑΥΑΡΧΟΥ ΣΤΟ ΠΑΛΕΡΜΟ 185 κλασικό τύπο της Άγιοσωρείτισσας σέ μιά περίπου σύγχρονη με τό ψηφιδωτό απόδοση: Ή Παναγία στέκεται στό πλάι σηκώνοντας τά δυό της χέρια σέ δέηση προς τη μορφή της επάνω γωνίας, πού μπορεί νά είναι τό χέρι του Θεού, όπως έδώ, ή μία στηθαία μορφή τοϋ Χριστού πού προβάλλει άπό τήν ουράνια σφαίρα. Στό ψηφιδωτό πού μας ενδιαφέρει ό βασικός τύπος εμπλουτίζεται μέ δύο πρόσθετα στοιχεία. Τή μορφή του θνητού στά πόδια της Παναγίας καί ενα ειλητάριο στό χέρι της πού περιέχει μία μακρά έμμετρη προσευχή, μέ τήν οποία ικετεύει τό Γιό της νά προστατεύει τό θνητό άπό κάθε κακό καί νά τοϋ συγχωρήσει τίς αμαρτίες. Τά δύο αυτά χαρακτηριστικά αξίζει νά συζητηθούν. Δέ διαπιστώνεται τίποτα καινούργιο στην απεικόνιση ενός θνητού, δεόμενου γιά βοήθεια καί προστασία στά πόδια τής Θεοτόκου. "Ομως ή ύ παρξη ενός θνητού δέν είναι πολύ συχνή στον τύπο τής Άγιοσωρείτισσας, έφ' όσον σ' αυτό τό συγκεκριμένο τύπο ή Παναγία W«i ^».I»,.J<V»:N> λειτουργεί ώς με σολαβητής όλων τών ανθρώπων, Είκ. 12. "Αθως, μονή Μ. Λαύρας, χφ. Α103, φύλλο 3ν. ικετεύοντας τό Γιό της εκ μέρους όλου τού ανθρώπινου γένους. Παρ' ολα αυτά υπάρχουν παρόμοιες παραστάσεις καί ιδιαίτερα μιά σχετική μικρογραφία πού συναντάται σέ εύαγγελιστάριο τού 12ου αιώνα στή μονή Μ. Λαύρας τού 'Αγίου "Ορους (Είκ. 12) 1Χ. Δυστυχώς ή ταυτότητα τού ικέτη αυτής τής μικρογρα- 18. I. Spatharakis, The Portrait in Byzantine Illuminated Manuscripts, Leiden 1976, σ. 78 κ.έ. καί είκ. 45.

21 186 ERNST KITZINGER φίας, λαϊκού όπως ό Γεώργιος, <χν κρίνει κανείς άπό τή φορεσιά του, είναι οριστικά χαμένη. Τό ονομά του ενδεχομένως μνημονευόταν στη μισοσβησμένη επιγραφή πού βρίσκεται ακριβώς άπό πάνω του, αντίστοιχη της επιγραφής πού σώζεται καί πάνω άπό τό δικό μας κτήτορα-ίκέτη καί λέει: Αέησις τοϋ δούλου Γεωργίου τοϋ Ναυάρχου. Στή μικρογραφία επίσης ή Παναγία απευθύνεται στό Γιό της μέ μιά μακρά έμμετρη προσεχή -έδώ πίσω άπό τά υψωμένα της χέρια- ικετεύοντας εκ μέρους «αυτού πού κείται στά πόδια της» (...βράβευε... κείμενόν μοι προς πόδας...). 'Υπάρχουν δύο ακόμα επιγραφές -μία δίπλα στό Χριστό, πού βεβαιώνει τήν Παναγία γιά τή σωτηρία τοϋ ικέτη, καί μία στό ϋψος της κεφαλής τής Παναγίας, πού εκφράζει ευχαριστίες προς τό Γιό της. Έτσι έχουμε έδώ ένα ζωντανό διάλογο ανάμεσα στίς παριστανόμενες μορφές' ό γραπτός λόγος χρησιμοποιείται μέ έναν τρόπο πού σχεδόν θυμίζει τίς σημερινές ιστορίες σέ σκίτσα (cartoon). Τό στοιχείο τού διαλόγου είναι παρόν, αν καί λιγότερο έντονο, καί στό δικό μας ψηφιδωτό, γιατί τόσο τό κείμενο τού Γεωργίου, οσο κι αυτό πού κρατάει ή Παναγία παίρνουν τή μορφή τής απευθείας συνομιλίας. "Οπως καί στή μικρογραφία τής Λαύρας, έχει δοθεί μέ σαφήνεια ή ζωντανή σχέση ανάμεσα στον άφιερωτή, τή «μεσίτρια» καί τόν υπέρτατο κριτή. 'Ιδίως στό ψηφιδωτό ή μεσολαβητική πράξη τής Παναγίας είναι πιό απτή, καθώς ή προσευχή της υψώνεται προς τό Χριστό άποδοσμένη μέ τή συγκεκριμένη μορφή ενός είλητοΰ άπό περγαμηνή. Τό στοιχείο τής ύπαρξης είλητού στά χέρια τής Παναγίας δέν είναι καινούργιο. Στή διάρκεια τού Που αιώνα βρίσκεται συχνά σέ απεικονίσεις τής Άγιοσωρείτισσας, ιδιαίτερα στην παραλλαγή τοϋ τύπου τή γνωστή ώς «Παράκληση», όπου ή Παναγία απεικονίζεται κρατώντας ενα ανοιχτό ειλητάριο άπό περγαμηνή πάντα μέ τό ίδιο έμμετρο κείμενο 19. Είναι αξιοπρόσεκτο πώς αυτό τό κείμενο είναι ένας διάλογος ανάμεσα στην Παναγία καί τό Χριστό, όπως στή μικρογραφία τής Λαύρας, άν καί έχει ώς θέμα του τή σωτηρία όλου τού ανθρώπινου γένους. Πρέπει έν τούτοις νά σημειωθεί ότι υπάρχουν λίγα παραδείγματα τής Παναγίας «Παράκλησης» πρωιμότερα τού 1140, χρονολογίας τού ψηφιδωτού μας. "Ενα άπό τά παλαιότερα γνωστά μνημεία, στό όποιο τό μοτίβο τού ενεπίγραφου είλητού χρησιμοποιείται γιά μιά εικόνα τής δεόμενης Παναγίας είναι ενα ψηφιδωτό στον "Αγιο Δημήτριο Θεσσαλονίκης, έργο ιδιαίτερα προβληματικό, τού οποίου ή χρονολόγηση έχει πολύ συζητηθεί (Είκ. 13) 20. Δέν μπορώ νά 19. S. Der Nersessian, Two Images of the Virgin in the Dumbarton Oaks Collection, DOP 14 (1960), σ. 69 κ.έ., ιδίως σ. 81 κ.έ. και είκ. 10 κ.έ. 20. Γ. Α. Σωτηρίου καί Μ. Γ. Σωτηρίου, Ή βασιλική του 'Αγίου Δημητρίου Θεσσαλονίκης, 'Αθήνα 1952, σ. 195 κ.έ. καί πίν. 66.

22 Η ΠΑΝΑΓΙΑ ΤΟΥ ΝΑΥΑΡΧΟΥ ΣΤΟ ΠΑΛΕΡΜΟ 187 Είκ. 13. Θεσσαλονίκη, "Αγιος Δημήτριος. Ψηφιδωτό Παναγίας και αγίου υπεισέλθω εδώ σε λεπτομέρειες' θά επισημάνω μόνο οτι τό κείμενο πού κρατάει καί εδώ ή Παναγία περιέχει την παράκληση της γιά όλο τό ανθρώπινο γένος (υπέρ τοϋ κόσμου). Μέ άλλα λόγια, μιά προσευχή στά χέρια της Παναγίας δέν ήταν κάτι τό πολύ συνηθισμένο στά χρόνια τοϋ Γεωργίου Άντιοχέα" καί δέν υπάρχει προηγούμενο γιά προσευχή προφερόμενη άπό τήν Παναγία καί σχετιζόμενη μέ κάποιο συγκεκριμένο θνητό. Αυτό τό συμπέρασμα μέ οδηγεί σ' ενα άλλο χαρακτηριστικό τοϋ ψηφιδωτού, τή χειρονομία τής Παναγίας. Σύμφωνα μέ τήν παράδοση ή Άγιοσωρείτισσα απεικονίζεται μέ τά χέρια υψωμένα σέ

23 ISS ERNST KITZINGER Είκ. 14. "Αθως, μονή 'Ιβήρων, χφ. 5 - μικρογραφίες. Ό δωρητής μπροστά ατό Χριστό: αριστερό μισό (φύλλο 456ν). δέηση. Έδώ τό δεξί της χέρι στρέφεται προς τά κάτω, προς τόν κτήτορα σέ προσκύνηση, την αιτία της έκκλησης της προς τό Χριστό, καί τόν οποίο ή Θεοτόκος φαίνεται νά παρουσιάζει στό Χριστό. Αύτη ή λεπτομέρεια, άπ' όσο γνωρίζω, δέν ξανασυναντάται στον τύπο της Άγιοσωρείτισσας. Στην πραγματικότητα έδώ ό καλλιτέχνης έχει μεταβάλει την εικόνα σέ ενα είδος παντομίμας. "Εχει εισαγάγει σ' αύτη μιά αλληλουχία πράξεων πού παραπέμπουν σέ αντίστοιχες δικαστικές διαδικασίες. Ό Ναύαρχος πλησιάζει τήν Παναγία σάν ένας ταπεινός ικέτης, τό χέρι του υψωμένο σέ παράκληση. Ή λέξη δέησιςατό στίχο άπό πάνω του είναι στην πραγματικότητα ό νομικός όρος γιά τήν αίτηση. Ή Παναγία μεταφέρει τήν αίτηση προς τό Χριστό μέ μορφή γραπτή' καί ό Χριστός μέ μιά χειρονομία τήν ικανοποιεί. In nuce ή μάλλον σέ εμβρυακή μορφή έχουμε έδώ τήν πράξη πού θά αναπτυχθεί πιό ολοκληρωμένα τόν επόμενο αιώνα άπό τόν καλλιτέχνη μιας

24 Η ΠΑΝΑΓΙΑ ΤΟΥ ΝΑΥΑΡΧΟΥ ΣΤΟ ΠΑΛΕΡΜΟ 189 Είκ. 15. "Αθως, μονή 'Ιβήρων, χφ. 5 - μικρογραφίες. Ό δωρητής μπροστά στό Χριστό: δεξιό μισό (φύλλο 457r). μικρογραφίας-άφιερώματος, πού περιέχεται σε ένα πολύ γνωστό χειρόγραφο τής μονής 'Ιβήρων (χφ. 5). Ή σκηνή ορθά χαρακτηρίζεται από τόν Hans Belting ώς «Kanzleiszene» (Είκ ) 21. Ό ικέτης έδώ στέκεται όρθιος καί ή Παναγία τόν κρατά άπό τό χέρι, καθώς παρουσιάζει την περίπτωση του στό Χριστό. Ό τελευταίος είναι καθισμένος στό θρόνο τής κρίσεως καί στό πλάι του ό 'Ιωάννης ό Χρυσόστομος, στή θέση του γραμματέα, καταγράφει τήν ετυμηγορία σέ ανοιχτό είλητό. Ό,τι ό καλλιτέχνης τοϋ ψηφιδωτού τού 12ου αι. έχει υποδηλώσει, μήν ξεφεύγοντας άπό τά δρια ενός παραδοσιακού εικονογραφικού λεξιλογίου, διατυπώνεται ολοκληρωμένα στό χειρόγραφο: 21. Η. Belting, Das illuminierte Buch in der spätbyzantinischen Gesellschaft, Χαϊδελβέργη 1970, σ. 35 κ.έ. καί είκ. 23 κ.έ. Spatharakis, ο.π., σ. 84 κ.έ. καί είκ. 53 κ.έ.

25 190 ERNST KITZINGER ή πιεστική έγνοια γιά την προσωπική σωτηρία καί ό βασικός ρόλος τής Παρθένου Μαρίας πού αναλαμβάνει νά τήν προμηθεύσει. Έδώ είναι περισσότερο φανερό ότι ή εικονογράφηση τής Παναγίας τοϋ Ναυάρχου καί ή νοοτροπία πού τήν ενέπνευσε ήταν αναμφισβήτητα μοντέρνες καί πρωτοποριακές. Θά ήθελα νά ολοκληρώσω τή συζήτηση γιά τά ψηφιδωτά τής Παναγίας εξετάζοντας σύντομα τή σχέση τους μέ τά ψηφιδωτά τοϋ παρεκκλησίου τοϋ βασιλιά Ρογήρου. Δέν πρέπει νά ξεχνάμε ότι οί δύο εκκλησίες απέχουν μεταξύ τους λιγότερο άπό ενα χιλιόμετρο καί οτι οί εργασίες διακόσμησης τους προχωρούσαν συγχρόνως, αν καί είχαν αρχίσει μερικά χρόνια νωρίτερα στή βασιλική εκκλησία. Είναι σχεδόν αδιανόητο νά προχωρούσαν οί δύο εργασίες εντελώς ανεξάρτητα" καί πράγματι υπάρχουν πολλές καί ολοφάνερες σχέσεις μεταξύ τους. Γενικά ή διακόσμηση τής Capella Palatina είναι πολύ διαφορετική καί σέ περιεχόμενο καί σέ εμφάνιση (έδώ αναφέρομαι μόνο στό θολωτό ιερό τοϋ παρεκκλησίου καί όχι στον κυρίως ναό καί τά κλίτη μέ τους αναπτυγμένους εικονογραφικούς κύκλους). Ό Παντοκράτορας -κι έδώ επίσης ή κεντρική μορφή στην κορυφή τοϋ τρούλου- στον καθιερωμένο σέ προτομή τύπο" οί αρχάγγελοι πού τόν συνοδεύουν παρουσιάζονται στον παραδοσιακό ρόλο τοϋ παλατιανού φρουροϋ (Είκ. 16). Πιό χαμηλά απεικονίζονται οί προφήτες τής Παλαιάς Διαθήκης, οί ευαγγελιστές καί άγιοι, όπως καί στην Παναγία τοϋ Ναυάρχου, άλλα λείπουν οί απόστολοι. 'Αντίθετα, ό κύκλος τοϋ Δωδεκαόρτου είναι πολύ πιό ολοκληρωμένος καί περιλαμβάνει όλη τή ζωή τοϋ Χρίστου. Σχέσεις μεταξύ τών δύο μνημείων είναι φανερές, γιά παράδειγμα, στην επιλογή ενός αριθμού βιβλικών κειμένων στά είλητά τών προφητών" στην επιλογή καί τή θέση τών αγίων' καί σέ πολλές εικονογραφικές λεπτομέρειες κοινών καί γιά τά δύο προγράμματα σκηνών. Είναι επίσης προφανές πώς τό πρότυπο σέ όλες τίς περιπτώσεις ήταν ή Capella Palatina γιά τήν Παναγία καί όχι τό αντίθετο 22. 'Αλλά ή εξάρτηση τής Παναγίας τού Ναυάρχου δέν ήταν δουλική καί δέν εμπόδισε τους καλλιτέχνες νά μεταδώσουν τό ιδιάζον περιεχόμενο καί τό μήνυμα τού έργου τους. Ούτε εμπόδισε νά αποκτήσουν μιά πολύ διαφορετική εμφάνιση τά ψηφιδωτά τής Παναγίας. Είναι αυτή ή διαφορά στην εμφάνιση πού θέλω ειδικά νά επισημάνω (Είκ. 4,16). Τά ψηφιδωτά τής νορμανδικής Σικελίας -ή εν πάση περιπτώσει, αυτά τής περιόδου τού Ρογήρου Β'- στή σκέψη τών ιστορικών τής τέχνης τείνουν νά αποκτήσουν μιά ομαδική ταυτότητα. "Ομως, όταν φεύγει κανείς άπό τήν Capella Palatina καί έρχεται στην Παναγία τοϋ Ναυάρχου βρίσκεται 22. Ε. Kitzinger, The Descent of the Dove: Observations on the Mosaic of the Annunciation in the Capella Palatina in Palermo, Byzanz und der Westen (I. Hutter, ed.), Βιέννη 1984, σ. 99 κ.έ., ιδίως σ. 113 κ.έ.

26 Η ΠΑΝΑΓΙΑ ΤΟΥ ΝΑΥΑΡΧΟΥ ΣΤΟ ΠΑΛΕΡΜΟ 191 Είκ. 16. Παλέρμο, Capella Palatina. Τρούλος.

27 192 ERNST KITZINGER σέ μιά πολύ διαφορετική ατμόσφαιρα. 'Ατμόσφαιρα λιγότερο φορτωμένη καί βαριά. Ό παρατηρητής δέν κατακλύζεται από μορφές καί λεκτικά μηνύματα πού αιχμαλωτίζουν τήν προσοχή. Τό πρόγραμμα αναπτύσσεται μ' έναν πολύ πιό ανάλαφρο τρόπο, με κενά διαστήματα ανάμεσα στίς μορφές, πού τείνουν νά γίνουν λιγότερο βαριές καί ογκώδεις. Δύο δευτερεύοντα στοιχεία συνεργούν επίσης στό νά αποκτήσει τό εσωτερικό έναν ελαφρό, λιγότερο επίσημο, πιό λυρικό τόνο. Τό ενα είναι τά δένδρα, τά όποια αφθονούν στό διάκοσμο. Τά δένδρα χρησιμοποιούνται καί άλλου γιά νά καλύπτουν κενές επιφάνειες, όπως στον "Οσιο Λουκά καί στην Capella Palatina. Δέ γνωρίζω όμως άλλο μνημείο πού νά χρησιμοποιούνται μέ τέτοια αφθονία, όσο στην Παναγία τού Ναυάρχου. Καθένα άπό τά τέσσερα μεγάλα παράθυρα τού τύμπανου τού τρούλου πλαισιώνεται άπό δύο δένδρα" στό χαμηλότερο τμήμα όλες οί πλευρές τών παραθύρων (Είκ. 17) πλαισιώνονται πάλι άπό δύο δένδρα ή καθεμιά. Τό άλλο στοιχείο ανήκει στό διάκοσμο, πιό συγκεκριμένα τόν άνθικό διάκοσμο, πού καλύπτει τά έσωρράχια όλων τών παραθύρων (Είκ. 18, 19). Αυτό επίσης είναι χαρακτηριστικό, άν μή τί άλλο, γιατί αυτή ή διακόσμηση είναι αφθονότερη εδώ σέ σχέση μέ τήν Capella Palatina. Επιπλέον, πολλά άπό τά άνθικά μοτίβα στην Παναγία τού Ναυάρχου είναι σύμφωνα μέ τις αρχές τής εποχής μάλλον χαλαρά σχεδιασμένα, μέ αμφισβητούμενη οργανική υπόσταση. Δένδρα καί άνθικός διάκοσμος προσδίδουν στό εσωτερικό τής εκκλησίας κάτι άπό τήν ατμόσφαιρα ενός κήπου. Είναι σίγουρα εύλογος ό συσχετισμός τών διακριτικών χαρακτηριστικών αυτής τής διακόσμησης μέ τό αφιερωτικό, άν θέλετε, συναισθηματικό της περιεχόμενο. Είναι πράγματι ένας ναός τής Παναγίας, όχι μόνο εικονογραφικά, άλλα καί αισθητικά. Ή ελαφρότητα τού ύφους, τόσο εμφανής καί στίς μορφές καί στά διακοσμητικά, είναι απόλυτα ταιριαστή μέ τό νόημα καί τό μήνυμα τού εικονογραφικού προγράμματος. Περιεχόμενο καί τεχνοτροπία βρίσκονται σέ αρμονία. Οί ιστορικοί τής τέχνης τείνουν νά ερμηνεύσουν διαφορές μορφών καί ύφους, όπως αυτές μεταξύ τών ψηφιδωτών τού ναού μας καί τής Capella Palatina, μέ όρους όπως διαφορετικά «χέρια» ή διαφορετικές καλλιτεχνικές προσωπικότητες. Στίς δύο αυτές εκκλησίες δούλεψαν όντως διαφορετικές ομάδες καλλιτεχνών. Λεπτομερείς συγκρίσεις αποκαλύπτουν δύο μάλλον διαφορετικούς τρόπους «γραφής», αναμφισβήτητα βυζαντινούς, άλλα προερχόμενους άπό καλλιτέχνες διαφορετικών σχολών ή εργαστηρίων Ε. Kitzinger, Two Mosaic Ateliers in Palermo in the 1140s, Artistes, Artisans et Production Artistique au Moyen Age (συμπόσιο του Πανεπιστημίου τής Haute Bretagne, Rennes 1983), Περιλήψεις ανακοινώσεων, σ. 309 κ.ε. (αναμένεται ή τελική δημοσίευση τών πρακτικών του συνεδρίου).

28 Η ΠΑΝΑΓΙΑ ΤΟΥ ΝΑΥΑΡΧΟΥ ΣΤΟ ΠΑΛΕΡΜΟ 193 Είκ. 17. Παλέρμο, Παναγία του Ναυάρχου. Ψηφιδωτό στά μέτωπα των παραθύρων: Δένορα. ί& I Ik 4 / Λ ****, Γ ί'ΐ^μ Im ) Wm'Ä m ψ: i 1*51; ί _> m-'l * f if"; fjt"* ;.^ ' \ Είκ. IH. Παλέρμο, Παναγία του Ναυάρχου. Ψηφιδωτό στά έσωρράχια των παραθύρων: Άνθικό κόομημα. Είκ. 19. Παλέρμο, Παναγία τού Ναυάρχου ψηφιδωτό ατά έσωρράχια των τόξων: Άνθικό κόομημα.

29 144 ERNST KITZINGER Καί έτσι προκύπτει ή ακόλουθη ενδιαφέρουσα ερώτηση. Ήταν εντελώς τυχαία ή επιλογή μιας ομάδας από τό Γεώργιο Άντιοχέα, μέ καλλιτεχνικές συνήθειες καί μορφολογικό ρεπερτόριο εξαιρετικά εναρμονισμένα μέ τίς ιδέες καί τά συναισθήματα πού προορίζονταν νά ενσωματωθούν στό ναό του; Ή έκανε μιά προσεκτική επιλογή ανάμεσα σέ διάφορες διαθέσιμες καλλιτεχνικές ομάδες, διαλέγοντας αυτή πού θεώρησε οτι μπορούσε νά δώσει εικαστική μορφή σ' αυτά τά συναισθήματα; Αυτή ή δεύτερη εναλλακτική λύση ίσως υποδηλώνει όχι μόνο μιά αξιόλογη βαθμίδα αισθητικής συνείδησης τού δωρητή άλλα επίσης ενα αξιόλογο επίπεδο εξειδίκευσης των καλλιτεχνικών εργαστηρίων. Καί οί δύο αυτές υποθέσεις μπορούν νά οδηγήσουν σέ αναχρονισμούς μέσα στά όρια τού 12ου αιώνα. Μιά πιό πειστική εξήγηση είναι ίσως οτι ένας συγκεκριμένος καλλιτέχνης καί ή ομάδα του μπορούσε αρκετά εύκολα νά προσαρμόσει τό ύφος καί τό πρόγραμμα του στίς επιθυμίες τού δωρητή καί νά πραγματώσει τό έργο. Δέ θά μάθουμε ποτέ τί ακριβώς συνετέλεσε στή διαφοροποίηση τού ψηφιδωτού διακόσμου της Παναγίας τού Ναυάρχου άπό αυτόν τής Capella Palatina. Πάντως, πέρα άπό περιστάσεις καί συγκυρίες, ή βασική διαφοροποίηση προήλθε άπό τό νέο πνεύμα τού Γεωργίου Άντιοχέα. Θά ήθελα νά τελειώσω μέ τήν έξης υπόθεση: άν μιά εκκλησία, κτισμένη τό 12ο αιώνα άπό ενα λαϊκό εξίσου πλούσιο καί ευσεβή μέ τό Γεώργιο, είχε διασωθεί στην Κωνσταντινούπολη ή άλλου σέ ελληνικό έδαφος, οί βασικές αρχές πού θά διήπαν τίς μορφές καί τό περιεχόμενο τού εσωτερικού της διακόσμου δέ θά έπρεπε νά είναι πολύ διαφορετικές άπό αυτές τής Παναγίας τού Ναυάρχου. Oxford ERNST KITZINGER

Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι. Ελληνικά

Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι. Ελληνικά 1 Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι Ελληνικά 2 ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΤΙΜΙΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΣΤΟ ΠΕΛΕΝΤΡΙ Η εκκλησία του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι φαίνεται να χτίστηκε λίγο μετά τα μέσα του 12 ου αιώνα

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Αγίου Νικολάου της Στέγης. Ελληνικά

Κείμενο Αγίου Νικολάου της Στέγης. Ελληνικά 1 Κείμενο Αγίου Νικολάου της Στέγης Ελληνικά 2 Ο Άγιος Νικόλαος της Στέγης Πήρε το όνομα του μετά την προσθήκη της δεύτερης Στέγης του ναού τον 13ον αιώνα, για την προστασία του από τα χιόνα και τη βροχή.

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Εκκλησίας Αρχαγγέλου Μιχαήλ στον Πεδουλά. Ελληνικά

Κείμενο Εκκλησίας Αρχαγγέλου Μιχαήλ στον Πεδουλά. Ελληνικά 1 Κείμενο Εκκλησίας Αρχαγγέλου Μιχαήλ στον Πεδουλά Ελληνικά 2 ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΑΡΧΑΓΓΕΛΟΥ ΜΙΧΑΗΛ ΣΤΟΝ ΠΕΔΟΥΛΑ Η εκκλησία του Αρχαγγέλου Μιχαήλ που χτίστηκε πριν το 1474 είναι μονόκλιτη, ξυλόστεγη με νάρθηκα

Διαβάστε περισσότερα

Παναγία της Ασίνου Ελληνικά

Παναγία της Ασίνου Ελληνικά Παναγία της Ασίνου Ελληνικά 1 ΝΑΟΣ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΤΗΣ ΑΣΙΝΟΥ Ή ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΤΗΣ ΦΟΡΒΙΩΤΙΣΣΑΣ Η καμαροσκέπαστη, με δεύτερη ξύλινη στέγη εκκλησία της Παναγίας της Ασίνου, που βρίσκεται κοντά στο χωριό Νικητάρι,

Διαβάστε περισσότερα

από το 1985. Φορβίων, από προέρχεται Η εκκλησία αποτελεί το αιώνα

από το 1985. Φορβίων, από προέρχεται Η εκκλησία αποτελεί το αιώνα Η εκκλησία της Παναγίας της Φορβιώτισσας, περισσότερο γνωστή ως η Παναγία της Ασίνου, βρίσκεται στις βόρειες υπώρειες της οροσειράς ο του Τροόδους. Είναι κτισμένη στην ανατολική όχθη ενός μικρού χείμαρρου,

Διαβάστε περισσότερα

Μονή Αγίου Ιωάννη Λαμπαδιστή. Ελληνικά

Μονή Αγίου Ιωάννη Λαμπαδιστή. Ελληνικά Μονή Αγίου Ιωάννη Λαμπαδιστή Ελληνικά 1 Μονή Αγίου Ιωάννη Λαμπαδιστή Δεν έχουμε πληροφορίες για το πότε κτίστηκε η Μονή, πιθανότατα όμως να τοποθετείται στα μέσα του 16 ου αιώνα. Η εκκλησία είναι το παλαιότερο

Διαβάστε περισσότερα

Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ

Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η σημερινή βασιλική «Αγ. Σοφία» βρίσκεται στο κέντρο της κύριας νεκρόπολης της αρχαίας πόλης Σέρντικα. Σ αυτή την περιοχή έχουν ανακαλυφθεί

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΔΗΜΟΣ ΜΑΣ. Γιώργος Ε 1

Ο ΔΗΜΟΣ ΜΑΣ. Γιώργος Ε 1 Ο ΔΗΜΟΣ ΜΑΣ Γιώργος Ε 1 ΣΩΤΗΡΑ ΑΜΜΟΧΩΣΤΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ Η Σωτήρα έχει Αγιολογική ονομασία: φέρει το όνομα του Σωτήρος Χριστού. Εξάλλου στις 6 Αυγούστου τελείται μεγάλο πανηγύρι κατά τη γιορτή της Μεταμορφώσεως

Διαβάστε περισσότερα

Ο Ναός της Παναγίας Ποδύθου στη Γαλάτα. Ελληνικά

Ο Ναός της Παναγίας Ποδύθου στη Γαλάτα. Ελληνικά 1 Ο Ναός της Παναγίας Ποδύθου στη Γαλάτα Ελληνικά 2 Ο Ναός της Παναγίας Ποδύθου στη Γαλάτα Ο Ναός της Παναγίας Ελεούσας Ποδύθου, ανήκει στη μεταβυζαντινή περίοδο και κτίστηκε στις αρχές του 16 ου αιώνα,

Διαβάστε περισσότερα

Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά

Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Μυστράς Η καστροπολιτεία απλώνεται στις πλαγιές του φυσικά οχυρού λόφου του βυζαντινού Μυζηθρά, που έδωσε

Διαβάστε περισσότερα

Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά

Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Μυστράς Η καστροπολιτεία απλώνεται στις πλαγιές του φυσικά οχυρού λόφου του βυζαντινού Μυζηθρά, που έδωσε

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Εκκλησίας Μεταμόρφωσης του Σωτήρος Παλαιχώρι. Ελληνικά

Κείμενο Εκκλησίας Μεταμόρφωσης του Σωτήρος Παλαιχώρι. Ελληνικά 1 Κείμενο Εκκλησίας Μεταμόρφωσης του Σωτήρος Παλαιχώρι Ελληνικά 2 ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΤΟΥ ΣΩΤΗΡΟΣ- ΠΑΛΑΙΧΩΡΙ Η εκκλησία της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος είναι ένα μικρό παρεκκλήσι που χτίστηκε στις αρχές

Διαβάστε περισσότερα

Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής

Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής ΑΝΑΓΝΩΣΗ - ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΜΝΗΜΕΙΟΥ ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΗΦΑΙΣΤΟΥ Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής δομής

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΑΡΑΛΙΜΝΙΟΥ

ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΑΡΑΛΙΜΝΙΟΥ ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΑΡΑΛΙΜΝΙΟΥ Σύντομο ιστορικό Ιερού Ναού Αγίου Γεωργίου Παραλιμνίου Ο Ιερός Ναός Αγίου Γεωργίου διαδέχθηκε το 19 ο αιώνα ένα παλαιότερο βυζαντινό ναό. Βρίσκεται στο κέντρο του

Διαβάστε περισσότερα

Έκθεση καθαρισμού της αμφιπρόσωπης εικόνας του Βυζαντινού Μουσείου

Έκθεση καθαρισμού της αμφιπρόσωπης εικόνας του Βυζαντινού Μουσείου Έκθεση καθαρισμού της αμφιπρόσωπης εικόνας του Βυζαντινού Μουσείου Τάσος ΜΑΡΓΑΡΙΤΩΦ Δελτίον XAE 1 (1959), Περίοδος Δ'. Στη μνήμη του Νίκου Βέη (1883-1958) Σελ. 144-148 ΑΘΗΝΑ 1960 ΕΚΘΕΣΗ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΥ ΤΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

- 1 - Ο Ναός του Τιμίου Σταυρού του Αγιασμάτι (Πλατανιστάσα) Ελληνικά

- 1 - Ο Ναός του Τιμίου Σταυρού του Αγιασμάτι (Πλατανιστάσα) Ελληνικά - 1 - Ο Ναός του Τιμίου Σταυρού του Αγιασμάτι (Πλατανιστάσα) Ελληνικά - 2 - Ο Ναός του Τιμίου Σταυρού του Αγιασμάτι (Πλατανιστάσα) Ο ναός κάποτε ήταν μέρος του μοναστηριού, αφιερωμένος στον Τίμιο Σταυρό,

Διαβάστε περισσότερα

Ο Ναός της Παναγίας του Μουτουλλά Ελληνικά

Ο Ναός της Παναγίας του Μουτουλλά Ελληνικά 1 Ο Ναός της Παναγίας του Μουτουλλά Ελληνικά 2 Ο Ναός της Παναγίας του Μουτουλλά Σύμφωνα με επιγραφή του βόρειου τοίχου του ναού, ο ναός κτίστηκε το 1280 από τον Ιωάννη Μουτουλλά και τη σύζυγο του Ειρήνη.

Διαβάστε περισσότερα

Ιερού Παλατίου Ιππόδρομο ανακτόρου των Βλαχερνών, του ανακτόρου του Μυρελαίου σειρά καταστημάτων της Μέσης

Ιερού Παλατίου Ιππόδρομο ανακτόρου των Βλαχερνών, του ανακτόρου του Μυρελαίου σειρά καταστημάτων της Μέσης BYZANTINH TEXNH:AΡXITEKTONIKH kαι ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ H Βυζαντινή αρχιτεκτονική και ως αναπόσπαστο τμήμα της η ζωγραφική: - Ψηφιδωτή και νωπογραφία- νοείται η τέχνη που γεννήθηκε και ήκμασε μεταξύ 4ου και 15ου αιώνα,

Διαβάστε περισσότερα

Α. Πα π α γ ε ω ρ γ ι ου, Η μονή του Αγίου Ιωάννου του Λαμπαδιστού στον

Α. Πα π α γ ε ω ρ γ ι ου, Η μονή του Αγίου Ιωάννου του Λαμπαδιστού στον Α. Πα π α γ ε ω ρ γ ι ου, Η μονή του Αγίου Ιωάννου του Λαμπαδιστού στον Καλοπαναγιώτη [Οδηγοί Βυζαντινών Μνημείων της Κύπρου], Πολιτιστικό Ίδρυμα Τραπέζης Κύπρου Ιερά Μητρόπολις Μόρφου, Λευ κωσία 2007,

Διαβάστε περισσότερα

Βοιωτικός Ορχομενός και Μονή της Παναγίας Σκριπού Πανόραμα Ταξιδιωτικές Σημειώσεις apan.gr

Βοιωτικός Ορχομενός και Μονή της Παναγίας Σκριπού Πανόραμα Ταξιδιωτικές Σημειώσεις apan.gr Βοιωτικός Ορχομενός και Μονή της Παναγίας Σκριπού Πανόραμα Ταξιδιωτικές Σημειώσεις apan.gr Στα βαμβακοχώραφα της Κωπαΐδας (12 χλμ ΒΑ της Λιβαδειάς), υπάρχει ένας τόπος κατοικημένος από τα προϊστορικά χρόνια.

Διαβάστε περισσότερα

Με αγιορειτική λαμπρότητα και μεγαλοπρέπεια εορτάστηκε στην Ιερά Μονή Βατοπαιδίου, η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας της Ελαιοβρύτισσας.

Με αγιορειτική λαμπρότητα και μεγαλοπρέπεια εορτάστηκε στην Ιερά Μονή Βατοπαιδίου, η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας της Ελαιοβρύτισσας. Με αγιορειτική λαμπρότητα και μεγαλοπρέπεια εορτάστηκε στην Ιερά Μονή Βατοπαιδίου, η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας της Ελαιοβρύτισσας. Της πανηγυρικής Θείας Λειτουργίας προεξήρχε ο Ηγούμενος της νόμιμης

Διαβάστε περισσότερα

Η θεολογική διδασκαλία της προς Εβραίους. Οι βασικές θέσεις και οι ιδιαιτερότητες της επιστολής σε σχέση με τα υπόλοιπα βιβλία της Κ.Δ.

Η θεολογική διδασκαλία της προς Εβραίους. Οι βασικές θέσεις και οι ιδιαιτερότητες της επιστολής σε σχέση με τα υπόλοιπα βιβλία της Κ.Δ. Η θεολογική διδασκαλία της προς Εβραίους Οι βασικές θέσεις και οι ιδιαιτερότητες της επιστολής σε σχέση με τα υπόλοιπα βιβλία της Κ.Δ. Διαπιστώσεις Α. Δεν εντοπίζονται άμεσοι φιλολογικοί δεσμοί με τους

Διαβάστε περισσότερα

Εξαιρετικά αντίγραφα βυζαντινών εικόνων

Εξαιρετικά αντίγραφα βυζαντινών εικόνων Εξαιρετικά αντίγραφα βυζαντινών εικόνων από την H ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΣΙΝΑ «Η ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΤΟΥ ΣΙΝΑ είναι ένα Ελληνορθόδοξον Χριστιανικόν μοναστικόν κέντρον με αδιάκοπον πνευματική ζωήν δεκαεπτά αιώνων. Η ασκητική

Διαβάστε περισσότερα

4. Η Καινή Διαθήκη Β : Οι Επιστολές και η Αποκάλυψη

4. Η Καινή Διαθήκη Β : Οι Επιστολές και η Αποκάλυψη 4. Η Καινή Διαθήκη Β : Οι Επιστολές και η Αποκάλυψη 1. Τι ήταν και γιατί γράφτηκαν οι επιστολές του αποστόλου Παύλου; Ήταν γράμματα που έστελνε ο απόστολος στις χριστιανικές κοινότητες που είχε ιδρύσει.

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ. Αδέλφια στο σχολείο

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ. Αδέλφια στο σχολείο ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Αδέλφια στο σχολείο Οι συμμαθητές και οι συμμαθήτριές μου Οι μαθήτριες του Χριστού Κάποτε, μια γυναίκα, που ονομαζόταν Μάρθα, υποδέχτηκε στο σπίτι της τον Ιησού. Η Μάρθα, ήταν αδελφή του

Διαβάστε περισσότερα

Παναγία του Άρακα Ελληνικά

Παναγία του Άρακα Ελληνικά 1 Παναγία του Άρακα Ελληνικά 2 ΠΑΝΑΓΙΑ ΤΟΥ ΑΡΑΚΑ Ο ναός της Παναγίας του Άρακα που φαίνεται να κτίστηκε γύρω στο 1191, πιθανότατα πήρε το όνομά του από το «αρακάς», όπως και πολλά άλλα φυτονυμικά επώνυμα

Διαβάστε περισσότερα

ΒΥΖΑΝΤΙΑΚΑ. Στο πρώτο κεφάλαιο (Οι «φανερές» αρμοδιότητες του μυστικού την

ΒΥΖΑΝΤΙΑΚΑ. Στο πρώτο κεφάλαιο (Οι «φανερές» αρμοδιότητες του μυστικού την 396 Βιβλιοκρισίες μάλλον τον επικεφαλής ΕΛΛΗΝΙΚΗ μιας υπηρεσίας ΙΣΤΟΡΙΚΗ (σεκρέτου), ΕΤΑΙΡΕΙΑ στην οποία εργάζονταν «μυστικοί», οι υφιστάμενοι δηλαδή του μυστικού. Για τον μυστογράφο, στο τρίτο κεφάλαιο

Διαβάστε περισσότερα

Masaccio, ο πρόωρα χαμένος ιδρυτής της Αναγέννησης

Masaccio, ο πρόωρα χαμένος ιδρυτής της Αναγέννησης Masaccio, ο πρόωρα χαμένος ιδρυτής της Αναγέννησης Εικόνα 1: Η πληρωμή του φόρου, παρεκκλήσιο Brancacci, Φλωρεντία Εικόνα 2: Η εκδίωξη από τον παράδεισο, παρεκκλήσιο Brancacci. Πριν και μετά την αποκατάσταση

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΜΥΣΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΙΕΡΟΣΥΝΗΣ. Επιμέλεια: Αναστασία Τσουμενή Ιερός Ναός Αγίου Τρύφωνα - Καματερό

ΤΟ ΜΥΣΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΙΕΡΟΣΥΝΗΣ. Επιμέλεια: Αναστασία Τσουμενή Ιερός Ναός Αγίου Τρύφωνα - Καματερό ΤΟ ΜΥΣΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΙΕΡΟΣΥΝΗΣ Επιμέλεια: Αναστασία Τσουμενή Ιερός Ναός Αγίου Τρύφωνα - Καματερό Ο Χριστός ως Μέγας Αρχιερεύς και ως καλός ποιμένας ήρθε στον κόσμο για να οδηγήσει τα πρόβατά Του στην αληθινή

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΩΝ ΑΓΓΕΛΩΝ

Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΩΝ ΑΓΓΕΛΩΝ Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΩΝ ΑΓΓΕΛΩΝ Η ετυµολογία της λέξης µας µεταφέρει στην αρχαιότητα όπου άγγελοι ονοµάζονταν οι αγγελιαφόροι, οι µεταφορείς µηνυµάτων. Τέτοιους αγγέλους έχει κι ο θεός για να κάνει γνωστό το θέληµά

Διαβάστε περισσότερα

Σχολείο: Λύκειο Αυλωναρίου. Τμήμα: Β 2. Θέμα: ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΑΥΛΩΝΑΡΙΟΥ

Σχολείο: Λύκειο Αυλωναρίου. Τμήμα: Β 2. Θέμα: ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΑΥΛΩΝΑΡΙΟΥ Σχολείο: Λύκειο Αυλωναρίου Τμήμα: Β 2 Θέμα: ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΑΥΛΩΝΑΡΙΟΥ ΟΝΟΜΑΤΑ ΜΑΘΗΤΩΝ: Γιάννης Περιβολάρης Χριστίνα Μπενάκη Γιώργος Ρέτσας Στέλλα Φάσο Μαρία Τάλο Παναγιώτης Παναγιώτου Μαρία Σταμέλου

Διαβάστε περισσότερα

Βυζαντινά και Οθωμανικά μνημεία της Μάκρης

Βυζαντινά και Οθωμανικά μνημεία της Μάκρης Βυζαντινά και Οθωμανικά μνημεία της Μάκρης Στρατηγικής σημασίας η θέση της Μάκρης / Κατοικήθηκε από την αρχαιότητα Οικισμός με διαρκή ανθρώπινη παρουσία από τα νεολιθικά χρόνια Ορατά στο κέντρο της σημερινής

Διαβάστε περισσότερα

Αναζητώντας το Δέντρο της Ζωής σ ένα βυζαντινό μνημείο της Αθήνας

Αναζητώντας το Δέντρο της Ζωής σ ένα βυζαντινό μνημείο της Αθήνας ΥΠΟΥΡΓΕΊΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΎ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΎ ΓΕΝΙΚΉ ΔΙΕΎΘΥΝΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΉΤΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΉΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΆΣ ΔΙΕΎΘΥΝΣΗ ΜΟΥΣΕΊΩΝ/ΤΜΉΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΏΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΆΤΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΊΑΣ Αναζητώντας το Δέντρο της Ζωής σ ένα βυζαντινό

Διαβάστε περισσότερα

Μιχάλης Μακρή EFIAP. Copyright: 2013 Michalis Makri

Μιχάλης Μακρή EFIAP. Copyright: 2013 Michalis Makri Μιχάλης Μακρή EFIAP Copyright: 2013 Michalis Makri Copyright: 2013 Michalis Makri Less is more Less but better Copyright: 2013 Michalis Makri Ο μινιμαλισμός ορίζεται ως η εξάλειψη όλων των στοιχείων που

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΕΣ ΣΤΟΥΣ ΝΑΟΥΣ ΤΗΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ

ΕΡΕΥΝΕΣ ΣΤΟΥΣ ΝΑΟΥΣ ΤΗΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ E. N. Τσιγαρίδας, 'Ερευνες στους ναούς της Καστοριάς 379 ΕΡΕΥΝΕΣ ΣΤΟΥΣ ΝΑΟΥΣ ΤΗΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ Στη διάρκεια των υπηρεσιακών μεταβάσεών μου στην Καστοριά, την περίοδο κυρίως 1970-1975 και συμπληρωματικά την

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ ΤΟΥ ΝΗΣΙΟΥ ΤΩΝ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ

ΤΑ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ ΤΟΥ ΝΗΣΙΟΥ ΤΩΝ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΤΑ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ ΤΟΥ ΝΗΣΙΟΥ ΤΩΝ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ Από την εποχή του εσποτάτου της Ηπείρου στα Βυζαντινά χρόνια στο νησί των Ιωαννίνων δημιουργήθηκαν Μονές και Ησυχαστήρια, που με την πάροδο του χρόνου η φήμη, αλλά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804)

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ - ΣΥΝΤΟΜΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΓΝΩΣΙΟΘΕΩΡΙΑΣ ΤΟΥ 1 ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) (Η σύντομη περίληψη που ακολουθεί και η επιλογή των αποσπασμάτων από την πραγματεία του Καντ για την ανθρώπινη γνώση,

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος: Διδακτική αξιοποίηση εκπαιδευτικών επισκέψεων

Τίτλος: Διδακτική αξιοποίηση εκπαιδευτικών επισκέψεων Τίτλος: Διδακτική αξιοποίηση εκπαιδευτικών επισκέψεων Βαθμίδα: Δευτεροβάθμια Θεματική περιοχή δραστηριότητας: Θεολογία Δημιουργός παρουσίασης: Ξανθή Αλμπανάκη Επικοινωνία: xalbanaki@gmail.com Εκπαιδευτικός

Διαβάστε περισσότερα

5 Δευτέρα Ακολουθία των Μ. Ωρών, Θεία Λειτουργία & Αγιασμός. 7 Τετάρτη Θεία Λειτουργία «Σύναξις Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου»

5 Δευτέρα Ακολουθία των Μ. Ωρών, Θεία Λειτουργία & Αγιασμός. 7 Τετάρτη Θεία Λειτουργία «Σύναξις Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου» Ιανουάριος 1 Πέμπτη Θεία Λειτουργία «Περιτομή Του Κυρίου» 4 Κυριακή Θεία Λειτουργία 5 Δευτέρα Ακολουθία των Μ. Ωρών, Θεία Λειτουργία & Αγιασμός 6 Τρίτη Θεία Λειτουργία & Αγιασμός «Άγια Θεοφάνεια» 7 Τετάρτη

Διαβάστε περισσότερα

Επίσκεψη στην Αρχαία Αγορά

Επίσκεψη στην Αρχαία Αγορά Επίσκεψη στην Αρχαία Αγορά Η Αγορά ήταν η μεγαλύτερη πλατεία της πόλης. Η πλατεία άρχισε να χρησιμοποιείται ως δημόσιος χώρος από τα αρχαϊκά χρόνια. Μέχρι τότε στην περιοχή υπήρχαν σπίτια και τάφοι. Ο

Διαβάστε περισσότερα

Μιχάλης Μακρή EFIAP. www.michalismakri.com

Μιχάλης Μακρή EFIAP. www.michalismakri.com Μιχάλης Μακρή EFIAP www.michalismakri.com Γιατί κάποιες φωτογραφίες είναι πιο ελκυστικές από τις άλλες; Γιατί κάποιες φωτογραφίες παραμένουν κρεμασμένες σε γκαλερί για μήνες ή και για χρόνια για να τις

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΝΑΣΤΗΛΩΣΗΣ ΤΟΥ ΚΑΜΠΑΝΑΡΙΟΥ>> ΠΕΡΙΟΧΗ:ΚΑΣΤΑΝΙΑ ΔΗΜΟΣ ΣΕΡΒΙΩΝ-ΝΟΜΟΣ ΚΟΖΑΝΗΣ

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΝΑΣΤΗΛΩΣΗΣ ΤΟΥ ΚΑΜΠΑΝΑΡΙΟΥ>> ΠΕΡΙΟΧΗ:ΚΑΣΤΑΝΙΑ ΔΗΜΟΣ ΣΕΡΒΙΩΝ-ΝΟΜΟΣ ΚΟΖΑΝΗΣ Τ.Ε.Ι. ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ:ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ ΥΠΟΔΟΜΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΕΡΙΟΧΗ:ΚΑΣΤΑΝΙΑ ΔΗΜΟΣ ΣΕΡΒΙΩΝ-ΝΟΜΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

(Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου)

(Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου) Εν αρχή ην ο Λόγος. (Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου) Στις νωπογραφίες της οροφής της Καπέλα Σιξτίνα φαίνεται να απεικονίζονται μέρη του ανθρώπινου σώματος, όπως ο εγκέφαλος,

Διαβάστε περισσότερα

Ένα ξεχασμένο θέατρο. (το Ρωμαϊκό Ωδείο) Έφη Νικολοπούλου, ΒΠΠΓ

Ένα ξεχασμένο θέατρο. (το Ρωμαϊκό Ωδείο) Έφη Νικολοπούλου, ΒΠΠΓ Ένα ξεχασμένο θέατρο. (το Ρωμαϊκό Ωδείο) Έφη Νικολοπούλου, ΒΠΠΓ Στο ευρύτερο αρχαιολογικό χώρο της Γόρτυνας στη Κρήτη, έχουν εντοπιστεί από τους αρχαιολόγους τέσσερις θεατρικοί χώροι διαφορετικών εποχών.

Διαβάστε περισσότερα

ΜΝΗΜΕΙΑ ΚΑΘΙΔΡΥΜΑΤΑ ΤΗΣ ΟΣΙΑΣ ΦΙΛΟΘΕΗΣ

ΜΝΗΜΕΙΑ ΚΑΘΙΔΡΥΜΑΤΑ ΤΗΣ ΟΣΙΑΣ ΦΙΛΟΘΕΗΣ Ναυσικά Πανσελήνου Ομότ. Καθηγήτρια της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών ΜΝΗΜΕΙΑ ΚΑΘΙΔΡΥΜΑΤΑ ΤΗΣ ΟΣΙΑΣ ΦΙΛΟΘΕΗΣ Η κατά κόσμον Ρεγούλα Μπενιζέλου, αφού περιβλήθηκε το μοναχικό σχήμα με το όνομα Φιλοθέη γύρω

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Ιστορίας. Ελένη Ζέρβα

Εργασία Ιστορίας. Ελένη Ζέρβα Εργασία Ιστορίας U«Μυκηναϊκός Πολιτισµός» UΜε βάση τις πηγές και τα παραθέµατα Ελένη Ζέρβα Α1 Μελετώντας τον παραπάνω χάρτη παρατηρούµε ότι τα κέντρα του µυκηναϊκού κόσµου ήταν διασκορπισµένα στον ελλαδικό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ Θρησκευτικά B Δημοτικού (Μέρος Α ) Ομορφος κόσμος ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ Θρησκευτικά Β Δημοτικού Ομορφος κόσμος (Μέρος A ) Συγγραφική ομάδα:

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα Λόγια Για Την Αγιογράφο

Λίγα Λόγια Για Την Αγιογράφο Αγιογράφος Ραλλού Λιόλιου Κούση Βυζαντινές Εικόνες Οι βυζαντινές εικόνες είναι ιεροί πνευματικοί θησαυροί του Ανατολικού Ορθόδοξου Χριστιανισμού. Η βυζαντινή ζωγραφική είναι ένα από τα πιο σημαντικά επιτεύγματα

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΘΕΟΛΟΓΟΥΣ

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΘΕΟΛΟΓΟΥΣ ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΘΕΟΛΟΓΟΥΣ Οι ερωτήσεις προέρχονται από την τράπεζα των χιλιάδων θεμάτων του γνωστικού αντικειμένου των θεολόγων που επιμελήθηκε η εξειδικευμένη ομάδα εισηγητών των Πανεπιστημιακών Φροντιστηρίων

Διαβάστε περισσότερα

7 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

7 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 7 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Θέμα: Παναγία, η μητέρα του Θεού Σχολείο: Περιφερειακό Λύκειο Αγίου Χαραλάμπους, Έμπα (κεφ.16) Τάξη: Α Λυκείου Καθηγητής:Νικόλαος Καραμπάς Π.Μ.Π.: 16951 Α Σκοπός: Να αντιληφθούν

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ. Από τις πέντε (5) ερωτήσεις να απαντήσεις στις τρεις (3). Κάθε ερώτηση βαθμολογείται με τέσσερις (4) μονάδες.

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ. Από τις πέντε (5) ερωτήσεις να απαντήσεις στις τρεις (3). Κάθε ερώτηση βαθμολογείται με τέσσερις (4) μονάδες. ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ Μάθημα: Μεσαιωνική και Νεότερη Ιστορία Τάξη: Β Γυμνασίου Ενότητα: Οι πρώτοι αιώνες του Βυζαντίου Χρόνος εξέτασης: 45 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ Από τις πέντε (5) ερωτήσεις να απαντήσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ

ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ 1. Από τη Γραμμική Β στην εισαγωγή του αλφαβήτου - Στον ελληνικό χώρο, υπήρχε ένα σύστημα γραφής μέχρι το 1200 π.χ. περίπου, η

Διαβάστε περισσότερα

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ. Της Μαρίας Αποστόλα

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ. Της Μαρίας Αποστόλα ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ Της Μαρίας Αποστόλα Η Ελλάδα υπήρξε από τους πρώτους δέκτες του Χριστιανισμού και τα μνημεία της ελληνικής ορθοδοξίας αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της εθνικής κληρονομιάς, αποτελώντας

Διαβάστε περισσότερα

Αγία Αναστασία η Μεγαλομάρτυς η Φαρμακολύτρια 22 Δεκεμβρίου

Αγία Αναστασία η Μεγαλομάρτυς η Φαρμακολύτρια 22 Δεκεμβρίου Αγία Αναστασία η Μεγαλομάρτυς η Φαρμακολύτρια 22 Δεκεμβρίου http://www.google.com.cy/imgres?imgurl=http://www.pigizois.net/sinaxaristis/12/22.jpg&imgrefurl=http://www.saint.gr/3239/saint.aspx&usg= 3Fna2LMd87t9UxeDDztnUV4LuDo=&h=835&w=586&sz=63&hl=en&start=1&zoom=1&tbnid=bpzYaMtyqRnVnM:&t

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης)

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΓΕΝΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΙ Το μάθημα απευθύνεται σε μαθητές με ειδικό ενδιαφέρον για το ΣΧΕΔΙΟ (Ελεύθερο και Προοπτικό) και που ενδέχεται

Διαβάστε περισσότερα

Προσκυνηματική Εκδρομή

Προσκυνηματική Εκδρομή Προσκυνηματική Εκδρομή στους Αγίους Τόπους ραγματοποιήθηκε από τις 23 μέχρι και τις 27 Αυγούστου πενθήμερη προσκυνηματική εκδρομή στους Αγίους Τόπους των μελών και των φίλων των Χριστιανικών Συνδέσμων

Διαβάστε περισσότερα

Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη

Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη Θεατρικές Παραστάσεις στα νησιά του Βορείου Αιγαίου Λήμνος, Λέσβος, Χίος Καλοκαίρι 2014 «Ένα τραγούδι γυρεύουμε. Το τραγούδι των τραγουδιών καρτερούμε. Το τραγούδι

Διαβάστε περισσότερα

Μανόλης Χατζηδάκης, Έλληνες ζωγράφοι μετά την Άλωση (1450-1830), τ. 1, Αθήνα 1987.

Μανόλης Χατζηδάκης, Έλληνες ζωγράφοι μετά την Άλωση (1450-1830), τ. 1, Αθήνα 1987. Μανόλης Χατζηδάκης, Έλληνες ζωγράφοι μετά την Άλωση (14501830), τ. 1, Αθήνα 1987. Παναγιώτης Λ. Βοκοτόπουλος, Εικόνες της Κέρκυρας, Αθήνα 1990. Κερκυραίοι ζωγράφοι: 19ος20ος αι., επιμ. Αθ. Χρήστου, Κέρκυρα

Διαβάστε περισσότερα

Πώς μπορούμε να δημιουργούμε γεωμετρικά σχέδια με τη Logo;

Πώς μπορούμε να δημιουργούμε γεωμετρικά σχέδια με τη Logo; Κεφάλαιο 2 Εισαγωγή Πώς μπορούμε να δημιουργούμε γεωμετρικά σχέδια με τη Logo; Η Logo είναι μία από τις πολλές γλώσσες προγραμματισμού. Κάθε γλώσσα προγραμματισμού έχει σκοπό τη δημιουργία προγραμμάτων

Διαβάστε περισσότερα

Πατρ τ ιάρχης Αλ εξα εξ νδρείας ένας από τους πέντε μεγάλους Πατέρες της Ανατολικής Εκκλησίας

Πατρ τ ιάρχης Αλ εξα εξ νδρείας ένας από τους πέντε μεγάλους Πατέρες της Ανατολικής Εκκλησίας Ο Μέγας Αθανάσιος: αγωνιστής της ορθής πίστης Πατριάρχης Αλεξανδρείας Πατριάρχης Αλεξανδρείας ένας από τους πέντε μεγάλους Πατέρες της Ανατολικής Εκκλησίας των πρώτων χριστιανικών αιώνων (Μέγας Αθανάσιος,

Διαβάστε περισσότερα

Χρήστος Κηπουρός Κεμαλικότεροι του Κεμάλ Θράκη 2006,

Χρήστος Κηπουρός Κεμαλικότεροι του Κεμάλ Θράκη 2006, 1 Κεμαλικότεροι του Κεμάλ Copyright 2006 Χρήστος Κηπουρός Μαυρομιχάλη 13 Διδυμότειχο xkipuros@otenet.gr Εικόνα εξώφυλλου: Αναμνηστική φωτογραφία με τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο στην Ξάνθη. Στο μέσον ο τότε

Διαβάστε περισσότερα

Η ΜΥΣΤΗΡΙΩΔΗΣ ΜΟΡΦΗ ΤΟΥ ΜΕΛΧΙΣΕΔΕΚ

Η ΜΥΣΤΗΡΙΩΔΗΣ ΜΟΡΦΗ ΤΟΥ ΜΕΛΧΙΣΕΔΕΚ Η ΜΥΣΤΗΡΙΩΔΗΣ ΜΟΡΦΗ ΤΟΥ ΜΕΛΧΙΣΕΔΕΚ 1. Ιστορία της έρευνας 2. Ο Μελχισεδέκ στην Παλαιά Διαθήκη 3. Ο Μελχισεδέκ στην απόκρυφη γραμματεία 4. Ο Μελχισεδέκ στα χειρόγραφα του Κουμράν 5. Ο Μελχισεδέκ στους Φίλωνα

Διαβάστε περισσότερα

Αρσανάδες, Πύργοι, Κιόσκια, Καμπάνες, Σήμαντρα, Φιάλες, Κρήνες

Αρσανάδες, Πύργοι, Κιόσκια, Καμπάνες, Σήμαντρα, Φιάλες, Κρήνες Αρσανάδες, Πύργοι, Κιόσκια, Καμπάνες, Σήμαντρα, Φιάλες, Κρήνες Αρσανάς Ζωγράφου Πύργος Χελανδαρίου Πύργος Καρακάλλου Πύργος Σταυρονικήτα Ιερά Μονή Βατοπαιδίου, Κιόσκι Κιόσκι Αγίου Παύλου Ι.Μ. Διονυσίου,

Διαβάστε περισσότερα

Μικρό Νηστειοδρόμιο - Οι νηστείες της Εκκλησίας μας

Μικρό Νηστειοδρόμιο - Οι νηστείες της Εκκλησίας μας Μικρό Νηστειοδρόμιο - Οι νηστείες της Εκκλησίας μας 1. Η Μεγάλη Τεσσαρακοστή: Αρχίζει την Καθαρά Δευτέρα και τελειώνει την Κυριακή της Αναστάσεως. Είναι η πιο αυστηρή νηστεία όλου του χρόνου (λάδι καταλύουμε

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Η νέα ενότητα χρωμάτων για το μάθημα των καλλιτεχνικών: "Winterbild"

Η νέα ενότητα χρωμάτων για το μάθημα των καλλιτεχνικών: Winterbild Η νέα ενότητα χρωμάτων για το μάθημα των καλλιτεχνικών: "Winterbild" Καλλιτεχνική ζωγραφική με τις νερομπογιές Κ12 Με την Pelikan η ζωγραφική γίνεται μια μοναδική εμπειρία: Αυτός είναι και ο λόγος για

Διαβάστε περισσότερα

www.kalymnikifilia.gr

www.kalymnikifilia.gr Η επιρροή του ελληνικού πολιτισμού και της ελληνικής γλώσσας στη διαμόρφωση του ρωσικού εκπαιδευτικού συστήματος (το παράδειγμα των Εκπαιδευτικών ιδρυμάτων της Μόσχας) ΒΑΝΤΙΜ ΓΙΑΡΟΒΟÏ Kαθηγητής μουσικής

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α. Τρόποι απόδειξης

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α. Τρόποι απόδειξης Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α Ο πυρήνας των μαθηματικών είναι οι τρόποι με τους οποίους μπορούμε να συλλογιζόμαστε στα μαθηματικά. Τρόποι απόδειξης Επαγωγικός συλλογισμός (inductive)

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ήταν γύρω στον 11 ου αι. στα χρόνια του Αλέξιου Κομνηνού όταν στην Κωνσταντινούπολη ξέσπασε με νέα διαμάχη. Άνθρωποι των γραμμάτων και μη,

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 3 η - ΦΥΣΗ. Σήμερα (αρνητικά):

Ενότητα 3 η - ΦΥΣΗ. Σήμερα (αρνητικά): Ενότητα 3 η - ΦΥΣΗ Θετικά: μας ηρεμεί μας χαλαρώνει μας ψυχαγωγεί (ταξίδια, εκδρομές, συναντήσεις) μας παρέχει τα βασικά είδη διατροφής και επιβίωσης (αέρας, νερό, τροφή) Σήμερα (αρνητικά): Ο άνθρωπος:

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ (ΦΑΣΗ 1 η )

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ (ΦΑΣΗ 1 η ) ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ (ΦΑΣΗ 1 η ) 1 ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΟΥ JACKSON POLLOCK ΣΤΟΝ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΟ WILLIAM WRIGHT ΤΟ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ ΤΟΥ 1950. Το καλοκαίρι του 1950 o δημοσιογράφος William Wright πήρε μια πολύ ενδιαφέρουσα ηχογραφημένη

Διαβάστε περισσότερα

Νεοκλασική μορφολογία και βασικές αρχές δόμησης

Νεοκλασική μορφολογία και βασικές αρχές δόμησης Νεοκλασική μορφολογία και βασικές αρχές δόμησης Βασικές αρχές της αρχιτεκτονικής του νεοκλασικισμού 1. Το δομικό σύστημα που χρησιμοποιείται είναι αυτό της «δοκού επί στύλου», δηλ. κατακόρυφοι φέροντες

Διαβάστε περισσότερα

Εκλεκτισµός & Μοντερνίστικες Τάσεις

Εκλεκτισµός & Μοντερνίστικες Τάσεις Εκλεκτισµός & Μοντερνίστικες Τάσεις (Η άρνηση των Ιστορικων ρυθµών) Ο Ιστορισµός ένα ρεύµα που αναπτύσσεται κατά το 19ο αι και χαρακτηρίζεται από υιοθέτηση και επαναδιαπραγµάτευση γνώριµων τεχνοτροπιών

Διαβάστε περισσότερα

Μαθημα 1. Η λατρεία στη ζωή των πιστών σήμερα

Μαθημα 1. Η λατρεία στη ζωή των πιστών σήμερα Μαθημα 1. Η λατρεία στη ζωή των πιστών σήμερα ΣΤΟΧΟΙ: Οι μαθητές να 1. Διατυπώνουν τους προβληματισμούς τους γύρω από τη λατρεία. 2. Υποστηρίζουν με επιχειρήματα ότι στη χριστιανική θρησκεία η λατρεία

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ 2014-2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 17448 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: Κατσικογιώργου Ειρήνη Θέματα Α. Στο κείμενο καταγράφονται τα χαρακτηριστικά του δημοσιογραφικού

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΒΛΙΟ ΠΕΜΠΤΟ. Η ΑΓΙΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή

ΒΙΒΛΙΟ ΠΕΜΠΤΟ. Η ΑΓΙΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή ΒΙΒΛΙΟ ΠΕΜΠΤΟ Η ΑΓΙΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή Όταν λέµε Αγία Παρασκευή εννοούµε τη µικρή Εκκλησία, που είναι δυτικά του χωριού στη θέση Παναγία (Παναΐα), την οποία βλέπουµε στην

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα. Ιστορία Κατασκευών

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα. Ιστορία Κατασκευών ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα Ιστορία Κατασκευών Ενότητα 3.3: Θολοδομικά Συστήματα Θολοδομικά συστήματα στο Βυζάντιο Δρ Σταματίνα Γ. Μαλικούτη Τμήμα Πολιτικών

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί και το παιχνίδι μέσα από τη Νεοελληνική ζωγραφική

Το παιδί και το παιχνίδι μέσα από τη Νεοελληνική ζωγραφική Το παιδί και το παιχνίδι μέσα από τη Νεοελληνική ζωγραφική Η εικαστική διαπραγμάτευση της σχέσης του παιδιού με το παιχνίδι-με την έννοια είτε του δρώμενου είτε του αντικειμένου ορίζεται από συνιστώσες

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2007. http://www.ecclesia.gr/greeknews/default.asp. Ευχές στον Μακαριώτατο. Αναζήτηση στο Αρχείο Ειδήσεων. ΑΡΧΕΙΟ ΕΙΔΗΣΕΩΝ --Επιλέξτε Μήνα--

ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2007. http://www.ecclesia.gr/greeknews/default.asp. Ευχές στον Μακαριώτατο. Αναζήτηση στο Αρχείο Ειδήσεων. ΑΡΧΕΙΟ ΕΙΔΗΣΕΩΝ --Επιλέξτε Μήνα-- Σελίδα 1 από 5 ΑΡΧΕΙΟ ΕΙΔΗΣΕΩΝ --Επιλέξτε Μήνα-- Αναζήτηση στο Αρχείο Ειδήσεων Αναζήτηση ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2007 Ευχές στον Μακαριώτατο Συνάντηση του Μακαριωτάτου με τον Πρόεδρο της Κυπριακής Δημοκρατίας Πληροφοριακό

Διαβάστε περισσότερα

Γενικό Eκκλησιαστικό Λύκειο - Γυµνάσιο Tήνου

Γενικό Eκκλησιαστικό Λύκειο - Γυµνάσιο Tήνου Γενικό Eκκλησιαστικό Λύκειο - Γυµνάσιο Tήνου 42 XPONIA ΠPOΣΦOPAΣ THNOΣ 1966-2008 Φέτος το Σχολείο μας συμπληρώνει σαράντα δυο χρόνια προσφοράς και διακονίας στο νησί της Τήνου, στην ευρύτερη περιοχή της

Διαβάστε περισσότερα

Ολοι είμαστε αδέλφια

Ολοι είμαστε αδέλφια ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ Θρησκευτικά Γ Δημοτικού (Μέρος Α ) Ολοι είμαστε αδέλφια ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ Θρησκευτικά Γ Δημοτικού Ολοι είμαστε αδέλφια (Μέρος A )

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΛΕΤΗ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΕΜΠΛΟΥ ΚΑΘΕΔΡΙΚΟΥ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΑΘΗΝΩΝ «Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ»

ΜΕΛΕΤΗ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΕΜΠΛΟΥ ΚΑΘΕΔΡΙΚΟΥ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΑΘΗΝΩΝ «Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ» ΜΕΛΕΤΗ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΕΜΠΛΟΥ ΚΑΘΕΔΡΙΚΟΥ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΑΘΗΝΩΝ «Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ» ΑΘΗΝΑ 2012 ΕΡΓΟ: ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΕΜΠΛΟΥ ΚΑΘΕΔΡΙΚΟΥ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΑΘΗΝΩΝ «Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ» ΕΚΠΟΝΗΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή Εκκλησία τελειότητα μακραίωνο Ναός

Εισαγωγή Εκκλησία τελειότητα  μακραίωνο  Ναός Εισαγωγή Η Εκκλησία κατά την Ορθόδοξη Χριστιανική θεώρηση είναι «Σώμα Χριστού» (Α Κορ. Κεφ.12), η εν Αγίω Πνεύματι ένωση και ενότητα των πιστών στη θεωμένη ανθρωπότητα του Χριστού. Κατά τον Άγιο Ιωάννη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 Στο σημείο αυτό του οδοιπορικού γνωριμίας με τις διάφορες μεθόδους αυτογνωσίας θα συναντήσουμε την Αστρολογία και θα μιλήσουμε για αυτή. Θα ερευνήσουμε δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

Αφορμή για τη συγγραφή αυτού του άρθρου υπήρξε η ανακρίβεια

Αφορμή για τη συγγραφή αυτού του άρθρου υπήρξε η ανακρίβεια Ηγούμενος Χρυσορρογατίσσης Διονύσιος Ο ΣΤΑΥΡΟΣ ΤΟΥ ΚΡΑΤΗΜΑΤΟΥ Διόρθωση ανακρίβειας που προήλθε από παρεξήγηση Αφορμή για τη συγγραφή αυτού του άρθρου υπήρξε η ανακρίβεια που αναφέρεται στο βιβλίο της Μαρίνας

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΙΖΟΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΕΝΤΥΠΟ ΥΠΟΒΟΛΗΣ ΚΑΛΩΝ ΠΡΑΚΤΙΚΩΝ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ

ΜΕΙΖΟΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΕΝΤΥΠΟ ΥΠΟΒΟΛΗΣ ΚΑΛΩΝ ΠΡΑΚΤΙΚΩΝ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ ΕΣΠΑ 2007-13\Ε.Π. Ε&ΔΒΜ\Α.Π. 1-2-3 «Μείζον Πρόγραμμα Επιμόρφωσης Εκπαιδευτικών στις 8 Π.Σ., 3 Π.Σ.Εξ., 2 Π.Σ.Εισ.» Με συγχρηματοδότηση της Ελλάδας και της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Ε. Κ. Τ.) ΜΕΙΖΟΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Την περασμένη Κυριακή αρχίσαμε τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή με το Γάμο της Κανά, όπου το νερό μετατράπηκε σε κρασί.

Την περασμένη Κυριακή αρχίσαμε τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή με το Γάμο της Κανά, όπου το νερό μετατράπηκε σε κρασί. Την περασμένη Κυριακή αρχίσαμε τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή με το Γάμο της Κανά, όπου το νερό μετατράπηκε σε κρασί. Το θαύμα αυτό μας δείχνει ότι η Μεγάλη Τεσσαρακοστή είναι η περίοδος για αλλαγή στον άνθρωπο.

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΟΝΟ ΕΝΑΣ ΘΕΟΣ!

ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΟΝΟ ΕΝΑΣ ΘΕΟΣ! ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΟΝΟ ΕΝΑΣ ΘΕΟΣ! (There is only one God) Πού μπορείς να πάς ώστε να απομακρυνθείς από το Θεό; Ο Θεός γεμίζει κάθετόπο και χρόνο. Δεν υπάρχει τόπος χωρίς να είναι εκεί ο Θεός. Ο Θεός μίλησε μέσα

Διαβάστε περισσότερα

Χριστούγεννα. Ελάτε να ζήσουμε τα. όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά

Χριστούγεννα. Ελάτε να ζήσουμε τα. όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά Ελάτε να ζήσουμε τα όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά Χριστούγεννα (μέσα από ιστορίες και χριστουγεννιάτικα παιχνίδια) 1 Στόχοι: Μέσα από διάφορες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ ΓΡΑΦΗΜΑΤΟΣ ΣΤΟ MICROSOFT EXCEL 2003

ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ ΓΡΑΦΗΜΑΤΟΣ ΣΤΟ MICROSOFT EXCEL 2003 ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ ΓΡΑΦΗΜΑΤΟΣ ΣΤΟ MICROSOFT EXCEL 2003 Μία από τις βασικές λειτουργίες του Excel είναι και η παραγωγή γραφημάτων για την απεικόνιση επεξεργασμένων αριθμητικών δεδομένων στα φύλλα εργασίας.

Διαβάστε περισσότερα

33 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΣΥΛΟ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΤΜΗΜΑ Ε2 2013-2014 1

33 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΣΥΛΟ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΤΜΗΜΑ Ε2 2013-2014 1 ΕΝΑ ΓΟΗΤΕΥΤΙΚΟ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΧΡΟΝΙΑ, ΓΕΜΑΤΟ ΕΚΠΛΗΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΛΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ. 33 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΣΥΛΟ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΤΜΗΜΑ Ε2 2013-2014 1 Εικόνα 1 Εικόνα 2 Ρωμαϊκές λεγεώνες

Διαβάστε περισσότερα

6.2 Ο ΜΟΝΟΠΛΕΥΡΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ SMIRNOV ΓΙΑ k ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΑ ΔΕΙΓΜΑΤΑ

6.2 Ο ΜΟΝΟΠΛΕΥΡΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ SMIRNOV ΓΙΑ k ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΑ ΔΕΙΓΜΑΤΑ 6.2 Ο ΜΟΝΟΠΛΕΥΡΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ SMIRNOV ΓΙΑ k ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΑ ΔΕΙΓΜΑΤΑ Ο έλεγχος της ενότητας αυτής αποτελεί μία επέκταση του μονόπλευρου ελέγχου Smirnov στην περίπτωση περισσοτέρων από δύο δειγμάτων. Ο έλεγχος αυτός

Διαβάστε περισσότερα

ψ Ρ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ -N^ ->5^ **' ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ

ψ Ρ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ -N^ ->5^ **' ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ ψ Ρ ' '.'."» *?' Ρ -N^ ->5^ ι"*** **' "HSf % ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ Το Τμήμα Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων της Υπηρεσίας Συντήρησης Μνημείων

Διαβάστε περισσότερα

1.1. ΓΕΙΝΙΚΑ ΟΡΙΣΜΟΙ Με ποιο τρόπο μπορούμε να σχεδιάσουμε έναν τρισδιάστατο χώρο ή αντικείμενο, πάνω σ ένα χαρτί δύο διαστάσεων?

1.1. ΓΕΙΝΙΚΑ ΟΡΙΣΜΟΙ Με ποιο τρόπο μπορούμε να σχεδιάσουμε έναν τρισδιάστατο χώρο ή αντικείμενο, πάνω σ ένα χαρτί δύο διαστάσεων? ΣΧΕΔΙΑΣΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ - Εξεταστέα ύλη Β εξαμήνου 2011 1.1. ΓΕΙΝΙΚΑ ΟΡΙΣΜΟΙ Με ποιο τρόπο μπορούμε να σχεδιάσουμε έναν τρισδιάστατο χώρο ή αντικείμενο, πάνω σ ένα χαρτί δύο διαστάσεων? Τρεις μέθοδοι προβολών

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνικοί Όροι στην Θεολογία

Τεχνικοί Όροι στην Θεολογία Τεχνικοί Όροι στην Θεολογία Μάθημα Δεύτερο από την σειρά Οικοδομώντας μία Συστηματική Θεολογία Οδηγός Μελέτης Περιεχόμενα Περίγραμμα Ένα περίγραμμα του μαθήματος, Σημειώσεις Ένα πρότυπο που παρέχει: το

Διαβάστε περισσότερα

Χριστιανική και Βυζαντινή Αρχαιολογία

Χριστιανική και Βυζαντινή Αρχαιολογία Χριστιανική και Βυζαντινή Αρχαιολογία Ενότητα Ε: Μεταβυζαντινή Τέχνη (1453 αρχές 19ου αι.) Αρχιτεκτονική - Ζωγραφική. Στουφή - Πουλημένου Ιωάννα Ἐθνικὸ καὶ Καποδιστριακὸ Πανεπιστήμιο Ἀθηνῶν Τμῆμα Θεολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Ορόλος του φυσικού φωτός στη βυζαντινή εκκλησιαστική αρχιτεκτονική

Ορόλος του φυσικού φωτός στη βυζαντινή εκκλησιαστική αρχιτεκτονική Ιωάννης Ηλιάδης ΕΙΚΟΝΕΣ ΦΩΤΟΣ ΣΤΟ ΝΑΟ ΤΟΥ ΣΩΤΗΡΟΣ ΧΡΙΣΤΟΥ ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ* Ορόλος του φυσικού φωτός στη βυζαντινή εκκλησιαστική αρχιτεκτονική είναι ιδιαίτερα εμφανής στο καθολικό της Μονής Παναγίας Κοσμοσώτειρας

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα»

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Α] Ασκήσεις κλειστού τύπου (Σωστό Λάθος) Για τον Πλάτωνα οι καθολικές έννοιες, τα «καθόλου», δεν είναι πράγματα ξεχωριστά

Διαβάστε περισσότερα

Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της.

Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της. Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της. Βρίσκεται στο κέντρο σχεδόν της ελληνικής χερσονήσου, πάνω στο

Διαβάστε περισσότερα

1 / 15 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 3 ης Γυµνασίου. Μάρτιος 2007

1 / 15 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 3 ης Γυµνασίου. Μάρτιος 2007 1 / 15 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Έρευνα υποστηριζόµενη από τη Γενική ιεύθυνση Εκπαίδευσης και Πολιτισµού της Ε.Ε., στο πλαίσιο του προγράµµατος Σωκράτης «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο

Διαβάστε περισσότερα