Η ΓΥΝΑ ΙΚΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Η ΓΥΝΑ ΙΚΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ"

Transcript

1 1 8 Η ΓΥΝΑ ΙΚΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ ΑΠ Σ ι: Ι Σ. ΔΗΜλ

2 CLAUDE MOSSE Καθηγήτριας της αρχαίας ελληνικής ιστορίας στο Πανεπιστήμιο VIll του Παρισιού (Vincennes - Saint-Denis) Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ Με εισαγωγή στην ελληνική έκδοση και συμπληρωματική βιβλιογραφία από την συγγραφέα Μετάφραση: ΑΘΑΝ. Δ. ΣΤΕΦΑΝΗΣ

3 ISBN ΙΟ-Χ Τίτλος του πρωτοτύπου: ΙΑ ΡΕΜΜΕ DANS ΙΑ GRECE Editions Albin Michei S.A., , rue Huyghens, 750]4 Αποκλειστικότητα για την Ελλάδα ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΔΗΜ. Ν. ΠΑΠΑΔΗΜΑ Αθήνα 1991 Φωτοστοιχειοθεσία: Ελένη Γκολέμα Μεσολογγίου 2 - Τηλ.: Αθήνα Εκτύπωση: Μαρία Σπύρου, Βερατίου 58, Ν. Λιόσια Επιμέλεια εξωφύλλου: Γιάννης Λεκκός

4 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ... 9 προλογοσ ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ: Η κατάσταση της γυναίκας... ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ: Οι αναπαραστάσεις της γυναίκας στο φαντασιακό επίπεδο των Ελλήνων ΕΠΙΛΟΓΟΣ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑφΙΑ ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ

5 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ Από το 1983, που για πρώτη φορά εκδόθηκε αυτό το βιβλίο, οι μελέτες για τις γυναίκες στην αρχαία Ελλάδα πλιίθυναν. Πράγματι σι]μερα η ιστορία των γυναικών έγινε ένας τελείως ςεχωριστός τομέας τής Ιστορίας. Και, στο βαθμό που γνωρίζουν τώρα κάποια καμπιί τα «φεμινιστικά" ρεύματα, τα οποία στη δεκαετία του εξήντα είχαν συμβάλει στο να της προσδώσουν μεγάλη σπουδαιότητα. αυτή η ιστορία τείνει να αποβάλει τη μαχητικιί πλευρά που πρόβαλλε φτάνοντας συχνά στην υπερβολιί, με αποτέλεσμα να ενσωματωθεί πιο στενά στη γενική ιστορία των κοινωνικών σχέσεων όπου ουσιώδες μέρος κατέχει η σχέση των δύο φύλων. Πραγματικά οι πλέον πρόσφατες εργασίες στη Γαλλία, στην Ιταλία ιί στις αγγλοσαξωνικές χώρες μάλλον στρέφονται περισσότερο προς την εξερεύνηση της έννοιας το/) gender (=γένος), που εμφανίζεται ως το προϊόν ενός κοινωνικού σχ ιίματος κι όχι ως απλό φυσικό γεγονός, αιώνιο και ανεπανάληπτο. 'Οσον αφορά την Αρχαιότητα, και πιο συγκεκριμένα την ελληνικιί Αρχαιότητα, παρόλο που συνεχίζονται οι μελέτες που αναφέρονται στη νομική θέση της οικογένειας και του γάμου, με ιδιαίτερη έμφαση στην ανθρωπολογική διάσταση, στο εξής άλλοι τομείς προσεγγίζονται όπως η σεξουαλικότητα, το σώμα, η ιατρική, η θρησκεία κι ιδιαίτερα ο μύθος, κλπ. Το οικονομικό στοιχείο έχει εξίσου τη θέση του σ' αυτι7 την προβληματική, όχι μόνον επειδή είναι αδύνατο να αποκρύψει κανείς αυτιί την πλευρά της κατάστασης της γυναίκας, αλλά επfσης επειδή επιτρέπει ν. αναρωτηθούμε σχετικά με το χώρο της γυναίκας στα πλαίσια του {(τεχνικού» πολιτισμού της πόλης. Αυτές οι καινούριες κατευθύνσεις υπερέχουν στο ότι επανατοποθετούν, με την ίδια προβληματικιί, την ιστορία των αρχαίων Ελληνίδων στο γενικό πλαισιο της ιστορfας του apxafov ελληνικού κόσμου. Γράφοντας αυτό το βιβλίο προσπάθησα να παρουσιάσω μια σύνθεση των ερευνών που είχαν γίνει μέχρι τότε για την κατάσταση της γυναίκας στην πόλη μέσα από τις παραστάσεις που έδιναν οι λογοτεχνικές πηγές.

6 Η Γυναίκα στην Αρχαία Ελλάδα Αναμφίβολα θα μπορούσα σιίμερα να παραθέσω κάποιες ανεπαίσθητες διαφοροποιήσεις, σχετικά με το πρώτο μέρος, το οποίο όμως στην ουσία του εξακολουθεί να ισχύει. Αντιθέτως, το δεύτερο μέρος, αν και εκθέτει τον προβληματισμό τη στιγμή της εμφάνισης του βιβλίου, θα έπρεπε να λάβει υπόψη εργασίες που δημοσιεύθηκαν στη συνέχεια καθώς και τις καινούριες κατευθύνσεις της έρευνας τις οποίες ανέφερα παραπάνω. Ελπίζω αυτό να γίνει μια μέρα. Και στη τωρινή του μορφή, νομίζω πως αυτό το βιβλίο προσφέρει τουλάχιστον χριίσιμη πληροφόρηση, και η μετάφρασή του στην ελληνικιί γλώσσα μου δίνει ιδιαίτερη χαρά, Οι ευχαριστίες μου απευθύνονται στον εκδότη, Κ. ΔημιιτρlO Παπαδιίμα, και στον μεταφρασnj, Αθανάσιο Στεφανιί, στον οποίο ανι1κει 17 πρωτοβουλία αυτής της μετάφρασης. Claude Mosse Δεκέμβριος 1990 Η επιλογ11 δόκιμων λογοτεχνικών μεταφράσεων για την απόδοση των αρχαιοελληνικών κειμένων του βιβλίου αυτού έγινε με κρrτήριo την ακρίβεια και τη συμφωνία τους προς το νόημα που θέλει να προσοο)σει η συίύραφέας. Οι ελάχιστες τροποποιήσεις που επέφερα σκοπεύουν κυρίως στη γλωσσικι, εξομάλυνση. Τέθηκαν επίσης ορισμένες υποσημειώσεις, που δηλώνονται με αστερίσκο, σης ελάχιστες περιπτώσεις που θεώρησα πως χρειάζεται επεξ1,γηση σχετικά με τη χρήση κάποιων όρων. Η συγγραφέας, κυρία Claude Mosse, αντιμετώπισε εςαρχιτς με ενδιαφέρον την ελληνικ17 μετάφραση του βιβλίου της και μάλιστα ετοίμασε για την έκδοση αυ!}? μια εισαγωγ11 όπου παρουσιάζει τις κατευθύνσεις της έρευνας σ' αυτό το θέμα, και συνέταςε συμπληρωματικι1 βιβλιογράφία που αφορά το χρονικό διάστημα που ακολουθεί την πρώτη (γαλλικ/υ έκδοση (1983 ως σήμερα). Την ευχαριστώ θερμά. Θα ήθελα επίσης να ευχαριστ17σω τη φίλη Μαρία Ανδρόνικου για τις πολύτιμες υποδείξεις και τη β017θειά της στην ακριβή απόδοση πολλών σημείων του κειμένου. Η συμβολή εξάλλου της Αναστασίας Μεθενίτη σ' αυrό το πόνημα υπήρξε oυσιασrικl'. Εκφράζω τέλος την ευγνωμοσύνη μου στον καθηγητι7 κ. Νικ. Κονομιι ο οποίος διάβασε ολόκληρο το χειρόγραφο της μετάφρασης. Α.Σ. 10

7 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Οι γυναίκες έχουν γίνει εδώ και μερικά χρόνια αντικείμενο της "ροσοχής κοινωνιολόγων και ιστορικών. Πρώτα στις Ηνωμένες Πολιτείες και σε σύνδεση με το Κίνημα για την Απελευθέρωση των Γυναικών έγιναν συστηματικές έρευνες, επικεντρωμένες πιο συγκεκριμένα στη θέση και το ρόλο των γυναικών στην κοινωνία. Η Ευρώπη ακολούθησε και, ταυτόχρονα με την ανάπτυξη μιας καθαρά «φεμινιστικής» λογοτεχνίας, άρχισαν να γράφονται μελέτες με στόχο να εξηγήσουν, να δικαιολογήσουν ή να καταπολεμήσουν την κατώτερη θέση που κατείχε πάντοτε το «δεύτερο φύλο» στην πορεία της ιστορίας της ανθρωπότητας. από τότε τουλάχιστον που δημιουργήθηκε η «οικογένεια» πατριαρχικού τύπου, η οποία αποτελεί τη μια από τις βάσεις του δυτικού πολιτισμού, μεσογειακού και ευρωπαίκού. Καθώς δεν είμαι ανθρωπολόγος, δεν θαριψοκινδυνεύσω μια περιπλάνηση στο αδιέξοδο πεδίο των υποθέσεων για την καταγωγή αυτής της οικογενειακής δομής θα ξαναθυμήσω όμως απλώς -κι επειδή όσον αφορά ΤΗVαρχαία Ελλάδά ορισμένοι το έθεσαν- το πρόβλημα μιας υποθετικής μητριαρχ/ας, η οποία στην εξέλιξη των ανθρώπινων κοινωνιών θα είχε προηγηθεί της πατριαρχίας. Η ύπαρξη πρωτόγονων γυναικείων θεοτήτων, οι Αμαζόνες, η μητρογραμμική διαδοχή, αποτελούν γεγονότα που αποδεικνύουν με βεβαιότητα την ύπαρξη σύνθετων σχέσεων, τις οποίες δεν ε/ναι πάντοτε εύκολο να φωτίσουμε. Αλλά ένα γεγονός παραμένει: με την εμφάνιση του ελληνικού πολιτισμού στα όρια του ιδιαίτερου πλαισίου που τον χαρακτηρίζει, αυτό της πόλης', η πατριαρχική οικογένεια 11

8 Η Γυναίκα στην Αρχαία Ελλάδα αποτελεί μια ουσιαστική συνισταμένη. Και βέβαια, από τον Όμηροως τον Μένανδρο, διαμέσου του έπους, της λυρικής ποίησης, του θεάτρου, της φιλοσοφίας ή της πολιτικής ρητορείας, βρισκόμαστε απέναντι σε μια κοινωνία που κυριαρχείται απ ' τους άνδρες. Στους κόλπους αυτής της κοινωνίας, οι γυναίκες έχουν προφανώς τη θέση τους. Πρώτα, επειδή εξασφαλίζουν την αναπαραγωγή του είδους. Έπειτα, διότι η φροντίδα του σπιτιού πέφτει επάνω τους κω με αυτή την ιδιότητα διατηρούν το ρόλο τους στην παραγωγή και διαφύλαξη των υλικών αγαθών. Τέλος, επειδή, παρ' όλη τη σπουδαιότητα που μπορεί να είχε ο «αρχαίος δωρικός έρωτας» στη ζωή των ανδρών, η γυναίκα παραμένει εξίσου ένα ερωτικό αντικείμενο: στην αρχή του πολέμου της Τροίας βρίσκεται η Αφροδίτη που βάζει σε πειρασμό τον Πάρη... Μιλώντας όμως για τη γυναίκα στην αρχαία Ελλάδα, διαπιστώνουμε πόσο εύκολα θα μπορούσε κανείς να υποπέσει -και υπέπεσανστην παραδοσιακή παρανόηση του «αναχρονισμού»: οπωσδήποτε η Ελένη είναι «η μοιχαλίδα γυναίκα», η Πηνελόπη «η πιστή γυναίκα», η Α ντιγόνη (η νέα επαναστάτρια», η Σαπφώ «η διανοούμενη» που στον έρωτα προτιμά τις γυναίκες απ ' τους άνδρες, η γυναίκα του.σωκράτη «η μέγαιρα», η Ασπασία «η εταίρα υψηλοι) επιπέδου» κι η ΝΙΚαβέτη «η μαστρωπός. Τίποτε το καινούριο λοιπόν στο φως του ήλιου, το αιώνιο θηλυκό υπήρχε ήδη στην αρχαία Ελλάδα, και το Κίνημα για τη Απελευθέρωση των Γυναικών δεν θ' αλλάξει τίποτε! Κατά συνέπεια, αν είναι αλήθεια πως στην αρχαία ελληνική Koινω νία που, όπως η σημερινή, ήταν πρώτα μια ανδροκρατούμενη κοινωνία, οι γυναίκες κράτησαν στην ιστορία ένα μικρό ή περιθωpιu,κά ρόλο ως προς εκείνον των ανδρών, φτάνουμε πολύ εύκολα, ξεκινώντας από κάποιες μορφές απομονωμένες από το πλαίσιό τους, στο συμπέρασμα της αιωνιότηται; αυτού του ρόλου και του φυσικού του, ακόμη και βιολογικού, χαρακτήρα, Επιπλέον ακόμη, καθώς πρόκειται για μια άλλη κοινωνία που στηρίζεται σε διαφορετικές υλικές και ιδεολογικές βάσεις, μπορεί να είναι ενδιαφέρουσα η κατάδειξη των μηχανισμών αυτής της υποβάθμισης: να υπολογίσουμε για παράδειγμα σχετικά με την «πίστη» της Πηνελόπης το μερίδιο- που αναλογεί στην ουσία της εξουσίας του Οδυσσέα και στις συνθήκες της μεταβίβασής του, η 12

9 Πρόλογος ακόμη το ρόλο των ΤαιΡικών πρακτικών και της ιδεολογίας στην «εξέγερση» της Α ντιγόνης. Δ ιuπιστώνoυμε έτσι πως δεν μπορούμε να μελετήσουμε την κατάσταση των γυναικών στην αρχαία Ελλάδα προχωρώντας σε μια αφαίρεση των κοινωνιών στις οποίες έζησαν. Αν προτιμώ περισσότερο τον όρο «κοινωνίες» και όχι «κοινωνία» είναι γιατί η αρχαία ελληνική κοινωνική πραγματικότητα, στη διάρκεια των πέντε αιώνων της αρχαίας ελληνικής ιστορίας (80ς wς 40ς), για να μιλήσω με ακρίβεια., της ιστορίας των ελληνικών πόλεων, δεν παρουσιασε μια ομοιομορφία. Στην αυγή του 80υ αιώνα, όταν εμφανίζεται με τα ομηρικά έπη η πρώτη ελληνική «λογοτεχνία», μόλις που αφήνουμε πισω μας τους «σκοτεινούς» αιώνες στην αριστοκρατική πόλη ο οικος, ο οικογενειακός χώρος, αποτελεί ακόμη τη βασική μονάδα. Μετά την κρίση που στα τέλη του 70υ και στη διάρκεια του 60υ αιώνα κλονίζει αυτή την αριστοκρατική κοινωνια, ισχυροποιείται, συχνά σε βάρος των οικογενειακών δομών, η οργάνωση της πόλης. Ακόμη κι αν στη δημοκρατική Α θήνα του 50υ και 40υ αιώνα., αυτές οι οικογενειακές δομές διατηρούν ένα σημαντικό ρόλο, ωστόσο καλύπτονται ενμέρει από τη νέα πολιτική οργάνωση που μετατρέπει την πόλη σε μια «λέσχη ανδρών», ισόνομων, παρόλο που στην πραγματικότητα αυτό συμβαίνει από τη στιγμή που ενηλικιωθούν**' μια «λέσχη ανδρών απ J όπου αποκλείονται όχι μόνον οι γυναίκες -αυτό είναι αυτονόητο- αλλά επίσης άλλοι άνδρες που η κοινωνική τους θέση τους καταδικάζει στην αιώνια κατάσταση του ανηλίκου, οι δούλοι κω οι ξένοι. Βλέπουμε λοιπόν σε ποια προοπτική οφείλει να τοποθετηθεί μια μελέτη για τη γυναίκα στην αρχαία Ελλάδα. Η γυναίκα. φύλακας του οίκου, κρατούσε στην αρχαϊκή αριστοκρατική κοινωνία μια θέση πιο σημαντική και πιο ζηλευτή απ' ό,τι στην κοινωνία της πόλης στην κλασική εποχή; Ή αντίθετα, η επεξεργασία ενός συστήματος απονομής του δικαιώματος του πολίτη βασισμένου σε συγκεκριμένες διατάξεις έδωσε στη νόμιμη σύζυγο, στα πλαίσια της μονογαμίας, ένα προνομιούχο καθεστώς σε σχέση μ' εκείνο της Κλυταιμνήστρας, χλευασμένης συζύγου κι οδηγημένης στο έγκλημα από φόβο μήπως διωχθεί απ' το σπίτι της; Κι απ ' την άλλη πλευρά, έχουμε το δικαίωμα να μιλάμε με τον ίδιο τρόπο για τη νέα γυναίκα του /σχόμαχου, του συνομιλητή του Σωκράτη στον Οικονομικό του Ξενοφώντα., αληθι- 13

10 Η Γυναίκα στην Αρχαία Ελλάδα νής βασίλισσας στο σπίτι της, και για τη μητέρα του Ευριπίδη, η,οποία πήγαινε να πουλήσει στο παζάρι ταν μαϊντανό που μάζευε απ ' τον κήπο της; Ή για την Ασπασία, τη λαμπρή παλλακίδα του Περικλή και για τη φτωχή δούλη πόρνη που εξασκούσε το «επάγγελμά» της σε μια τρώγλη του Π ειραιά; Αυτά τα ερωτήματα δείχνουν ήδη την κατεύθυνση που θέλησα να δώσω σ ' αυτή την έρευνα: πρώτα και κύρια να μην ξεχωρίσω τη μελέτη της θέσης των γυναικών στην αρχαία Ελλάδα από τα οικονομικά, κοινωνικά, πολιτικά και πολιτιστικά πλαίσια. το περίγραμμα των οποίων δεν είναι πάντα εύκολο να καθοριστεί' αλλά μέσα σ' αυτά τα πλαίσια είναι προφανές πως η ανάδειξη της πόλης εισάγει ένα στοιχείο ρήξης. Έπειτα, απέφυγα να παρεμβάλω κάθε είδους προσχεδιασμένη αξιολόγηση σχετικά με τον «θετικό" ή «αρνητικό» χαρακτηρισμό της θέσης της γυναίκας. Δ εν πρόκειται να μάθουμε αν η γυναίκα διέθετε περισσότερη ελευθερία, περισσότερη ευτυχία, περισσότερη ισχύ στην αρχαία Ελλάδα απ ' ό, τι στην εποχ ή μας, αλλά να υπολογίσουμε τη θέση που παραχωρήθηκε στις γυναίκες σε μια συγκεκριμένη μορφή κοινωνίας. Γι ' αυτό επιβάλλεται μια διπλή μεθοδολογία. Να προσπαθήσουμε πρώτα, με τα ποικίλα στοιχεία που βρίσκονται στη διάf)εση του ιστορικού, να οικοδομήσουμε μια συγκεκριμένη πραγματικότητα, νομική, κοινωνική, της καθημερινής ζωής. Κατόπιν να επιχειρήσουμε να aποκρυπτογραφήσουμε τον τρόπο με τον οποίο οι ίδιοι οι Έλληνες αντιλήφθηκαν αυτή την πραγματικότητα, την εικόνα που επεξεργάστηκαν ξεκινώντας απ ' αυτήν και προβάλλοντας πάνω της. Δύσκολο διάβημα, γιατί συχνά τα ίδια κείμενα επιτρέπουν την εξαγωγή αντιτιθέμενων συλλογισμών. Σ-:αμάτησα αυθαίρετα αυτή τη μελέτη εκεί που αρχίζει η ελληνιστική εποχ ή.. Οχι επειδή οι κατακτήσεις του Αλέξανδρου σημειώνουν μια ολοκληρωτική ρήξη με το παρελθόν: στην Αθήνα, η κατάσταση των γυναικών παρέμεινε ουσιαστικά η ίδια, όπως το αποδεικνύει η λεγόμενη Νέα Κωμωδία. Και θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε το ίδιο για πολλές ελληνικές πόλεις. Την περιπέτεια όμως του Αλέξανδρου θα τη διαδεχόταν η εγκαθίδρυση αυτών των ελληνο-ανατολ ικών μοναρχιών, οι οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές δομές των οποίων 14

11 Πρόλογος διέφεραν από αυτές που ίσχυαν στην πόλη. Σ' αυτό το σύστημα, επρόκειτο να παίξουν έναν πρωταρχικό ρόλο γυναίκες σαν τη Βερενίκη. τη ΛαοδΙκη. την Αρσινόη. την Κλεοπάτρα, που προέρχονται από έναν τελείως διαφορετικό κόσμο. ακόμη κι όταν συμβαίνει να θεωρούνται ως βασίλισσες της τραγωδίας. κι οι οποίες με τον σπουδαίο ρόλο τους κρύβουν πιο ταπεινές πραγματικότητες. Και από τη στιγμή που η αρχαία Ελλάδα βρίσκεται στην καρδιά αυτής της μελέτης. θα προσπαθήσω να κάνω μια αποτίμηση αυτού που υπήρξε η κατάσταση της γυναίκας στη διάρκεια των πέντε αιώνων που η αρχαία Ελλάδα βρισκόταν στο απόγειό της. Ο όρος (πόλις) χαρακτηρίζει το ελληνικό κράτος της κλασικής περιόδου" πρόκειται γενικώς για μια εδαφική κοινότητα η οποία περιβάλλει ένα αστικό κέντρο και ορίζεται από τα όρη, τη θάλασσα και το έδαφος των γειτονικών πόλεων. ** Στα δεκαοκτώ τους χρόνια σι έφηβοι εγγράφονται στον κατάλογο των δημοτών Κα! υπηρετούν διετή στρατιωτική θητεία στα σύνορα της Αττικής. Μετά απ' αυτό θεωρούνται κανονικοί πολίτες (βλ. Αριστοτέλης. ΑθηναΙων ΠολιτεΕα, 42, Ι). 15

12

13 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ Η ΚΑΤΑΣΤ ΑΣΗ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΑΣ

14

15 1. Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΟΥ Ο ΙΚΟΥ Ο αρχαιοελληνικός όρος οίκος καλύπτει μια πολύ πλούσια και σύνθετη έννοια. Η μετάφρασή του δεν αποδίδει τελείως αυτόν τον σύνθετο χαρακτήρα του. Γιατί, αν πράγματι ο ο[κος είναι πρώτα ένα αγρόκτημα, μια παραγωγική μονάδα κατ' ουσίαν γεωργική και ποιμενική -όπου όμως η οικιακή χειροτεχνία μπορεί ακόμη να διατηρεί μια σημαντική θέση- αποτελεί επίσης, κι ίσως σε ακόμη μεγαλύτερο βαθμό, μια ομάδα ανθρώπων δομημένη με περισσότερο ή λιγότερο σtjvθετο τρόπο, σε μεγαλύτερη ή μικρότερη έκταση ανάλογα με τις εποχές. Εδώ, κατά συνέπεια, η θέση των γυναικών εγγράφεται σε σχέση με την ίδια τη δομή της κοινωνίας, βασική μονάδα της οποίας είναι ο οτκος. Τον όρο τον συναντουμε στα ομηρικά ποιήματα και κυρίως στην Οδύσσεια. Η Ιλιάδα πράγματι έχει κυρίως διηγήσεις μαχών, κι η «αδιατάρακτψ> ζωή του καιρού της ειρήνης σπάνια αναφέρεται. Αντίθετα, η Οδύσσεια παρασύρει τον αναγν(οστη, όχι μόνο να ακολουθήσει τον Οδυσσέα σ' αυτόν τον {{κόσμο του πουθενά» όπου τον οδηγεί το μίσος του Ποσειδώνα, αλλά επίσης στην Ιθάκη στον οίκο της Πηνελόπης, στη Σπάρτη στόν ο[κο της Ελένης, που επέστρεψε στο κατάλυμά της και την έχουν συγχωρήσει, στη Σχερία, κοντά στην Αρήτη, γυναίκα του βασιλιά Αλκίνοου 19

16 Η ΓlJναίκα στην Αρχαία Ελλάδα και στην κόρη του Ναυσικά. Έτσι, αυτές οι γυναίκες που μόλις ανέφερα τα ονόματά τους, είναι σύζυγοι ή θυγατέρες βασιλιάδων. Ο ο[κος δηλαδή στη συγκεκριμένη περίπτωση είναι επίσης το κέντρο μιας εξουσίας. Τέσσερις αιώνες αργότερα, ο Αθηναίος Ξενοφών, εξόριστος σε σπαρτιατικό έδαφος ύστερα απ' την καταδίκη του από τους συμπολίτες του για προδοσία, επειδή πολέμησε στο πλευρό των εχθρών της πατρίδας του, συγγράφει ένα διάλογο όπου παρουσιάζει το δάσκαλό του Σωκράτη κι ένα συνομιλητή, κάτοχο ενός μεγάλου αγροκτήματος, που θ' αποδείξει στον φιλόσοφο ότι η οικονομία, η τέχνη της σωστής διαχείρισης του ογκου (απ' όπου προέρχεται 'Κι ο νεότερος όρος «οικονομία») αποτελεί ικανότητα κάθε συνετού ανθρώπου. Στον ο[κον του Ισχόμαχου η εργασία στο εσωτερικό του σπιτιού βρίσκεται υπό τον έλεγχο της συζύγου, της οικοδέσποινας αυτός ο έλεγχος, αυτή η επιστασία, προέρχεται από μια αυθεντία «βασιλικής» φύσης, που είναι η αυθεντία του αρχηγού που ξέρει να κυβερνά και να επιβάλλει πειθαρχία. Η γυναίκα βέβαια του Ισχόμαχου δεν είναι μια βασίλισσα, κι ο Ισχόμαχος μ' όλα τα πλούτη και την εκτίμηση που απολαμβάνει, δεν είναι παρά ένας απ' τους τριάντα χιλιάδες Αθηναίους πολίτες που κατέχουν συλλογικά την κυριαρχία στην πόλη, μια κυριαρχία που επιτελείται στα πλαίσια των λαϊκών συνελεύσεων, Εκτός του ογκου. Ανάμεσα στην Πηνελόπη και τη Ναυσικά απ' τη μια και τη νεαρή σύζυγο του Ισχόμαχου απ' την άλλη, υπάρχει συνέχεια και ρήξη' συνέχεια στη λειτουργία μέσα στα πλαίσια μιας παραγωγικής μονάδας, ρήξη σε ό,τι αντιπροσωπεύει η λειτουργία αυτή στα πλαίσια μιας καθορισμένης κοινωνίας. Για την αποτίμηση λοιπόν της μιας και της άλλης περίπτωσης, πρέπει να συμβουλευτούμε απευθείας τα κείμενα. 20

17 Η Γυναίκα στα πλαίσια του ουκου Α) Η γυναίκα στην ομηρική κοινωνία Πηνελόπη, Ελένη, Ναυσικά, αλλά επίσης Κλυταιμνήστρα, Ανδρομάχη, Εκάβη, είναι πρώτα βασίλισσες ή πριγκίπισσες, οι γυναίκες των ηρώων που θα συγκρουσθούν σ' αυτόν τον άγριο πόλεμο που διαρκεί δέκα χρόνια. Τι μας μαθαίνουν σχετικά με τη θέση της γυναί ας στην ομηρική κοινωνία; Αφήνουμε κατά μέρος τη συζήτηση που φέρνει σε αντίθεση εκείνους που πιστεύουν στην ιστορικότητα της κοινωνίας που περιγράφεται από τον ποιητή, κι εκείνους που τη μεταθέτουν στο φαντασιακό επίπεδο. Απευθυνόμενος σε μια αριστοκρατική κοινωνία, ο αοιδός που πάει από «οίκοη σε ((oίko για να τραγουδήσει τα κατορθώματα των ηρώων, τους κάνει να ζήσουν αυτή τη ζωή που ο ίδιος κι οι ακροατές του φαντάζονται πως ζούσαν σ' εκείνα τα μακρινά χρόνια, όταν ο Αγαμέμνων ήταν ο «βασιλιάς των βασιλιάδων». Αλλά αν, καθετί που αφορά στους ήρωες κινεί την προσοχή με μια ένδειξη υπεροχής -αφθονία χρυσού, μεγαλοπρέπεια των παλατιών, λαμπρότητα των γευμάτων-, μόλις περάσουμε στις σκηνές της καθημερινής ζωής, μόλις μπούμε στο σπίτι, ακόμη κι αν ονομάστηκε παλάτι, συναντοί>με μια συγκεκριμένη πραγματικότητα, η οποία είναι εξαιρετικά πολύτιμη για τον ιστορικό, κι αυτή η πραγματικότητα αφορά πρώτα τις γυναίκες. Απ' αυτές τις γυναίκες δεν γνωρίζουμε παρά δύο κατηγορίες κοινωνικά διαφοροποιημένες: τις συζύγους ή τις κόρες των ηρώων απ' τη μιά, τις υπηρέτριες απ' την άλλη. Εντούτοις πρέπει να διακρίνουμε αυτή την αμφίλογη κατηγορία που αποτελούν οι αιχμάλωτες. Αυτές προέρχονται γενικά από βασιλική γενιά, τουλάχιστον από αίμα ευγενών. Αλλά οι τύχες του πολέμου τις έριξαν στα χέρια των εχθρών των συζύγων και των πατεράδων τους. Με το 21

18 Η Γυναίκα στην Αρχαία Ελλάδα να γίνουν μέρος της λείας, είναι καταδικασμένες πολύ συχνά να μοιραστούν το κρεβάτι εκείνου που αποφεύγουν, σπρωγμένες από αυτό ακριβώς στην ταπείνωση, εκτός αν τις ενώνει με τον νικητή τους ένα αίσθημα στοργης η αγάπης. Για γυναίκες του λαού καμιά αναφορά, σαν να έλειπαν οι γυναίκες από πολεμιστές σαν τον Θερσίτη και τους άλλους άνδρες του πληθους οι οποίοι αποτελούν τη μάζα του στρατού. Είναι ολοφάνερο πως ούτε ο ποιητής, ούτε οι ακροατές του ενδιαφέρονταν. Κι εξάλλου, αν εξαιρέσει κανείς τη βασιλεία, δεν έπρεπε να διαφέρουν αισθητά από τις γυναίκες των ηρώων στο ρόλο τους στα πλαίσια του ο(κου και της κοινωνίας. Αλλά αυτές οι τελευταίες εκπληρωναν μια τριπλη λειτουργία: ηταν σύζυγοι, βασίλισσες και οικοδέσποινες. Ήταν σύζυγοι πρώτα, η μελλοντικές σύζυγοι αν πρόκειται για τη νεαρη Ναυσικά, κι αυτό υπονοεί ότι φωτίζονται δυο όψεις του γάμου: η κοινωνικη όψη και αυτη που θα ονομάζαμε συναισθηματικη. Επιβάλλεται μια πρώτη παραδοχη: στον κόσμο των ποιημάτων, ο γάμος είναι ηδη μια παγιωμένη κοινωνικη πραγματικότητα. Εντούτοις σε μια κοινωνία προδικαιική, όπως αυτη του Ομηρου, αυτή η πραγματικότητα παίρνει διάφορες μορφές τις οποίες υπογράμμισαν όλοι αυτοί οι οποίοι προσπάθησαν να την ορίσουν. Όπως παρατηρεί ο J.-P. Vernant, βρίσκουμε «... διάφορες γαμήλιες πρακτικές που μπορούν να συνυπάρχουν η μια με την άλλη επειδή ανταποκρί vσνται σε πολλαπλούς σκοπούς και στόχους, καθώς το παιγνίδι των γαμήλιων ανταλλαγών υπακούει σε κανόνες πολύ απλούς και ελεύθερους, στα πλαίσια ενός κοινωνικού εμπορίου ανάμεσα σε μεγάλες οικογένειες ευγενών' εμπόριο στους κόλπους του οποίου η ανταλλαγή των γυναικών εμφανίζεται ως ένα μέσο δημιουργίας δεσμών αλληλεγγύης και εξάρτησης, απόκτησης γοήτρου, βεβαίωσης μιας υποταγής εμπόριο, όπου οι γυναίκες παίζουν ένα ρόλο πολύτιμων αγαθών, συγκρίσιμες με τα άγάλματα, των οποίων τη σπουδαιότητα στην κοινωνική πρακτικη και στους τρόπους σκέψης των Ελλήνων της αρχαϊκή ς εποχης έδειξε ο Louis Gernet»I, Η πιο διαδεδομένη πρακτικη εγγράφεται στο σύστημα ανταλλαγών που οι ανθρωπολόγοι ορίζουν ως αυτό του δώρου - επι- 22

19 Η Γυναίκα στα πλαίσια του οίκου στροφή δώρου. Αν δηλαδή ο σύζυγος «αγοράζει» τη σύζυγό του από τον πατέρα της, αυτή η «αγορά» δεν μπορεί να υποβιβασθεί σε μια συναλλαγή του είδους «μια γυναί κα απέναντι σε τόσα κεφάλια ζώα». Ο πατέρας της νέας κοπέλας μπορεί να διαλέξει τον μελλοντικό του γαμπρό για λόγους διάφορους από καθαρά υλικούς, κι αν είναι αλήθεια πως ανάμεσα σε πολλούς μνηστήρες θα διαλέξει αυτόν, τα εδνα του οποίου έχουν την μεγαλύτερη αξία, μπορεί επίσης ν' αποτολμήσει να δώσει την κόρη του χωρίς ί!δνασ' έναν άνδρα του οποίου το γόητρο και η τιμή θα προσφέρουν αντανάκλαση πάνω στη δική του γενιά. Το παράδειγμα μιας κόρης που μνηστεύεται χωρίς έδνα, που αναφέρεται πολύ συχνά, είναι αυτό του Αγαμέμνονα που προσφέρει στον Αχιλλέα, για να τον τραβήξει στη μάχη, όχι μόνο τρίποδες, χρυσά αντικείμενα που αστραποβολούν, άλογα, αιχμάλωτες, αλλά επίσης τη μια απ' τις τρεις θυγατέρες που του ' δωσε η Κλυταιμνήστρα: Ποια θέλει απ' όλες; αξαγόραστη να μου την πάρει, να 'χει ταίρι ακριβό να πάει στον κι'φη του." Αλλά διαπιστώνουμε πως εδώ ο εξαιρετικός χαρακτήρας του Αχιλλέα, συνδεδεμένος με τις εξίσου εξαιρετικές συνθήκες της μάχης, εξηγεί την χωρίς αντάλλαγμα παραχώρηση της κόρης του από τον Αγαμέμνονα. Και σ' ένα διαφορετικό πλαίσιο, είναι επίσης ο κάπως εξαιρετικός χαρακτήρας του βασιλείου του Αλκίνοου, απομονωμένο ανάμεσα στον αληθινό κόσμο και στον άγριο κόσμο των «αφηγήσεων», που εξηγεί πως μπορεί να προσβλέπει στο να δώσει την κόρη του Ναυσικά στον ήρωα, στερημένο από όλα, ριγμένο στην όχθη του.3 Ταυτόχρονα η δύναμη και η φήμη του Οδυσσέα απ' τη μια κι ίσως η δυσκολία του να βρεθεί ένας ντόπιος σύζυγος άξιος της κόρης του βασιλιά, εξηγούν αυτή την ανωμαλία. Πάντως αν είναι σωστό να υπογραμμίσουμε, όπως το έκανε ο Μ. Ι. Finley κι επίσης ο J.-P. Vernant, ότι ο γάμος δεν προέρχεται από μια απλή και καθαρή αγορά και «... εγγράφεται σε μια κυκλοφορία παροχών ανάμεσα σε δύο οικογένειες», αυτές οι παροχές, που' προσφέρονται από τον μελλοντικό γαμπρό στον μελλοντικό πεθερό με τη μορφή των ί!δνων, δεν αποτελούν καθόλου την «ομαλή» μορφή που καλύπτουν οι γαμήλιες πρακτικές. 23

20 Η Γυναίκα στην Αρχαία Ελλάδα Απ' αυτή την άποψη μπορούμε να συγκρατήσουμε το παράδειγμα της Π ηνελόπης, παρόλο που σ ' ένα άλλο επίπεδο παρουσιάζει ένα χαρακτήρα κάπως ειδικό στον οποίο θα επανέλθουμε. Αν είχε βεβαιωθεί ο θάνατος του Οδυσσέα, ο Τηλέμαχος γινόταν κάτοχος της κληρονομιάς του, κι η Πηνελόπη δεχόταν να επιστρέψει στο σπίτι του πατέρα της, απ' αυτόν οι μνηστήρες θα προσπαθούσαν να την πάρουν «... προσφέροντας δώρα. Στη συνέχεια, η Πηνελόπη θα παντρευόταν αυτόν που θα έδινε τα πιο πολλά»,4 Η ανταλλαγή δώρων, η προσφορά των εδνων, αποτελεί λοιπόν όχι τον μοναδικό τρόπο, αλλά τον πιο διαδομένο, για έναν ευγενή στο να προμηθευτεί μια γυναίκα. Η γυναίκα γίνεται τότε η νόμιμη σύζυγος, αλοχος, η σύντροφος του κρεβατιού, απ' την οποία περιμένουν να κάνει παιδιά. Πρέπει να σημειώσουμε πως εδώ ακόμη οι γαμήλιες πρακτικές παρουσιάζουν αποκαλυπτικές διαφοροποιήσεις ενός σταδίου κοινωνικών σχέσεων που δεν έχει ακόμη διαμορφωθεί σωστά. Πράγματι, κανονικά η σύζυγος έρχεται να εγκατασταθεί στο οίκημα του συζύγου της ή του πατέρα του αν βρίσκεται ακόμη στη ζωή: έτσι, όταν ο Αγαμέμνων προσπαθεί να τραβήξει τον Αχιλλέα στο στρατόπεδο των Αχαιών, του προτείνει να οδηγήσει (στo οίκημα του Πηλέα ) αυτrίν από τις κόρες του που θα του αρέσει. Επίσης η Πηνελόπη άφησε το σπίτι του πατέρα της για να ζήσει με τον Οδυσσέα στο δικό του σπίτι. Είναι επίσης η περίπτωση της Ανδρομάχης, της γυναίκας του Έκτορα, η οποία ζει στο παλάτι του Π ρίαμου. Αλλά ακριβώς στο παλάτι του Π ρίαμου ζουν όχι μόνο οι γιοι του βασιλιά με τις συζύγους τους, αλλά επίσης οι κόρες του βασιλιά με τους συζύγους τους. Ο Οδυσσέας, αν παντρευόταν τη Ναυσικά, θα κατοικούσε στο παλάτι του Αλκίνοου. Εδώ όμως πρόκειται για μια περίπτωση κάπως ειδική που προέρχεται απ' τις μάλλον εξαιρετικές καταστάσεις που αναφέραμε πιο πάνω. Χρειάζεται να επεκταθούμε και, ξαναπαίρνοvτας την ορολογία των εθνολόγων, να μιλήσουμε για ένωση πατροτοπική και μητροτοπική*; Διαπιστώνεται πράγματι πως, εκτός από... ΟΙ όροι αναφέρονται σε τόποιjς διαμονής του ζευγαριού, η οποία προσδιορίζεται από την κατοικία του πατέρα του σιjζίjγο\j (pα!ri/ocαf) η της μητέρας της συζύγου (mα/riiocαf). 24

21 Η Γυναίκα στα πλαίσια του ουκου ειδικές περιπτώσεις, η γυναίκα κανονικά ερχόταν να κατοικήσει στο σπίτι του συζύγου της ή του πατέρα του, και αυτή η συγκατοίκηση ήταν που θεμελίωνε τη νομιμότητα του γάμου, τόσο όσο κι η ανταλλαγή των εδνων καθώς και η γαμήλια τελετή. Αυτό μας οδηγεί στην αναφορά του προβλήματος της μονογαμίας: φυσιολογικά για μια φορά ακόμη, είναι η πρακτική που κυριαρχεί στα ποιήματα. Οι ήρωες έχουν μια και μόνη σύζυγο, είτε είναι Έλληνες (Αγαμέμνων, Οδυσσέας, Μενέλαος), είτε Τρώες (Πάρης, Έκτωρ). Αλλά υπάρχουν και περιπτώσεις που ξεφεύγουν απ' τον κανόνα: η περίπτωση του Πρίαμου είναι η πιο εύγλωττη, γιατί αν η Εκάβη είναι πράγματι η σύζυγος περιωπής, οι άλλες «σύζυγοι» του βασιλιά του έδωσαν παιδιά εξίσου νόμιμα και δεν θα μπορούσαν να θεωρηθούν απλές παλλακίδες. Αλλά το παράδειγμα της Ελένης είναι ίσως ακόμη πιο αξιοσημείωτο, γιατί αποκαλύπτει τον απροσδιόριστο ακόμη χαρακτήρα των γαμήλιων πρακτικών. Η Ελένη εμφανίζεται ως ο ίδιος ο τύπος της μοιχαλίδας που εγκατέλειψε το κατάλυμα του συζύγου της, και ως τέτοια έχει καταδικαστεί από τους άλλους αλλά και από τον ίδιο τον εαυτό της. Ταυτόχρονα όμως απολαμβάνει στο κατάλυμα του ΠρΙαμου τη θέση της νόμιμης συζύγου του Πάρη. Η συζήτηση που έχει με τον πεθερό της στη ραψωδία της Ιλιάδας είναι από αυτή την άποψη κατατοπιστικη: ο Πρίαμος την μεταχειρίζεται σαν κόρη του κι αυτή δείχνει απέναντί του σεβασμό και φόβο που οφείλει κανείς σ' έναν πατέρα. Αυτή η διπλή κατάσταση ξαφνιάζει ακόμη περισσότερο, τη στιγμή που η Ελένη παραμένει επίσης η σύζυγος του Μενέλαου και επιθυμεί να επιστρέψει στο σπίτι του συζύγου της. Αλλά κι εδιο ακόμη πρόκειται για μια οριακή περίπτωση, και φυσιολογικά ο άνδρας έχει μια μόνο σύζυγο, ακόμη κι αν πλαγιάζει με άλλες γυναίκες. Όσο για τη γυναίκα που, όπως η Ελένη ή η Κλυταιμνήστρα, προδίδει τον νόμιμο σύζυγό της, αυτή είναι καταδικασμένη. Η μοιχεία της γυναίκας είναι ασυγχώρητη στο μέτρο που πρέπει να διαφυλαχθεί η νομιμότητα των παιδιών. Αλλά εδώ πρόκειται περισσότερο για έθιμο παρά δικαστική επιταγή, σε διαφορά μ' αυτό που θα γίνει το ύστερο ελληνικό δίκαιο.' 25

22 Η Γυναίκα στην Αρχαία Ελλάδα Γιατί η έννοια της νομιμότητας είναι ακόμη πολύ αμβλυμένη. Κι αν η μοιχεία της γυναίκας καταδικάζεται. η ανδρική απιστία αντίθετα ούτε καν απασχολεί την κοινωνία. Εντελώς φυσιολογικά ο άνδρας έχει παλλακίδες, δούλες ή αιχμάλωτες που ζουν στο σπίτι του και που τα παιδιά τους γίνονται μέλη του ο(κου, μερικές φορές ελάχιστα διακρινόμενα απ' τα νόμιμα παιδιά. Είναι τουλάχιστον η περίπτωση του Μεγαπένθη, το γιο που απέκτησε ο Μενέλαος με μια δούλη παλλακίδα και που τον πάντρεψε με την κόρη ενός ευγενή Σπαρτιάτη. Είναι σχεδόν σίγουρο πως ο Μεγαπένθης θα γίνει ο κληρονόμος του πατέρα του καθώς ο ποιητής προσδιορίζει πως απ' την Ελένη ο Μενέλαος δεν είχε παρά μια κόρη και πως... οι θεοί άλλο παιδί δεν δίναν στην Ελένη, απ' ταν καιρό που απόχτησε παν(ίφια θυγατέρα, πούχε,α κάλλη της χρυστίς θεάς της Αφροδίτης.6 Αυτή η κόρη, η Ερμιόνη, εγκατέλειψε την κατοικία του πατέρα της για να γίνει η σύζυγος του γιου του Αχιλλέα, του Νεοπτόλεμου. Αν η παράτυπη νομιμότητα του Μεγαπένθη μπορούσε να εξηγηθεί απ' την απουσία αρσενικού κληρονόμου, δεν συμβαίνει το ίδιο με το πρόσωπο που καμώνεται πως εί ναι ο Οδυσσέας κατά την επιστροφή του στην Ιθάκη: ο νόθος γιος ενός ευγενή Κρητικού που είχε από τη σύζυγό του πολλά αγόρια. Ωστόσο... όμοια με τ' άλλα παιδιά, τα γνήσια, μ' αγαπο\)σε, λέει ο ψευτο-κρητικός, που διηγείται με ποιο τρόπο μετά το θάνατο του πατέρα του απογυμνώθηκε απ' τα μισαδέλφια του που δεν του άφησαν παρά ένα σπίτι7 Αυτά τα δύο παραδείγματα μαρτυρο( ) ν τον ακόμη ελάχιστα καθορισμένο χαρακτήρα του γάμου ως κοινωνικού θεσμού. Αλλά αυτή η διαπίστωση δεν πρέπει να οδηγήσει στην ιδέα ενός κόσμου όπου η γυναίκα δεν ήταν παρά αντικείμενο ανταλλαγής ή ένδειξη γοήτρου. Ο πλούτος των ποιημάτων μας επιτρέπει να υπολογίσουμε τη θέση που διατηρούσε αυτό που ελλείψει καλύτερου όρου ονομάζουμε στοργή στις συζυγικές σχέσεις. Θα μπορούσαμε να πολλαπλασιάσουμε τα παραθέματα όπου οι ή ρωες βεβαιώνουν τον πόθο τους να ξαναδούν το 26

23 Η Γυναίκα στα πλαίσια του ουκου σπιτικό και τη σύζυγό τους. Ο Οδυσσέας στη ραψωδία Β της Ιλιάδας διακηρύσσει: τι κι ένα μήνα από το ταίρι σου μακριά να λείψεις μόνο, βαρυγκομίζεις στο πολύκουπο καράβι σου, που το 'χουν φοιψτοίψες κλείσει χειμωνιάτικες και θάλασσα αγριεμένη,8 όπου απαντούν οι θρηνοι του Αχιλλέα στη ραψωδία Ι: ΟΙ Α τρείδες μόνο σης γυναίκες τους απ' όλους τους ανθρώπους έχουν αγάπη; Ποιος καλόγνωμος και μυαλωμένος άντρας δε νιώθει αγάπη και δε γνοιάζεται το ταίρι του; Και τούτη όμοια κι εγώ περίσσια αγάπησα, κι ας ήταν σκλαβοπούλα,9 Αλλά το ζευγάρι - πρότυπο της Ιλιάδας, είναι αναμφισβητητα το ζευγάρι Έκτωρ-Ανδρομάχη, κι αν ο ποιητης νιώθει ευχαρίστηση να υπογραμμίζει απέναντι στην επιβλητική ψυχή και στο κουράγιο του Έκτορα την αδυναμία της Ανδρομάχης, η αγάπη που αισθάνεται ο ηρωας για τη σύζυγό του γίνεται ωστόσο ολοφάνερη καθώς θυμίζει την μοίρα που θα της λάχει αν η Τροία πέσει στα χέρια των εχθρών: Μα τόσο για. των Τρcοων δεν νοιάζομαι τα πάθη, οπού 'ναι να ρθουν. κι ουδέ χω τ-η, ν Εκάβη νοιάζομαι και για τον Πρίαμο τόσο και για τ' αδέρφια μου, που κάποτε περίσσια κι αντρειωμένα θα κυλιστούν στη σκόνη, πέφτοντας απ' των οχτρ{ον τα χέρια - όσο γtα σένα, όταν χαλ κάρμα τος κάποιος Αργίτης πάρει τη λευτεριά σου και ξοπίσω τοιι σε σέρνει δακρυσμένη.iο Στο ζευγάρι Έκτορα-Ανδρομάχης αντιστοιχεί το ζευγάρι Πρίαμος-Εκάβη. Οι απιστίες του Πρίαμου, το γεγονός πως έχει στο παλάτι του τις παλλακίδες του και τα παιδιά τους δεν τον εμποδίζει, τη στι γμη που πρέιτει να πάρει την απόφαση να πάει να εξαγοράσει το πτώμα του Έκτορα απ' τον Αχιλλέα να ζητησει τη συμβουλη της ηλικιωμένης συζύγου του, μια συμβουλη που άλλωστε δεν ακολουθεί! Αλλά προφανώς στην Οδύσσεια, γύρω από τη μορφη της Πηνελόπης, η πραγματικότητα του συζυγικού έρωτα βεβαιώνεται με τον πιο ισχυρό τρόπο. 'Οχι πως ο Οδυσσέας αποτελεί έναν σύζυγο - πρότυπο: γεύτηκε βέβαια τις χάρες της Καλυψώς, μέχρι που, όπως το λέει τόσο κομψά ο ποιητής, «οι πόθοι του δενανταποκρίνονται πλέον στους δικούς της»." Αλλά στο εξης θέλει να γυρίσει 27

24 Η Γυναίκα στην Αρχαία Ελλάι5α σπίτι του και να ξαναδεί τη σύζυγο για την οποία η νύμφη τον κατηγορεί πως... αναστενάζει χωρίς σταματημό ατέλειωτες μέρες.12 Και την ώρα που εγκαταλείπει το νησί των Φαιάκων. εκφράζει σαν σύζυγος - πρότυπο την ελπίδα να βρει στο γυρισμό... την πιστή γυναίκα μου στο σπίτι κι άβλαφτους όσους ποθεί η καρδιά μου. Εντούτοις εύχεται στους φίλους του να μπορέσουν «να δώσουν χαρά στις γυναίκες και στα παιδιά τους»!). Αλλά προφανώς στη σκηνή της αναγνώρισης των συζύγων εκφράζεται με την μεγαλύτερη ισχύ η πραγματικότητα των αισθημάτων που ενώνουν τον Οδυσσέα με την Π ηνελόπη. Δεν υπάρχει αμφιβολία πως εδώ ο ποιητής θέλησε να παρουσιάσει τη δύναμη ενός αισθήματος το οποίο δικαιολογούσε όλη η ιστορία της Πηνελόπης με τα χίλια τεχνάσματά της για να ξεφύγει απ' τους μνηστήρες. Οι ' γυναίκες των ηρώων στα ποιήματα δεν ήταν λοιπόν μόνο η χειροπιαστή ένδειξη μιας συμμαχίας ανάμεσα σε δυο οικογένειες. Μπορούσαν επίσης να αποτελούν αντικείμενο πόθου: να σκεφτούμε μόνο τη σκηνή της «απάτης» από την 'Η ρα η οποία αν και θεά μεταχειρίζεται εξίσου όλες τις χάρες "ης για να αποπλανήσει τον Δία' να θυμηθούμε επίσης το ξανασμίξιμο του Οδυσσέα και της Πηνελόπης στο τέλος της Οδύσσειας, και την παρέμβαση της Αθηνάς που επιμηκύνει την ερωτική νύκτα των δύο συζύγων. Οι γυναίκες απολάμβαναν τη στοργή των συζύγων τους και σ' έναν ορισμένο βαθμό, όταν αυτοί κρατούσαν τη βασιλική εξοljσία, συμμετείχαν σ' αυτή τη βασιλεία. Προσεγγίζουμε εδώ ένα δύσκολο πρόβλημα. Δύσκολο πρώτα γιατί η «ομηρική») βασιλεία δεν αφήνεται να γίνει εύκολα διακριτή, κι επειδή ξανασυναντούμε το ερώτημα της ιστορικής διάστασης των ποιημάτων.14 Οι «βασιλιάδες» της Ιλιάδας και της Οδύσσειας είναι οι απόγονοι των κυρίαρχων Μυκηναίων που τη δύναμή τους αποκάλυψαν οι αρχαιολογικές ανασκαφές κι η ανάγνωση των πινακίδων που βρέθηκαν στα ερείπια των παλατιών, ή σι «βασιλίσκοι)), η εξουσία των οποίων μόλις ξεπερνάει τα όρια του οιίωυ τους και που οφείλουν να λαμβάνουν υπόψη τους τις 28

25 Η Γυναίκα στα πλαίσια του οίκου συμβουλές των ομοίων τους, στις σκοτεινές αρχές της πόλης; Το βιβλίο του Μ.!. Finley, κλασικό σήμερα, έφερε σ' αυτή την τελευταία άποψη επιχειρήματα πειστικά και ιστορικά θεμελιωμένα, που έγιναν αποδεκτά από πολλούς επιστήμονες, παρόλο που ορισμένοι παραμένουν ακόμη διστακτικοί. Αλλά αν οι βασιλιάδες της Ιλιάδας και της Οδύσσειας, παρόλο τον πλούτο τους που βεβαιώνει ο ποιητής, είναι πρώτα πολεμιστές, κύριοι ενός μεγάλου ο/ίωυ, διατηρούν εξίσου μια φυσική εξουσία, ουσιαστικά θρησκευτική, η οποία συμβολίζεται από το σκήπτρο, απέναντι στο πλήθος των μαχητών, αλλά επίσης κιαπέναντι σ' ορισμένους ήρωες. Σ' αυτή την εξουσία, λοιπόν, θεωρείται βέβαιο πως συμμετέχει σ' έναν ορισμένο βαθμό η νόμιμη σύζυγός τους. Θα συγκρατήσουμε τέσσερα παραδείγματα: της Εκάβης στην Ιλιάδα, της Ελένης, της Αρήτης και φυσικά της Π ηνελόπης στην Οδύσσεια. Ας πάρουμε πρώτα την περίπτωση της Εκάβης: στη ραψωδία Ζ, τη στιγμή που σι Αχαιοί πέρασαν στην επίθεση κι απειλούν να διασπάσουν τις γραμμές των Τρώων, ο Έλενος, ένας απ' τους γιους του Πριάμου, που είναι επίσης μάντης, προσκαλεί τον αδελφό του Έκτορα να μεσολαβήσει στη μητέρα τους: Έκτορα, ωστόσο εσυ στο κάστρο μας για ανέβα. στω διιονώ μας να πεις στη μάνα, τις αρχόντισσες μες στο ναό να μάσει της Αθηνάς της γαλqνόματης, πα στην κορφή του κάστροιι, και της θεάς τον οίκο ανοίγοντας με τα κλειδιά τον άγιο, το ανυφαντό, που πιο της φαίνεται πανώριο και μεγάλο απ' όλα όσα φιιλάει στο σπίτι μας, το πιο της αρεσκιάς της, να το πιθώσει στης ωριόμαλλης της Αθηνάς τα γόνα, και να της τάξει ακόμα, δώδεκα δαμάλες στο ναό της μονοχρονιάρες, αβουκέντρωτες, να σφάξει, αν ίσως θέλει τώρα την Τροία και τις γυναίκες μας και τα μωρά παιδιά μας να σπλαχνιστεί.l S Επομένως, η Εκάβη, ως σύζυγος του βασιλιά, έχει εξουσία να συγκαλεί τις γυναίκες της Τροίας, κι είναι αυτή που θα προσφέρει στη θεά μια θυσία για την προστασία της πόλης, των γυναικών και των παιδιών. Σωστά λοιπόν πρόκειται όχι μόνο για τη γυναίκα του βασιλιά, αλλά για τη βασίλισσα. Προφανώς είναι βασίλισσα επίσης η Ελένη στην Οδύσσεια. στη ραψωδία δ, όταν υποδέχεται τσν Τηλέμαχο που έρχεται στο σπίτι του Μενέλαου να πάρει 29

26 Η Γυναίκα στην Αρχαία Ελλάδα πληροφορίες για την τύχη του πατέρα του. Η Ελένη επέστρεψε για να ζήσει κοντά στον σύζυγό της και ξαναβρήκε όλα τα δικαιώματά της. Η είσοδός της στη σάλα του συμποσίου όπου ο Μενέλαος περιποιείται τους φιλοξενουμένους του είναι πράγματι η είσοδος μιας βασίλισσας, τόσο απ' τη μεγαλοπρέπεια της συμπεριφοράς της όσο κι από τον πλούτο των αντικειμένων που την περιβάλλουν, αντικείμενα -τό γεγονός οφείλει να σημειωθεί- που της δόθηκαν απ' τη γυναίκα του πρίγκιπα τ ώ ν Θηβών της Αιγύπτου, στα πλαίσια μιας ανταλλαγής δώρων που εγγράφεται στο διπλό παράλληλο Μενέλαος Ι Πόλυβος, Ελένη Ι Αλκάνδρη. Γεγονός ακόμη πιο αξιοσημείωτο, η Ελένη δεν διστάζει να πάρει τον λόγο, κι είναι αυτή που αναγνωρίζει τον Τηλέμαχο ως το γιο του Οδυσσέα. Βέβαια, τα στοιχεία που την χαρακτηρίζουν είναι αυτά μιας γυναίκας. η ρόκα, το πανέρι για το μαλλί, όμως αυτή η γυναίκα είν.αι αποδεκτό να βρίσκεται ανάμεσα στους άνδρες, να συνομιλεί μαζί τους, όπως αρμόζει σε μια βασίλισσα. Βασίλισσα ακόμη είναι κι η Αρήτη, η σύζυγος του Αλκίνοου. Σημειώθηκε συχνά η συμβουλή της Ναυσικάς στον Οδυσσέα να απευθυνθεί πρώτα στη μητέρα της, σαν να εξαρτιόταν απ' αυτήν η φιλοξενία που θα του δινόταν. Η Αρήτη, όπως η Ελένη, κάθεται στη μεγάλη σάλα του παλατιού, όπου συνεδριάζουν οι αρχηγοί των Φαιάκων, δίπλα στο θρόνο του συζυγου της. Συμμετέχει στο συμπόσιο των ανδρών, όπως κι η Ελένη στη Σπάρτη. Αλλά από αυτές τις βασίλισσες. η πιο πολύπλοκη είναι βεβαίως η Πηνελόπη. Η αμφιλογία στην περίπτωσή της είναι προφανώς συνδεδεμένη με το γεγονός ότι στην Ιθάκη αγνοούν την τύχη του Οδυσσέα και η θέση του Τηλέμαχου δεν είναι ακόμη προσδιορισμένη. Αν ο θάνατος του Οδυσσέα ήταν βεβαιωμένος, αν το πτώμα του είχε μεταφε ρθεί στο νησί του για να δεχτεί μια αξιοπρεπή ταφή, η κατάσταση θα ήταν πιο ξεκάθαρη. Η Πηνελόπη θα επέστρεφε στο κατάλυμα του πατέρα της ο οποίος θα της εύρισκε έναν καινούριο σύζυγο, εκτός κι αν ο Τηλέμαχος φτάνοντας στην ενηλικίωση αναλάμβανε ο ίδιος να προμηθεύσει στη μητέρα του ένα καινούριο σπιτικό. Αλλά αυτή η αμφιλογία δεν εξηγεί από μόνη της τη συμπεριφορά των μνηστήρων. Αν προ- 30

27 Η Γυναίκα στα πλαίσια του οίκου σπαθούν να αποκτήσουν την Πηνελόπη και την προτρέπουν να επιλέξει ανάμεσά τους έναν σύζυγο, ο λόγος είναι πως αυτός, με το να πλαγιάζει με τη βασίλισσα, θα γινόταν ο κύριος της Ιθάκης, με τον ίδιο τρόπο που ο Αίγισθος μετά τη δολοφονία του Αγαμέμνονα κυριάρχησε στις Μυκήνες με το να γίνει ο σύζυγος της Κλυταιμνήστρας, Η βασίλισσα -κι ο ποιητής χρησιμοποιεί χωρίς δισταγμό αυτόν τον όρο- συγκεντρώνει λοιπόν στο πρόσωπό της ένα μέρος αυτής της εξουσίας που ξεχωρίζει το βασιλιά απ' τους άλλους ευγενείς, κι έχει επίσης τη δυνατότητα να την μεταβιβάσει, Αυτή η εξουσία, όπως διαπιστώσαμε, είναι στην ουσία θρησκευτικής φύσης, Αλλά στην Οδυσσεια κυρίως, είναι επίσης αποτέλεσμα καλής διαχείρησης, Η διαχείριση της γυναίκας λοιπόν συνίσταται στη φροντίδα των αγαθών που περικλείει ο ο[κος, Όπως λέει ο Οδυσσέας στην Πηνελόπη μετά το ξανασμίξιμό τους, καθορίζοντας τους αμοιβαίους ρόλους των δύο συζύγων: τώρα που εσμίξαμε ξανά στην ποθητή μας κλίνη, θέλω το σπιτικό μου βως εσυ να διαφεντευεις μα για τα γιδοπρόβατα, που οι δολεροί μνηστήρες μου καταλύσαν κι' έσφαξαν είναι δική μου η έγνοια. Πλήθια απ' τα ξένα, μόνος μου, θα κάμω για δικά μου, κι οι Αχαιοί για χάρισμα άλλα θα κουβαλήσουν, ως να γιομίσουνε ξανά οι μάντρες μου άκρη σ' άκρη. Η οικοδέσποινα, αυτή είναι πράγματι η τρίτη κατηγορία κάτω από την οποία εμφανίζονται οι σύζυγοι των ηρώων στα ποιήματα, Μόλις είδαμε πως ο Οδυσσέας, έτοιμος για νέες περιπέτειες για την ανάκτηση της διασκορπισμένης απ ' τους μνηστήρες περιουσίας του, εμπιστευόταν την φύλαξη του σπιτιού του στην Πηνελόπη, Τα ποιήματα παρουσιάζουν συχνά γυναίκες στην εκπλήρωση των οικιακών τους καθηκόντων, Την Ελένη στην Τροία, που υφαίνει σκουτί στον αργαλειό της διπλόφαρδο, άλικο, και ξόμπλιαζε παλικαριές, οι Αργίτες που 'χανε κάνει οι χαλκοθώρακοι κι οι Τρώες ΟΙ αλογατάδες.17 31

28 Η Γυναίκα στην Αρχαία f: λλ άδα Την Ανδρομάχη, στην οποία ο σύζυγός της συμβουλεύει: Μόν' τώρα εσύ στο σπίτι πήγαινε και τις δουλειές σου κοίτα, τον αργαλειό, την αλακάτη σου, και πρόσταζε τις βάγιες να πιάνουνε δουλειά,lβ Να γνέθει μαλλί, να υφαίνει, να διευθύνει την εργασία των υπηρετριών, τέτοια εμφανίζεται η ουσία της οικιακής δραστηριότητας της γυναίκας. Είναι αυτή επίσης που υποδέχεται τους ξένους επισκέπτες και ασχολείται με την άνετη διαμονή τους. Έτσι η Ελένη όταν φτάνει ο Τηλέμαχος στη Σπάρτη επρόσταξε να στρώσουνε κρεβάτια στον ξενώνα, προσκέφαλα ώρια κόκκινα να ρίξουν και φλοκάτες να καλοστρώσουν και κρουστές v' απλώσουν μαντανίες, να σκεπαστούν.ι9 Η έκφραση ξαναβρίσκεται σχεδόν ίδια όταν η Αρήτη υποδέχεται τον Οδυσσέα στη Σχερία. Αλλά το επεισόδιο στο νησί των Φαιάκων προσθέτει μια νέα πλευρά στην περιγραφή των οικιακών δραστηριοτήτων της οικοδέσποινας: στην παρούσα περίσταση είναι η κόρη του βασιλιά αυτή που εξασφαλίζει, με τη βοήθεια των υπηρετριών της, το πλύσιμο των ρούχων όλου του σπιτιού. Τέλος, ένα από τα καθήκοντα της οικοδέσποινας είναι επίσης η παροχή λουτρού στον ή στους φιλοξενουμένους της: έτσι η Πολυκάστη, η κόρη του Νέστορα, ετοιμάζει το λουτρό για τον Τηλέμαχο: Κι ως του Οδυσσέα εκείνη τον άξιο γιο απόλαυσε, με μυρωμένο λάδι τον άλειψε, και του ' βαλε πανέμορφη χλαμύδα κι ώριο χιτώνα.2ο Ακόμη, όταν ο Οδυσσέας φεύγει απ' το νησί των Φαιάκων η Αρήτη του ετοιμάζει το λουτρό. Κι η σκηνή ανανεώνεται κάθε φορά που ένας φιλοξενούμενος από μακριά φτάνει στην κατοικία ενός ήρωα. Αλλά η κατ' εξοχήν οικοδέσποινα είναι η Πηνελόπη, η οποία σ' όλη τη διάρκεια του ποιήματος προσφέρει την τέλεια εικόνα. Φύλακας της εστιας και του σπιτιού του Οδυσσέα, αρνείται να παραχωρήσει στους μνηστήρες ό,τι της εμπιστεύθηκε ο σύζυγός της. Όπως η Ελένη κι η Αρήτη, περνάει τις μέρες της γνέθοντας κι ετοιμάζοντας πολύτιμα υφάσματα. Και ξέρουμε πως, συμμετέ- 32

29 Η Γυναίκα στα πλαίσια του οίκου χοντας στην μητ,., στον δόλο του συζύγου της, κάνει χρήση αυτής της ιδιαίτερα γυναικείας δραστηριότητας για να περιπαίξει τους μνηστήρες, με το να ιcαταστρέφει τη νύχτα το έργο που δημιούργησε τη μέρα. Αυτή επίσης επιφορτίζεται με την υποδοχή των επιφανών φιλοξενουμένων, την προετοιμασία του λουτρού και του καταλύματός τους για τη νύχ'tα. Αλλά κυρίως, είναι αυτή που φυλάει το ταμείο όπου συσσωρεύονται τα αγαθά του οίκου. Έτσι, όταν, αποκαμωμένη να μάχεται συνεχώς, αποφασίζει να προτείνει στους μνηστήρες έναν άγώνα, ο νικητής του οποίου θα γίνει ο σύζυγός της Ανέβηκε την υψηλή του αρχοντικού του σκάλα και πήρε (οριο, χαλκό κλειδί κι ομορφογυρισμένο, που "χε λαβη από φίλντισι, και κίνησε να πάει, αντάμα με τις δούλες της, στο θάλαμο, που μέσα βαθιά στο σπίτι βρίσκοταν κι' εκεί ήτανε του ρήγα απιθωμένοι οι θησαυροί, χαλκώματα, χρυσάφι, σίδερο, που τ' αργάστηκαν με κάματο περίσσιο. Εκεί και τόξο ευλύγιστο κειτόταν, και φαρέτρα, -που σκέπαζε και φύλαγε απείραχτα τα βέλη με πλήθιες πολυώδυνες σαγίττες φορτωμένη, Κι ως l:φτασε στο θάλαμο η αρχοντογυναίκα και πάτησε το δρύινο κατώφλι, που τεχνίτης πιδέξια το πελέκησε, το στράφνισε με τέχνη και παραστάσεις ταίριασε πάνω και φεγγοβόλες, πόρτες, ξελuνει το λουρί γοργά απ' το κρικέλλι, αρμόζει μέσα στο κλειδί και σπρώχνει ευθύς τους σύρτες πίσω να παν στη θέση τους σημάδεψε ίσια αντίκρυ. Πώς σε λιβάδι βόσκοντας μοιιγγρίζει ο ταύρος, έτσι τρίζαν βαρειά κι' ανάτριχα, ΟΙ ώριες πόρτες γύρω, σαν άνοιξαν με το κλειδί, κι ολόγοργα μεριάσαν' πα' στο ψηλό τότε κι' αυτή σανίδωμα ανέβη, που βάσταγεν απάνω του κασέλλες φορτωμένες, μ' όλο σκουτιά ευωδιαστά, κι' απλώνοντας, εκείθε, το χέρι της ξεκρέμασε ψηλά απ' το ξυλοκάρφι το τόξο, με τη θήκη του π' άστραφτε, κι' απ' ολούθε το σκέπαζε)1 ΦύλαΙCας του σπιτιού, η Πηνελόπη είναι επίσης η ιcυρία των υπηρετριών ιcαι των υπηρετών. Η σχέση με τις υπηρέτριες, φυσι ΙCές αιcόλoυθες της οικοδέσποινας, είναι προφανής. Αλλά αφού ο 33

30 Η Γυναίκα στην Αρχαία Ελλάδα Οδυσσέας απουσιάζει, η Πηνελόπη όφειλε όπως φαίνεται να ασχολείται επίσης με την καλή διαχείριση του ογκου. Είναι τουλάχιστον αυτό που προκύπτει από έναν συλλογισμό του Εύμαισυ, του χοιροβοσκού που παραπονιέται στον Οδυσσέα, τον οποίο δεν αναγνώρισε ακόμη, για την Πηνελόπη που μέσα σ' όλη τη θλίψη της αδιαφορεί για τους υπη ρέτες της: Μα οι δούλοι με λαχτάρα πάντα προσμένουν τη στιγμή, να πάνε στην κυρά τους και να σταθούν αγνάντια της, μαζί της να μιλήσουν, να ακούσουν και να μάθουνε, το κάθε τι να πούνε, να φαν, να πιουν, κι ως θα γυρvούν:στ' αμπέλι ή στα χωράφι κάτι κι' αυτοί να πάρουνε απ' τα καλούδια εκείνα, που ευφ αίνoυν πάντα την καρδιά του δύστυχου του δουλου.22 Αν τα ποιήματα μας προσφέρουν μ' αυτόν τον τρόπο μια εικόνα πλούσια και σύνθετη για τις συζύγους των ηρώων, αυτές τις εξαιρετικές γυναίκες, όπως είναι για διάφορους λόγους η Ανδρομάχη κι η Κλυταιμνήστρα, η Πηνελόπη κι η Αρήτη, κι ακόμη η Ελένη που προσθέτει στην ομορφιά της τη γνώση μαγικών πρακτικών, απεναντίας για το πλήθος των υπηρετριών δεν γνωρίζουμε πολλά πράγματα. Εμφανίζονται πάρα πολύ συχνά ανώνυμες στη σκιά της οικοδέσποινας, προετοιμάζοντας το μαλλί ή φέρνοντας τη ρόκα, μεταφέροντας το νερό για το λούσιμο των φιλοξενουμένων, για τους οποίους φρόντιζαν όπως στη σκηνή που περιγράφεται στην αρχή της ραψωδίας δ της Οδύσσειας, όταν ο Τηλέμαχος φτάνει με τους συντρόφους του στη Σπάρτη: σε σκαλιστά κι' ώρια λουτρά μπήκαν για να λουστούνε. Κι' οι δού,λες, σαν τους έλουσαν και τους αλείψαν μύρα, τους ντύσαν με δασύμαλλες φλοκάτες και χιτώνες και τους καθίσαν σε θρονιά, σιμά στο γιο του Ατρέα. Μια ψυχοκόρη του σπιτιού σ' ώρια χρυσό λαγήνι νερό τους έφερε, κι' ευθύς μέσ' σ' αργυρή λεκάνη τους έρριχνε, για να νιφτούν' στερνά, σιμά τραπέζι γυαλιστερό τους έστρωσε. Ψωμί τότε μπροστά' τους κι η σεβαστή η κελάρισσα τους έβαλε και πλήθια, πασίχαρη, έφερε φαγιά απ' όσα ειχαν στο σπίτι.υ Πράγματι τοποθετημένη πάνω από τις υπηρέτριες, η «σεβαστή OΙKoνόμoς> εμφανίζεται ως ένα ουσιαστικό πρόσωπο. Την ξανα- 34

31 Η Γυναίκα στα πλαίσια του ουκου βρίσκουμε στο παλάτι του Αλκίνοου, την ξαναβρίσκουμε ακόμη στης Κίρκης και φυσικά στην Ιθάκη, στο σπίτι του Οδυσσέα. Αλλά, καθώς οι άλλες υπηρέτριες εμφανίζονται να επιδίδονται κυρίως, εκτός από το έργο της ύφανσης, σε καθαρά οικιακές δραστηριότητες, να στρώνουν τα κρεβάτια, να προετοιμάζουν το λουτρό των φιλοξενουμένων και να φροντίζουν για την καθαριότητά τους, η οικονόμος, φύλακας των αποθεμάτων τροφίμων, φαίνεται περισσότερο να έχει στις λειτουργίες της την προετοιμασία και το σερβίρισμα του φαγητού. Μια άλλη απ' τις υπηρέτριες έχει ένα σημαντικό ρόλο: η τροφός. Κι αυτή η σπουδαιότητα επιβεβαιώνεται στη θέση που έχει η Ευρύκλεια στην Οδύσσεια. Πρέπει να σημειώσουμε πρώτα πως δεν βρίσκεται στην ανωνυμία: χαρακτηρίζεται ακόμη με τα ονόματα του πατέρα και του παππού της. Και τέλος, απ' το γεγονός πως συμμετέχει με άμεσο τρόπο στη δράση. Οι λειτουργίες της είναι αυτές μιας οικονόμου, με προορισμό την φύλαξη του θησαυρού. Υπήρξε όμως η τροφός του Τηλέμαχου, και πριν απ' αυτόν, του Οδυσσέα, αγορασμένη απ' τον Λαέρτη «στην τιμή των είκοσι βοδιών». Ο ποιητής διευκρινίζει πως ο πατέρας του Οδυσσέα την τιμουσε «εξίσου με την ευγενική του σόζυγo > αν και ποτέ δεν πλάγιασε μαζί της. Είναι αυτή που πρώτη αναγνωρίζει τον Οδυσσέα, και κρατά μαζί του το μυστικό αυτής της αναγνώρισης. Μετά τη σφαγή των μνηστήρων, αυτή υποδεικνύει στον Οδυσσέα ποιες απ' τις υπηρέτριες πρόδωσαν τον αφέντη τους. Κι αυτό της παρέχει μια ευκαιρία να υπενθυμίσει το ρόλο της στο σπίτι: να μάθει στις υπηρέτριες τη δουλειά, να ξαίνουν το μαλλί, να εκπληρώνουν με υπομονή τις υποχρεώσεις της δουλείας ρόλος που απαιτούσε από τη μεριά των υπηρετριών ένα σεβασμό για την οικονόμο ανάλογο μ' αυτόν που όφειλαν στην οικοδέσποινα. Μια άλλη τροφός εμφανίζεται στο ποίημα, η Ευρυνόμη, η τροφός της Πηνελόπης, που φαίνεται να εκπληρώνει κι αυτή επίσης τις λειτουργίες της οικονόμου, αλλά και της έμπιστης της Πηνελόπης. Υπήρχε μια κατανομή ανάμεσα στις δικαιοδοσίες της Ευρύκλειας και σ' αυτές της Ευρυνόμης; Είναι δύσκολο να αποφανθεί κανείς πάνω σ' αυτό το σημείο. Αλλά και οι δύο 35

32 Η Γυναίκα στην Αρχαία Ελλάδα εμφανίζονται σ' ένα καθαρά ψηλότερο επίπεδο από τις πενήντα υπηρέτριες του σπιτιού του Οδυσσέα. Αυτές οι υπηρέτριες ωστόσο δεν είναι όλες ανώνυμες. Η μια απ ' αυτές, η Μελανθώ, επεμβαίνει επίσης στην υπόθεση, πρόσωπο τυφλά αφοσιωμένο στους μνηστήρες, και θα υπομείνει μαζί με ένδεκα συντρόφισσές της την ολέθρια τύχη τους. Αυτό το τελευταίο επεισόδιο είναι δηλωτικό του ρόλου που μπορούσαν να έχουν οι υπηρέτριες στο σπίτι: προσηλωμένες στις οικιακές εργασίες, καλούνται επίσης να μοιραστούν το κρεβάτι του κυρίου ή των φιλοξενουμένων του. Από ' δω προκύπτει η τιμωρία που επιβάλλει ο Οδυσσέας σ' αυτές που είχαν συνάψει σχέσεις με τους μνηστήρες. Μένει να θυμίσουμε ένα τελευταίο πρόβλημα που είναι η νομική θέση αυτών των υπηρετριών. Πολλές απ' αυτές ήταν αναμφίβολα αιχμάλωτες που πιάστηκαν στη μάχη ή που πουλήθηκαν ως λεία κάποιας επιδρομής. Αλλά δεν πρέπει να λησμονούμε πως οι γυναίκες εμφανίζονταν ανάμεσα στα δώρα που αντάλλασσαν σι ισχυροί: έτσι ο Αγαμέμνων προσφέρει στον Αχιλλέα «Επτά γυναίκες επιδέξιες σε έργα άψογα" τις οποίες είχε αιχμαλωτίσει στη Λέσβο. 'Αλλωστε, τουλάχιστον στην Οδύσσεια, δίπλα στις γυναίκες που αποτελούν τμήμα λείας ή δό,ρων που έχουν ανταλλαγεί, υπάρχουν επίσης οι αγορασμένες γυναίκες και πρώτα η ίδια η Ευρύκλεια, αγορασμένη απ' τον Λαέρτη στην τιμή είκοσι βοδιών. Μήπως η Ευρύκλεια είχε προηγουμένως αιχμαλωτισθεί από πειρατές που ασχολούνταν μ ι αυτό το εμπόριο; Δεν ξέρουμε τίποτε' αλλά ότι ένα τέτοιο εμπόριο υπή ρξε, αποκαλύπτεται απ' την περίφημη διήγηση του χoιρoβoσιcoύ Εύμαιου, ο οποίος αναφέρει πως παραδόθηκε σε Φοίνικες ναυτικούς από μια υπηρέτρια του πατέρα του, μια Φοίνισσα απ' την Σιδώνα, που είχαν αρπάξει οι Τάφιοι και που την πούλησαν σε καλή τιμή στον πατέρα του Εύμαιου. Χωρίς να μπορούμε ακόμη να μιλούμε για εμπόριο δούλων, υπήρχαν επομένως ήδη άλλοι τρόποι προμήθειας γυναικών πέρα απ ' τον πόλεμο και τις αρπαχτιιcές επιδρομές, και δεν μας ξαφνιάζει που βρίσκουμε Φοίνικες και νησιώτες ανάμεσα στους τεχνί τες αυτού του εμπορίου. 36

33 Η Γυναίκα στα πλαίσια του οίκου Τα ομηρικά ποιηματα λοιπόν μας προσφέρουν μια αρκετά συγκεκριμένη εικόνα της κατάστασης της Ελληνίδας στην αυγη της πρώτης χιλιετίας. Ως οικοδέσποινα, σύζυγος και «βασίλισσα», κυβερνούσε τις υπηρέτριες και μοιραζόταν με τον σύζυγό της τη φροντίδα να επαγρυπνεί για την ασφάλεια των αγαθών τους. Αλλά αυτές οι λειτουργίες ήταν αυστηρά καθορισμένες κι αν είχε τη δυνατότητα να συμμετέχει στα συμπόσια, πιο συχνά καθόταν στο δωμάτιό της περιτριγυρισμένη απ' τις υπη ρέτριές της γνέθοντας και υφαίνοντας. Κι αν αυτές οι «βασίλισσες», παρ ' όλες τις τιμές που απολάμβαναν, τολμούσαν να κάνουν να ακουστεί η φωνή τους ή να θρηνήσουν τη μοίρα τους, θα είχαν πολύ γρήγορα σταλεί στις κανονικές τους δραστηριότητες. Σαν τον Έκτορα που απευθύνεται στην Ανδρομάχη και την συμβουλεύει να επιστρέψει στο σπίτι της σαν τον Τηλέμαχο που βεβαιώνοντας την τελείως πρόσφατη είσοδό του στην ανδρική ηλικία λέει στη μητέρα του: Μα γίψνα απάνω σπίτι σου, και γνοιάσου τις δουλειές σου, τον αργαλειό, τη ρόκα σοο' και πες στις παρακόργος να τρέξουν στη δουλειά κι αυτές. Τα λόγια, είν' αντρίκια δουλειά, μαθές, και ξέχωρα, δική μου εδ{!). Γιατί είμαι αφέντης μέσ' στο σπίτι μο\!. Κι αν ο ποιητής σημειώνει πως απ ' αυτά τα λόγια η Πηνελόπη έχει εκπλαγεί, ο λόγος είναι ότι προέρχονταν απ ' το γιο της, τον οποίο θεωρούσε ακόμη παιδι Απ' τον Οδυσσέα, θα τα είχε αποδεχτει 37

Διαθεματική Εργασία στην Ιλιάδα. Η γυναίκα στην Ιλιάδα ως μητέρα

Διαθεματική Εργασία στην Ιλιάδα. Η γυναίκα στην Ιλιάδα ως μητέρα Διαθεματική Εργασία στην Ιλιάδα Θέμα : Η θέση και ο ρόλος της γυναίκας στην Ιλιάδα (με βάση τις ραψωδίες που διδαχτήκαμε). Η γυναίκα μέσα στην Ιλιάδα εμφανίζεται ως μητέρα, σύντροφος, σύζυγος, ως πρότυπο

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΘΡΥΛΟΣ ΤΟΥ ΑΧΙΛΛΕΑ, ΒΑΣΙΛΙΑ ΤΩΝ ΜΥΡΜΙΔΟΝΩΝ

Ο ΘΡΥΛΟΣ ΤΟΥ ΑΧΙΛΛΕΑ, ΒΑΣΙΛΙΑ ΤΩΝ ΜΥΡΜΙΔΟΝΩΝ 1ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΠΛΑΤΥΚΑΜΠΟΥ ΛΑΡΙΣΑΣ Ο ΘΡΥΛΟΣ ΤΟΥ ΑΧΙΛΛΕΑ, ΒΑΣΙΛΙΑ ΤΩΝ ΜΥΡΜΙΔΟΝΩΝ σε βιβλίο με εικόνες. LET S SHARE OUR CULTURE (ΑΣ ΜΟΙΡΑΣΤΟΥΜΕ ΤΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΜΑΣ) Αυτό το πρόγραμμα πραγματοποιείται

Διαβάστε περισσότερα

ΣΑΑΝΤΙ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ: «Ο ΚΗΠΟΣ ΜΕ ΤΑ ΡΟΔΑ» ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ ΑΔΑΜ

ΣΑΑΝΤΙ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ: «Ο ΚΗΠΟΣ ΜΕ ΤΑ ΡΟΔΑ» ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ ΑΔΑΜ ΣΑΑΝΤΙ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ: «Ο ΚΗΠΟΣ ΜΕ ΤΑ ΡΟΔΑ» ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ ΑΔΑΜ Τα παιδιά του Αδάμ είναι τα άκρα ενός σώματος, Μοιράζονται όλα την ίδια ρίζα. Όταν ένα άκρο περνάει τις μέρες του

Διαβάστε περισσότερα

Χρήστος Ιωάννου Τσαρούχης. Στάλες. Ποίηση

Χρήστος Ιωάννου Τσαρούχης. Στάλες. Ποίηση Χρήστος Ιωάννου Τσαρούχης Στάλες Ποίηση ΣΤΑΛΕΣ Χρήστος Ιωάννου Τσαρούχης Διορθώσεις: Χαρά Μακρίδη Επιμέλεια: Κωνσταντίνος Ι. Κορίδης Σελιδοποίηση: Ζωή Ιωακειμίδου Σχέδιο βιβλίου: Λαμπρινή Βασιλείου-Γεώργα

Διαβάστε περισσότερα

Ο συγγραφέας Θάνος Κονδύλης και το «Έγκλημα στην αρχαία Αμφίπολη Σάββατο, 10 Οκτωβρίου 2015-10:2

Ο συγγραφέας Θάνος Κονδύλης και το «Έγκλημα στην αρχαία Αμφίπολη Σάββατο, 10 Οκτωβρίου 2015-10:2 Ο συγγραφέας Θάνος Κονδύλης και το «Έγκλημα στην αρχαία Αμφίπολη Σάββατο, 10 Οκτωβρίου 2015-10:2 Συνέντευξη στη Μαίρη Γκαζιάνη «Τελικά οι σύγχρονοι Έλληνες φέρουμε στο αίμα μας το dna των αρχαίων προγόνων

Διαβάστε περισσότερα

Γρίφος 1 ος Ένας έχει μια νταμιτζάνα με 20 λίτρα κρασί και θέλει να δώσει σε φίλο του 1 λίτρο. Πώς μπορεί να το μετρήσει, χωρίς καθόλου απ' το κρασί να πάει χαμένο, αν διαθέτει μόνο ένα δοχείο των 5 λίτρων

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ. Ονοματεπώνυμα:

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ. Ονοματεπώνυμα: ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΟ ΠΡΟΟΙΜΙΟ ΤΗΣ ΟΔΥΣΣΕΙΑΣ ΓΙΑΛΑΜΑ ΘΕΟΔΩΡΑ ΓΙΑΝΝΑΚΑΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΓΙΑΝΝΑΤΟΥ ΔΗΜΗΤΡΑ ΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ ΒΑΣΙΛΙΚΗ Ονοματεπώνυμα: 1 οδηγίες... Παρακάτω σας δίνεται το προοίμιο της Οδύσσειας (ραψωδία

Διαβάστε περισσότερα

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα.

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα. Ήρθε ένας νέος μαθητής στην τάξη. Όλοι τον αποκαλούν ο «καινούριος». Συμφωνείς; 1 Δεν είναι σωστό να μη φωνάζουμε κάποιον με το όνομά του. Είναι σαν να μην τον αναγνωρίζουμε. Σωστά. Έχει όνομα και με αυτό

Διαβάστε περισσότερα

Τράντα Βασιλική Β εξάμηνο Ειδικής Αγωγής

Τράντα Βασιλική Β εξάμηνο Ειδικής Αγωγής Τράντα Βασιλική Β εξάμηνο Ειδικής Αγωγής Ο Μικρός Πρίγκιπας έφτασε στη γη. Εκεί είδε μπροστά του την αλεπού. - Καλημέρα, - Καλημέρα, απάντησε ο μικρός πρίγκιπας, ενώ έψαχνε να βρει από πού ακουγόταν η

Διαβάστε περισσότερα

ISBN 978-960-484-159-2

ISBN 978-960-484-159-2 Η ΠΡΩΤΗ ΜΟΥ ΙΣΤΟΡΙΑ Ο Μέγας Αλέξανδρος Κείμενο: Φίλιππος Μανδηλαράς Επιμέλεια κειμένου: Ράνια Ζωίδη Εικονογράφηση: Ναταλία Καπατσούλια Διόρθωση: Αντωνία Κιλεσσοπούλου 2010, Εκδόσεις Κυριάκος Παπαδόπουλος

Διαβάστε περισσότερα

Ομήρου Οδύσσεια Ραψωδία α 1-426. Διδακτικό σενάριο

Ομήρου Οδύσσεια Ραψωδία α 1-426. Διδακτικό σενάριο Ομήρου Οδύσσεια Ραψωδία α 1-426 Διδακτικό σενάριο Πόπη Χριστοφόρου-Πούγιουρου, Φιλόλογος Λειτουργός Γραφείου Αναλυτικών Προγραμμάτων Λευκωσία 2012 Δυο λόγια για το διδακτικό σενάριο Η ακόλουθη διδακτική

Διαβάστε περισσότερα

Μακέτα εξωφύλλου - Σελιδοποίηση: Ευθύµης Δηµουλάς Επιμέλεια κειμένου - Διορθώσεις: Νέστορας Χούνος

Μακέτα εξωφύλλου - Σελιδοποίηση: Ευθύµης Δηµουλάς Επιμέλεια κειμένου - Διορθώσεις: Νέστορας Χούνος ...... Δημοσθένης Μακέτα εξωφύλλου - Σελιδοποίηση: Ευθύµης Δηµουλάς Επιμέλεια κειμένου - Διορθώσεις: Νέστορας Χούνος 2010 ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΜΕΛΑ & EKΔOΣEIΣ «AΓKYPA» Δ.A. ΠAΠAΔHMHTPIOY A.B.E.E. Λάµπρου Κατσώνη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡXAIA ΕΛΛΗΝΙΚH ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ- ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ

ΑΡXAIA ΕΛΛΗΝΙΚH ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ- ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ Πράξη «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21ου αιώνα) ΠΙΛΟΤΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ, στους Άξονες Προτεραιότητας 1,2,3, -Οριζόντια Πράξη», ΑΡXAIA ΕΛΛΗΝΙΚH ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ- ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ Δρ. Χαρά Κοσεγιάν Οκτώβρης 2011 Βασική

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις.

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις. Α ομάδα ΕΡΓΑΣΙΕΣ 1. Η συγγραφέας του βιβλίου μοιράζεται μαζί μας πτυχές της ζωής κάποιων παιδιών, άλλοτε ευχάριστες και άλλοτε δυσάρεστες. α) Ποια πιστεύεις ότι είναι τα μηνύματα που θέλει να περάσει μέσα

Διαβάστε περισσότερα

Το βιβλίο αυτό ανήκει στην:...

Το βιβλίο αυτό ανήκει στην:... 20 κλασικά αλλά και καινούρια παραμύθια με πριγκίπισσες Το βιβλίο αυτό ανήκει στην:... ΤΙΤΛΟΣ ΠΡΩΤΟΤΥΠΟΥ: PRINCESS STORIES Από τις Εκδόσεις Igloo Books, Μεγάλη Βρετανία 2009 ΤΙΤΛΟΣ BIBΛΙΟΥ: Ιστορίες για

Διαβάστε περισσότερα

ΤΗΣ ΝΥΦΗΣ ΠΟΥ ΚΑΚΟΠΑΘΗΣΕ.. (ΠΑΡΑΛΟΓΗ) ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥΛΟΥ ΣΑΒΙΝΑ ΜΑΝΤΑ ΠΟΛΥΤΙΜΗ

ΤΗΣ ΝΥΦΗΣ ΠΟΥ ΚΑΚΟΠΑΘΗΣΕ.. (ΠΑΡΑΛΟΓΗ) ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥΛΟΥ ΣΑΒΙΝΑ ΜΑΝΤΑ ΠΟΛΥΤΙΜΗ ΤΗΣ ΝΥΦΗΣ ΠΟΥ ΚΑΚΟΠΑΘΗΣΕ.. (ΠΑΡΑΛΟΓΗ) ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥΛΟΥ ΣΑΒΙΝΑ ΜΑΝΤΑ ΠΟΛΥΤΙΜΗ 15.10.2012 ΒΙΒΛΙΟ ΣΕΛΙΔΕΣ : 28 30 ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ: Η ΜΕΤΑΒΟΛΗ ΤΗΣ ΤΥΧΗΣ ΗΤΑΝ ΠΟΛΥ ΣΥΝΗΘΙΣΜΕΝΟ ΘΕΜΑ ΣΤΟ ΘΕΑΤΡΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Το συγκλονιστικό άρθρο. του Γλέζου στη Welt. Διαβάστε το συγκλονιστικό άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη 1 / 5

Το συγκλονιστικό άρθρο. του Γλέζου στη Welt. Διαβάστε το συγκλονιστικό άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη 1 / 5 άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη γερμανική εφημερίδα Die Welt, στο οποίο εξηγεί στους Γερμανούς Το συγκλονιστικό άρθρο του Γλέζου στη Welt Διαβάστε το συγκλονιστικό άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη 1 / 5 γερμανική

Διαβάστε περισσότερα

ΣΠΑΡΤΙΑΤΕΣ. Οδυσσέας Περαντζάκης

ΣΠΑΡΤΙΑΤΕΣ. Οδυσσέας Περαντζάκης ΣΠΑΡΤΙΑΤΕΣ Οδυσσέας Περαντζάκης Α 2 Η Σπάρτη ήταν πόλη-κράτος στην Αρχαία Ελλάδα. Ήταν χτισμένη στις όχθες του ποταμού Ευρώτα στη Λακωνία. Η Σπάρτη έχει μείνει γνωστή στην παγκόσμια ιστορία για τη στρατιωτική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΜΥΘΙ #20. «Δεκαοχτώ ψωμιά» Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr

ΠΑΡΑΜΥΘΙ #20. «Δεκαοχτώ ψωμιά» Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #20 «Δεκαοχτώ ψωμιά» Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #20 Ψηφίστε το παραμύθι που σας άρεσε περισσότερο εδώ μέχρι 30/09/2011 Δείτε όλα τα παραμύθια εδώ Δεκαοχτώ ψωμιά

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕ ΕΝΑ ΚΟΥΒΑΡΙ ΚΑΙ ΕΝΑ ΚΑΡΑΒΙ ΑΠ ΤΗΝ ΚΡΗΤΗ ΩΣ ΤΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ!!

ΜΕ ΕΝΑ ΚΟΥΒΑΡΙ ΚΑΙ ΕΝΑ ΚΑΡΑΒΙ ΑΠ ΤΗΝ ΚΡΗΤΗ ΩΣ ΤΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ!! ΜΕ ΕΝΑ ΚΟΥΒΑΡΙ ΚΑΙ ΕΝΑ ΚΑΡΑΒΙ ΑΠ ΤΗΝ ΚΡΗΤΗ ΩΣ ΤΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ!! etwinning συνεργασία του Νηπιαγωγείου Σεισίου και του 1 ου Νηπιαγωγείου Μουρικίου στα πλαίσια του προγράμματος «Ας ζήσουμε ένα ταξίδι με τους

Διαβάστε περισσότερα

Το παραμύθι της αγάπης

Το παραμύθι της αγάπης Το παραμύθι της αγάπης Μια φορά και ένα καιρό, μια βασίλισσα έφερε στον κόσμο ένα παιδί τόσο άσχημο που σχεδόν δεν έμοιαζε για άνθρωποs. Μια μάγισσα που βρέθηκε σιμά στη βασίλισσα την παρηγόρησε με τούτα

Διαβάστε περισσότερα

Αϊνστάιν. Η ζωή και το έργο του από τη γέννησή του έως το τέλος της ζωής του ΦΙΛΟΜΗΛΑ ΒΑΚΑΛΗ-ΣΥΡΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ. Εικόνες: Νίκος Μαρουλάκης

Αϊνστάιν. Η ζωή και το έργο του από τη γέννησή του έως το τέλος της ζωής του ΦΙΛΟΜΗΛΑ ΒΑΚΑΛΗ-ΣΥΡΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ. Εικόνες: Νίκος Μαρουλάκης ΜΕΓΑΛΟΙ ΕΦΕΥΡΕΤΕΣ - ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΕΣ ΦΙΛΟΜΗΛΑ ΒΑΚΑΛΗ-ΣΥΡΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ Αϊνστάιν Η ζωή και το έργο του από τη γέννησή του έως το τέλος της ζωής του Εικόνες: Νίκος Μαρουλάκης Περιεχόµενα Κεφάλαιο 1:...3 Κεφάλαιο

Διαβάστε περισσότερα

Α' ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ 1 η σκηνή: στίχοι 437-494

Α' ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ 1 η σκηνή: στίχοι 437-494 Α' ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ 1 η σκηνή: στίχοι 437-494 1.α. Από τον Πρόλογο στο Επεισόδιο: Η Ελένη, μαζί με τις γυναίκες που αποτελούν το Χορό του δράματος, μπαίνουν μέσα στο παλάτι προκειμένου να ζητήσουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς A...Τα αισθήματα και η ενεργεία που δημιουργήθηκαν μέσα μου ήταν μοναδικά. Μέσα στο γαλάζιο αυτό αυγό, ένιωσα άτρωτος, γεμάτος χαρά και αυτοπεποίθηση.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82

ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82 ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82 1.Α. Ο ρόλος και η λειτουργία του Προλόγου ως δομικό στοιχείο της τραγωδίας: Ο πρόλογος μιας τραγωδίας αποτελεί τα πρώτο από τα απαγγελλόμενα μέρη και εκτελείται από τους

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α

Διαβάστε περισσότερα

Πότε θα φανεί η Φανή

Πότε θα φανεί η Φανή ...... Πότε θα φανεί η Φανή Η συγγραφέας χαίρεται να έρχεται σε επαφή με τους αναγνώστες της. Η διεύθυνσή της είναι: Αγίου Πολυκάρπου 51, Νέα Σμύρνη 171 24, Αθήνα. Τηλ.: 210 9335830, FAX: 210 9351603 e-mail:

Διαβάστε περισσότερα

«ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ»

«ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ» «ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ» ΤΑΞΗ Γ1 2 ο Δ Σ ΓΕΡΑΚΑ ΔΑΣΚ:Αθ.Κέλλη ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ Κατά τη διάρκεια της περσινής σχολικής χρονιάς η τάξη μας ασχολήθηκε με την ανάγνωση και επεξεργασία λογοτεχνικών βιβλίων

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική πρόταση 1: 1 Πώς οργανώνονταν οι άνθρωποι της. Γεωμετρικής Εποχής»

Διδακτική πρόταση 1: 1 Πώς οργανώνονταν οι άνθρωποι της. Γεωμετρικής Εποχής» Διδακτική πρόταση 1: 1 Πώς οργανώνονταν οι άνθρωποι της Γεωμετρική ς Εποχής; Ερωτήματα - κλειδιά: 2 Πόσο μεγάλες ήταν οι ομάδες των ανθρώπων της Γεωμετρικής Εποχής; Υπήρχαν αρχηγοί στις ομάδες των ανθρώπων

Διαβάστε περισσότερα

Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη»

Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη» Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη» Συνέντευξη στην Ελευθερία Καμπούρογλου Το «Μια συγνώμη για το τέλος» είναι η νέα συγγραφική δουλειά της Λένας Μαντά, που μόλις

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: Η ΘΕΣΗ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΑΣ ΣΤΟ ΒΟΥΔΙΣΜΟ-ΙΝΔΟΥΙΣΜΟ

ΘΕΜΑ: Η ΘΕΣΗ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΑΣ ΣΤΟ ΒΟΥΔΙΣΜΟ-ΙΝΔΟΥΙΣΜΟ 1ο ΕΠΑΛ ΠΕΡΙΣΤΕΡΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ: ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Η ΘΕΣΗ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΑΣ ΣΤΟ ΒΟΥΔΙΣΜΟ-ΙΝΔΟΥΙΣΜΟ ΤΜΗΜΑ: Α2 ΟΜΑΔΑ: ΑΝΩΝΥΜΟΙ!!! ΥΠΕΥΘΥΝΕΣ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΕΣ: ΣΚΟΥΤΕΡΗ Ε. ΓΑΛΑΝΗ Α. ΚΑΠΑΤΟΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΟΤΟΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Η τέχνη της συνέντευξης Martes, 26 de Noviembre de 2013 12:56 - Actualizado Lunes, 17 de Agosto de 2015 18:06

Η τέχνη της συνέντευξης Martes, 26 de Noviembre de 2013 12:56 - Actualizado Lunes, 17 de Agosto de 2015 18:06 No hay traducción disponible. του Χουάν Μαγιόργκα 4 ΠΡΟΣΩΠΑ: 3 Γυναίκες (γιαγιά, μητέρα και εγγονή) και ένας άντρας γύρω στα 30. Το τελευταίο έργο του μεγάλου Ισπανού δραματουργού που ανέβηκε στο Εθνικό

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Ειρήνη Σταματούδη, LL.M., Ph.D. Διευθύντρια Ο.Π.Ι.

Εισαγωγή. Ειρήνη Σταματούδη, LL.M., Ph.D. Διευθύντρια Ο.Π.Ι. Εισαγωγή Ο οδηγός που κρατάς στα χέρια σου είναι μέρος μιας σειράς ενημερωτικών οδηγών του Οργανισμού Πνευματικής Ιδιοκτησίας. Σκοπό έχει να δώσει απαντήσεις σε κάποια βασικά ερωτήματα που μπορεί να έχεις

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση προφορικού λόγου

Κατανόηση προφορικού λόγου Κατανόηση προφορικού λόγου Επίπεδο Γ Δεύτερη διδακτική πρόταση Μυθολογία Ενδεικτική διάρκεια: Ομάδα-στόχος: Διδακτικός στόχος: Στρατηγικές: Υλικό: Ενσωμάτωση δραστηριοτήτων: 1 διδακτική ώρα έφηβοι και

Διαβάστε περισσότερα

Στέφανος Λίβος: «Η συγγραφή δεν είναι καθημερινή ανάγκη για μένα. Η έκφραση όμως είναι!»

Στέφανος Λίβος: «Η συγγραφή δεν είναι καθημερινή ανάγκη για μένα. Η έκφραση όμως είναι!» Ημερομηνία 27/4/2015 Μέσο Συντάκτης Link www.thinkover.gr Ανδριάνα Βούτου http://www.thinkover.gr/2015/04/27/stefanos-livos/ Στέφανος Λίβος: «Η συγγραφή δεν είναι καθημερινή ανάγκη για μένα. Η έκφραση

Διαβάστε περισσότερα

«Ο Αϊούλαχλης και ο αετός»

«Ο Αϊούλαχλης και ο αετός» ΠΑΡΑΜΥΘΙ #25 «Ο Αϊούλαχλης και ο αετός» (Φλώρινα - Μακεδονία Καύκασος) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #25 Ψηφίστε το παραμύθι που σας άρεσε περισσότερο εδώ μέχρι 30/09/2011

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό

Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό Με τον όρο Μυκηναϊκός Πολιτισμός χαρακτηρίζεται ο προϊστορικός πολιτισμός της Ύστερης Εποχής του Χαλκού, που αναπτύχθηκε την περίοδο 1600-1100 π. Χ., κυρίως στην

Διαβάστε περισσότερα

Κύριε Βουλευτή, Κύριε Περιφερειάρχα, Κύριε Δήμαρχε, Σεβαστοί Πατέρες, Κυρίες και Κύριοι,

Κύριε Βουλευτή, Κύριε Περιφερειάρχα, Κύριε Δήμαρχε, Σεβαστοί Πατέρες, Κυρίες και Κύριοι, Κύριε Βουλευτή, Κύριε Περιφερειάρχα, Κύριε Δήμαρχε, Σεβαστοί Πατέρες, Κυρίες και Κύριοι, Όπως πολλοί Βρετανοί της γενιάς μου, μεγάλωσα σε μια οικογένεια και πήγα σε ένα σχολείο όπου η μνήμη και η απόδοση

Διαβάστε περισσότερα

11. Γυναίκες πολεµίστριες και ηρωίδες

11. Γυναίκες πολεµίστριες και ηρωίδες 11. Γυναίκες πολεµίστριες και ηρωίδες Συλλογή-επιλογή:Μ. ΛΟΟΣ Μετάφραση: Μ. ΣΚΟΜΠΑ Επιµέλεια: Β. ΚΑΝΤΖΑΡΑ Κλεοπάτρα 69 30 π.χ. Αίγυπτος -Βασίλισσα Η Κλεοπάτρα γεννήθηκε το 69 π.χ. Βασίλεψε στην Αίγυπτο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ 800 479 π.χ.

ΑΡΧΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ 800 479 π.χ. ΑΡΧΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ 800 479 π.χ. ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΑΚΗΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ Ποιες ήταν οι αιτίες της διάσπασης του φυλετικού κράτους; Η αύξηση του πληθυσμού και η έλλειψη καλλιεργήσιμης γης. Η καταπίεση που ασκούσαν

Διαβάστε περισσότερα

Στην ζωή πρέπει να ξέρεις θα σε κάνουν να υποφέρεις. Μην λυγίσεις να σταθείς ψηλά! Εκεί που δεν θα μπορούν να σε φτάσουν.

Στην ζωή πρέπει να ξέρεις θα σε κάνουν να υποφέρεις. Μην λυγίσεις να σταθείς ψηλά! Εκεί που δεν θα μπορούν να σε φτάσουν. Αποστόλη Λαμπρινή (brines39@ymail.com) ΔΥΝΑΜΗ ΨΥΧΗΣ Στην ζωή πρέπει να ξέρεις θα σε κάνουν να υποφέρεις Μην λυγίσεις να σταθείς ψηλά! Εκεί που δεν θα μπορούν να σε φτάσουν. Θα σε χτυπάνε, θα σε πονάνε,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΞΕΝΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ

Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΞΕΝΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΞΕΝΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ Στην Αρχαία Ελλάδα η φιλοξενία θεωρούταν πράξη αρετής. Υπήρχε θεία απαίτηση για την περιποίηση των ξένων και εθεωρείτο αμάρτημα η κακή αντιμετώπισή τους. Εξάλλου

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 5. Κωνσταντινούπολη, 29 Μαίου 1453, Τρίτη μαύρη και καταραμένη

Κεφάλαιο 5. Κωνσταντινούπολη, 29 Μαίου 1453, Τρίτη μαύρη και καταραμένη Κεφάλαιο 5 Κωνσταντινούπολη, 29 Μαίου 1453, Τρίτη μαύρη και καταραμένη Έφτασε μια μισάνοιχτη πόρτα, ένα μικρό κενό στο χώρο και το χρόνο, σαν ένα ασήμαντο λάθος της Ιστορίας για να πέσει η Πόλη. Εκείνο

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑ ΕΦΗΒΟΥΣ ΚΑΙ ΕΝΗΛΙΚΟΥΣ Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ

ΓΙΑ ΕΦΗΒΟΥΣ ΚΑΙ ΕΝΗΛΙΚΟΥΣ Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ ΓΙΑ ΕΦΗΒΟΥΣ ΚΑΙ ΕΝΗΛΙΚΟΥΣ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α

Διαβάστε περισσότερα

Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015

Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015 Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015 Δημητριάννα Σκουρτσή Γ2 Σχολικό έτος 2014-15 Τάξη Γ Γυμνασίου Λογοτεχνικό Εξωσχολικό

Διαβάστε περισσότερα

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου]

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας: Σεμίραμις Αμπατζόγλου Τάξη: Γ'1 Γυμνασίου

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ. Όμορφος κόσμος

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ. Όμορφος κόσμος ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Όμορφος κόσμος Φροντίζουμε όλα τα πλάσματα Η Αγία Μελανγκέλ: η προστάτιδα του περιβάλλοντος Εξακόσια χρόνια μετά τη γέννηση του Χριστού, γεννήθηκε στα καταπράσινα δάση της Ιρλανδίας μια

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Επιμέλεια εργασίας: Παναγιώτης Γιαννόπουλος Περιεχόμενα Ερώτηση 1 η : σελ. 3-6 Ερώτηση 2 η : σελ. 7-9 Παναγιώτης Γιαννόπουλος Σελίδα 2 Ερώτηση 1 η Η συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΜΥΘΙ #16. «Η κόρη η μονάχη» (Καστοριά - Μακεδονία) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr

ΠΑΡΑΜΥΘΙ #16. «Η κόρη η μονάχη» (Καστοριά - Μακεδονία) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #16 «Η κόρη η μονάχη» (Καστοριά - Μακεδονία) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #16 Ψηφίστε το παραμύθι που σας άρεσε περισσότερο εδώ μέχρι 30/09/2011 Δείτε όλα τα παραμύθια

Διαβάστε περισσότερα

Lekce 23 Společenské kontakty svatba, křest v Řecku Κοινωνικές επαφές γάμος, βαφτίσια

Lekce 23 Společenské kontakty svatba, křest v Řecku Κοινωνικές επαφές γάμος, βαφτίσια Lekce 23 Společenské kontakty svatba, křest v Řecku Κοινωνικές επαφές γάμος, βαφτίσια Γάμος Η Ελλάδα είναι μια χώρα πλούσια σε παραδόσεις και έθιμα. Παρόλα αυτά, η γαμήλια τελετή παραμένει ίδια στο μεγαλύτερο

Διαβάστε περισσότερα

bab.la Φράσεις: Προσωπική Αλληλογραφία Ευχές ελληνικά-κινεζικά

bab.la Φράσεις: Προσωπική Αλληλογραφία Ευχές ελληνικά-κινεζικά Ευχές : Γάμος Συγχαρητήρια. Σας ευχόμαστε όλη την ευτυχία του κόσμου. 祝 贺, 愿 你 们 幸 福 快 乐, 天 长 地 久 νιόπαντρο ζευγάρι Θερμά συγχαρητήρια για τους δυο σας αυτήν την ημέρα του σας. 致 以 我 对 你 们 婚 姻 真 诚 的 祝

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΓΑΜΟΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ

Ο ΓΑΜΟΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ Ο ΓΑΜΟΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ Ο γάμος στην αρχαία Ελλάδα σε όλες τις πόλεις-κράτη κατοχυρωνόταν με νόμο, είχε δε πρωτεύοντα ρόλο την κοινωνία. Αν και δεν ήταν υποχρεωτικός, οι νέοι έπρεπε να παντρευτούν,

Διαβάστε περισσότερα

Συμπτώματα συνεξάρτησης

Συμπτώματα συνεξάρτησης Συμπτώματα συνεξάρτησης Οι συνεξαρτητικές συμπεριφορές είναι αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές. Το συνεξαρτητικό άτομο προσπαθεί να βοηθήσει τους άλλους καταστρέφοντας τον εαυτό του. Τέτοιου είδους συμπεριφορές

Διαβάστε περισσότερα

Εμείς τα παιδιά θέλουμε να γνωρίζουμε την τέχνη και τον πολιτισμό του τόπου μας και όλου του κόσμου.

Εμείς τα παιδιά θέλουμε να γνωρίζουμε την τέχνη και τον πολιτισμό του τόπου μας και όλου του κόσμου. Εισαγωγή Το Παγκύπριο Κίνημα ΕΔΟΝόπουλων δημιουργήθηκε το 1960. Πρωταρχικός του στόχος είναι η προσφορά και η στήριξη του παιδιού στην Κυπριακή κοινωνία. Το Κίνημα ΕΔΟΝόπουλων, μέσα από τις εβδομαδιαίες

Διαβάστε περισσότερα

Ευλογημένο Καταφύγιο Άξιον Εστί Κατασκήνωση Αγοριών ημοτικού

Ευλογημένο Καταφύγιο Άξιον Εστί Κατασκήνωση Αγοριών ημοτικού Ευλογημένο Καταφύγιο Άξιον Εστί Κατασκήνωση Αγοριών ημοτικού Μακρυνίτσα 2009 Ύμνος της ομάδας «Στη σκέπη της Παναγίας» Απ τα νησιά τα ιερά στην Πάτμο φτάνω ταπεινά απ τα νησιά όλης της γης ακτίνες ρίξε

Διαβάστε περισσότερα

ALBUM ΤΟ ΚΛΕΙΔΙ 2010 ΦΥΣΑΕΙ

ALBUM ΤΟ ΚΛΕΙΔΙ 2010 ΦΥΣΑΕΙ ALBUM ΤΟ ΚΛΕΙΔΙ 2010 ΦΥΣΑΕΙ Μη µου µιλάς γι' αυτά που ξεχνάω Μη µε ρωτάς για καλά κρυµµένα µυστικά Και µε κοιτάς... και σε κοιτώ... Κι είναι η στιγµή που δεν µπορεί να βγεί απ' το µυαλό Φυσάει... Κι είναι

Διαβάστε περισσότερα

Μεγάλο βραβείο, μεγάλοι μπελάδες. Μάνος Κοντολέων. Εικονογράφηση: Τέτη Σώλου

Μεγάλο βραβείο, μεγάλοι μπελάδες. Μάνος Κοντολέων. Εικονογράφηση: Τέτη Σώλου Συλλογή Περιστέρια 148 Εικονογράφηση εξωφύλλου: Εύη Τσακνιά 1. Το σωστό γράψιμο Έχεις προσέξει πως κάποια βιβλία παρακαλούμε να μην τελειώσουν ποτέ κι άλλα, πάλι, από την πρώτη κιόλας σελίδα τα βαριόμαστε;

Διαβάστε περισσότερα

ΟΝΟΜΑ ΜΑΘΗΤΗ/ΤΡΙΑΣ: ΟΝΟΜΑ ΣΧΟΛΕΙΟΥ: Ένας οδηγός για τα δικαιώματα των παιδιών σε συνεργασία με την:

ΟΝΟΜΑ ΜΑΘΗΤΗ/ΤΡΙΑΣ: ΟΝΟΜΑ ΣΧΟΛΕΙΟΥ: Ένας οδηγός για τα δικαιώματα των παιδιών σε συνεργασία με την: ΟΝΟΜΑ ΜΑΘΗΤΗ/ΤΡΙΑΣ: ΟΝΟΜΑ ΣΧΟΛΕΙΟΥ: Ένας οδηγός για τα δικαιώματα των παιδιών σε συνεργασία με την: Μάθε για τη σύμβαση. Γνώρισε τα δικαιώματά σου. Το βιβλιαράκι που κρατάς στα χέρια σου περιέχει 54 άρθρα

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Ιστορίας. Ελένη Ζέρβα

Εργασία Ιστορίας. Ελένη Ζέρβα Εργασία Ιστορίας U«Μυκηναϊκός Πολιτισµός» UΜε βάση τις πηγές και τα παραθέµατα Ελένη Ζέρβα Α1 Μελετώντας τον παραπάνω χάρτη παρατηρούµε ότι τα κέντρα του µυκηναϊκού κόσµου ήταν διασκορπισµένα στον ελλαδικό

Διαβάστε περισσότερα

Από ξύλο και ασήμι φτιαγμένο το νέο βιβλίο της Δήμητρας Παπαναστασοπούλου

Από ξύλο και ασήμι φτιαγμένο το νέο βιβλίο της Δήμητρας Παπαναστασοπούλου Ημερομηνία 19/3/2015 Μέσο Συντάκτης Link artpress.sundaybloody.com Βασίλης Κάργας http://artpress.sundaybloody.com/?it_books=%ce%b1%cf%80%cf%8c- %CE%BE%CF%8D%CE%BB%CE%BF-%CE%BA%CE%B1%CE%B9- %CE%B1%CF%83%CE%AE%CE%BC%CE%B9-

Διαβάστε περισσότερα

1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1. το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων

1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1. το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1 το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 2 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 3 ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΠΥΡΡΟΣ αντίγραφο από πρωτότυπο του 3ου π.χ. αι. της

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ: Β06Σ03 «Στατιστική περιγραφική εφαρμοσμένη στην ψυχοπαιδαγωγική» ΘΕΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ:

ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ: Β06Σ03 «Στατιστική περιγραφική εφαρμοσμένη στην ψυχοπαιδαγωγική» ΘΕΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΕΑΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ 2011-2012 ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ: Β06Σ03 «Στατιστική περιγραφική εφαρμοσμένη στην ψυχοπαιδαγωγική» Διδάσκων: Κ. Χρήστου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΝΑΚΑΣ 32. Μέτρια 18.9% Καλή 40.2% Πολύ καλή 40.8% ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 31. 10 Αττική. Φαίνεται πως οι μαθητές στην Αττική έχουν καλύτερες γνώσεις Αγγλικών.

ΠΙΝΑΚΑΣ 32. Μέτρια 18.9% Καλή 40.2% Πολύ καλή 40.8% ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 31. 10 Αττική. Φαίνεται πως οι μαθητές στην Αττική έχουν καλύτερες γνώσεις Αγγλικών. Β. Ενδιαφέροντα κι εξωσχολικές δραστηριότητες. Γνώση Αγγλικών Ένα εξαιρετικά μεγάλο ποσοστό της τάξεως του 97.9% των ερωτηθέντων μαθητών γνωρίζει Αγγλικά. Το επίπεδο γνώσεών τους εκτιμάται απ τους ίδιους

Διαβάστε περισσότερα

Βούλα Μάστορη. Ένα γεμάτο μέλια χεράκι

Βούλα Μάστορη. Ένα γεμάτο μέλια χεράκι 1 Σειρά Σπουργιτάκια Εκδόσεις Πατάκη Ένα γεμάτο μέλια χεράκι Βούλα Μάστορη Εικονογράφηση: Σπύρος Γούσης Σελ. 91 Δραστηριότητες για Γ & Δ τάξη Συγγραφέας: Η Βούλα Μάστορη γεννήθηκε στο Αγρίνιο. Πέρασε τα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ Θρησκευτικά B Δημοτικού (Μέρος Α ) Ομορφος κόσμος ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ Θρησκευτικά Β Δημοτικού Ομορφος κόσμος (Μέρος A ) Συγγραφική ομάδα:

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚ ΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ Α.Ε.

ΕΚ ΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ Α.Ε. ιστορίες της 17 ιστορίες της Πρωτοχρονιάς Παραμύθια: Βαλερί Κλες, Έμιλι-Ζιλί Σαρμπονιέ, Λόρα Μιγιό, Ροζέ-Πιερ Μπρεμό, Μονίκ Σκουαρσιαφικό, Καλουάν, Ιμπέρ Μασουρέλ, Ζαν Ταμπονί-Μισεράτσι, Πολ Νέισκενς,

Διαβάστε περισσότερα

Τα περισσότερα παιδιά έχουν κατοικίδια στην αυλή τους. Υπάρχουν πολλά αδέσποτα στο Δήμο που δηλητηριάζονται. Η επιθυμία των παιδιών να γνωρίσουν τα

Τα περισσότερα παιδιά έχουν κατοικίδια στην αυλή τους. Υπάρχουν πολλά αδέσποτα στο Δήμο που δηλητηριάζονται. Η επιθυμία των παιδιών να γνωρίσουν τα ΣΤ τάξη Δημοτικού Σχολείου Μακρυγιάλου 2009-2010 1 Τα περισσότερα παιδιά έχουν κατοικίδια στην αυλή τους. Υπάρχουν πολλά αδέσποτα στο Δήμο που δηλητηριάζονται. Η επιθυμία των παιδιών να γνωρίσουν τα άγρια

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑΞΗ Γ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ από τη δασκάλα Στέλλα Σάββα Παττίδου

ΤΑΞΗ Γ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ από τη δασκάλα Στέλλα Σάββα Παττίδου ΤΑΞΗ Γ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ από τη δασκάλα Στέλλα Σάββα Παττίδου ΚΕΙΜΕΝΙΚΟ ΕΙΔΟΣ:ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ Θέμα: Περιγραφή προσώπου Τίτλος: «ο παππούς μου» Α. ΠΡΟΣΥΓΓΡΑΦΙΚΟ ΣΤΑΔΙΟ 1. Φάση Αυθεντικοποίησης (3Χ40 λεπτά) Προβληματισμός

Διαβάστε περισσότερα

Επιστολή : Νεοελληνική Γλώσσα για το Γυμνάσιο

Επιστολή : Νεοελληνική Γλώσσα για το Γυμνάσιο Επιστολή : Νεοελληνική Γλώσσα για το Γυμνάσιο Η επιστολή ή το γράμμα είναι ένα είδος επικοινωνιακού λόγου, πολύ χρήσιμο για την κοινωνική μας ζωή. Υπάρχουν διάφορα είδη επιστολών. Μια επιστολή μπορεί να

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενα Κατανόησης Γραπτού Λόγου

Κείμενα Κατανόησης Γραπτού Λόγου Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας Πιστοποίηση Επάρκειας της Ελληνομάθειας 18 Ιανουαρίου 2013 A2 Κείμενα Κατανόησης Γραπτού Λόγου Διάρκεια Εξέτασης 30 λεπτά Διάρκεια Εξέτασης 30 λεπτά Ερώτημα 1 (7 μονάδες) Διαβάζετε

Διαβάστε περισσότερα

Γυναίκες πολεµίστριες και ηρωίδες. Έρευνα-επιλογή:Μ. Λόος Μετάφραση: Μ. Σκόµπα Επιµέλεια: Β. Καντζάρα

Γυναίκες πολεµίστριες και ηρωίδες. Έρευνα-επιλογή:Μ. Λόος Μετάφραση: Μ. Σκόµπα Επιµέλεια: Β. Καντζάρα Γυναίκες πολεµίστριες και ηρωίδες Έρευνα-επιλογή:Μ. Λόος Μετάφραση: Μ. Σκόµπα Επιµέλεια: Β. Καντζάρα Cleopatra (Κλεοπάτρα) 69 30 π.χ. Αίγυπτος Βασίλισσα Η Κλεοπάτρα γεννήθηκε το 69 π.x και βασίλεψε στην

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: "ΕΛΕΝΗ" ΤΟΥ ΕΥΡΙΠΙΔΗ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. Α. ΚΕΙΜΕΝΟ: Β ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ στίχοι: 987-1098

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: ΕΛΕΝΗ ΤΟΥ ΕΥΡΙΠΙΔΗ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. Α. ΚΕΙΜΕΝΟ: Β ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ στίχοι: 987-1098 ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: "ΕΛΕΝΗ" ΤΟΥ ΕΥΡΙΠΙΔΗ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Α. ΚΕΙΜΕΝΟ: Β ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ στίχοι: 987-1098 ΕΛΕΝΗ: Ικέτισσα, ω! παρθένα, σου προσπέφτω και σε παρακαλώ απ της δυστυχίας

Διαβάστε περισσότερα

Χριστούγεννα. Ελάτε να ζήσουμε τα. όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά

Χριστούγεννα. Ελάτε να ζήσουμε τα. όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά Ελάτε να ζήσουμε τα όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά Χριστούγεννα (μέσα από ιστορίες και χριστουγεννιάτικα παιχνίδια) 1 Στόχοι: Μέσα από διάφορες

Διαβάστε περισσότερα

Πώς και γιατί μετακινούμαστε;

Πώς και γιατί μετακινούμαστε; Πώς και γιατί μετακινούμαστε; Διδακτική πρόταση 1: Συνοπτικό πλαίσιο μετακίνησης και εγκατάστασης Ερωτήματα-κλειδιά Γιατί και πώς μετακινούμαστε από τα πολύ παλιά χρόνια μέχρι σήμερα; Πού μένουμε από τα

Διαβάστε περισσότερα

Η ΥΠΕΥΘΗΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Αλεξανδρή Ελευθερία. Η ΕΛΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΟΙ ΜΑΘΗΤΕΣ: Δημαράκης Κοσμάς Δράκου Άννα Καίρης Μάριος Κομίνη Ιωάννα Σουλάνδρος Τάσος

Η ΥΠΕΥΘΗΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Αλεξανδρή Ελευθερία. Η ΕΛΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΟΙ ΜΑΘΗΤΕΣ: Δημαράκης Κοσμάς Δράκου Άννα Καίρης Μάριος Κομίνη Ιωάννα Σουλάνδρος Τάσος Η ΥΠΕΥΘΗΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Αλεξανδρή Ελευθερία Η ΕΛΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΟΙ ΜΑΘΗΤΕΣ: Δημαράκης Κοσμάς Δράκου Άννα Καίρης Μάριος Κομίνη Ιωάννα Σουλάνδρος Τάσος Ξεκινώντας την εργασία θα θέλαμε να παραθέσουμε το παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

Από την Διονυσία Γιαννοπούλου Ψυχοθεραπεύτρια Οικογενειακή Σύμβουλο Επιστημονικά Υπεύθυνη του Κ.Π «ΠΡΟΝΟΗ»

Από την Διονυσία Γιαννοπούλου Ψυχοθεραπεύτρια Οικογενειακή Σύμβουλο Επιστημονικά Υπεύθυνη του Κ.Π «ΠΡΟΝΟΗ» ΤΙ ΤΗΝ ΑΠΟΔΥΝΑΜΩΝΕΙ? ΠΩΣ ΘΑ ΤΗΝ ΕΝΙΣΧΥΣΟΥΜΕ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ!! Από την Διονυσία Γιαννοπούλου Ψυχοθεραπεύτρια Οικογενειακή Σύμβουλο Επιστημονικά Υπεύθυνη του Κ.Π «ΠΡΟΝΟΗ» Αυτοεκτίμηση είναι η θετική εικόνα που

Διαβάστε περισσότερα

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. Η Γέννηση του Ιησού Χριστού

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. Η Γέννηση του Ιησού Χριστού Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει Η Γέννηση του Ιησού Χριστού Συγγραφέας: Edward Hughes Εικονογράφηση:M. Maillot Διασκευή:E. Frischbutter; Sarah S. Μετάφραση: Evangelia Zyngiri Παραγωγός: Bible for Children

Διαβάστε περισσότερα

«Η τύχη του άτυχου παλικαριού»

«Η τύχη του άτυχου παλικαριού» ΠΑΡΑΜΥΘΙ #15 «Η τύχη του άτυχου παλικαριού» (Κοζάνη - Μακεδονία) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #15 Ψηφίστε το παραμύθι που σας άρεσε περισσότερο εδώ μέχρι 30/09/2011 Δείτε

Διαβάστε περισσότερα

Τα παιδιά βιώνουν παιχνίδια από το παρελθόν με τους παππούδες ΦΑΝΗ ΧΡΗΣΤΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ-ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΙΝΕ/ΓΣΕΕ

Τα παιδιά βιώνουν παιχνίδια από το παρελθόν με τους παππούδες ΦΑΝΗ ΧΡΗΣΤΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ-ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΙΝΕ/ΓΣΕΕ Τα παιδιά βιώνουν παιχνίδια από το παρελθόν με τους παππούδες ΦΑΝΗ ΧΡΗΣΤΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ-ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΙΝΕ/ΓΣΕΕ Τα παιχνίδια είναι δημιουργήματα του Ελληνικού πολιτισμού με ρίζες που φτάνουν στην

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΔΡΑΣΗ ΑΠΟ ΤΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΟΥ ΤΡΟΜΟΥ

ΑΠΟΔΡΑΣΗ ΑΠΟ ΤΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΟΥ ΤΡΟΜΟΥ ΑΠΟΔΡΑΣΗ ΑΠΟ ΤΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΟΥ ΤΡΟΜΟΥ - Α,α,α,α,α,α,α! ούρλιαξε η Νεφέλη - Τρομερό! συμπλήρωσε η Καλλιόπη - Ω, Θεέ μου! αναφώνησα εγώ - Απίστευτα τέλειο! είπε η Ειρήνη και όλες την κοιτάξαμε λες και είπε

Διαβάστε περισσότερα

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. Η Γέννηση του Ιησού Χριστού

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. Η Γέννηση του Ιησού Χριστού Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει Η Γέννηση του Ιησού Χριστού Συγγραφέας: Edward Hughes Εικονογράφηση:M. Maillot Διασκευή:E. Frischbutter; Sarah S. Μετάφραση: Evangelia Zyngiri Παραγωγός: Bible for Children

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΚΡΑΤΙΚΑ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΚΡΑΤΙΚΑ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΚΡΑΤΙΚΑ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΤΕΛΙΚΕΣ ΕΝΙΑΙΕΣ ΓΡΑΠΤΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2009 2010 Μάθημα: Ελληνικά Επίπεδο: 2 Διάρκεια: 2 ώρες Ημερομηνία:

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση προφορικού λόγου

Κατανόηση προφορικού λόγου Α1 Κατανόηση προφορικού λόγου Διάρκεια: 25 λεπτά (25 μονάδες) Ερώτημα 1 (7 μονάδες) Ο Δημήτρης και ο φίλος του ο Πέτρος αυτό το σαββατοκύριακο θα πάνε εκδρομή στο βουνό. Θα ακούσετε δύο (2) φορές το Δημήτρη

Διαβάστε περισσότερα

Σεμινάριο μεικτής μάθησης του ΚΠΕ Βιστωνίδας: «Δημιουργία παρουσιάσεων με Prezi για την περιβαλλοντική εκπαίδευση»

Σεμινάριο μεικτής μάθησης του ΚΠΕ Βιστωνίδας: «Δημιουργία παρουσιάσεων με Prezi για την περιβαλλοντική εκπαίδευση» Σεμινάριο μεικτής μάθησης του ΚΠΕ Βιστωνίδας: «Δημιουργία παρουσιάσεων με Prezi για την περιβαλλοντική εκπαίδευση» Αποτελέσματα αξιολόγησης των συμμετεχόντων Επιμορφωτές: Άγγελος Κωνσταντινίδης, Χρήστος

Διαβάστε περισσότερα

1 00:00:08,504 --> 00:00:11,501 το σχολείο της Τσιάπας παρουσιάζει: 2 00:00:14,259 --> 00:00:17,546 "ποιοί είναι οι Ζαπατίστας;"

1 00:00:08,504 --> 00:00:11,501 <i>το σχολείο της Τσιάπας παρουσιάζει:</i> 2 00:00:14,259 --> 00:00:17,546 <b>ποιοί είναι οι Ζαπατίστας;</b> 1 00:00:08,504 --> 00:00:11,501 το σχολείο της Τσιάπας παρουσιάζει: 2 00:00:14,259 --> 00:00:17,546 "ποιοί είναι οι Ζαπατίστας;" 3 00:00:17,967 --> 00:00:20,395 Οι Ζαπατίστας είναι ένα κίνημα.

Διαβάστε περισσότερα

Σειρά «ΘΥΜΗΣΙΣ» : Αρχαίος Ελληνικός Πολιτισμός και Γλώσσα

Σειρά «ΘΥΜΗΣΙΣ» : Αρχαίος Ελληνικός Πολιτισμός και Γλώσσα Σειρά «ΛΟΓΟΜΑΘΕΙΑ+» : Διδασκαλία της Ελληνικής ως Μητρικής Γλώσσας Η «Λογομάθεια+» είναι ένα πολυμεσικό εκπαιδευτικό λογισμικό (σειρά 3 CD-ROM) που καλύπτει το σύνολο των φαινομένων της γραμματικής, του

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΡΝΗΛΙΟΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ

ΚΟΡΝΗΛΙΟΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ ΚΟΡΝΗΛΙΟΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ ΑΠΟ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ Ο κεντρικός λόγος της παιδείας σε μια δημοκρατική κοινωνία είναι αναμφισβήτητος. Και δεν μιλώ για την παιδεία που παρέχει το «υπουργείο Παιδείας». Η παιδεία

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΡΙΤΣΟΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΤΕΧΝΙΚΗ ΚΑΙ ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΑΜΜΟΧΩΣΤΟΥ /ΑΥΓΟΡΟΥ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΡΙΤΣΟΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΤΕΧΝΙΚΗ ΚΑΙ ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΑΜΜΟΧΩΣΤΟΥ /ΑΥΓΟΡΟΥ «ΑΞΙΖΕ ΝΑ ΥΠΑΡΧΟΥΜΕ ΓΙΑ ΝΑ ΣΥΝΑΝΤΗΘΟΥΜΕ» ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ «ΝΕΑ ΓΕΝΙΑ ΣΕ ΔΡΑΣΗ» ΓΙΑΝΝΗΣ ΡΙΤΣΟΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΤΕΧΝΙΚΗ ΚΑΙ ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΑΜΜΟΧΩΣΤΟΥ /ΑΥΓΟΡΟΥ 1 Ο ΕΠΑ.Λ ΧΑΝΙΩΝ Ό,τι δεν συνέβη, είναι ό,τι δεν ποθήσαμε,

Διαβάστε περισσότερα

Η ιστορία της μουσικής μέσα από ένα παραμύθι

Η ιστορία της μουσικής μέσα από ένα παραμύθι Η ιστορία της μουσικής μέσα από ένα παραμύθι Πριν πολλά χρόνια, στην Αρχαία Ελλάδα, ζούσαν οι Θεοί του Ολύμπου, πού αλλού; στον Όλυμπο. Και ενώ έτρωγαν αδιάκοπα νέκταρ και αμβροσία άρχισαν να πλήττουν

Διαβάστε περισσότερα

Το ψέμα είναι ένας εύκολος τρόπος να αποφύγεις την πραγματικότητα : συνέντευξη του Άγγελου Αγγέλου και της Έμης Σίνη στο elniplex

Το ψέμα είναι ένας εύκολος τρόπος να αποφύγεις την πραγματικότητα : συνέντευξη του Άγγελου Αγγέλου και της Έμης Σίνη στο elniplex Το ψέμα είναι ένας εύκολος τρόπος να αποφύγεις την πραγματικότητα : συνέντευξη του Άγγελου Αγγέλου και της Έμης Σίνη στο elniplex Η Έμη Σίνη μεγάλωσε στη Ρόδο, σπούδασε πολιτικός μηχανικός στο Μετσόβιο

Διαβάστε περισσότερα

Η Βία κατά των γυναικών και η θέση της στην κοινωνία.

Η Βία κατά των γυναικών και η θέση της στην κοινωνία. Η Βία κατά των γυναικών και η θέση της στην κοινωνία. Τ α δ ι κ α ι ώ µ α τ α τ ω ν γ υ ν α ι κ ώ ν σ τ η ν κ ο ι ν ω ν ί α. Εισαγωγή Πολλές έρευνες και µελέτες σχετικά µε τη θέση της γυναίκας απασχολούν

Διαβάστε περισσότερα

Συμμετοχή στην έκθεση για τις προσωπικότητες της " Μη βίας"

Συμμετοχή στην έκθεση για τις προσωπικότητες της  Μη βίας Συμμετοχή στην έκθεση για τις προσωπικότητες της " Μη βίας" Στις 25-2-2013 οι ομάδα των Έμπιστων Διαμεσολαβητών του σχολείου μας πραγματοποίησε επίσκεψη στην έκθεση για τις προσωπικότητες της " Μη βίας"

Διαβάστε περισσότερα

«Το κορίτσι με τα πορτοκάλια»

«Το κορίτσι με τα πορτοκάλια» «Το κορίτσι με τα πορτοκάλια» Α ομάδα «Κάθεσαι καλά, Γκέοργκ; Καλύτερα να καθίσεις, γιατί σκοπεύω να σου διηγηθώ μια ιστορία για γερά νεύρα». Με αυτόν τον τρόπο ο συγγραφέας του βιβλίου αρχίζει να ξετυλίγει

Διαβάστε περισσότερα

ΟΈντι, ένας συγγραφέας, βρίσκεται μετά από ατύχημα απομονωμένος

ΟΈντι, ένας συγγραφέας, βρίσκεται μετά από ατύχημα απομονωμένος Ο ΟΥΡΑΝΟΣ ΠΟΥ ΟΝΕΙΡΕΥΤΗΚΕΣ Σύγχρονη Λογοτεχνία Γιάννης Σκαραγκάς Επιμέλεια: Κατερίνα Σχινά ISBN: 978-960-218-942-9 Τιμή: 11.00 ευρώ Αριθμός σελίδων: 264 Διαστάσεις: 12,5x21 Γλώσσα: Ελληνικά Οκτωβρίου 2014

Διαβάστε περισσότερα

Πώς περνάμε τη μέρα μας;

Πώς περνάμε τη μέρα μας; Πώς περνάμε τη μέρα μας; Διδακτική πρόταση 2: Συνοπτικό πλαίσιο καθημερινής ζωής Ερώτημα-κλειδί Πώς περνούμε τη μέρα μας από τα πολύ παλιά χρόνια μέχρι σήμερα; Σύνδεση με το προηγούμενο μάθημα Στο προηγούμενο

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση γραπτού λόγου

Κατανόηση γραπτού λόγου Β1 1 Επίπεδο Β1 (25 μονάδες) Διάρκεια: 40 λεπτά Ερώτημα 1 (6 μονάδες) Διαβάζετε σ ένα περιοδικό οδηγίες για να μάθουν σωστά τα παιδιά σας σκι. Το περιοδικό όμως είναι παλιό κι έτσι βλέπετε καθαρά μόνο

Διαβάστε περισσότερα

ΥΔΡΟΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ (ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ) Τίτλος διερεύνησης: Ποιοί παράγοντες επηρεάζουν το πόσο νερό συγκρατεί το χώμα;

ΥΔΡΟΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ (ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ) Τίτλος διερεύνησης: Ποιοί παράγοντες επηρεάζουν το πόσο νερό συγκρατεί το χώμα; ΥΔΡΟΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ (ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ) Τίτλος διερεύνησης: Ποιοί παράγοντες επηρεάζουν το πόσο νερό συγκρατεί το χώμα; Σύντομη περιγραφή διερεύνησης: Σκοπός αυτής της διερεύνησης ήταν να κάνουν κάποιες υποθέσεις

Διαβάστε περισσότερα

Κατερίνα Κατράκη. Παράθυρο. Ποίηση

Κατερίνα Κατράκη. Παράθυρο. Ποίηση Κατερίνα Κατράκη Παράθυρο Ποίηση ΠΑΡΑΘΥΡΟ Κατερίνα Κατράκη Διορθώσεις: Χαρά Μακρίδη Επιμέλεια: Κωνσταντίνος Ι. Κορίδης Σελιδοποίηση: Ζωή Ιωακειμίδου Χαρακτικό εξωφύλλου - Προμετωπίδα: Βάσω Κατράκη Σχεδιασμός

Διαβάστε περισσότερα