ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ-ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ-ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ-ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ-ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ"

Transcript

1 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ-ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ-ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΔΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ-ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΕΤΡΟΣ Ε. ΛΑΖΟΣ TΟ ΣΩΤΗΡΙΟΛΟΓΙΚΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ THΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΤΟΥ SPINOZA ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΙΩΑΝΝΙΝΑ 2003

2 2

3 To σωτηριολογικό περιεχόμενο της φιλοσοφίας του Spinoza 3

4 Πέτρος Ε. Λάζος, Ιωάννινα,

5 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ-ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ-ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΔΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ-ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΕΤΡΟΣ Ε. ΛΑΖΟΣ TΟ ΣΩΤΗΡΙΟΛΟΓΙΚΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΤΟΥ SPINOZA ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΙΩΑΝΝΙΝΑ

6 Κατηραμένος να είναι ούτος διαρκούσης της ημέρας, κατηραμένος να είναι ούτος διαρκούσης της νυκτός κατηραμένος κατά την κατάκλισίν του και κατηραμένος κατά την έγερσίν του κατηραμένος κατά την έξοδό του και κατηραμένος κατά την είσοδό του Είθε να μην τον συγχωρήση ποτέ ο Θεός Διατάσσομεν ίνα μηδείς παρέξη χάριν εις αυτόν, ίνα μηδείς συγκατοική μετ αυτού υπό την αυτήν στέγην ή εις απόσταση τεσσάρων πήχεων ίνα μηδείς αναγνώση έργον συνταχθέν ή γραφέν παρ αυτού. Απόσπασμα από τον αφορισμό του Benedict Baruch D Espinoza ( ). 6

7 7

8 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. Πρόλογος Παρατηρήσεις επί της μορφής του κειμένου Εισαγωγή Πρώτο μέρος. Oντολογία. Κεφάλαιο Πρώτο: O αφετηριακός για τη σωτηρία χαρακτήρας των οντολογικών θέσεων του Spinoza. 21. Κεφάλαιο Δεύτερο: Οι οντολογικές θέσεις του Spinoza Δεύτερο μέρος. Το οντολογικό status του ανθρώπου. Κεφάλαιο Πρώτο: Θεός ή φύση και άνθρωπος. 40. Κεφάλαιο Δεύτερο: Conatus ad suum esse perseverandi Τρίτο μέρος. Το ζήτημα της σωτηρίας. Κεφάλαιο Πρώτο: Η σπινοζική γνωσιοθεωρία και το τρίτο είδος γνώσης ως μέσο επίτευξης της σωτηρίας. 60. Κεφάλαιο Δεύτερο: Amor Dei Intellectualis sub specie aeternitatis. 76. Κεφάλαιο Τρίτο: Ο ορθολογικός χαρακτήρας του σωτηριολογικού περιεχομένου της σπινοζικής φιλοσοφίας Πηγές-Λεξικά Βιβλιογραφία Ευρετήριο ονομάτων Übersicht Επίμετρον Bιογραφικό σημείωμα

9 Συμβουλευτική επιτροπή: 1. Επίκουρος καθηγητής Ι. Πρελορέντζος (επιβλέπων). 2. Καθηγητής Π. Νούτσος. 3. Αν. Καθηγητής Δ. Κοτρόγιαννος. Η έγκριση Μεταπτυχιακής Διπλωματικής Εργασίας υπό της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων δεν υποδηλοί αποδοχή των γνωμών του συγγραφέως. (Ν. 5343/32, άρθρο 202/2) 9

10 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Επιθυμώ να εκφράσω τις θερμές ευχαριστίες μου προς τα μέλη της συμβουλευτικής επιτροπής του Τομέα Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, με τη βοήθεια της οποίας η διεκπεραίωση της παρούσας συγγραφής κατέστη δυνατή: Αρχικά, προς τον επίκουρο καθηγητή Φιλοσοφίας κ. Ιωάννη Πρελορέντζο επιβλέποντα καθ όλη τη διάρκεια της συγγραφής και στη συνέχεια προς τον καθηγητή Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας κ. Παναγιώτη Νούτσο. Επίσης, να ευχαριστήσω τον αν. καθηγητή του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης της Σχολής Κοινωνικών Επιστημών του Πανεπιστημίου της Κρήτης κ. Δημήτρη Κοτρόγιαννο, του οποίου οι παρατηρήσεις συνετέλεσαν στην τελική μορφή της ανά χείρας διπλωματικής εργασίας. Η σχετική έρευνα για το έργο του Baruch Spinoza πραγματοποιήθηκε χάρη στις υποτροφίες οι οποίες και μου έχουν απονεμηθεί. Κατά το ακαδημαϊκό έτος 1999, ως φοιτητής της Θεολογικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, μέσω του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Ανταλλαγής Φοιτητών Socrates, φοίτησα στο Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών Master of Philosophy in Contextual Theology της Θεολογικής Σχολής του Πανεπιστημίου του Oslo, αποσπώντας τη σχετική υποτροφία από το Ίδρυμα Κρατικών Υποτροφιών. Ευχαριστώ τον καθηγητή Συστηματικής Θεολογίας κ. Hjetil Hafstad καθώς και τον καθηγητή Βιβλικής Καινοδιαθηκικής Θεολογίας κ. Halvor Moxnes, χάρη στους οποίους προσέγγισα επαρκέστερα το χώρο της Δυτικής Θεολογίας και Πνευματικότητας. Κατά τα ακαδημαϊκά έτη και , μου χορηγήθηκε υποτροφία από το εγκεκριμένο Ευρωπαϊκό Επιχειρησιακό Πρόγραμμα Εκπαίδευσης και Αρχικής Επαγγελματικής Κατάρτισης, για την παρακολούθηση μεταπτυχιακών σπουδών στον Τομέα Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. Ευχαριστώ τον επιστημονικό υπεύθυνο και πρόεδρο της Ειδικής Διατμηματικής Επιτροπής του Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών Ελληνική Φιλοσοφία-Φιλοσοφία των Επιστημών καθηγητή κ. Παναγιώτη Νούτσο. Τον ευχαριστώ επίσης για τις πολύτιμες συμβουλές του, πριν και κατά τη διάρκεια της φοίτησής μου στον Τομέα Φιλοσοφίας του Τμήματος Φ.Π.Ψ. της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. Πέτρος Ε. Λάζος Ιωάννινα, Σεπτέμβριος

11 Παρατηρήσεις επί της μορφής του κειμένου. Η Ηθική του Spinoza, έργο με το οποίο θ ασχοληθούμε κυρίως, είναι γραμμένη με γεωμετρική-αξιωματική μέθοδο 1. Ως εκ τούτου, λόγω δηλαδή της συγκεκριμένης μορφής του κειμένου το οποίο κατεξοχήν θα μας απασχολήσει, είναι απαραίτητες κάποιες διευκρινίσεις οι οποίες θα καταστήσουν την ανάγνωση του κειμένου ευκολότερη. 1 ον : O τρόπος παραπομπής στο έργο αυτό του Spinoza, θα αναφέρεται κάθε φορά στους ορισμούς, εξηγήσεις, αξιώματα, θεωρήματα, αποδείξεις, πορίσματα και σχόλια τα οποία εκθέτει ο συγγραφέας της και όχι στις απ ευθείας στις σελίδες της Ηθικής που γίνονται εκάστοτε αντικείμενο ενδιαφέροντος και ερμηνείας, εκτός από τις περιπτώσεις όπου αναφερόμαστε σε προλόγους και επίμετρα. Οι παραπομπές στα έργα του Spinoza πραγματοποιούνται με τις εξής συντομογραφίες: Στην Ηθική: θεώρ.: θεώρημα. απ.: απόδειξη. σχ.: σχόλιο. πόρ.: πόρισμα. ορ.: ορισμός. αξ.: αξίωμα. εξ.: εξήγηση. λ.: λήμμα. πρ.: πρόλογος. επίμ.: επίμετρο. κεφ.: κεφάλαιο. [ορισμοί των συναισθημάτων στην Ηθική IV]. Στα υπόλοιπα έργα 2 : κεφ.: κεφάλαιο. τ.: τόμος. προσθ.: προσθήκη. : παράγραφος. παρ.: παράρτημα. Επιστ.: επιστολή. πρότ.: πρόταση. 1 Ήδη από τον τίτλο της, Ethica Ordine Geometrico Demonstrata. Για τoν σημαντικό ρόλο που παίζουν τα μαθηματικά στη σκέψη του Spinoza, βλ. γενικά Ηθική Ι, επίμ., σελ. 79, όπου το ανθρώπινο γένος θα αγνοούσε για πάντα την αλήθεια, αν τα μαθηματικά που ασχολούνται όχι με σκοπούς, αλλά μόνο με την ουσία και τις ιδιότητες των σχημάτων, δεν έδειχναν στους ανθρώπους έναν άλλο κανόνα για την αλήθεια και εκτός από τα μαθηματικά, μπορούμε να επισημάνουμε και άλλες ακόμα αιτίες, -που είναι περιττό να τις απαριθμήσουμε εδώ-, με τις οποίες μπόρεσαν οι άνθρωποι να αντιληφθούν αυτές τις κοινές προκαταλήψεις και οδηγήθηκαν έτσι στην αληθινή γνώση των πραγμάτων. Πρβλ. Πολιτική Πραγματεία Ι, IV. 2 Στα υπόλοιπα έργα του Spinoza, οι παραπομπές ακολουθούν την έκδοση του Carl Gebhardt, Spinoza Opera, Heidelberg, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Carl Winter, 1925, εκτός από την επιστολογραφία του Spinoza, οι παραπομπές στην οποία συμμορφώνονται με την έκδοση του σπινοζικού corpus Œuvres Complètes, Texte nouvellement traduit ou revu, présenté et annoté par Roland Caillois, Madeleine Francès et Robert Misrahi, Paris, Gallimard, Bibliothèque de la Pléiade, Θα ήταν παράλειψη να μην αναφερθεί η χρησιμότητα της εξαιρετικής στα ελληνικά μετάφρασης της Πραγματείας για τη διόρθωση της νόησης από τον B. Jacquemart και την Β. Γρηγοροπούλου, Αθήνα, Πόλις, 2000, καθώς και της Πολιτικής Πραγματείας από τον Α. Ι. Στυλιανού, με εισαγωγή του Γ. Βώκου, Αθήνα, Πατάκης, 2000,

12 Στις βιβλιογραφικές παραπομπές, το κείμενο μέσα στις αγκύλες [... ], έχει προστεθεί από τον γράφοντα με σκοπό την καλύτερη ροή του μεταφερόμενου με παραθέματα ερευνητικού λόγου. Στα παραθέματα του πρωτότυπου κειμένου, οι προσθήκες (οι οποίες βρίσκονται επίσης μέσα σε αγκύλες) εξυπηρετούν μόνο την καλύτερη ροή και σύνδεσή του με το συγκείμενο, ούτως ώστε, τα όσα έχουν προστεθεί να μην αφαιρούν ούτε και να προσθέτουν κάτι από και στο νόημα του σπινοζικού λόγου. 2 ον : O τρόπος που ο Spinoza συνέγραψε το έργο του δημιουργεί προβλήματα, αναφορικά με την χρονική σειρά της παράθεσης των απόψεών του στο έργο του (επαναλήψεις, προτροπές στον αναγνώστη για επανανάγνωση προγενεστέρων ορισμών, αποδείξεων, αξιωμάτων κ.τ.λ). Για το λόγο αυτό, οι παραπομπές (κυρίως στην Ηθική), αναφέρονται αρχικά στην πρώτη φορά κατά την οποία μία ιδέα κάνει την εμφάνισή της στο πρωτότυπο κείμενο. Σκοπός της παρούσας συγγραφής δεν είναι να επικροτηθεί ή να απορριφθεί η εγκυρότητα του γεωμετρικού οικοδομήματος 3 που επιχειρήθηκε στα μέσα του 17 ου αιώνα, αλλά να εξεταστούν τα ανθρωπολογικά δεδομένα που συνάγονται από αυτό. Η επιχειρηματολογία μας συνεπώς δεν θα βασιστεί σε απλές διαπιστώσεις της αλληλουχίας των σπινοζικών ορισμών, εξηγήσεων, αξιωμάτων κ.τ.λ.. Η εδραίωση των επιχειρημάτων επιβάλλει να συμβαδίσουμε με το γεωμετρικό σχήμα του Spinoza, εξετάζοντας όμως κριτικά όχι τόσο την δυναμική της μεθόδου 4 του, όσο το γνωστικό της περιεχόμενο, δεσμευόμενοι να μην αποτελέσει η σπινοζική μεθοδολογία τροχοπέδη της δικής μας έρευνας, αλλά αντίθετα, αρωγό της επιχειρηματολογικής μας δομής. 3 ον Η παράθεση της βιβλιογραφίας τέλος, γίνεται με τον ακόλουθο τρόπο: Κατ αρχάς παρατίθενται οι πηγές (πρωτότυπα κείμενα και μεταφράσεις), στη συνέχεια τα λεξικά, ενώ ακολουθεί η δευτερεύουσα βιβλιογραφία, όπου, συγγράμματα και άρθρα διακρίνονται μεταξύ τους. Τα άρθρα τα οποία αποτελούν περιλήψεις βιβλίων ή άλλων άρθρων δεν συμπεριλαμβάνονται στη βιβλιογραφία, αλλά εμφανίζονται μόνο στις υποσημειώσεις. Για τον εντοπισμό τους, ο αναγνώστης μπορεί να συμβουλεύεται το γενικό ευρετήριο ονομάτων, το οποίο βρίσκεται στο τέλος. 3 Είναι αλήθεια, ότι η Ηθική είναι ένα μικρό θαύμα το οποίο οι σύγχρονοί του [Spinoza] αδυνατούσαν να κατανοήσουν, H. Höffding, A History of Modern Philosophy, μετ.: B. E. Meyer, New York, Dover Publications, 19551, σελ Αν ο σκοπός μας είναι να εξεταστεί μόνο η εσωτερική λογική του γεωμετρικού σχήματος της Ηθικής, τότε ο κίνδυνος να εγκλωβιστούμε στην ανάλυση της μεθοδολογίας του Spinoza είναι μεγάλος. Ο Condillac για παράδειγμα, θα επικρίνει τον Σπινοζισμό ως μεθοδολογία, στο Traité des Systémes, X., στο Œuvres, I, 169 κ.ε. Για τον Spinoza όμως, το ζήτημα της μεθόδου είχε ήδη λυθεί, όταν συστηματοποιούσε την φιλοσοφία του με την συγγραφή της Ηθικής. Στην Πραγματεία για την διόρθωση της νόησης, -η συγγραφή της οποίας προηγείται-, αναφέρει ότι η σωστή μέθοδος θα είναι εκείνη η οποία καταδεικνύει με ποιόν τρόπο θα πρέπει να καθοδηγείται το πνεύμα σύμφωνα με το γνώμονα μίας αληθούς ιδέας ( XXXVIII), και ότι η μέθοδος είναι η ίδια η αναστοχαστική γνώση, αυτό το θεμέλιο, που πρέπει να κατευθύνει τις σκέψεις μας, [και] δεν μπορεί να είναι τίποτε άλλο παρά η γνώση του τί συνιστά τη μορφή της αλήθειας, καθώς και η γνώση του νου, των ιδιοτήτων του και της εγγενούς ισχύος του, ( CV). Ο Spinoza ωστόσο, αν και διατυπώνει τις προτάσεις του more geometrico, κατορθώνει να ξεφύγει από τον φορμαλισμό και την ακινησία της μαθηματικής μεθόδου, χάρη στην έννοια της δύναμης (την οποία θα εξετάσουμε αναλυτικά στη συνέχεια), Β. Γρηγοροπούλου, Η ανάγνωση του Deleuze για τον Spinoza, Δευκαλίων, Ιούνιος 1988, σελ

13 Εισαγωγή Το στοιχείο που καθιστά ενδιαφέρουσα την συγγραφή μίας διπλωματικής εργασίας με θέμα το σωτηριολογικό περιεχόμενο της φιλοσοφίας του Baruch Spinoza είναι το γεγονός ότι μέχρι τώρα το συγκεκριμένο θέμα δεν έχει αναλυθεί εξαντλητικά 5. Το μεγαλύτερο μέρος της πρόσφατης έρευνας για τον Spinoza έχει αφιερωθεί σε θέματα όπως η πολιτική, η οντολογία, η μεταφυσική, η γνωσιοθεωρία, η ηθική, η θρησκεία, τα τελευταία δέκα χρόνια δε ιδιαίτερα και σε ένα ειδικότερο φιλοσοφικό ζήτημα, αυτό του χρόνου, -το οποίο εντάσσεται πρωτίστως στη μεταφυσική-, όμως το σωτηριολογικό περιεχόμενο της σπινοζικής φιλοσοφίας δεν έχει προκαλέσει την αντίστοιχη ερευνητική ενασχόληση. Σκοπός της ανά χείρας συγγραφής είναι να δείξει ότι η κορύφωση της σπινοζικής σκέψης είναι η επίτευξη της ανθρώπινης σωτηρίας (ή ευδαιμονίας, όπως θα αποδειχθεί παρακάτω), και όχι μόνο η σύναψη λ.χ. της πολιτικής κοινωνίας 6. Η επίτευξη της σωτηρίας αυτής δεν είναι κάτι το αυτονόητο, αλλά προκύπτει από την οντολογική σχέση του ανθρώπου με τον υπόλοιπο κόσμο, τις ανθρωπολογικές 5 Παραθέτουμε την άμεσα σχετιζόμενη με το θέμα βιβλιογραφία: i. Οι μελέτες των H. F. Hallet, Creation, emanation and salvation, Χάγη, Martinus Nijhoff, 1962, B. Rousset, La perspective finale de l Éthique, et le problème de la cohérence du spinozisme. L autonomie comme salut, Paris, Vrin, 1968, J. Lacroix, Spinoza et le problème du salut, Paris, P.U.F., 1970, Α. Matheron, Spinoza et le salut des ignorants, Paris, Aubier-Montaigne, 1971, G. Campana, Liberazione e Salvezza dell uomo in Spinoza, Roma, Città Nuova, 1978, Β. Rousset, L immanence et le salut. Regards spinozistes, Paris, Kimé, ii. Τα άρθρα των Y. Yοvel, Salvation through the third kind of knowledge, και J. M. Beyssade, (Éthique IV Appendice Chapitre 7) ou peut-on se sauver tout seul?, Revυe de Métaphysique et de Morale, 99 e année, αρ. 4, Paris, 1994, σελ Η παρούσα μελέτη, αποσκοπεί στο να συνοψίσει όσες έχουν προηγηθεί, αλλά και να τονίσει σαφέστερα την σχέση της σπινοζικής γνωσιοθεωρίας με το σωτηριολογικό περιεχόμενο της σπινοζικής φιλοσοφίας. 6 Ιδιαίτερη προσοχή στον πολιτικό προσανατολισμό της φιλοσοφίας του Spinoza δίνεται π.χ. από τον É. Balibar, στο έργο του Ο Spinoza και η πολιτική, μτφ.: Α. Στυλιανού, Αθήνα, Εστία,

14 συνέπειες που προκύπτουν από τη σχέση αυτή και τέλος μία εσωτερική διεργασία που λαμβάνει χώρα στους μηχανισμούς της ανθρώπινης νόησης. Σκοπός της είναι να παρουσιάσει το γιατί και το πώς οι οντολογικές προκείμενες που θέτει η σπινοζική σκέψη στο πρώτο μέρος της Ηθικής, αναδεικνύουν τη δυνατότητα του ανθρώπου για την επίτευξη του τρίτου είδους γνώσεως να παρουσιάσει το γιατί και να αποδείξει το πώς το είδος της γνώσης αυτής οδηγεί, -ίσως μάλιστα και να ταυτίζεται-, με την ανθρώπινη δυνατότητα πραγμάτωσης της πολυπόθητης salus 7. Η δομή της ανα χείρας διπλωματικής εργασίας, ακολουθεί την εσωτερική λογική της Ηθικής του Spinoza. Ως αφετηριακό σημείο εκλαμβάνεται η σπινοζική οντολογία, από την οποία απορρέει και με την οποία είναι συστηματικά συνδεδεμένη η σπινοζική ανθρωπολογία. Το τρίτο μέρος της παρούσας συγγραφής εκθέτει τη γνωσιοθεωρία του Spinoza, συμπυκνώνοντας νοηματικά το IV και V μέρος της Ηθικής, ενώ, επιπλέον επιχειρήματα για την ταύτιση της σωτηρίας με το τρίτο είδος γνώσης αντλούνται από το υπόλοιπο σπινοζικό corpus. Λαμβάνοντας υπ όψιν την δυναμική του σπινοζικού κειμένου, όπου ο, τιδήποτε έχει αποδειχθεί εκλαμβάνεται στην πορεία της συγγραφής από τον Spinoza ως θεμελιωμένη γνώση από την οποία προοδευτικά απορρέει η φιλοσοφική του σκέψη, επιδιώξαμε να συμβιβάσουμε όσο το δυνατόν περισσότερο τη δομή του παρόντος κειμένου με την εσωτερική λογική ακολουθία της σπινοζικής Ηθικής. Σύμφωνα με αυτήν, οντολογία, ανθρωπολογία και γνωσιοθεωρία συνδέονται μεταξύ τους στενά, την ίδια στιγμή που η γνώση τους, αλλά και η γνώση της συνάφειάς τους από την ανθρώπινη νόηση αποτελεί τον δρόμο 8 πραγμάτωσης της κορυφαίας αναζήτησης της σπινοζικής γνωσιοθεωρίας: Την πραγμάτωση του τρίτου είδους γνώσης. 7 Τον ίδιο δρόμο της σύνδεσης μεταξύ οντολογίας και ζητήματος της σωτηρίας διαμέσου του τρίτου είδους γνώσης έχει ακολουθήσει ο J. Lacroix: Αυτή η φιλοσοφία είναι την ίδια στιγμή μία φιλοσοφία της αντίληψης του θεού και μία φιλοσοφία της σωτηρίας, μία φιλοσοφία της σωτηρίας του ανθρώπου μέσω της αντίληψης του θεού. Το πρώτο βιβλίο της Ηθικής τιτλοφορείται Περί Θεού, το τελευταίο Περί της δυνάμεως της νοήσεως και όλο το έργο δείχνει πως η νόηση, με την ιδιαίτερη δύναμή της, μπορεί να επανενωθεί με το θεό, J. Lacroix, Spinoza et le problème du salut, Paris, P.U.F., 1970, σελ. 9. Πρβλ. τον εντοπισμό των απαρχών και την σύνδεση του τρίτου είδους γνώσης με τα πρώτα δεκαέξι θεωρήματα της Ηθικής Ι, από τον A. Matheron, La théorie des genres de connaissance dans l Éthique, επιμ.: Y. Prelorentzos και V. Régnier, D.A.T.A. (Documents, Arhives de Travail et Arguments), séance du Séminaire , C.E.R.P.H.I., Ecole Normale Supérieure de Fontenay/Saint-Cloud, σελ

15 Στο σημείο αυτό, κάποιες πληροφορίες σχετικά με τις πηγές του στοχασμού του Spinoza, κρίνονται απαραίτητες, καθώς εξυπηρετούν τη σφαιρικότερη κατανόηση του ζητήματος που μας ενδιαφέρει. Πιο συγκεκριμένα, θα εξεταστεί η σχέση του Spinoza με τους προκατόχους του, με άξονα τη διαφοροποίηση της σκέψης του oλλανδού φιλοσόφου αναφορικά με το ορθολογικά προσδιορισμένο (από τον ίδιο) περιεχόμενο της έννοιας της σωτηρίας. Δεν επιθυμούμε να αναδείξουμε τις πηγές του σπινοζικού στοχασμού στο σύνολό τους, καθώς η επιδιώξη αυτή αφενός ξεπερνά και δεν σχετίζεται άμεσα με το επιστημονικό desideratum της ανα χείρας συγγραφής, ενώ αφετέρου η αναγκαιότητα μίας τέτοιας εργασίας κρίνεται από τον γράφοντα άσκοπη αναφορικά με την εξυπηρέτηση των επιδιώξεων της παρούσας μελέτης. Σκοπός απλώς της εισαγωγής είναι να καταστεί κατανοητό ότι, παρά το γεγονός ότι η σκέψη τoυ Spinoza επηρεάστηκε φιλοσοφικά και θεολογικά από τους προκατόχους του, ο ίδιος νοηματοδότησε εντελώς διαφορετικά τις επιδράσεις που δέχτηκε. Είναι γνωστό, ότι κατά τη διάρκεια της διαμονής του στο Rijnsburg των Ηνωμένων Επαρχιών (ονομασία του Βορείου τμήματος της Ολλανδίας μέχρι και το 1795), o Baruch Spinoza ήρθε σε επαφή με έναν κύκλο διανοούμενων, που είχαν παρόμοιες σε αρκετά ζητήματα με αυτόν ιδέες, επηρεάστηκε από αυτούς, αλλά και τους επηρέασε. Για την περίπτωση που μας αφορά, είναι αρκετό να γνωρίζουμε τις επαφές του νέου ακόμα Baruch με τον εμπορικό αντιπρόσωπο και συγγραφέα Pieter ή Peter Balling ο οποίος και μετέφρασε στα ολλανδικά το 1664 το έργο του Spinoza, Αρχές της φιλοσοφίας του Descartes 9. Τις νεωτερικές για την εποχή ιδέες του Balling συναντά κανείς στο έργο του Το φως επάνω στο κηροπήγιο [Het Licht op de Kandelaar (1662)] 10. Ο Spinoza, νεαρός ακόμα, γνώρισε το εβραϊκό θρησκευτικό περιβάλλον διαμέσου της Συναγωγής. Οι θεολογικές του γνώσεις δεν περιορίζονταν σε ζητήματα λατρείας που αφορούσαν την εβραϊκή Συναγωγή, αλλά επεκτείνονταν και σε όλα τα ευρύτερα θεολογικά θέματα, όπως η δογματική, η ηθική, η μελέτη της βιβλικής 8 Πρέπει να διαβάσουμε την Ηθική ως έκθεση μίας διαδρομής, οπωσδήποτε διανοητικής [ ] (η υπογράμμιση δική μας), J. Lacroix, Spinoza et le problème du salut, Paris, P.U.F., 1970, σελ Σχετικά με τη σχέση Spinoza-Descartes, βλ. συνοπτικά G. Deleuze, O Spinoza και το πρόβλημα της έκφρασης, μτφ.: Φ. Σιατίτσας, επιστ. επιμ.: A. Στυλιανού, Αθήνα, Κριτική, 20021, σελ Σχολιάζοντας το συγκεκριμένο έργο του P. Balling, ο Π. Δόϊκος αναφέρει ότι με αυτό υποστήριξε πως μόνο με τον ορθό λόγο, δηλαδή με το εσωτερικό φως επιτυγχάνεται η ένωσή μας με το Θεό, Π. Δόϊκος, Spinoza, Φαντασία, γνώση και προφητεία, Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2000, σελ

16 γραμματείας (κυρίως του Ταλμούδ) 11, και των ιουδαϊκών κωδίκων αυτής. Την εποχή του Spinoza, δύο είναι τα κύρια θέματα που απασχολούν τους εβραίους θεολόγους αλλά και φιλόσοφους: α. Ποιά είναι η φύση του Θεού και με ποιόν τρόπο μπορεί να εναρμονιστεί η ελληνική φιλοσοφία με τον εβραϊκό μονοθεϊσμό, και β. Ποιά είναι η σχέση του Θεού με τον κόσμο. Ο Θεός είναι η υπερβατική αιτία του κόσμου, η ενυπάρχουσα ουσία του, ή η πηγή από την οποία απορρέει ο κόσμος; O Spinoza, γνωρίζει το έργο του Abraham Ibn Ezra ( ), γνωστού και ως Αβενοζρόη, μελετητή και ερμηνευτή της Βίβλου, γραμματικού νεοπλατωνικού φιλοσόφου, αστρονόμου, μαθηματικού και ποιητή. Γνωρίζει επίσης το έργο ενός μεγάλου σχολιαστή της Βίβλου, του Mozes Ben Maimon ή Μαϊμωνίδη 12 ( Το Ταλμούδ, συλλογή ραββινικών αρχικά προφορικών παραδόσεων, έγινε αντικείμενο έριδος μεταξύ των ορθοδόξων Ιουδαίων. Οι δύο μερίδες που αναπτύχθηκαν μετά τον 8 ο αιώνα, ήταν αυτή των Ραββανιτών, υπέρμαχων του κύρους των παραδόσεων και εκείνη των Καραϊτών ή Καραίων (από το Kara=αναγιγνώσκω), οπαδών μίας νοησιαρχικής ερμηνευτικής προσέγγισης της Γραφής. Ο Spinoza όμως, επηρεάστηκε από τις απόψεις μίας τρίτης, ριζοσπαστικότερης μερίδος που πήρε μέρος στη διαμάχη αυτή, τους Καββαλιστές. Οι Καββαλιστές υποστήριζαν ότι το αληθινό περιεχόμενο της Γραφής εντοπίζεται με μία βαθύτερη ανάγνωση και ότι δεν συλλαμβάνεται πλήρως με το νου. Το αληθινό περιεχόμενο της Γραφής αποκαλύφθηκε από το Θεό μόνο στον Μωυσή, τα δε ιερά κείμενα, καταγράφουν το περιεχόμενο αυτό. Οι σχετικές αντιρρήσεις του Spinoza, εντοπίζονται στην Θεολογικο-Πολιτική Πραγματεία, πρόλ. και κεφ. V. Μπορούμε να συνοψίσουμε τις καββαλιστικές επιρροές που δέχθηκε ο Spinoza οι οποίες συνδέονται έμμεσα με το ζήτημα της σωτηρίας, στο βαθμό που η γνώση του θεού σχετίζεται με το τρίτο είδος γνώσης-, σε i. τη θεωρία της εν εαυτώ ύπαρξης του Θεού, και ii. τη θεωρία των θείων κατηγορημάτων διαμέσου των οποίων γίνεται αντιληπτό το θείο, κατηγορήματα τα οποία θεωρούνται αναφορικά με το θείο και αναφορικά με τον κόσμο. Ας σημειωθεί όμως ότι οι καββαλιστικές απόψεις είναι εν γένει απόψεις δυϊστικές (διάκριση Θεού και κόσμου, διάκριση μεταξύ κόσμου του φωτός και κόσμου του σκότους), ενώ, κοινός τόπος στη σπινοζική σκέψη είναι η άρση τέτοιου είδους δυϊσμών. Σχετικά με τις επιρροές γενικά του Spinoza από την Kabbalah, βλ. E. Benamozegh, Spinoza et la Kabbale, στο L Univers Israélite, Paris, 1864 και Μ. Chamla, Spinoza e il concetto della tradizione ebraica, στη σειρά Filosofia et scienza nel cinquecento e nel seicento, Milano, Franco Angeli, Γενικότερα, οι αναγεννησιακές ή μυστικιστικέςκαββαλιστικές πηγές έμπνευσης του Spinoza, ενίσχυσαν τον μονιστικό του προσανατολισμό, όμως η φιλοσοφική αποκρυστάλλωση αυτού του προσανατολισμού του συντελέστηκε στα πλαίσια που χάραξαν ορισμένες βασικές θέσεις της φυσικομαθηματικής επιστήμης., Π. Κονδύλης, Η Κριτική της Μεταφυσικής στη Νεότερη Σκέψη, Αθήνα, Γνώση, 1983, σελ. 262, σχ Ο Μαϊμωνίδης επεδίωξε να επικυρώσει επιστημονικά τις θρησκευτικές αλήθειες και υποστήριξε πως ο Θεός γίνεται αντιληπτός (όχι όμως απόλυτα όπως στον Spinoza ), μόνο διαμέσου των αρνητικών κατηγορημάτων (via negativa). O Μαϊμωνίδειος Θεός όμως είναι οντολογικά διακριτός από τον κόσμο. Μία από τις επιρροές του Μαϊμωνίδη στον Spinοza εντοπίζεται στην θεωρία της σωτηρίας του ανθρώπου με την βελτιστοποίηση της νοητικής λειτουργίας διαμέσου της φιλοσοφίας. Εκάστω άρα ημών απόκειται να σώση ως οιόν τε πλείστον της εαυτού φύσεως προάγων τον νουν διά της φιλοσοφίας, Κ. Λογοθέτης, Η Φιλοσοφία των Πατέρων και του Μέσου Αιώνος τόμ. Β, Αθήνα, Eστία, 1934, σελ. 596 και σχ. Βέβαια, η παραλληλία αυτή δεν πρέπει να μας οδηγήσει στο συμπέρασμα μίας απόλυτης σχέσης μεταξύ των δύο. H δυνατότητα επίτευξης της σωτηρίας στη σπινοζική σκέψη, εδραιώνεται σε διαφορετικές βάσεις και ακολουθεί διαφορετική διαδικασία απ ό,τι στον Μαϊμωνίδη και τον εβραϊσμό γενικότερα, εφ όσον δεν αναφερόμαστε σε έναν υπερβατικό θεό, αλλά σε θεό εμμενή στον κόσμο. Αναλυτικότερα για τις επιρροές του Μαϊμωνίδη στον Spinoza, βλ. το άρθρο του Κ. Pearson, Maimonides and Spinoza, Mind, τόμ. 8, τεύχ. 31, 1883, σελ , και τα άρθρα του S. Zac, Spinoza et ses raports avec Maїmonide et Mose Mendelssohn, στα πρακτικά του συνεδρίου «Spinoza, Science et Religion, De la méthode géométrique à l interprétation de l écriture Sainte», 16

17 1204), ραβίνου και σχολιαστή της αριστοτελικής αλλά και νεοπλατωνικής φιλοσοφίας. Τέλος, επηρρεάζεται από τον καββαλιστή Ibn Gebirol (1021- ; ): Για παράδειγμα, η σπινοζική «natura naturans», αντιστοιχεί στον Αδάμ Κάδμο, -τον πρωτόπλαστο του σύμπαντος σύμφωνα με την Kabbalah-, από τον οποίο προέρχεται ο κόσμος της απορροής [ ] κόσμος στον οποίο μετέχει η ανθρώπινη ψυχή 13. Ενώ όμως στην Kabbalah, ο Θεός είναι η υπερβατική πηγή απορροής του κόσμου, στον Spinoza, ο θεός είναι η ενυπάρχουσα αιτία ή ουσία του σύμπαντος. Πίσω από τις διαφορές αυτές υποφώσκει η εβραϊκή οντολογική διάκριση μεταξύ Θεού και κόσμου, καθώς και η θεωρία του δημιουργισμού (δημιουργία του κόσμου από τον Θεό) 14. Αναφορικά με τις εβραϊκές απόψεις για την φύση του Θεού, ο Spinoza θα διαχωρίσει τη θέση του με σαφήνεια, έχοντας ως αφετηρία της σκέψης του τον ορθολογισμό 15, Paris, Vrin, 1982, σελ. 3-10, και Spinoza et la théorie des attributs de Dieu de Maïmonide στο Philosophie, Théologie, Politique, Paris, 1977, σελ W. R. Sorley, Jewish Mediaeval Philosophy and Spinoza, Mind, τόμ. 5, τεύχ. 19, 1880, σελ. 366, άρθρο στο οποίο ο αναγνώστης μπορεί να πληροφορηθεί για κάποια κοινά στοιχεία μεταξύ του Spinoza και του Ibn Gebirol. Ας σημειωθεί όμως, ότι ο Spinoza ουσιαστικά υιοθετεί την διάκριση natura naturans-natura naturata από τη σχολαστική φιλοσοφία, όπου στα έργα του αντίθετου στις ιδέες του Αβερρόη, Ραμούνδου Λούλου ( δια λιθοβολισμού), Sermones contra errores Averrois (1310), De modi naturali intelligendi (1310), De divina unitate et pluralitate (1311), αναλύονται για πρώτη φορά οι έννοιες αυτές. Για λεπτ. βλ. Κ. Λογοθέτης, Η Φιλοσοφία των Πατέρων και του Μέσου Αιώνος τόμ Β, Αθήνα, Εστία, 1934, σελ Οι όροι natura naturans-natura naturata εμφανίζονται αρχικά στις λατινικές μεταφράσεις του Αβερρόη ( ΧΙΙΙ ος αιώνας), έπειτα στον Θωμά Ακινάτη (Summa Theologica Ia, Iiae, 85) στον μυστικιστή M. Eckhardt, και στον Giordano Bruno. Βλ. Spinoza, Œuvres Complètes, Texte nouvellement traduit ou revu, présenté et annoté par Roland Caillois, Madeleine Francès et Robert Misrahi, ο.π., σελ Έχει επίσης προταθεί ή άποψη, ότι οι απαρχές της διάκρισης εντοπίζονται στον Eriugena. Παραθέτουμε αυτολεξεί την υποσημείωση από Π. Νούτσο, Ο νομιναλισμός. Οι κοινωνικοπολιτικές προϋποθέσεις της υστερομεσαιωνικής φιλοσοφίας, Αθήνα, Κέδρος, 1980, σελ. 98: Η απαρχή αυτής της διάκρισης μάλλον βρίσκεται στον Eriugena, De divisione naturae, I. I, c. I (P.L., τ. 122, σελ. 441 κ.ε.) Βλ. H. Siebeck, Über die Entstehung der Termini natura naturans und natura naturata, Archiv für Geschichte der Philosophie, τόμ. 3, 1890, σελ. 370 κ.ε. και Η.Α. Lucks, Natura naturans-natura naturata, New Scholasticism, τ [εύχ]. 9, 1939, σελ. 1 κ.ε.[.] 14 Ο Spinoza, δεν αναφέρεται σε δημιουργία του κόσμου από τον Θεό. Αντίθετα, μιλά για παραγωγή. Στην Ηθική Ι, θεώρ. ΧΧIV, χρησιμοποιεί το ρήμα producere και όχι το creare: Rerum a Deo productarum essentia non involvit existentiam. Πρβλ Ηθική Ι, θεώρ. VIII, σχ. ΙΙ, για την αδυναμία δημιουργίας μίας υπόστασης. Στο σχ. του θεωρ. XV της Ηθικής Ι, τα producere και creare χρησιμοποιούνται ως συνώνυμα [vel], η πληθώρα όμως της χρήσης του producere, αποτελεί ένα ισχυρό επιχείρημα για την υπόθεσή μας. Για λεπτομέρειες, βλ. S. Zac, On the Idea of Creation in Spinoza s Philosophy, στα πρακτικά του συνεδρίου «God and Nature, Spinoza s Metaphysics», επιμ.: Y. Yovel, Leiden-New York-Købenvahn-Köln, E. J. Brill, 1991, σελ Σύμφωνα με τον J. Lacroix, η απόρριψη της θεωρίας της δημιουργίας από τον Spinoza συνίσταται εμμέσως στην αντιτελεολογική θεωρία του τελευταίου, αλλά και στην άποψή του περί εμμένειας του θεού στον κόσμο. Για λεπτομέρειες, βλ. J. Lacroix, Spinoza et le problème du salut, Paris, P.U.F., 1970, σελ Για τον Spinoza, o ορθός λόγος, σχετίζεται με το δεύτερο είδος γνώσης που συνδέεται με τις κοινές έννοιες των πραγμάτων, βλ. Ηθική ΙΙ, θεώρ. XL, σχ. ΙΙ. Η εμπειρία, επιβεβαιώνει τα όσα ο λόγος συλλαμβάνει, έχει δηλαδή ρόλο επικουρικό (όχι όμως ασθενέστερο). Βλέπε π.χ. Ηθική Ι, επίμ. σελ. 79: [ ]και ενάντια στην καθημερινή πείρα [experientia], η οποία έδειχνε με αναρίθμητα παραδείγματα ότι τα ωφέλιμα και τα βλαβερά γεγονότα πλήττουν αδιακρίτως και τους ευσεβείς και τους ασεβείς, δεν θέλησαν ωστόσο να παραιτηθούν από αυτήν την πεπαλαιωμένη προκατάληψη. Επίσης, και κυρίως-, Ηθική ΙΙΙ, θεώρ. ΙΙ, σχ. Πρβλ. Πραγματεία για την διόρθωση της νόησης, LXXVΙΙΙ: Για παράδειγμα, όποιος δεν έχει φθάσει ποτέ στο σημείο να σκεφτεί για τον απατηλό χαρακτήρα των 17

18 δεχόμενος δηλαδή ως αλήθεια μόνο ό, τι φαίνεται ευδιάκριτα ως αλήθεια, απορρίπτοντας [έτσι] όλες τις ανθρώπινες ή άλλες ποιότητες που υπάρχουν κατά ένα συγκεκριμένο τρόπο και αποδίδονταν σε Αυτόν 16. Όπου θεωρούμε ότι για το ζήτημα που μας αφορά, η σκέψη του Spinoza συγκλίνει, -έστω και με διαφορετικό τρόπο-, στην αντίστοιχη εβραϊκή, θα προσπαθήσουμε να επισημάνουμε το είδος της σχέσεως αυτής και να βγάλουμε τα όποια συμπεράσματα μας είναι απαραίτητα. Πρέπει να παραδεχτούμε ωστόσο, ότι η πρόσληψη από τον Spinoza των ιουδαϊκών δοξασιών είναι, αν όχι ουσιώδης σε περιεχόμενο, τουλάχιστον μεγάλη σε έκταση 17. Η σκέψη όμως του ολλανδού φιλοσόφου ήταν ανέκαθεν ορθολογική, αδέσμευτη από τις προκαταλήψεις και τις δογματικές διατυπώσεις που τα θρησκευτικά βιώματα υποβάλλουν 18. Έτσι, ήρθε σε επαφές με κύκλους φιλελευθέρων χριστιανών 19, επαφές που οδήγησαν στη μετονομασία του από τον εβραϊκό κύκλο αισθήσεων, είτε βάσει της εμπειρίας του είτε με οποιονδήποτε άλλο τρόπο, δεν θα αναρωτηθεί ποτέ μήπως ο Ήλιος είναι μεγαλύτερος ή μικρότερος απ ότι φαίνεται. 16 W. R. Sorley, Jewish Mediaeval Philosophy and Spinoza, Mind, τόμ. 5, τεύχ. 19, Oxford University Press, 1880, σελ Ενδεικτικό απόσπασμα για τον σπινοζικό αντιανθρωπομορφισμό αναφορικά με το θεό είναι το επίμ. της Ηθικής Ι. 17 Για μία ολοκληρωμένη άποψη σχετικά με τις σχέσεις Spinoza και ιουδαϊκής γραμματείας, βλ. S. Zac, Spinoza et l interprétation de l Ècriture, Paris, P.U.F., 1965, καθώς και τα άρθρα του H. Méchoulan, Quelques remarques sur le chapitre III du Traité Théologico-politique de Spinoza, R.I.F., , αρ. 1-2, 1977, σελ και Spinoza et le Judaïsme, στα πρακτικά του συνεδρίου «Spinoza, Science et Religion, De la méthode géométrique à l interprétation de l Ècriture Sainte», Paris, Vrin, 1982, σελ Τέλος, βλ. G. Brykman, La judéité de Spinoza, Paris, Vrin, Γενικότερα, μπορεί κανείς να πληροφορηθεί τις σχέσεις του Spinoza με την ιουδαϊκή γραμματεία αναγιγνώσκοντας το έργο του S. Van Rooijen A. J., Inventaire des livres formant la bibliotheque de Bénédict Spinoza, Χάγη, Tengeler-Monnerat, (Βλ. επίσης την μετάφραση της Ηθικής από τον B. Pautrat, L Éthique/Ethica, texte original et traduction nouvelle, Paris, Éditions Du Seuil, , σελ ), καθώς και το έργο του P. Vulliaud, Spinoza d après les livres de sa bibliothèque, Paris, Chacornac, Τις σχέσεις του με την λατινική γραμματεία μπορεί να πληροφορηθεί κανείς αρχικά από το παραπάνω έργο του P. Vulliaud. Ειδικό πάνω στο θέμα είναι το άρθρο του Ο. Proietti, Lettres à Lucilius, une source du De Intellectus Emendatione de Spinoza, Travaux et documents du Groupe de recherches spinozistes, αρ. 1, Paris, Presses de l Université de Paris-Sorbonne, 1989, σελ , όπου και σχετική βιβλιογραφία. 18 Η άποψη ότι τα εκκλησιαστικά δόγματα είναι δημιουργήματα του χριστιανικού βιώματος (απορρέουν από αυτό) και όχι το αντίθετο (ρυθμίζουν δηλαδή ως γλωσσικά κατασκευάσματα τον χριστιανικό βίο), είναι η επίσημη στάση της Εκκλησίας (Ανατολικής και Δυτικής), απέναντι στις επιθέσεις των αντιδογματικών. 19 Στο Amsterdam, την εποχή του Spinoza, οι δύο ισχυρές (και φανατισμένες) μερίδες χριστιανών ήταν οι Γκομαριστές, και οι Αρμινιανοί. Μία τρίτη μερίδα χριστιανών, ήταν οι Χριστιανοί χωρίς εκκλησία, (για λεπτομέρειες, βλ. L. Κolakowski, Chrétiens sans Église, La consience religieuse et le lien cofessionnel au XVIIe siècle, μετ. στα γαλλικά, Paris, Gallimard, 1969). Ο Spinoza όμως, σχετικά με το ζήτημα της σωτηρίας, θα παρακάμψει τις δύο αντιμαχόμενες μερίδες, δείχνοντας ότι η σωτηρία των ανθρώπων εξαρτάται από τις πράξεις τους, χωρίς όμως αυτό να συνεπάγεται ότι οι τελευταίες θα αποτελέσουν αντικείμενο επιβράβευσης εκ μέρους οποιουδήποτε, Πολιτική Πραγματεία, Αθήνα, Πατάκης, 1996, στην εισαγωγή από τον Γεράσιμο Βώκο, σελ. 25. H σπινοζική άποψη, βρίσκεται στην Ηθική V, θεώρ. LXII: Η ευδαιμονία δεν είναι η ανταμοιβή της αρετής, αλλά η ίδια η αρετή. Υπήρχαν όμως και δύο μερίδες φιλελεύθερων χριστιανών με τις οποίες συναναστρεφόταν ο Spinoza, οι Κολλεγιανοί, υποστηρικτές της συνένωσης των προτεσταντικών αιρέσεων εναντίον του καλβινισμού, καθώς και οι αντιμιλιταριστές Μεννονίτες, (από τον ιερέα-ιδρυτή τους Menno Simons 18

19 από Benedictus σε Maledictus 20 και τελικά στοίχισαν την αποπομπή του από την Συναγωγή. Aποσυνάγωγος, αποπειράθηκε να υποστηρίξει ρητά την άποψή του για την αποπομπή αυτή 21. Από τις χριστιανικές απόψεις για τη φύση του θεού, θα υιοθετήσει τον ορισμό ενός θεού ο οποίος συνίσταται σε (ή απαρτίζεται από) απειράριθμα κατηγορήματα 22, θα προσδιορίσει όμως εντελώς διαφορετικά το περιεχόμενο των κατηγορημάτων αυτών. Για τον Spinoza, δεν μπορούμε να προσδιορίσουμε τον θεό με ονόματα που έχουν είτε θετικό (π.χ., αγαθός) είτε αποφατικό (π.χ. αγέννητος) είτε υπερθετικό περιεχόμενο (π.χ πανάγαθος), διότι οι χαρακτηρισμοί αυτοί δεν κάνουν τίποτε άλλο από το να προσδίδουν στο θεό ανθρωπόμορφες ιδιότητες 23. Τα κατηγορήματα του θεού για τον Spinoza είναι απειράριθμα, όμως μόνο δύο, η σκέψη και η έκταση μπορούν να γίνουν κατανοητά από την ανθρώπινη νόηση 24. O Spinoza έχει δεχτεί επίσης σημαντική επίδραση από τη σχολαστική φιλοσοφία. Είναι γεγονός ότι ο ολλανδός φιλόσοφος υιοθετεί μεν το σχολαστικό εννοιολογικό οπλοστάσιο, όμως είναι εξαιρετικά σημαντικό το ότι το οπλοστάσιο αυτό αποκτά στην φιλοσοφική του γλώσσα εντελώς διαφορετικό περιεχόμενο από εκείνο που είχε στη σχολαστική φιλοσοφία 25. Ο Spinoza, δεν εισάγει νέους ), οι οποίοι αρνούνται οποιαδήποτε εκκλησιαστική εξουσία και υποτάσσονται πλήρως μόνο στις επιταγές της Βίβλου (όπως οι Λουθηρανοί). 20 Σημειώνουμε παρ όλα αυτά την (ελαφρώς ρομαντική) άποψη του G. Deleuze, από το Spinoza. Πρακτική Φιλοσοφία, μτφ.: Κ. Καψαμπέλη, επιμ.: Γ. Βώκος, Π. Πούλος, Αθήνα, Νήσος, 1996, σελ. 13: Γι αυτό δεν πρέπει να φανταζόμαστε τον Spinoza να κόβει τους δεσμούς του με έναν κλειστό, υποτίθεται, εβραϊκό κύκλο, για να εισέλθει σε δήθεν φιλελεύθερους κύκλους τον φιλελεύθερο χριστιανισμό, τον καρτεσιανισμό, την αστική τάξη που διάκειται ευνοϊκά απέναντι στα αδέλφια De Witt Διότι, όπου και αν πηγαίνει, το μόνο που ζητάει, το μόνο που αξιώνει, με μεγαλύτερες ή μικρότερες πιθανότητες επιτυχίας, είναι να τον ανέχονται, τον ίδιο και τους ασυνήθιστους σκοπούς του, και από αυτήν την ανοχή κρίνει το βαθμό δημοκρατίας, το βαθμό αλήθειας που μία κοινωνία μπορεί να αντέξει, ή αντίθετα τον κίνδυνο που απειλεί όλους του ανθρώπους. 21 Τα επιχειρήματα αυτά θα μπορούσε κανείς να βρεί στο έργο του Απολογία που δικαιολογεί την έξοδο από τη Συναγωγή, έργο όμως το οποίο δυστυχώς δεν έχει σωθεί. Τουλάχιστον, γνωρίζουμε, σύμφωνα με τα λόγια του βιβλιοθηκάριου Jan Rieuwertz, ότι η νεανική απολογία στην συναγωγή αντιμετώπισε πολύ άσχημα τους αρχαίους δασκάλους [maîtres] του φιλοσόφου., Spinoza, Œuvres Complètes,ο.π., σελ Ηθική Ι, ορ. VI. 23 Ηθική Ι, επίμ., σελ Ηθική ΙΙ, θεώρ. ΙΙ και θεώρ. ΙΙΙ. Αναφερόμαστε εκτενώς στις επιδράσεις που δέχτηκε ο Spinoza αναφορικά με τη γνώση του θεού, διότι η γνώση του θεού από τον άνθρωπο αποτελεί έναν από τους όρους πραγμάτωσης του τρίτου είδους γνώσης, της διορατικής επιστήμης. Βλ. Hθική ΙΙ, θεώρ. XL, σχ. ΙΙ. 25 Βλ. Α. Dalledonne, Il Rischio della Libertà. S. Tommaso-Spinoza, Milano, Marzorati Editore, 1990, όπου, αναφορικά με τις σχέσεις μεταξύ των δύο, ο συγγραφέας αναδεικνύει το πέρασμα από την μεταφυσική θεώρηση του Θ. Ακινάτη για τον διακριτό από τον κόσμο θεό (σελ ), στην άποψη του Spinoza για τον εμμενή θεό (σελ ). Για παράδειγμα, σελ. 111: Είναι τώρα οφθαλμοφανές, ότι στον εμμενή πανθεϊσμό του Spinoza, συναντάται υπό την κυριότερη ηθικοθεωρητική άποψη [ ], η πιο αντιτιθέμενη στον θωμισμό και τη συνέπειά του σε πνευματικό επίπεδο, δηλ. στο χριστιανισμό, ιδεολογία. Βλ. στο ίδιο, το σχόλιο 13 από τον C. Fabro, Introduzione all 19

20 φιλοσοφικούς όρους, αλλά επανοηματοδοτεί τoυς ήδη υπάρχοντες. Σε πολλά μάλιστα σημεία, όπως θα γίνει παρακάτω φανερό, ιδιαίτερα δε αναφορικά με την έννοια της σωτηρίας ή ευδαιμονίας, αφαιρεί το υπερβατικό συνδηλούμενο των όρων αυτών. Έχοντας ως παρακαταθήκη τις προκαταρκτικές αυτές γενικές πληροφορίες για τις πηγές της σπινοζικής φιλοσοφίας, μπορούμε να προχωρήσουμε με ασφάλεια στην ανάπτυξη της προβληματικής που θέτει η σκέψη του ολλανδού φιλοσόφου του 17 ου αιώνα, αναφορικά με το οντολογικό status του ανθρώπου και το σωτηριολογικό περιεχόμενο του βίου του. Διότι, αν και δεν είναι δυνατόν να υποστηριχθεί ότι η σπινοζική σκέψη εκφράστηκε άνευ προϋποθέσεων, θα πρέπει ωστόσο να αναγνωριστεί ο ορθολογικός της χαρακτήρας, σε αντίθεση με πολλούς διανοητές της εποχής που συνέγραψε το έργο του. Έχοντας υπ όψιν τους ιδεολογικούς, χωρίς να υποβαθμίζουμε και τους βιοτικούς 26, παράγοντες με τους οποίους έπρεπε να αναμετρηθεί ο Spinoza, μπορούμε να εντάξουμε την προβληματική που μας ενδιαφέρει στο γενικότερο ορθολογικό ρεύμα 27, αναφορικά με το γεγονός ότι η σπινοζική προσέγγιση της σωτηρίας, καταρχάς διακρίνεται ριζοσπαστικά από αυτές των προκατόχων του. Την ιδιαίτερη αντίθεση που υπάρχει ανάμεσα στην σπινοζική προσέγγιση της έννοιας της σωτηρίας και την αντίστοιχη εβραϊκή, καθώς και χριστιανική, θα εξετάσουμε στο τρίτο μέρος της παρούσας συγγραφής, με κύριο άξονα της σκέψης μας τον ορθολογικό χαρακτήρα των σπινοζικών απόψεων. ateismo moderno, Roma, Studium, 19692, σελ. 158: Επομένως, η ταύτιση Θεός=Ένα=Υπόσταση [στον Θ. Ακινάτη], μειώνεται αισθητά: Εφ όσον η θωμιστική θέση της διάκρισης της ουσίας από το είναι προτίθεται να διασφαλίσει την πολλαπλότητα [των υποστάσεων] και την ατομική συνοχή των όντων που την απαρτίζουν, ή καλύτερα την δημιουργούν, σε σχέση με το Είναι της ουσίας (δηλαδή του δημιουργού της ουσίας). Μία αντιπαράθεση επομένως του Spinoza με τον Ά. Θωμά [Ακινάτη], είναι πολύ διαφωτιστική για την εμβάθυνση στο μεταφυσικό πρόβλημα και συνεπώς θεμελιώδους σημασίας για τον πανθεϊσμό ή πανενθεϊσμό ως τη μεταφυσική έκφραση του αθεϊσμού. Για την επανοηματοδότηση των φιλοσοφικών όρων από τον Spinoza, βλ. γενικά Β. Γρηγοροπούλου, H ανάγνωση του Deleuze για τον Spinoza, Δευκαλίων, Ιούνιος 1988, σελ Για πλήρη βιογραφικά στοιχεία του Spinoza, βλ. A. Wolf, The Oldest Biography of Spinoza, London, George Allen & Unwin, 1927, ανατ.: Bristol, Thoemmes Press, 1992, την βιογραφία του Spinoza από τον R. Caillois, στο Spinoza, Œuvres Complètes, ο.π., καθώς και η βιογραφία του από J. Colerus, και αυτή ενός μαθητή του, του γιατρού Lucas, de la Haye. (ο.π.). Επίσης, η βιογραφία από τον De Vries, Spinoza in Selbstzeugnissen und Bilddokumenten, Hamburg, Rowolt Taschensbuch, Τέλος, η βιογραφία του από τον S. Nadler, Spinoza, A life, Cambridge University Press, Για το ρεύμα του ορθολογισμού στον 17 ο αιώνα, βλ. ενδεικτικά S. Auroux, Les Notions Philosophiques, Encyclopédie Philosophique Universelle, Paris, Presses Universitaires de France, 1990, λήμματα rationalisme, critique de rationalisme, rationalité, σελ , ιδιαίτερα σελ Για τον Spinoza ως εκπρόσωπο του ορθολογισμού, βλ. F. Alquié, Le rationalisme de Spinoza, Paris, P.U.F.,

21 Mέρος Πρώτο: Οντολογία Κεφάλαιο Πρώτο. O αφετηριακός για τη σωτηρία χαρακτήρας των οντολογικών θέσεων του Spinoza. Εφ όσον, η σπινοζική σκέψη είναι αυστηρά (στην Ηθική τουλάχιστον) διαρθρωμένη από τον ίδιο σε ένα φιλοσοφικό σύστημα με βάση την ευκλείδεια γεωμετρία, συνεπάγεται ότι: Πρώτον, είναι σχεδόν αδύνατη η κατανόηση μίας εκάστοτε σπινοζικής θεωρίας όσο αυτή εξετάζεται αποκομμένη από το υπόλοιπο κείμενο και ότι το εγχείρημα σύλληψης ενός από τους λόγους που oδήγησαν τον Spinoza στη συγγραφή της Ηθικής 28, χωρίς να γνωρίζουμε τα οντολογικά θεμέλια που θέτει η σπινοζική σκέψη στο πρώτο βιβλίο 29 της είναι τολμηρό. Χρειάζεται κάποιος να έχει την (μεγαλύτερη δυνατή) εποπτεία του όλου, ώστε απομονώνοντας μία θεωρία ή και έναν ορισμό, θεώρημα, απόδειξη, σχόλιο, πόρισμα, κ.τ.λ.-, να μπορέσει να την κατανοήσει στην αυτονομία της χωρίς πιθανότητες παρερμηνείας. Η θεματική που αναφέρεται στην αναζήτηση της ευδαιμονίας συναντάται επίσης τόσο στην Πραγματεία για την διόρθωση της νόησης 30, όσο και στη Μικρή Πραγματεία Βλ. υποσ. 7 της παρούσας συγγραφής. 29 Χρησιμοποιείται καταχρηστικά ο όρος βιβλίο αντί του όρου μέρος, για το λατινικό pars, για να αναδειχθεί ταυτόχρονα με την συνοχή και η αυτονομία των μερών της Ηθικής. Δεν πρέπει όμως η αυτονομία αυτή, να θεωρηθεί έξω από την εσωτερική λογική συνοχή των μερών της Ηθικής. Για λεπτομέρειες πάνω στο ζήτημα της αυτονόμησης των μερών της Ηθικής και της επανοματοδότησής τους ως βιβλία, βλ. P. Macherey, Avec Spinoza, Paris, P.U.F., 1992, σελ Ήδη από τον υπότιτλό της, για τον καλύτερο δρόμο με τον οποίο κατευθύνεται στην αληθινή γνώση των πραγμάτων και ταυτοχρόνως για το μέσον της τελειοποίησ[ής] της, ώστε τελικά να γνωρίζουμε επακριβώς τη φύση μας, την οποία επιθυμούμε να τελειοποιήσουμε... [...], Πραγματεία για την διόρθωση της νόησης 25 μέχρι πρότ. ΙΙ. Πρβλ. J. Lacroix, Spinoza et le problème du salut, Paris, P.U.F., 1970, σελ. 13: H αναζήτηση του Υπέρτατου Αγαθού απαιτεί μία αλλαγή του βίου. Για τους λόγους που προτιμάται ο όρος διόρθωση αντί του όρου βελτιστοποίηση για τον λατινικό emendatio, βλ. G. Deleuze, Spinoza. Πρακτική Φιλοσοφία, μτφ.: Κ. Καψαμπέλη, επιμ.: Γ. Βώκος, Π. Πούλος, Αθήνα, Νήσος, 1996, σελ Ο όρος νόηση προτιμήθηκε ετυμολογικά από τον όρο νους για το intellectus, [με την έννοια ότι παρέχει τους φανερούς, τους ετύμους λόγους]. Βλ. Ι. Δρ. Σταματάκου, Λεξικόν Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας, Αθήνα, Αθήναιον, 1949, σελ. 657, όπου ως νόησις αναφέρεται η δια του νου αντίληψις, σκέψις, συνώνυμα: νοημοσύνη, διανόησις, ενώ ο νους ορίζεται ως o αντιλαμβανόμενος και κρίνων νους, ό.π., σελ Είναι προφανές από την παραπάνω διάκριση, ότι η νόηση είναι η λειτουργία του νου, ενώ ο νούς είναι ο χώρος, το πλαίσιο μέσα στο οποίο η λειτουργία αυτή εκτελείται. Σύμφωνα με την σπινοζική σκέψη, μπορούμε να διορθώσουμε τις διαδικασίες λειτουργίας του νου, δηλαδή την νόηση, προσαρμόζοντάς την στις αιτίες που διέπουν τα πάντα more geometrico. 31 Ήδη από τον τίτλο της, Μικρή Πραγματεία περί θεού, ανθρώπου και την ευδαιμονία του, έργο που κυκλοφόρησε μετά τον θάνατό του, από κύκλο μαθητών του, κατά πάσα πιθανότητα υπό την επίβλεψη του προσωπικού φίλου του Spinoza, γιατρού Lοuis Meyer. 21

22 Δεύτερον, ότι η ανάγκη συμπόρευσης με την σπινοζική γεωμετρική διάρθρωση δεν είναι απλώς μονόδρομος, αλλά και δικλείδα ασφαλείας για την κατανόηση της σκέψης του Spinoza. Αν ο ίδιος πραγματευόταν μία σωτηρία άνευ προϋποθέσεων, η συγγραφή τεσσάρων μερών των οποίων η εσωτερική λογική οδηγεί στο πέμπτο μέρος της Ηθικής που τιτλοφορείται Περί της δυνάμεως της νόησης και στο οποίο η λέξη σωτηρία εμφανίζεται δύο φορές (μία εκ των οποίων αναφέρεται στη σωτηρία της πολιτικής κοινωνίας), η μακαριότητα εννέα και η ευδαιμονία μία, θα ήταν ίσως περιττή 32. Με το πρώτο μέρος της Ηθικής, ο Spinoza θέτει τις βάσεις του σωτηριολογικού μηνύματος που περιέχει το τελευταίο μέρος της. Οι βάσεις αυτές συμπληρώνονται με τα ανθρωπολογικά δεδομένα (το οντολογικό status του ανθρώπου) τα οποία συνθέτει η σπινοζική σκέψη (Ηθική ΙΙ, ΙΙΙ και IV) και τα οποία θα εξεταστούν συνοπτικά στο δεύτερο μέρος της παρούσας συγγραφής. Οι ίδιες αυτές οντολογικές βάσεις αναλύονται στις ύστατες συνέπειές τους στο τελευταίο μέρος της Ηθικής, με τίτλο Περί της δυνάμεως της νόησης, το οποίο από το θεώρ. ΧΧΙ αφιερώνεται καθ ολοκληρία στην αιώνια σωτηρία 33. Τρίτον, συνεπάγεται ότι δεν είναι δυνατόν να αρκεστούμε απλώς σε μία γοητεία που ασκεί ένα άρτιο θεωρητικό σύστημα τόσο στο δημιουργό του, όσο και τον αναγνώστη του 34, αλλά, θεωρώντας το γεωμετρικό σύστημα του Spinoza ως την τυπολογία της αντικειμενικής αλήθειας, η οποία παράγεται ως συμπέρασμα από μόνη της, δίχως την ανάμειξη του ανθρώπου και της ελεύθερης βούλησής του 35, να αναγνωρίσουμε τη μεθοδολογική του αξία του ως γεωμετρικά προοδευτικό, παραγωγικό και συστηματικά αποδεικτικό τρόπο έκθεσης της σκέψης του Όπως θα δειχθεί και στη συνέχεια της παρούσας συγγραφής, ο Spinoza δεν χρησιμοποιεί τις έννοιες σωτηρία και μακαριότητα με διαφορετικό νόημα. Η έννοια της ευδαιμονίας, σύμφωνα και με το υπόλοιπο σπινοζικό corpus, δεν χρησιμοποιείται επίσης με διαφορετικό νόημα. 33 Βλ. J. Lacroix, Spinoza et le problème du salut, Paris, P.U.F., 1970, σελ Τη θεωρία αυτή έχει εισάγει ο Πατέρας του Σκωτικού Διαφωτισμού Francis Hutcheson, στο έργο του An Inquiry into the Original of Our Sense of Beauty and Virtue; In Two Treatises, London, Bλ. το κεφ. Of the Beauty of Theorems, σελ Spinoza, Œuvres Complètes, ο.π., σελ Πρβλ. την άποψη του ίδιου του Spinoza, στην Πραγματεία για την διόρθωση της νόησης 42: Επιπλέον, από αυτή την τελευταία επισήμανσή μας, ότι δηλαδή η ιδέα οφείλει να συμφωνεί απόλυτα με τη μορφική της ουσία, γίνεται φανερό πάλι ότι, το πνεύμα μας για να αναπαράγει πλήρως το είδωλο [exemplar, με την έννοια του κοσμοειδώλου (Weltbild)] της Φύσης, οφείλει να παράγει όλες τις ιδέες του ξεκινώντας από εκείνη η οποία αναφέρεται στην απαρχή και την πηγή ολόκληρης της Φύσης, ούτως ώστε αυτή ακριβώς η ιδέα να γίνει η πηγή των υπολοίπων ιδεών. H δε μορφική ουσία των ιδεών, είναι ένας τρόπος του σκέπτεσθαι [modus est cogitandi], δηλαδή, είναι τρόπος που εκφράζει κατά έναν ορισμένο τρόπο τη φύση του θεού ως σκεπτόμενο πράγμα., Ηθική ΙΙ, θεώρ. V, απόδ. 36 Την αποδεικτική αυτή μέθοδο έχει υιοθετήσει ο Spinoza από το αρχικό στάδιο συγγραφής του έργου του. Βλ. Αρχές Φιλοσοφίας του Descartes, πρόλ.: Και τα αιτήματα και αξιώματα, δηλαδή οι κοινές έννοιες του πνεύματος, είναι τα θεωρήματα με τα οποία τόσο καθαρά όσο και με προφάνεια συγκατατίθενται, όσοι απλά έχουν καταλάβει σωστά τις λέξεις. Για τη μέθοδο του Spinoza, βλ. H. G. 22

23 Είναι γεγονός τέλος, ότι ο ίδιος ο Spinoza δεν αναφέρει ρητά στο έργο του πουθενά τον όρο οντολογία 37, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι ο Spinoza δεν κάνει οντολογία, ή ότι οντολογεί εν αγνοία του 38. Στο επόμενο κεφάλαιο, θα εξεταστούν οι οντολογικές απόψεις του Spinoza, όπως εκφράζονται στους πρώτους ορισμούς της Ηθικής, αλλά και στο θεώρημα XI, διότι σε αυτό περικλείεται η μονιστική 39 θεωρία του Spinoza, θεωρώντας, όπως και ο R. Misrahi 40 -, ότι οι ορισμοί απαιτούν έναν μακροσκελή σχολιασμό αναφορικά με την σαφήνειά τους είναι όμως η Ηθική που αποτελεί τον σχολιασμό αυτό. Πρέπει να καταστεί απόλυτα κατανοητό, για ποιό λόγο οι πρώτοι ορισμοί της Ηθικής αποκτούν τεράστια σημασία για το σύνολο της σπινοζικής Ηθικής, συνεπώς και για το σωτηριολογικό περιεχόμενό της. Κατά την πορεία λοιπόν της συγγραφής, εάν κάποιο θεώρημα, απόδειξη, σχόλιο, κ.λ.π. εξαρτάται από τους πρώτους ορισμούς και θεωρήματα του πρώτου μέρους της Ηθικής, θα επισημαίνουμε το είδος της σχέσης αυτής, ώστε να αναδεικνύεται ο λειτουργικός τους χαρακτήρας μέσα στην εσωτερική δομή του σπινοζικού αυτού έργου και να αποδεικνύεται η ουσιώδης σημασία των ορισμών και θεωρημάτων αυτών. Hubbeling, The development of Spinoza s axiomatic method. The reconstructed geometric proof of the second letter of Spinoza s correspondance and its relation to earlier and later versions, Revue Ιnternationale de Philosophie, τόμ. 31, τεύχ , 1-2, Paris, 1977, σελ , όπου και σχετική βιβλιογραφία. 37 Αν και ο όρος είχε ήδη εισαχθεί στη φιλοσοφία από τον γερμανό φιλόσοφο R. Goclenius το 1613, αλλά συστηματοποιήθηκε ως αφηρημένη παραγωγική και γραμματική ανάλυση των αντικειμένων του (του όντος, του πιθανού και του πραγματικού, της ποσότητας και της ποιότητας, της ουσίας και της υπόστασης, της αιτίας και του αποτελέσματος κ.τ.λ.), πολύ αργότερα, από τον επίσης γερμανό C. Von Wolff ( ). 38 Βλ. Y. Prelorentzos, Temps, Durée et éternité dans les Principes de la Philosophie de Descartes de Spinoza, διδ. διατρ., Paris, Presses de l Université de Paris, Sorbonnne, 1996, σελ. 14., σχ Γενικότερα, πρέπει να αναγνωρίσουμε τη σπουδαιότητα των μονιστικών αντιλήψεων και του Spinoza ιδιαίτερα ως τον κατεξοχήν μονιστή του 17 ου αιώνα ως εξής: [ ], τα μονιστικά ρεύματα προλείαιναν κοσμοθεωρητικά τον δρόμο του μαθηματικού φυσικοεπιστημονικού προτύπου σε πολλά σημεία (ανατίμηση της Φύσης, διατύπωση της Ιδέας του ενιαίου Όλου, κτλ., κτλ.) [...], Π. Κονδύλης, Ο Ευρωπαϊκός Διαφωτισμός, τόμ. Α Αθήνα, Θεμέλιο, 1998, σελ Σε αυτά, ας προσθέσουμε και την μηχανιστική αντίληψη της σύγχρονης βιολογίας για την δομή του ανθρωπίνου σώματος. Βλ. Ηθική Ι, επίμ. σελ. 81.: Όταν βλέπουν την κατασκευή του ανθρωπίνου σώματος, κυριεύονται από μία ηλίθια κατάπληξη και επειδή αγνοούν τις αιτίες, συμπεραίνουν ότι το σώμα δεν έχει συγκροτηθεί μηχανικά, αλλά από κάποια θεία και υπερφυσική τέχνη. Παρ όλο όμως που ο Spinoza στην Ηθική υποστηρίζει σαφώς την ενότητα και μοναδικότητα του θεού, έχει ωστόσο αμφισβητήσει τους όρους ένας-ενότηταμοναδικότητα στους Μεταφυσικούς Στοχασμούς Ι, κεφ. VI, καθώς και στην Επιστ. L στον J. Jelles, σελ. 1230, όπου ο θεός, δεν μπορεί παρά μόνο ακατάλληλα να αποκαλεσθεί ένας ή μοναδικός αναφορικά με την ουσία του, όμως μπορεί να αποκαλεσθεί με ακρίβεια [ένας ή μοναδικός], αναφορικά με την ύπαρξή του. Μία πρώτη απάντηση στην παραπάνω αντίθεση δίνει ίσως μία υποτιθέμενη εξέλιξη στη σκέψη του φιλοσόφου, ωστόσο μία σαφής και ολοκληρωμένη απάντηση απαιτεί ευκτενέστερη έρευνα. 40 Spinoza, Œuvres Complètes, ο.π., σελ

24 Κεφάλαιο Δεύτερο. Oι οντολογικές θέσεις του Spinoza. Με αίτιο εαυτού, εννοώ [intelligo] εκείνο που η ουσία του περικλείει την ύπαρξη, δηλαδή εκείνο του οποίου η φύση δεν μπορεί να συλλαμβάνεται παρά μόνον ως υπάρχουσα., Ηθική Ι, ορ. Ι. Την causa sui, το αίτιο εαυτού 41, ορίζει πρώτα ο Spinoza, πριν προχωρήσει τη συγγραφή του έργου του, πριν ορίσει δηλαδή την υπόσταση, τα κατηγορήματα, το θεό, κ.τ.λ. Δηλώνεται έτσι εξαρχής η σαφής του πρόθεση να αναδείξει τον ουσιαστικό ρόλο που παίζει η αναγκαιότητα στο όλο φιλοσοφικό σύστημα της Ηθικής. Ως αυταίτιο λοιπόν, ορίζεται εκείνο [cuius] 42 του οποίου η ουσία εμπερικλείει την ύπαρξη. Το ρήμα που χρησιμοποιεί ο Spinoza για να συνδέσει την ουσία με την ύπαρξη είναι το involvere (εμπερικλείω, εμπεριέχω, εντυλίγω), το οποίο ενέχει την ιδέα αναγκαιότητας, η οποία θεμελιώνει τη σχέση ουσίας-ύπαρξης σε βάση αιτιακή. Το ρήμα με το οποίο εισάγει τους περισσότερους από τους ορισμούς του είναι το εννοώ (intelligο) 43, ρήμα που προσδίδει στα λεγόμενα του από την αρχή, όχι ένα πνεύμα δογματισμού, αλλά έναν χαρακτήρα αναμφισβήτητης γνώσης, 41 Ως αίτιο εαυτού στη μεσαιωνική σκέψη νοούνταν από τους θεολόγους εκείνο το οποίο δεν είχε εξωτερική αιτία. Δηλαδή, ο ορισμός, είχε μία αρνητική χροιά. O Spinoza θα προσδιορίσει το αυταίτιο καταφατικά, ως εκείνο δηλαδή που έχει εσωτερική αιτία, σημαίνοντας έτσι την αναγκαιότητα της ύπαρξής του. Πρβλ. Μικρή Πραγματεία Ι, κεφ. VII, ΙΙΙ, όπου εξηγούνται και οι λόγοι για τους οποίους δεν μπορούμε να ορίσουμε τον θεό παρά μόνο καταφατικά. Για τα παραπάνω, αλλά και για τον καταφατικό ορισμό του θεού από τον Spinoza, βλ. W. Röd, Struktur und Funktion des ontologischen Arguments in Spinozas Metaphysik, Revue Internationale de Philosophie, τόμ. 31, τεύχ , 1977, σελ , και D. Garrett, Spinoza s Ontological Argument, The Philosophical Review, τόμ. 88, τεύχ. 2, Sage School of Philosophy of Cornell University, 1979, σελ Δεν πρέπει να προβληματίζει το ότι ο Spinoza χρησιμοποιεί την αντωνυμία cuius-a-um, αντί ενός ουσιαστικού, π.χ. ον-όντος. Είναι πάντα εξαιρετικά προσεκτικός στην χρήση των όρων που παραθέτει, ώστε να μην περιέλθει ο ίδιος σε αντίφαση. Εξ άλλου, στα λατινικά, δεν υπάρχει οριστικό και αόριστο άρθρο. Οπότε, το εκείνο, μπορεί να εκληφθεί ως ουσιαστικοποιημένη αντωνυμία και όχι απαραίτητα ως επιθετικός προσδιορισμός εννοούμενου ουσιαστικού. 43 Εδώ, πρέπει να διευκρινιστεί ότι η διάκριση στη χρήση των ρημάτων intelligere, percipere, concipere που κάνει ο Spinoza έχει καθαρά εννοιολογική χροιά αλλά και ουσιώδη χαρακτήρα. Με το ρήμα intelligere ο Spinoza αναφέρεται στην αληθή γνώση, ενώ το περιεχόμενο των percipere (αντιλαμβάνομαι-προσλαμβάνω, με την σημασία της παθητικής γνώσης, π.χ. βλέπω ένα δέντρο, πράγμα που με οδηγεί στο να το αντιλαμβάνομαι) και concipere (συλλαμβάνω, με την σημασία της 24

Δημιουργώντας μια Συστηματική Θεολογία

Δημιουργώντας μια Συστηματική Θεολογία Ερωτήσεις Επανάληψης 1 Οι Θεολογικές Δηλώσεις στην Συστηματική Θεολογία Διάλεξη Τρίτη από την σειρά Δημιουργώντας μια Συστηματική Θεολογία Οδηγός Μελέτης Περιεχόμενα Περίγραμμα Ένα περίγραμμα του μαθήματος,

Διαβάστε περισσότερα

Περί της Ταξινόμησης των Ειδών

Περί της Ταξινόμησης των Ειδών Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Φυσικής 541 24 Θεσσαλονίκη Καθηγητής Γεώργιος Θεοδώρου Tel.: +30 2310998051, Ιστοσελίδα: http://users.auth.gr/theodoru Περί της Ταξινόμησης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804)

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ - ΣΥΝΤΟΜΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΓΝΩΣΙΟΘΕΩΡΙΑΣ ΤΟΥ 1 ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) (Η σύντομη περίληψη που ακολουθεί και η επιλογή των αποσπασμάτων από την πραγματεία του Καντ για την ανθρώπινη γνώση,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια

ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια 18 ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια χαρακτηριστικά αποδίδουμε σε ένα πρόσωπο το οποίο λέμε

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

Η θεολογική διδασκαλία της προς Εβραίους. Οι βασικές θέσεις και οι ιδιαιτερότητες της επιστολής σε σχέση με τα υπόλοιπα βιβλία της Κ.Δ.

Η θεολογική διδασκαλία της προς Εβραίους. Οι βασικές θέσεις και οι ιδιαιτερότητες της επιστολής σε σχέση με τα υπόλοιπα βιβλία της Κ.Δ. Η θεολογική διδασκαλία της προς Εβραίους Οι βασικές θέσεις και οι ιδιαιτερότητες της επιστολής σε σχέση με τα υπόλοιπα βιβλία της Κ.Δ. Διαπιστώσεις Α. Δεν εντοπίζονται άμεσοι φιλολογικοί δεσμοί με τους

Διαβάστε περισσότερα

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Η πλειοψηφία θεωρεί πως η Νόηση είναι μια διεργασία που συμβαίνει στον ανθρώπινο εγκέφαλο.

Διαβάστε περισσότερα

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α.

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. Θέµατα & Ασκήσεις από: www.arnos.gr 2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22 ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σύµφωνα µε τη θεωρία του εµπειρισµού

Διαβάστε περισσότερα

GEORGE BERKELEY ( )

GEORGE BERKELEY ( ) 42 GEORGE BERKELEY (1685-1753) «Ο βασικός σκοπός του Berkeley δεν ήταν να αμφισβητήσει την ύπαρξη των εξωτερικών αντικειμένων, αλλά να υποστηρίξει την άποψη ότι τα πνεύματα ήταν τα μόνα ανεξάρτητα όντα,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Η πλειοψηφία θεωρεί ότι η Νόηση είναι μια διεργασία που συμβαίνει στο ανθρώπινο εγκέφαλο.

Διαβάστε περισσότερα

Οικολογική Ερμηνεία. Ενότητα 2 : 2 ο μάθημα. Αικατερίνη Γ. Τσαλαμπούνη Τμήμα Ποιμαντικής και Κοινωνικής Θεολογίας ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ

Οικολογική Ερμηνεία. Ενότητα 2 : 2 ο μάθημα. Αικατερίνη Γ. Τσαλαμπούνη Τμήμα Ποιμαντικής και Κοινωνικής Θεολογίας ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Οικολογική Ερμηνεία Ενότητα 2 : 2 ο μάθημα Αικατερίνη Γ. Τσαλαμπούνη Τμήμα Ποιμαντικής και Κοινωνικής Θεολογίας Άδειες Χρήσης Το παρόν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9: Κριτήρια αξιολόγησης αυτοαξιολόγησης γραπτής ερευνητικής εργασίας με έμφαση στην πτυχιακή εργασία

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Φιλοσοφία (Φ101)

Εισαγωγή στη Φιλοσοφία (Φ101) ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ (Φ101) 3η ενότητα: Θεμελιώδη ερωτήματα & κλάδοι της φιλοσοφίας Γιώργος Ζωγραφίδης Τμήμα Φιλοσοφίας & Παιδαγωγικής Άδειες Χρήσης Το παρόν

Διαβάστε περισσότερα

ΜΠΑΡΟΥΧ ΝΤΕ ΣΠΙΝΟΖΑ (1632-1677)

ΜΠΑΡΟΥΧ ΝΤΕ ΣΠΙΝΟΖΑ (1632-1677) ΜΠΑΡΟΥΧ ΝΤΕ ΣΠΙΝΟΖΑ (1632-1677) ΣΧΟΛΙΑ ΚΑΙ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ 1 ΜΠΑΡΟΥΧ ΝΤΕ ΣΠΙΝΟΖΑ (1632-1677) Από το βιβλίο Η Θεολογία της Επιστήμης 2000 Η ύπαρξη του Θεού, με την πιο αφηρημένη έννοιά του, αποδεικνύεται και

Διαβάστε περισσότερα

Το Αληθινό, το Όμορφο και η απόλυτη σχέση τους με την Νοημοσύνη και τη Δημιουργία Σελ.1

Το Αληθινό, το Όμορφο και η απόλυτη σχέση τους με την Νοημοσύνη και τη Δημιουργία Σελ.1 Το Αληθινό, το Όμορφο και η απόλυτη σχέση τους με την Νοημοσύνη και τη Δημιουργία Σελ.1 (ΕΠΙΦΥΛΛΙΔΑ - ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ) Μια σύνοψη: Κατανοώντας ορισμένες λέξεις και έννοιες προκύπτει μια ανυπολόγιστη αξία διαμορφώνεται

Διαβάστε περισσότερα

Α. ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

Α. ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Α. ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΠΡΟΔΙΑΘΕΣΗ / ΙΣΤΟΡΙΚΟ 7 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ Η φιλοσοφία. Έννοια και περιεχόμενο 13 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ Η εξέλιξη της φιλοσοφίας και η οντολογία Ι. Εισαγωγή... 25 ΙΙ. Η προσωκρατική φιλοσοφία...

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη φιλοσοφία

Εισαγωγή στη φιλοσοφία Εισαγωγή στη φιλοσοφία Ενότητα 2 η : Μεταφυσική ή Οντολογία Ι: Θεός Ρένια Γασπαράτου Σχολή Ανθρωπιστικών & Κοινωνικών Επιστημών Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης & της Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία Περιεχόμενα

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΑΠΟΨΕΙΣ ΤΩΝ ΑΓΓΛΩΝ ΕΜΠΕΙΡΙΣΤΩΝ ΓΙΑ ΤΗ ΓΝΩΣΗ

ΟΙ ΑΠΟΨΕΙΣ ΤΩΝ ΑΓΓΛΩΝ ΕΜΠΕΙΡΙΣΤΩΝ ΓΙΑ ΤΗ ΓΝΩΣΗ 33 ΟΙ ΑΠΟΨΕΙΣ ΤΩΝ ΑΓΓΛΩΝ ΕΜΠΕΙΡΙΣΤΩΝ ΓΙΑ ΤΗ ΓΝΩΣΗ JOHN LOCKE (1632-1704) Το ιστορικό πλαίσιο. Την εποχή του Locke είχε αναβιώσει ο αρχαίος ελληνικός σκεπτικισμός. Ο σκεπτικισμός για τον Locke οδηγούσε

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

Νοητική Διεργασία και Απεριόριστη Νοημοσύνη

Νοητική Διεργασία και Απεριόριστη Νοημοσύνη (Επιφυλλίδα - Οπισθόφυλλο). ΜΙΑ ΣΥΝΟΨΗ Η κατανόηση της νοητικής διεργασίας και της νοητικής εξέλιξης στην πράξη απαιτεί τη συνεχή και σε βάθος αντίληψη τριών σημείων, τα οποία είναι και τα βασικά σημεία

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2002

ΑΡΧΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2002 ΑΡΧΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2002 ΟΜΑ Α Α Α.1 Να γράψετε στο τετράδιό σας τους αριθµούς της Στήλης Α και δίπλα σε κάθε αριθµό το γράµµα της Στήλης Β, που αντιστοιχεί

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 8: ΟΙ ΒΟΗΘΗΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 8: ΟΙ ΒΟΗΘΗΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ Ενότητα 8: ΟΙ ΒΟΗΘΗΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΟΝΟΣ ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ & ΔΙΑΚΕΚΡΙΜΕΝΗ ΕΠΙΔΟΣΗ

ΧΡΟΝΟΣ ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ & ΔΙΑΚΕΚΡΙΜΕΝΗ ΕΠΙΔΟΣΗ Σελ.1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Υπάρχει τεράστια διαφορά μεταξύ Νοημοσύνης και Λογικής. Λογική είναι οι γνώσεις και οι εμπειρίες από το παρελθόν. Η Λογική έχει σχέση με το μέρος εκείνο της

Διαβάστε περισσότερα

"ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΑ ΤΗΣ ΚΟΣΜΟΘΕΩΡΙΑΣ" του Δημητρίου Α. Φιλάρετου

ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΑ ΤΗΣ ΚΟΣΜΟΘΕΩΡΙΑΣ του Δημητρίου Α. Φιλάρετου Παρουσίαση βιβλίου από τον Κ. Γ. Νικολουδάκη, Δεκ. 2015 Ιαν. 2016 "ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΑ ΤΗΣ ΚΟΣΜΟΘΕΩΡΙΑΣ" του Δημητρίου Α. Φιλάρετου Υπότιτλος στο εξώφυλλο: -ΤΟ ΚΥΡΟΣ ΤΟΥ ΟΡΘΟΥ ΛΟΓΟΥ -Ο ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΙΚΟΣ ΚΑΙ Ο ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

στις οποίες διαμορφώθηκαν οι ιστορικοί και οι πολιτισμικοί όροι για τη δημοκρατική ισότητα: στη δυτική αντίληψη της ανθρώπινης οντότητας, το παιδί

στις οποίες διαμορφώθηκαν οι ιστορικοί και οι πολιτισμικοί όροι για τη δημοκρατική ισότητα: στη δυτική αντίληψη της ανθρώπινης οντότητας, το παιδί 160 ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ Τα δικαιώματα του παιδιού και οι συνέπειες της αναγνώρισής τους σε διεθνές επίπεδο αντιπροσωπεύουν μια τεράστια αλλαγή των αντιλήψεων και των νοοτροπιών για το παιδί, γεγονός που συνοδεύτηκε

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη φιλοσοφία

Εισαγωγή στη φιλοσοφία Εισαγωγή στη φιλοσοφία Ενότητα 3 η : Μεταφυσική ή Οντολογία ΙΙ: Ελεύθερη Βούληση Ρένια Γασπαράτου Σχολή Ανθρωπιστικών & Κοινωνικών Επιστημών Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης & της Αγωγής στην Προσχολική

Διαβάστε περισσότερα

Σκοποί της παιδαγωγικής διαδικασίας

Σκοποί της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί της παιδαγωγικής διαδικασίας Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Η παιδαγωγική διαδικασία

Διαβάστε περισσότερα

Το ζήτημα της πλάνης στο Σοφιστή του Πλάτωνα

Το ζήτημα της πλάνης στο Σοφιστή του Πλάτωνα Το ζήτημα της πλάνης στο Σοφιστή του Πλάτωνα του μεταπτυχιακού φοιτητή Μαρκάτου Κωνσταντίνου Α.Μ.: 011/08 Επιβλέπων: Αν. Καθηγητής Άρης Κουτούγκος Διατμηματικό μεταπτυχιακό πρόγραμμα Ιστορίας και Φιλοσοφίας

Διαβάστε περισσότερα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα Κ. Σ. Δ. Μ. Ο. Μ. Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα της Κάτω Ιταλίας. Η κοινότητα στεγαζόταν

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Προλογικό Σημείωμα... 17

Περιεχόμενα. Προλογικό Σημείωμα... 17 11 Προλογικό Σημείωμα... 17 Ενότητα Ι: Δημιουργική Αναζήτηση... 19 Δ01 Ο Ιωνικός Διαφωτισμός και η Ανάδυση της Επιστημονικής Σκέψης...21 Δ1.1 Ο Ιωνικός Διαφωτισμός... 21 Δ1.2 Η Επιστημονική Σκέψη... 22

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗ ΝΕΟΤΕΡΗ ΕΠΟΧΗ.

ΟΙ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗ ΝΕΟΤΕΡΗ ΕΠΟΧΗ. 24 ΟΙ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗ ΝΕΟΤΕΡΗ ΕΠΟΧΗ. Οι σκεπτικιστικές απόψεις υποχώρησαν στη συνέχεια και ως την εποχή της Αναγέννησης κυριάρχησε απόλυτα το αριστοτελικό μοντέλο. Η εκ νέου αμφιβολία για

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλαδικού Μαθητικού Διαγωνισμού Φιλοσοφίας 2011/12

Πανελλαδικού Μαθητικού Διαγωνισμού Φιλοσοφίας 2011/12 Προτάσεις Βιβλιογραφίας (ελληνική βιβλιογραφία) Πανελλαδικού Μαθητικού Διαγωνισμού Φιλοσοφίας 2011/12 Οι προτάσεις αυτές σκοπόν έχουν να διευκολύνουν τους καθηγητές στην αναζήτηση υλικού, από το οποίο

Διαβάστε περισσότερα

Συγγραφή Τεχνικών Κειμένων

Συγγραφή Τεχνικών Κειμένων Συγγραφή Τεχνικών Κειμένων Η Ανάπτυξη του κειμένου Από τις διαλέξεις του μαθήματος του Α εξαμήνου σπουδών του Τμήματος Πολιτικών Μηχανικών και Μηχανικών Τοπογραφίας & Γεωπληροφορικής Κ. Παπαθεοδώρου, Αναπληρωτής

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΙΜΕΝΑ Ι 1. 1 Τα κείμενα που ακολουθούν συνοδεύουν και υποβοηθούν τη μελέτη των αντίστοιχων

ΚΕΙΜΕΝΑ Ι 1. 1 Τα κείμενα που ακολουθούν συνοδεύουν και υποβοηθούν τη μελέτη των αντίστοιχων ΚΕΙΜΕΝΑ Ι 1 J. Locke, Δοκίμιο για την ανθρώπινη νόηση, [An Essay Concerning Human Understanding], μτφρ. Γρ. Λιονή, επιμ. Κ. Μετρινού, Αθήνα: Αναγνωστίδης, χ.χ. 2 1. [Η εμπειρική καταγωγή της γνώσης.] «Ας

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα»

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Α] Ασκήσεις κλειστού τύπου (Σωστό Λάθος) Για τον Πλάτωνα οι καθολικές έννοιες, τα «καθόλου», δεν είναι πράγματα ξεχωριστά

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΜΟΥΣΕΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΜΟΥΣΕΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Τίτλος μαθήματος ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΜΟΥΣΕΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΤΥΠΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Επιλογής / Ενότητα Τεχνών (ΤΕ) ΔΙΔΑΣΚΟΥΣΑ: ΕΙΡΗΝΗ ΝΑΚΟΥ ΚΩΔΙΚΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: ΚΤ1121 ΜΟΝΑΔΕΣ ECTS:

Διαβάστε περισσότερα

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων.

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. 9 LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. «Βλέπουμε με τα μάτια μας, αλλά κατανοούμε με τα μάτια της συλλογικότητας». 6 Ένα από τα κυριότερα

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ

ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ ΥΛΗ ΚΑΙ ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΣΧΟΛ. ΕΤΟΣ 2014-15 ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ Από το βιβλίο «Ευκλείδεια Γεωμετρία Α και Β Ενιαίου Λυκείου» των Αργυρόπουλου Η., Βλάμου

Διαβάστε περισσότερα

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΚΕΙΜΕΝΟΥ. (40 Μονάδες) ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΓΙΑ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΗ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΚΕΙΜΕΝΟΥ. (40 Μονάδες) ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΓΙΑ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΗ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΚΕΙΜΕΝΟΥ (40 Μονάδες) ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΓΙΑ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΗ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ Το πρώτο πράγμα που πρέπει να προσέξει ο διορθωτής με την προσεκτική ανάγνωση του γραπτού δοκιμίου είναι αν ο μαθητής

Διαβάστε περισσότερα

Σύλλογος Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας «σὺν Ἀθηνᾷ»

Σύλλογος Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας «σὺν Ἀθηνᾷ» Σύλλογος Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας «σὺν Ἀθηνᾷ» Σάββατο, 16 Νοεμβρίου 2013 Αρχαία Ελληνική Φιλοσοφία Ενηλίκων Τμήμα Β Την προηγούμενη φορά. ΣΚΕΠΤΙΚΟΙ Οὐδὲν ὁρίζομεν «τίποτε δεν θέτουμε ως βέβαιο» (Διογένης

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΑ Β' ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΑ Β' ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΑ Β' ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ Συγγραφείς 1. Δημήτριος Λ. Δρίτσας, Δρ Θεολογίας, Σχολικός Σύμβουλος 2. Δημήτριος Ν. Μόσχος, Δρ Θεολογίας, Καθηγητής Λυκείου Αναβύσσου 3. Στυλιανός Λ. Παπαλεξανδρόπουλος,

Διαβάστε περισσότερα

Eκπαίδευση» ΠΡΟΤΑΣΗ ΝΟΜΟΥ. «Νέο Λύκειο και σύστημα πρόσβασης στην Tριτοβάθμια. Άρθρο 1. Νέο Λύκειο

Eκπαίδευση» ΠΡΟΤΑΣΗ ΝΟΜΟΥ. «Νέο Λύκειο και σύστημα πρόσβασης στην Tριτοβάθμια. Άρθρο 1. Νέο Λύκειο ΠΡΟΤΑΣΗ ΝΟΜΟΥ «Νέο Λύκειο και σύστημα πρόσβασης στην Tριτοβάθμια Eκπαίδευση» Άρθρο 1 Νέο Λύκειο 1. Από το σχολικό έτος 2013-2014 καθιερώνεται ο θεσμός του Νέου Λυκείου και αρχίζει σταδιακά η εφαρμογή του

Διαβάστε περισσότερα

7. Η θεωρία του ωφελιµ ισµ ού

7. Η θεωρία του ωφελιµ ισµ ού 7. Η θεωρία του ωφελιµ ισµ ού Α1. Ερωτήσεις γνώσης - κατανόησης 1. Ποιοι είναι οι κύριοι εκπρόσωποι της θεωρίας του ωφελιµισµού και µε βάση ποιο κριτήριο θα πρέπει, κατ αυτούς, να αξιολογούνται οι πράξεις

Διαβάστε περισσότερα

Η έννοια της αιτιότητας στη φιλοσοφία του Kant: η σημασία της Δεύτερης Αναλογίας

Η έννοια της αιτιότητας στη φιλοσοφία του Kant: η σημασία της Δεύτερης Αναλογίας Η έννοια της αιτιότητας στη φιλοσοφία του Kant: η σημασία της Δεύτερης Αναλογίας Διατμηματικό μεταπτυχιακό πρόγραμμα «Ιστορία και Φιλοσοφία της Επιστήμης και της Τεχνολογίας» Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο

Διαβάστε περισσότερα

Φιλοσοφία της παιδείας

Φιλοσοφία της παιδείας Ενότητα 1 η : Εισαγωγή στη Φιλοσοφία της Παιδείας Ρένια Γασπαράτου Σχολή Ανθρωπιστικών & Κοινωνικών Επιστημών Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης & της Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία Σκοποί ενότητας να γίνει

Διαβάστε περισσότερα

Ελευθερία και Θεότητα στην αρχαιοελληνική σκέψη και στους Πατέρες

Ελευθερία και Θεότητα στην αρχαιοελληνική σκέψη και στους Πατέρες Ορθόδοξη Ομάδα Δογματικής Έρευνας Δογματικά θέματα Γνώση εν προσώπω και Ελευθερία // Γνώση εν προσώπω και Αγάπη Ελευθερία και Θεότητα στην αρχαιοελληνική σκέψη και στους Πατέρες Β. Μπακούρος Η Χριστιανική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΒΟΡΕΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ / ΜΥΤΙΛΗΝΗ Ετήσιο Πρόγραμμα Παιδαγωγικής Κατάρτισης / Ε.Π.ΠΑΙ.Κ.

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΒΟΡΕΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ / ΜΥΤΙΛΗΝΗ Ετήσιο Πρόγραμμα Παιδαγωγικής Κατάρτισης / Ε.Π.ΠΑΙ.Κ. ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΒΟΡΕΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ / ΜΥΤΙΛΗΝΗ Ετήσιο Πρόγραμμα Παιδαγωγικής Κατάρτισης / Ε.Π.ΠΑΙ.Κ. ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΓΕ. Λ. ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ Διδάσκων στην ΑΣΠΑΙΤΕ / Παράρτημα

Διαβάστε περισσότερα

Πρόταση Διδασκαλίας. Ενότητα: Γ Γυμνασίου. Θέμα: Δραστηριότητες Παραγωγής Λόγου Διάρκεια: Μία διδακτική περίοδος. Α: Στόχοι. Οι μαθητές/ τριες:

Πρόταση Διδασκαλίας. Ενότητα: Γ Γυμνασίου. Θέμα: Δραστηριότητες Παραγωγής Λόγου Διάρκεια: Μία διδακτική περίοδος. Α: Στόχοι. Οι μαθητές/ τριες: Πρόταση Διδασκαλίας Ενότητα: Τάξη: 7 η - Τέχνη: Μια γλώσσα για όλους, σε όλες τις εποχές Γ Γυμνασίου Θέμα: Δραστηριότητες Παραγωγής Λόγου Διάρκεια: Μία διδακτική περίοδος Α: Στόχοι Οι μαθητές/ τριες: Να

Διαβάστε περισσότερα

::: Γενικά :::.. Η περίληψη είναι ένας τρόπος συνοπτικής απόδοσης ενός κειμένου. Με αυτήν επιδιώκεται:

::: Γενικά :::.. Η περίληψη είναι ένας τρόπος συνοπτικής απόδοσης ενός κειμένου. Με αυτήν επιδιώκεται: ::: Γενικά :::.. Η περίληψη είναι ένας τρόπος συνοπτικής απόδοσης ενός κειμένου. Με αυτήν επιδιώκεται: Η κατανόηση του κειμένου. Η πληροφόρηση των άλλων με λιτό και σαφή τρόπο για το περιεχόμενο του κειμένου.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Μαθηματικά (Άλγεβρα - Γεωμετρία) Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α, Β ΤΑΞΕΙΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α ΤΑΞΗ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΠΑΛ ΚΕΝΤΡΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΛΠ42 / Αρχαιολογία στον Ελληνικό Χώρο

Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΛΠ42 / Αρχαιολογία στον Ελληνικό Χώρο Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΛΠ42 / Αρχαιολογία στον Ελληνικό Χώρο Σχολή ΣΑΚΕ Σχολή Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών Πρόγραμμα Σπουδών ΕΛΠΟΛ Σπουδές στον Ελληνικό Πολιτισμό Θεματική Ενότητα ΕΛΠ42

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ ΓΙΑ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΑ ΣΤΕΛΕΧΗ

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ ΓΙΑ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΑ ΣΤΕΛΕΧΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ ΓΙΑ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΑ ΣΤΕΛΕΧΗ Ενότητα # 2: Επιστημολογία και Φιλοσοφικά Ρεύματα Μιλτιάδης Χαλικιάς Τμήμα Διοίκησης

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγίες για τη συγγραφή διπλωματικής εργασίας στα πλαίσια του ΠΜΣ «Εφαρμοσμένη Στατιστική» του τμ. Στατιστικής και Ασφαλιστικής επιστήμης.

Οδηγίες για τη συγγραφή διπλωματικής εργασίας στα πλαίσια του ΠΜΣ «Εφαρμοσμένη Στατιστική» του τμ. Στατιστικής και Ασφαλιστικής επιστήμης. 1. ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ 1.1. Γενικά Οδηγίες για τη συγγραφή διπλωματικής εργασίας στα πλαίσια του ΠΜΣ «Εφαρμοσμένη Στατιστική» του τμ. Στατιστικής και Ασφαλιστικής επιστήμης. Η διπλωματική εργασία (ΔΕ) αποτελεί

Διαβάστε περισσότερα

Τμήμα Θεολογίας Α.Π.Θ. LOGO

Τμήμα Θεολογίας Α.Π.Θ. LOGO Τμήμα Θεολογίας Α.Π.Θ. LOGO Γιατί να επιλέξω το Τμήμα Θεολογίας; Τι σπουδές θα κάνω; Θα βρω μετά δουλειά; Προβληματική Προοπτικές Το Τμήμα Θεολογίας αποτελεί, μαζί με το Τμήμα Κοινωνικής και Ποιμαντικής

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Κ.Δ. και ιστορία εποχής της Καινής Διαθήκης

Εισαγωγή στην Κ.Δ. και ιστορία εποχής της Καινής Διαθήκης Εισαγωγή στην Κ.Δ. και ιστορία εποχής της Καινής Διαθήκης Μάθημα 6 : Σωτήριος Σ. Δεσπότης Θεολογική Σχολή Τμήμα Κοινωνικής Θεολογίας ΤΑ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΙΙ (Λουκάς-Πράξεις) 2 Ευαγγέλιο = χαρμόσυνη αγγελία

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΕΚΘΕΣΗ

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΕΚΘΕΣΗ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΕΚΘΕΣΗ Είμαστε τυχεροί που είμαστε δάσκαλοι Α ΛΥΚΕΙΟΥ 20\ 11\2016 ΚΕΙΜΕΝΟ: Υπάρχει ιδανικός ομιλητής της γλώσσας; Δεν υπάρχει στη γλώσσα «ιδανικός ομιλητής». Θα διατυπώσω εδώ μερικές σκέψεις

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΜΙΑΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΥΝΗΘΗ ΛΑΘΗ ΚΑΙ ΑΣΤΟΧΙΕΣ

ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΜΙΑΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΥΝΗΘΗ ΛΑΘΗ ΚΑΙ ΑΣΤΟΧΙΕΣ ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΜΙΑΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΥΝΗΘΗ ΛΑΘΗ ΚΑΙ ΑΣΤΟΧΙΕΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΛΟΓΙΚΗ ΔΟΜΗ Καθαρότητα στη σκέψη Σαφήνεια στην έκφραση Η μία σκέψη να εισάγει την άλλη Η προηγούμενη σκέψη να τεκμηριώνει την επόμενη

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Ενότητα 1: ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Α.Ε.Α.Θ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΙΕΡΑΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος Μαθήματος: ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΗ

Τίτλος Μαθήματος: ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΗ Τίτλος Μαθήματος: ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΗ Ενότητα 1η: ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ Όνομα Καθηγητή: ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΚΑΛΕΡΗ Τμήμα: ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ 1. Σκοποί Ενότητας Παρουσιάζεται η φιλοσοφία του 20 ου αιώνα (και γενικά η σύγχρονη φιλοσοφία ως

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΑΘΗΤΩΝ. ΤΟΥ 46 ου ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ Β ΤΑΞΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΑΡΧΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΘΕΜΑ: «ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΓΝΩΣΗ»

ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΑΘΗΤΩΝ. ΤΟΥ 46 ου ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ Β ΤΑΞΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΑΡΧΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΘΕΜΑ: «ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΓΝΩΣΗ» ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΑΘΗΤΩΝ Β ΤΑΞΗΣ ΤΟΥ 46 ου ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΑΡΧΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΘΕΜΑ: «ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΓΝΩΣΗ» Αριστοτέλης (384-322 π.χ.) Ο Αριστοτέλης γεννήθηκε το 384 π.χ. Ήταν γιος ενός θεραπευτή.

Διαβάστε περισσότερα

<5,0 5,0 6,9 7 7,9 8 8,9 9-10

<5,0 5,0 6,9 7 7,9 8 8,9 9-10 ΚΡΙΤΗΡΙΑ Εύρος θέματος Τίτλος και περίληψη Εισαγωγή Βαθμολογία

Διαβάστε περισσότερα

Α ΕΞΑΜΗΝΟ. Επιλέγονται τρία (3) από τα παραπάνω προσφερόμενα μαθήματα. ΣΥΝΟΛΟ (επί των επιλεγομένων μαθημάτων) 30 Β ΕΞΑΜΗΝΟ

Α ΕΞΑΜΗΝΟ. Επιλέγονται τρία (3) από τα παραπάνω προσφερόμενα μαθήματα. ΣΥΝΟΛΟ (επί των επιλεγομένων μαθημάτων) 30 Β ΕΞΑΜΗΝΟ Το σύνολο των Πιστωτικών Μονάδων (), που απαιτούνται για την απόκτηση του Μ.Δ.Ε., ανέρχονται σε 120. Αναλυτικότερα το πρόγραμμα των μαθημάτων διαμορφώνεται ανά κατεύθυνση ως εξής: 1. ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΒΙΒΛΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΚΙΝΗΣΗΣ ΚΑΙ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΖΩΗΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΚΙΝΗΣΗΣ ΚΑΙ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΖΩΗΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΚΙΝΗΣΗΣ ΚΑΙ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΖΩΗΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Οδηγός Εκπόνησης Διπλωματικής Εργασίας ΣΠΑΡΤΗ 2010-11 Περιεχόμενα 1.ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ Της ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική Γλωσσικών Μαθημάτων (ΚΠΒ307)

Διδακτική Γλωσσικών Μαθημάτων (ΚΠΒ307) ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ Διδακτική Γλωσσικών Μαθημάτων (ΚΠΒ307) Ενότητα #4: Λειτουργικός και Κριτικός Γραμματισμός Διδάσκων: Κατσαρού Ελένη ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ : Εθνικόν και Καποδιαστριακόν Πανεπιστήμιον Αθηνών ΑΡ. ΠΙΣΤΩΤΙΚΩΝ ΜΟΝΑΔΩΝ ECTS ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ Α/Α

ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ : Εθνικόν και Καποδιαστριακόν Πανεπιστήμιον Αθηνών ΑΡ. ΠΙΣΤΩΤΙΚΩΝ ΜΟΝΑΔΩΝ ECTS ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ Α/Α ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ : Εθνικόν και Καποδιαστριακόν Πανεπιστήμιον Αθηνών ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2012-2013 _ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΤΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ Α/Α ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΞΑΜΗΝΟ ΚΩΔΙΚΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Μ Ε Τ Α Π Τ Υ Χ Ι Α Κ Η Δ Ι Π Λ Ω Μ Α Τ Ι Κ Η Ε Ρ Γ Α Σ Ι Α

Μ Ε Τ Α Π Τ Υ Χ Ι Α Κ Η Δ Ι Π Λ Ω Μ Α Τ Ι Κ Η Ε Ρ Γ Α Σ Ι Α ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ & ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΙΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Μ Ε Τ Α Π Τ Υ Χ Ι Α Κ Η Δ Ι Π Λ Ω Μ Α Τ

Διαβάστε περισσότερα

Β.δ Επιλογή των κατάλληλων εμπειρικών ερευνητικών μεθόδων

Β.δ Επιλογή των κατάλληλων εμπειρικών ερευνητικών μεθόδων Β.δ Επιλογή των κατάλληλων εμπειρικών ερευνητικών μεθόδων Νίκος Ναγόπουλος Για τη διεξαγωγή της κοινωνικής έρευνας χρησιμοποιούνται ποσοτικές ή/και ποιοτικές μέθοδοι που έχουν τις δικές τους τεχνικές και

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη φιλοσοφία

Εισαγωγή στη φιλοσοφία Εισαγωγή στη φιλοσοφία Ενότητα 8 η : Ρένια Γασπαράτου Σχολή Ανθρωπιστικών & Κοινωνικών Επιστημών Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης & της Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία Περιεχόμενα ενότητας Με τι ασχολείται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 4: Ιατρική ηθική. Παρούσης Μιχαήλ. Τμήμα Φιλοσοφίας

ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 4: Ιατρική ηθική. Παρούσης Μιχαήλ. Τμήμα Φιλοσοφίας ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΗΘΙΚΗ Ενότητα 4: Ιατρική ηθική Παρούσης Μιχαήλ Τμήμα Φιλοσοφίας 1 Σκοποί ενότητας 1.Υποβοηθούμενη αυτοκτονία 2. Ευθανασία 3.Αρχή της αυτονομίας 4. Αρχή του αληθούς συμφέροντος 5.Αρχή της ιερότητας

Διαβάστε περισσότερα

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους του Σταύρου Κοκκαλίδη Μαθηματικού Διευθυντή του Γυμνασίου Αρχαγγέλου Ρόδου-Εκπαιδευτή Στα προγράμματα Β Επιπέδου στις ΤΠΕ Ορισμός της έννοιας του σεναρίου.

Διαβάστε περισσότερα

Στόχος της ψυχολογικής έρευνας:

Στόχος της ψυχολογικής έρευνας: Στόχος της ψυχολογικής έρευνας: Συστηματική περιγραφή και κατανόηση των ψυχολογικών φαινομένων. Η ψυχολογική έρευνα χρησιμοποιεί μεθόδους συστηματικής διερεύνησης για τη συλλογή, την ανάλυση και την ερμηνεία

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Κατευθύνσεις στην έρευνα των επιστημών υγείας. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Έρευνα και θεωρία

Περιεχόμενα. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Κατευθύνσεις στην έρευνα των επιστημών υγείας. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Έρευνα και θεωρία Περιεχόμενα Σχετικά με τους συγγραφείς... ΧΙΙΙ Πρόλογος... XV Eισαγωγή...XVΙΙ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Κατευθύνσεις στην έρευνα των επιστημών υγείας Εισαγωγή... 1 Τι είναι η έρευνα;... 2 Τι είναι η έρευνα των επιστημών

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΣΧΟΛΗ ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ στη «ΝΑΥΤΙΛΙΑ»

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΣΧΟΛΗ ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ στη «ΝΑΥΤΙΛΙΑ» ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΣΧΟΛΗ ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ στη «ΝΑΥΤΙΛΙΑ» ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ Α. ΓΕΝΙΚΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΕΚΠΟΝΗΣΗΣ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Προχωρημένα Θέματα Διδακτικής της Φυσικής

Προχωρημένα Θέματα Διδακτικής της Φυσικής Προχωρημένα Θέματα Διδακτικής της Φυσικής Ενότητα 5η: Το γενικό θεωρητικό πλαίσιο Κώστας Ραβάνης Σχολή Ανθρωπιστικών & Κοινωνικών Επιστημών Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης και της Αγωγής στην Προσχολική

Διαβάστε περισσότερα

Αγαπητές/οί συνάδελφοι, σε αυτό το τεύχος σας προτείνουµε µερικά ενδιαφέροντα βιβλία που αφορούν βασικές αρχές της Συµβουλευτικής.

Αγαπητές/οί συνάδελφοι, σε αυτό το τεύχος σας προτείνουµε µερικά ενδιαφέροντα βιβλία που αφορούν βασικές αρχές της Συµβουλευτικής. Αγαπητές/οί συνάδελφοι, σε αυτό το τεύχος σας προτείνουµε µερικά ενδιαφέροντα βιβλία που αφορούν βασικές αρχές της Συµβουλευτικής. Arist Von Schlippe, Jochen Schweitzer επιµέλεια: Βιργινία Ιωαννίδου µετάφραση:

Διαβάστε περισσότερα

Συγγραφή Τεχνικών Κειμένων

Συγγραφή Τεχνικών Κειμένων Συγγραφή Τεχνικών Κειμένων Εισαγωγή Από τις διαλέξεις του μαθήματος του Α εξαμήνου σπουδών του Τμήματος Πολιτικών Μηχανικών και Μηχανικών Τοπογραφίας & Γεωπληροφορικής Κ. Παπαθεοδώρου, Αναπληρωτής Καθηγητής

Διαβάστε περισσότερα

Η βελτίωση της διδασκαλίας στηρίζεται στο σύστημα της αξιολόγησης της διδασκαλίας Η αξιολόγηση προσφέρει πληροφορίες για τα δυνατά σημεία και τις

Η βελτίωση της διδασκαλίας στηρίζεται στο σύστημα της αξιολόγησης της διδασκαλίας Η αξιολόγηση προσφέρει πληροφορίες για τα δυνατά σημεία και τις Η βελτίωση της διδασκαλίας στηρίζεται στο σύστημα της αξιολόγησης της διδασκαλίας Η αξιολόγηση προσφέρει πληροφορίες για τα δυνατά σημεία και τις αδυναμίες του εκπ/κού Η βελτίωση των εκπαιδευτικών επηρεάζει

Διαβάστε περισσότερα

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΞΕΚΙΝΩΝΤΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΠΟΡΙΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΠΡΩΤΗ: Η ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΞΕΚΙΝΩΝΤΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΠΟΡΙΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΠΡΩΤΗ: Η ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑ ΠΡΩΤΗ: Η ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ Τα φιλοσοφικά ερωτήματα: Δε μοιάζουν με τα επιστημονικά, γιατί δε γνωρίζουμε: από πού να ξεκινήσουμε την ανάλυσή τους ποια μέθοδο να ακολουθήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

Περίληψη μορφή δομή χαρακτηριστικά της γραφής αυτοαναφορικό παράδειγμα

Περίληψη μορφή δομή χαρακτηριστικά της γραφής αυτοαναφορικό παράδειγμα Περίληψη Το παρόν πόνημα είναι ένας οδηγός συγγραφής ερευνητικών εργασιών (project) και απευθύνεται στους μαθητές της Α και Β Λυκείου. Είναι προϊόν βιβλιογραφικής έρευνας και εξηγεί την μορφή και την δομή

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΒΟΡΕΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ / ΜΥΤΙΛΗΝΗ / Ετήσιο Πρόγραμμα Παιδαγωγικής Κατάρτισης / Ε.Π.ΠΑΙ.Κ.

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΒΟΡΕΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ / ΜΥΤΙΛΗΝΗ / Ετήσιο Πρόγραμμα Παιδαγωγικής Κατάρτισης / Ε.Π.ΠΑΙ.Κ. ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΒΟΡΕΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ / ΜΥΤΙΛΗΝΗ / Ετήσιο Πρόγραμμα Παιδαγωγικής Κατάρτισης / Ε.Π.ΠΑΙ.Κ. ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ / Θεολόγος Καθηγητής DEA

Διαβάστε περισσότερα

Διαγώνισµα 111. Αναλφαβητισµός ΓΙΑΝΝΗΣ Ι. ΠΑΣΣΑΣ, MED ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ Α ΛΥΚΕΙΟΥ. ΚΕΙΜΕΝΟ Τα παιδιά µελετούν, αλλά δεν κατανοούν

Διαγώνισµα 111. Αναλφαβητισµός ΓΙΑΝΝΗΣ Ι. ΠΑΣΣΑΣ, MED ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ Α ΛΥΚΕΙΟΥ. ΚΕΙΜΕΝΟ Τα παιδιά µελετούν, αλλά δεν κατανοούν Διαγώνισµα 111 Αναλφαβητισµός ΚΕΙΜΕΝΟ Τα παιδιά µελετούν, αλλά δεν κατανοούν «Πολλές φορές διαβάζω και δεν καταλαβαίνω. Όταν τα κείµενα είναι αρχαία µε νέα ελληνικά µαζί, µου φαίνονται πολύ περίεργα. Δυσκολεύοµαι

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Τίτλος Ονοματεπώνυμο συγγραφέα Πανεπιστήμιο Ονοματεπώνυμο δεύτερου (τρίτου κ.ο.κ.) συγγραφέα Πανεπιστήμιο Η κεφαλίδα (μπαίνει πάνω δεξιά σε κάθε σελίδα): περιγράφει το θέμα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Εισαγωγή Μεθοδολογία της Έρευνας ΕΙΚΟΝΑ 1-1 Μεθοδολογία της έρευνας.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Εισαγωγή Μεθοδολογία της Έρευνας ΕΙΚΟΝΑ 1-1 Μεθοδολογία της έρευνας. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Εισαγωγή Η Μεθοδολογία της Έρευνας (research methodology) είναι η επιστήμη που αφορά τη μεθοδολογία πραγματοποίησης μελετών με συστηματικό, επιστημονικό και λογικό τρόπο, με σκοπό την παραγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Από τις διαλέξεις του μαθήματος του Α εξαμήνου σπουδών του Τμήματος. Κ. Παπαθεοδώρου, Αναπληρωτής Καθηγητής Οκτώβριος 2013

Από τις διαλέξεις του μαθήματος του Α εξαμήνου σπουδών του Τμήματος. Κ. Παπαθεοδώρου, Αναπληρωτής Καθηγητής Οκτώβριος 2013 Συγγραφή Τεχνικών Κειμένων Πτυχιακή Εργασία Από τις διαλέξεις του μαθήματος του Α εξαμήνου σπουδών του Τμήματος Πολιτικών Μηχανικών και Μηχανικών Τοπογραφίας & Γεωπληροφορικής Κ. Παπαθεοδώρου, Αναπληρωτής

Διαβάστε περισσότερα

Η ΚΟΙΝΗ ΕΠΟΠΤΙΚΗ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΟΛ,

Η ΚΟΙΝΗ ΕΠΟΠΤΙΚΗ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΟΛ, EUROPOL JOINT SUPERVISORY BODY ΚΟΙΝΗ ΕΠΟΠΤΙΚΗ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΟΛ Γνωμοδότηση 08/56 της ΚΕΑ σχετικά με την αναθεωρημένη συμφωνία που πρόκειται να υπογραφεί μεταξύ της Ευρωπόλ και της Eurojust Η ΚΟΙΝΗ ΕΠΟΠΤΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Σύνταξη Πτυχιακής & Διπλωματικής Εργασίας

Σύνταξη Πτυχιακής & Διπλωματικής Εργασίας Workshop: Σύνταξη Πτυχιακής & Διπλωματικής Εργασίας Πρακτικές Οδηγίες - Μεθοδολογία Εισηγήτρια: Παναγιωτίδου Σοφία (Σύμβουλος Σταδιοδρομίας, Γραμματέας Συμβουλίου Πανεπιστημίου Μακεδονίας) 1. Γενική Περιγραφή

Διαβάστε περισσότερα

Αυτή ακριβώς η μεταλλαγή είναι το θέμα του παρόντος βιβλίου. Προκειμένου να την προσδιορίσουμε μέσα σε όλο αυτό το ομιχλώδες τοπίο της

Αυτή ακριβώς η μεταλλαγή είναι το θέμα του παρόντος βιβλίου. Προκειμένου να την προσδιορίσουμε μέσα σε όλο αυτό το ομιχλώδες τοπίο της Εισαγωγή Tο βιβλίο αυτό θα μπορούσε να τιτλοφορείται διαφορετικά. Αν θέλαμε να ακολουθήσουμε το ρεύμα των αλλαγών στο χώρο των διεθνών οργανισμών, ο τίτλος του θα ήταν «Εκπαίδευση για την αειφόρο ανάπτυξη».

Διαβάστε περισσότερα

Δύο λόγια από τη συγγραφέα

Δύο λόγια από τη συγγραφέα Δύο λόγια από τη συγγραφέα Τα μαθηματικά ή τα λατρεύεις ή τα μισείς! Για να λατρέψεις κάτι πρέπει να το κατανοήσεις, για τη δεύτερη περίπτωση τα πράγματα μάλλον είναι λίγο πιο απλά. Στόχος αυτού του βιβλίου

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ MANAGEMENT ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ. Ορισμοί

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ MANAGEMENT ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ. Ορισμοί Ορισμοί Ηγεσία είναι η διαδικασία με την οποία ένα άτομο επηρεάζει άλλα άτομα για την επίτευξη επιθυμητών στόχων. Σε μια επιχείρηση, η διαδικασία της ηγεσίας υλοποιείται από ένα στέλεχος που κατευθύνει

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: Η εκπαιδευτική έρευνα και ο σχεδιασμός της Διδάσκων: Νίκος Ανδρεαδάκης ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνικοί Όροι στην Θεολογία

Τεχνικοί Όροι στην Θεολογία Τεχνικοί Όροι στην Θεολογία Μάθημα Δεύτερο από την σειρά Οικοδομώντας μία Συστηματική Θεολογία Οδηγός Μελέτης Περιεχόμενα Περίγραμμα Ένα περίγραμμα του μαθήματος, Σημειώσεις Ένα πρότυπο που παρέχει: το

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Παιδαγωγική

Εισαγωγή στην Παιδαγωγική Εισαγωγή στην Παιδαγωγική ΤΜΗΜΑ ΑΓΓΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΚΑΙ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ Χειμερινό εξάμηνο 2016-2017 Διδάσκουσα: Μαρία Δασκολιά Επίκουρη καθηγήτρια Τμήμα Φ.Π.Ψ. Θεματική του μαθήματος Έννοια και εξέλιξη της Παιδαγωγικής

Διαβάστε περισσότερα

1ος Πανελλαδικός Μαθητικός Διαγωνισμός Φιλοσοφικού Δοκιμίου. Η φιλοσοφία ως τρόπος ζωής Αρχαία ελληνική φιλοσοφία

1ος Πανελλαδικός Μαθητικός Διαγωνισμός Φιλοσοφικού Δοκιμίου. Η φιλοσοφία ως τρόπος ζωής Αρχαία ελληνική φιλοσοφία 1ος Πανελλαδικός Μαθητικός Διαγωνισμός Φιλοσοφικού Δοκιμίου Η φιλοσοφία ως τρόπος ζωής Αρχαία ελληνική φιλοσοφία προκριματική φάση 18 Φεβρουαρίου 2012 υπό την Αιγίδα του ΥΠΔΒΜΘ Διοργάνωση Τμήμα Φιλοσοφίας

Διαβάστε περισσότερα

< > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ

< > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ Κ. Γ. ΝΙΚΟΛΟΥΔΑΚΗΣ 1 < > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ Επαναλαμβάνουμε την έκπληξή μας για τα τεράστια συμπλέγματα γαλαξιών, τις πιο μακρινές

Διαβάστε περισσότερα

Η ΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΟ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟ ΣΤΟΝ ΠΛΑΤΩΝΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ

Η ΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΟ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟ ΣΤΟΝ ΠΛΑΤΩΝΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ Η ΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΟ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟ ΣΤΟΝ ΠΛΑΤΩΝΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ Ενότητα: 1 η Ελένη Περδικούρη Τμήμα Φιλοσοφίας 1 Ενότητα 1 η Το ερώτημα της γνώσης 1. Τι γνωριζουμε, δηλαδη ποια ειναι τα αντικειμενα της γνωσης

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα: ΠΟΣΟΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ - ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ. Διδάσκων : Επίκουρος Καθηγητής Στάθης Παπασταθόπουλος

Ενότητα: ΠΟΣΟΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ - ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ. Διδάσκων : Επίκουρος Καθηγητής Στάθης Παπασταθόπουλος Τίτλος Μαθήματος: ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ Ι Ενότητα: ΠΟΣΟΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ - ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ Διδάσκων : Επίκουρος Καθηγητής Στάθης Παπασταθόπουλος Τμήμα: Φιλοσοφίας, Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Η Απουσία του Χρόνου Σελίδα.1

Η Απουσία του Χρόνου Σελίδα.1 Η Απουσία του Χρόνου Σελίδα.1 (Επιφυλλίδα Οπισθόφυλλο) Ο Εαυτός και η Απουσία του Χρόνου Δεν είναι καθόλου συνηθισμένο να γίνονται συζητήσεις και αναφορές για την Απουσία του Χρόνου ακόμη και όταν υπάρχουν,

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΘΕΣΗ

ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΘΕΣΗ ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΘΕΣΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Γαβριέλλα Κοντογιαννίδου, Φιλόλογος 1. Το πρώτο βήμα μας είναι η κατανόηση του θέματος και η ένταξή του σε ευρύτερες θεματικές ενότητες Συνήθως, ένα θέμα Έκθεσης έχει

Διαβάστε περισσότερα