Γνώση: από την Αρχαιότητα στο Σήµερα

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Γνώση: από την Αρχαιότητα στο Σήµερα"

Transcript

1 Γνώση: από την Αρχαιότητα στο Σήµερα Aθανάσιος Σ. Φωκάς Department of Applied Mathematics and Theoretical Physics University of Cambridge Cambridge, CB30WA, UK, και Ακαδηµία Αθηνών, Λεωφόρος Πανεπιστηµίου 28, 10679, Αθήνα, Ελλάδα Ιανουάριος Εισαγωγή Οι αρχαίοι Έλληνες ήταν οι πρώτοι που άρχισαν να σκέπτονται για την διαδικασία του σκέπτεσθαι. Συνειδητοποίησαν ότι η αναζήτηση της γνώσης απαιτεί κατάλληλη µεθοδολογία, προκειµένου να κατανοηθεί, το ἄδηλον. Η αναγκαιότητα τέτοιας µεθοδολογίας συνοψίστηκε στο ακόλουθο ρητό του Αναξαγόρα, το οποίο υποστηρίχθηκε θερµά και από το Δηµόκριτο: όψις γάρ τών αδήλων τά φαινόµενα. Ήδη στο Θεαίτητο ο Πλάτωνας επιχειρεί να απαντήσει στο ερώτηµα «τι είναι γνώση;» Προτείνει την ταύτιση της γνώσης µε την «αληθή πεποίθηση συνοδευόµενη από το λόγο», αλλά είναι αξιοσηµείωτο ότι ο διάλογος καταλήγει σε αποτυχία, διότι, παρά πολλές προσπάθειες, οι συνοµιλητές δεν κατορθώνουν να ορίσουν το λόγο. Τόσο ο Πλάτωνας όσο και ο Αριστοτέλης κατενόησαν ότι αν δεν υπήρχε άλλη γνώση πέραν της αποδεικτικής, τότε θα καταλήγαµε σε άπειρη παλινδρόµηση. Πράγµατι, προκειµένου να γνωρίσουµε κάτι, πρέπει να είµαστε σε θέση να το αποδείξουµε µε βάση κάτι άλλο το οποίο πρέπει να γνωρίζουµε και το οποίο µε τη σειρά του θα πρέπει να είµαστε σε θέση να το αποδείξουµε σε σχέση µε κάτι άλλο, και ούτο καθεξής. Τόσο ο Πλάτωνας όσο και ο Αριστοτέλης ξεπέρασαν αυτό το πρόβληµα θέτοντας αξιωµατικά µια αρχή. Στον Παρµενίδη, ο Πλάτωνας αναφέρει «υπάρχει µόνο µία αρχή, δεν µπορούν να υπάρχουν πολλές». Από την άλλη µεριά, ο Αριστοτέλης εισήγαγε την ιδέα ότι υπάρχουν ορισµένα αξιώµατα που είναι γνωστά στον άνθρωπο διαισθητικά. Σε αυτή την διάλεξη, θα προταθεί η άποψη ότι ίσως οι πιο θεµελιώδεις έννοιες που αφορουν τη γνώση είναι οι ακόλουθες: πρώτον, η έµφυτη σε αντιδιαστολή µε την επίκτητη γνώση και δεύτερον, η ασυνείδητη αντίληψη σε αντιδιαστολή µε την επίγνωση [awareness]. 1

2 2. Έµφυτη Γνώση Η ταχύτητα και η ακρίβεια εκµάθησης ενός λεξιλογίου, καθώς και η ύπαρξη καθολικών γραµµατικών δοµών, οδήγησαν τον Chomsky στο συµπέρασµα ότι υπάρχει έµφυτη, καθολική γραµµατική. Πρόσφατες µελέτες µε παιδιά της οµάδας ιθαγενών Munduruku εδείξαν ότι βασικές γεωµετρικές έννοιες, καθώς και η ικανότητα της κατά προσέγγιση (αλλά όχι της ακριβούς) αριθµητικής είναι επίσης έµφυτες. Οι Munduruku, οι οποίοι ζουν σε µια αποµονωµένη περιοχή του Αµαζονίου, δεν έχουν λέξεις για βασικές γεωµετρικές έννοιες, όπως αυτές του παράλληλου ή του συµµετρικού και, επίσης, δεν έχουν χάρτες ή άλλα συναφή εργαλεία που διευκολύνουν την ανάπτυξη γεωµετρικής διαίσθησης. Επίσης, έχουν λέξεις µόνο για τους αριθµούς από το 1 έως το 5. Σε ένα από τα σχετικά πειράµατα, έδειξαν στην οθόνη ενός υπολογιστή από 1 έως 25 κουκίδες και ζητήθηκε από τα παιδιά να βρουν τον αριθµό τους. Από 1 έως 3 κουκίδες η απάντηση ήταν ακριβής. Αλλά από 4 έως 25 κουκίδες η απάντηση ήταν κατά προσέγγιση. Για παράδειγµα, παρά το γεγονός ότι υπάρχει λέξη για το 5, ανάµεσα στις απαντήσεις για τις 5 κουκίδες υπήρχαν οι απαντήσεις: 3, 4, 5 και περίπου όσα τα δάκτυλα του ενός χεριού. Για τις 13 κουκίδες, µεταξύ των απαντήσεων υπήρχε δύο χέρια και κάτι ακόµα. Υπάρχει έµφυτη γνώση και, αν ναι, ποια είναι η προέλευσή της; Η συζήτηση για το θεµελιώδες αυτό ερώτηµα ξεκίνησε από τους αρχαίους Έλληνες. Ο Πλάτωνας και αργότερα ο Leibnitz και ο Kant υπογράµµισαν την ύπαρξη a-priori γνώσης. Με βάση τον πλατωνικό διάλογο Φαίδων και την εξήγηση αυτού του διαλόγου από το Νεοπλατωνικό φιλόσοφο Συριανό, υπάρχουν διάφορες κατηγορίες ψυχών, συµπεριλαµβανοµένων των ψυχών των Θεών καθώς επίσης και των ψυχών που έχουν εκπέσει. Οι ψυχές των Θεών εµπεριέχουν γνώση. Επίσης, ακόµη και οι ψυχές που έχουν εκπέσει ήταν πρωτύτερα άχραντες. Κατά συνέπεια περιέχουν έν αυτοίς a priori γνώση. Για το λόγο αυτό, οι διαδικασίες µάθησης και ανακάλυψης είναι απλώς διαδικασίες ανάκλησης. Κεντρίζοντας τις ψυχές µε κατάλληλες ερωτήσεις, ο δάσκαλος διεγείρει αυτή τη διαδικασία. Στο πλαίσιο αυτό, η µαιευτική µέθοδος του Σωκράτη αποκτά χαρακτήρα απόλυτης αναγκαιότητας. Στην ιδεαλιστική αυτή θέση, ο Αριστοτέλης παρουσίασε µια αναµφισβήτητα εµπειριστική απάντηση. Στα Αναλυτικά αποδίδει πλήρες επιστηµονικό status σε διάφορους κλάδους, συµπεριλαµβανοµένων των κλάδων της αστρονοµίας, της ακουστικής, της αρµονιάς και της οπτικής. Καθεµία από αυτές τις επιστήµες έχει τα δικά της αναπόδεικτα αξιώµατα. Αυτά τα αξιώµατα γίνονται γνωστά στον άνθρωπο στο τέλος µιας επαγωγικής διαδικασίας, η οποία περιλαµβάνει αντίληψη, µνήµη, εµπειρία και το νοῦ. Για τον Αριστοτέλη, ο νοῦς είναι εξ ορισµού η γνωστική κατάσταση που κατανοεί τα αξιώµατα. Ως εκ τούτου, ο συνδυασµός του νοῦ και της 2

3 αποδεικτικής γνώσης διαµέσου συλλογισµών οδηγεί στην αλήθεια. Στην ανάλυσή του, ο Αριστοτέλης τονίζει επίσης ότι η µάθηση είναι αδύνατη χωρίς συνειρµούς. Μετά τον Αριστοτέλη, ο Βρετανός εµπειριστής John Locke πρότεινε την θέση ότι το ανθρώπινο µυαλό είναι tabula rasa, δηλαδή µια άγραφη πλάκα, η οποία γεµίζει ως αποτέλεσµα εµπειριών. Για πρώτη φορά στην ιστορία της ανθρωπότητας, υπάρχει πλέον ένα επιστηµονικό πλαίσιο για τη βαθιά µελέτη των εν λόγω ερωτηµάτων: είναι γνωστό ότι ο Ivan Pavlov και ο Edward Thorndike παρείχαν πειραµατικές αποδείξεις για το ότι υπάρχει ένα συγκεκριµένο είδος µάθησης που βασίζεται στη συσχέτιση διαφορετικών ερεθισµάτων. Τα κλασικά πειράµατά τους οδήγησαν στην ίδρυση της αυστηρής σχολής του Συµπεριφορισµού (behaviourism). Πράγµατι, υποστηρίχθηκε από τους J.B. Watson και B.F. Skinner ότι η συµπεριφορά µπορεί να µελετηθεί πειραµατικά όσο αυστηρά όσο τα φαινόµενα των φυσικών επιστηµών. Αυτό οδήγησε σε βαθύτερη κατανόηση της διαδικασίας απόκτησης γνώσης. Για παράδειγµα, ο Leon Kamin το 1969 έδειξε ότι τα ζώα δεν µαθαίνουν απλά ότι ένα ουδέτερο ερέθισµα (όπως ο ήχος του κουδουνιού) προηγείται µιας ανταµοιβής (όπως η τροφή), αλλά ότι το ερέθισµα προβλέπει την ανταµοιβή. Αυτό υποδηλώνει ότι η συνειρµική µάθηση βασίζεται στην ικανότητα του εγκεφάλου να συνδέει γεγονότα που συµβαίνουν µαζί συχνά, έτσι ώστε να µπορεί να προβλέπει την εµφάνιση ενός συγκεκριµένου αποτελέσµατος. Ακολουθώντας τον Sigmund Freud, oι συµπεριφοριστές απέφυγαν τη µελέτη της σχέσεως µεταξύ συµπεριφοράς και εγκεφαλικής δραστηριότητας και εστίασθηκαν αποκλειστικά στην παρατηρήσιµη συµπεριφορά. Τα παραπάνω επιχειρήµατα είναι σύµφωνα µε τις ιδέες του Αριστοτέλη. Ωστόσο, όταν η κατανόηση του πώς λειτουργεί ο εγκέφαλος έφτασε στο επίπεδο του συσχετισµού παρατηρούµενης συµπεριφοράς και νευρωνικής δραστηριότητας, κατέστη σαφές ότι η πλατωνική θέση του tabula inscripta είναι επίσης σωστή. Πράγµατι, τα περίπλοκα κυκλώµατα των νευρώνων του εγκεφάλου, µαζί µε την εκπληκτικά δυναµική συµπεριφορά των συνάψεων τους, παρέχουν το βασικό υπόβαθρο για την ύπαρξη τόσο στοιχειώδους έµφυτης γνώσης, όσο και προκαθορισµένης προδιάθεσης για µάθηση. Μία από τις µεγάλες προκλήσεις της σύγχρονης νευροεπιστήµης είναι ακριβώς το να οριοθετήσει τους νευρωνικούς µηχανισµούς που καθορίζουν την αλληλεπίδραση µεταξύ έµφυτης και επίκτητης γνώσης. Η Διαδικασία της Μάθησης σε Νευρονικό Επίπεδο Ποιοι είναι οι µηχανισµοί µάθησης σε νευρονικό επίπεδο; Η βασική λειτουργική µονάδα του νευρικού συστήµατος είναι ο νευρώνας. Οι νευρώνες επικοινωνούν στις 3

4 συνάψεις µέσω συγκεκριµένων µορίων που ονοµάζονται νευροδιαβιβαστές. Η πληροφορία κωδικοποιείται µε τη µορφή ηλεκτρικών σηµάτων, τα οποία διαδίδονται κατά µήκος νευρωνικών κυκλωµάτων. Τα επονοµαζόµενα ιοντικά ρεύµατα διαδραµατίζουν κρίσιµο ρόλο σε αυτή τη διαδικασία. Οι νευρώνες είναι άκρως εξειδικευµένοι. Για παράδειγµα, οι αισθητικοί οπτικοί νευρώνες αντιδρούν µόνο στο φως, ενώ οι αισθητικοί ακουστικοί νευρώνες αντιδρούν µόνο σε ακουστικά κύµατα. Στον φλοιό το εγκεφαλου υπάρχει ακόµη υψηλότερο επίπεδο εξειδίκευσης. Για παράδειγµα, ορισµένα κύτταρα αντιδρούν µόνο σε κάθετες ράβδους φωτός, ενώ άλλα αντιδρούν µόνο σε οριζόντιες ράβδους αυτά τα κύτταρα προσανατολισµού είναι τοπογραφικά οργανωµένα σε συγκεκριµένες κυτταρικές στήλες στην περιοχή του εγκεφάλου που ονοµάζεται V1. Οµοίως, στην περιοχή V4 υπάρχουν κύτταρα που αναγνωρίζουν το χρώµα, ενώ στην περιοχή V5 υπάρχουν κύτταρα υπεύθυνα για την αναγνώριση της κίνησης. Η διασάφηση των παραπάνω µηχανισµών οδήγησε στην απονοµή πολλών βραβείων Νόµπελ, συµπεριλαµβανοµένων των: Cajal και Golgy, 1906, για την ανατοµία των νευρώνων, Dale και Loewi, 1936 και Katz 1971 για τη χηµική θεωρία επικοινωνίας στις συνάψεις, Eccles, Hodgkin και Huxley, 1963, για την ύπαρξη του ιοντικού ρεύµατος, Hubel και Wiesel, 1981, για τις µελέτες οπτικής επεξεργασίας, Neher και Sackman, 1991, για τη µέτρηση του ιοντικού ρεύµατος, Mac Kinnon, 2003, για την δοµή των ιοντικών πυλών. Ας συνοψίσουµε τώρα τις θεµελιώδεις µελέτες του Eric Kandel, βραβείο Νόµπελ 2000, στο γιγαντιαίο σαλιγκάρι της θάλασσας Aplysia. Αυτό το σαλιγκάρι, για να αναπνεύει χρησιµοποιεί ένα εξωτερικό όργανο που ονοµάζεται βραγχίο και το οποίο µπορεί να προστατεύεται σε µία κοιλότητα. Μετά από ασθενή αγγίγµατα στο σίφωνα, το βραγχίο αποσύρεται εντός της κοιλότητας. Μετά από επαναλαµβανόµενα ασθενή αγγίγµατα, το σαλιγκάρι συνηθίζει και ως εκ τούτου το αντανακλαστικό απόσυρσής του είναι ασθενέστερο. Αλλά, όταν το ασθενές άγγιγµα συνδυαστεί µε ένα σοκ στην ουρά, το σαλιγκάρι ευαισθητοποιείται και εν συνεχεία ακόµη και ένα ασθενές άγγιγµα οδηγεί σε ένα ισχυρό αντανακλαστικό απόσυρσης του βραγχίου. Πώς µαθαίνει το σαλιγκάρι της θάλασσας αυτή την συµπεριφορά; Το ασθενές ερέθισµα ενεργοποιεί έναν αισθητικό νευρώνα και αυτός ο νευρώνας προκαλεί την έκριση ενός διεγερτικού νευροδιαβιβαστή, της γλουταµίνης, η οποία µε τη σειρά της διεγείρει τον κινητικό νευρώνα που είναι υπεύθυνος για το αντανακλαστικό απόσυρσης, βλ. Διάγραµµα 1. 4

5 Διάγραµµα 1 Το σοκ στην ουρά διεγείρει έναν επιπλέον αισθητικό νευρώνα ο οποίος προκαλεί την έκριση ενός άλλου νευροδιαβιβαστή που ονοµάζεται σεροτονίνη. Αυτό προκαλεί την έκριση µεγαλύτερης ποσότητας γλουταµίνης, που µε τη σειρά της προκαλεί ένα ισχυρότερο αντανακλαστικό απόσυρσης. Αυτή η συµπεριφορά διαρκεί µόνο για λίγα λεπτά. Ωστόσο, αν αντί ενός σοκ υπάρξουν πέντε σοκ, τότε οι αλλαγές είναι πραγµατικά δραµατικές. Συγκεκριµένα, τώρα η µεγαλύτερη ποσότητα σεροτονίνης, όχι µόνο προκαλεί την έκριση περισσότερης γλουταµίνης, αλλά επίσης ενεργοποιεί ένα συγκεκριµένο γονίδιο το οποίο εκκινεί τη διαδικασία της δηµιουργίας νέων συνάψεων εποµένως τώρα συµβαίνει ανατοµική αλλαγή και η συµπεριφορά ενός ισχυρότερου αντανακλαστικού απόσυρσης διαρκεί για εβδοµάδες αντί για λεπτά. Είναι σαφές ότι η σχετική αρχιτεκτονική των νευρικών κυκλωµάτων παρέχει τη βάση τόσο για την ύπαρξη της στοιχειώδους έµφυτης γνώσης που διαθέτει το σαλιγκάρι της θάλασσας, δηλαδή ότι ξέρει να αποσύρει το βραγχίο µετά από ένα άγγιγµα στο σίφωνα, όσο και για την ικανότητά του να µαθαίνει από την εµπειρία. Η τελευταία, πιο προχωρηµένη µορφή µάθησης, επιτυγχάνεται µέσω των ποιοτικών και ποσοτικών µεταβολών στο επίπεδο των συνάψεων. Αν ισχύουν παρόµοιοι µηχανισµοί και στον ανθρώπινο εγκέφαλο, τότε θα µπορούσαµε να ισχυριστούµε ότι "ο Πλάτωνας ζει στα νευρωνικά κυκλώµατα, ενώ ο Αριστοτέλης ζει στις συνάψεις." Οι βασικές µελέτες σχετικά µε το τρίπτυχο «νευρωνική θεωρία - ιοντικές πύλες - χηµική θεωρία συναπτικής µεταβίβασης» διεξήχθησαν σε καλαµάρια οι οπτικές µελέτες σε πιθήκους και οι µελέτες ευαισθητοποίησης σε σαλιγκάρια της θάλασσας. Είναι δυνατόν να γενικεύσουµε τα συµπεράσµατα αυτών των µελετών; Το σαλιγκάρι της θάλασσας έχει µόνο 20 χιλιάδες νευρώνες, ενώ ο ανθρώπινος εγκέφαλος έχει 5

6 περισσότερους από 100 δισεκατοµµύρια. Από την άλλη πλευρά, η θεωρία της εξέλιξης υποδηλώνει ότι η φύση χρησιµοποιεί παρόµοιες µεθόδους για την επίλυση παρόµοιων προβληµάτων. Βασικοί νευρωνικοί µηχανισµοί έχουν πράγµατι καθολική ισχύ. Για παράδειγµα, η αλληλεπίδραση µεταξύ έµφυτης γνώσης και εµπειρίας είναι συνεπής µε πρόσφατα πειράµατα (Paschalis et al 2002) που έχουν δείξει ότι µωρά έξι µηνών µπορούν να διακρίνουν τόσο ανθρώπινα προσώπα όσο και προσώπα πιθήκων: τα µωρά κοιτούν ένα οικείο ανθρώπινο πρόσωπο κατά µέσο όρο 3,6 δευτερόλεπτα και ένα καινούργιο ανθρώπινο πρόσωπο κατά µέσο όρο 4,6 δευτερόλεπτα οµοίως, κοιτούν ένα οικείο πρόσωπο πιθήκου για 2,3 δευτερόλεπτα και ένα καινούργιο πρόσωπο πιθήκου για 4 δευτερόλεπτα. Ωστόσο, µωρά 9 µηνών είναι σε θέση να διακρίνουν µόνο ανθρώπινα προσώπα: κοιτάζουν ένα οικείο ανθρώπινο πρόσωπο για 3,6 δευτερόλεπτα και ένα καινούργιο ανθρώπινο πρόσωπο για 4,5 δευτερόλεπτα αλλά κοιτάζουν τόσο ένα οικείο όσο και ένα καινούργιο πρόσωπο πιθήκου για 3,8 δευτερόλεπτα. (Για τους ενήλικες, οι αντίστοιχοι χρόνοι για οικεία και καινούργια πρόσωπα είναι 1,6 και 2,8 δευτερόλεπτα για ένα ανθρώπινο πρόσωπο, και αντίστοιχα 2,3 και 2,4 δευτερόλεπτα για ένα πρόσωπο πιθήκου). Φαίνεται ότι τα µωρά µπορούν να αναγνωρίζουν πρόσωπα επειδή γεννιούνται µε ένα οπτικό σύστηµα το οποίο διαθέτει ένα σύνολο καθολικών γνωστικών κανόνων για την εξαγωγή πληροφοριών από το φυσικό κόσµο. Παροµοίως, υπάρχουν έµφυτοι καθολικοί κανόνες που επιτρέπουν στα παιδιά να αποκτήσουν γραµµατικές γνώσεις. Κατ αναλογία µε τα πειράµατα που αφορούν την αναγνώριση προσώπου, θα πρέπει να σηµειωθεί ότι βρέφη 4 έως 6 µηνών µπορούν να διακρίνουν φωνητικές διαφορές, που διαχωρίζουν τις συλλαβές, τόσο στη µητρική τους γλώσσα όσο και σε άλλες γλώσσες. Όµως, µωρά 10 έως 12 µηνών µπορούν να διακρίνουν φωνητικές παραλλαγές µόνο στη µητρική τους γλώσσα. Τα παραπάνω πρόσφατα πειράµατα είναι σε συµφωνία µε τα παλαιότερα πειράµατα του Tinbergen (1948), ο οποίος παρουσίασε σε ένα νεοσσό γλάρου ένα ράµφος ασύνδετο µε το σώµα της µητέρας του. Υπό κανονικές συνθήκες, ένας νεοσσός γλάρου αναζητά τροφή ραµφίζοντας µια χαρακτηριστική κόκκινη κηλίδα στο κίτρινο ράµφος της µητέρας του. Ο νεοσσός συνέχισε να συµπεριφέρεται µε τον ίδιο τρόπο, παρά το γεγονός ότι τώρα το ράµφος ήταν αποκοµµένο. Επιπλέον, η ίδια συµπεριφορά παρατηρήθηκε ακόµη και όταν χρησιµοποιήθηκε ένα κίτρινο ραβδί µε µια κόκκινη λωρίδα πάνω σε αυτό. (Όταν υπήρχαν 3 κόκκινες λωρίδες αντί για µία, το ράµφισµα ήταν ακόµη πιο έντονο απ ότι συνήθως). 6

7 3. Υποσυνείδητη Αντίληψη Είναι αδύνατο να κατανοήσουµε την ανθρώπινη µάθηση χωρίς να κατανοήσουµε τη διαφορά µεταξύ συνειδητών και ασυνειδήτων διαδικασιών. Θα πρέπει να τονιστεί ότι ο εγκέφαλός µας «γνωρίζει» πολλά, πολλά περισσότερα από ότι εµείς. Ο εγκέφαλός µας µάς ενηµερώνει µόνο για τα πράγµατα που είναι απολύτως απαραίτητο για εµάς να γνωρίζουµε. Επιπλέον, ακόµη και στις σπάνιες περιπτώσεις που συµβαίνει αυτό, η σχετική διαδικασία είναι αρκετά βραδεία. Ίσως, το πιο αξιοσηµείωτο γεγονός σχετικά µε την διανοητική µας ζωή µας είναι το ακόλουθο: Πριν από κάθε συνειδητή εµπειρία προηγείται µια ασυνείδητη φάση ως εκ τούτου, η διαδικασία της επίγνωσης είναι µια σχετικά αργή διαδικασία. Παρεµπιπτόντως, αντιλαµβανόµαστε εκείνες τις πτυχές µιας εικόνας που σχετίζονται µε το συναίσθηµα προτού αντιληφθούµε πτυχές που σχετίζονται µε τη µορφή. Για παράδειγµα, αντιλαµβανόµαστε την έκφραση ενός προσώπου προτού αντιληφθούµε την ταυτότητά του. Επίσης, αντιλαµβανόµαστε το χρώµα ενός αντικειµένου περίπου 0.1 δευτερόλεπτα προτού αντιληφθούµε τη µορφή του. Υπενθυµίζουµε ότι ο William James κατανόησε ήδη από το 1884 ότι στη θέα µιας αρκούδας πρώτα αντιδρούµε ασυνείδητα -τρέχουµε µακριά- και αργότερα βιώνουµε συνειδητό φόβο. Ο Benjamin Libet (Mind Time, 2004) ήταν ο πρώτος που µελέτησε συστηµατικά τις χρονικές κλίµακες σχετικά µε την αλληλεπίδραση µεταξύ του ασυνειδήτου και του συνειδητού. Σε ένα από τα πρώτα πειράµατα του, εφήρµοσε ηλεκτρική διέγερση στην επιφάνεια του πρωτογενούς σωµατοαισθητικού φλοιού αυτός ο φλοιός του εγκεφάλου ειδικεύεται στην αίσθηση της αφής. Η διέγερση αυτή προκάλεσε µια συνειδητή αίσθηση µυρµηγκιάσµατος (το υποκείµενο ανέφερε ότι αυτό το µυρµήγκιασµα προερχόταν από το δέρµα). Αλλά προκειµένου να επιτευχθεί επίγνωση ήταν απαραίτητο οι παλµοί του ρεύµατος να έχουν διάρκεια περίπου µισού δευτερολέπτου. Από την άλλη µεριά, ακόµη και ένα στιγµιαίο ασθενές ηλεκτρικό ερέθισµα στο δέρµα παράγει συνειδητή αίσθηση. Που οφείλεται αυτή η διαφορά; Στην πραγµατικότητα, ένα τέτοιο ερέθισµα προκαλεί ενεργοποίηση στο φλοιό του εγκεφάλου, η οποία ονοµάζεται προκλητό δυναµικό. Εκείνη όµως τη χρονική στιγµή δεν υπάρχει επίγνωση. Το στιγµιαίο ερέθισµα προκαλεί επίσης περαιτέρω εκτεταµένη ενεργοποίηση στο φλοιό του εγκεφάλου, τα λεγόµενα προκαλούµενα δυναµικά. Αυτή η περαιτέρω ενεργοποίηση διαρκεί για περίπου µισό δευτερόλεπτο και µόνο τότε σηµειώνεται επίγνωση. Είναι αξιοσηµείωτο το γεγονός ότι υπάρχει υποκειµενική µεταφορά του χρόνου της επίγνωσης στο χρόνο παραγωγής του προκλητού δυναµικού. Εάν το στιγµιαίο ερέθισµα γίνει αρκετά αδύναµο, έτσι ώστε το 7

8 προκλητό δυναµικό να διατηρηθεί, αλλά τα προκαλούµενα δυναµικά να εξαφανίσθούν, τότε το υποκείµενο δεν αισθάνεται τίποτα. Αυτη η συµπεριφορά παρατηρείται και σε άλλες αισθητικές λειτουργίες, συµπεριλαµβανοµένης της όρασης. Τα Διαγράµµατα 2α και 2β απεικονίζουν την ενεργοποίηση του εγκεφάλου κατά τη διάρκεια ασυνείδητης και συνειδητής επεξεργασίας µιας γραπτής λέξης. Μια λέξη που προβάλλεται για 32 msecs (υπό κατάλληλες συνθήκες απόκρυψης) δεν είναι συνειδητά ορατή. Η ίδια λέξη προβαλλόµενη για µεγαλύτερο χρονικό διάστηµα γίνεται ορατή, αλλά το άτοµο λαµβάνει επίγνωση αυτής της λέξης µόνο µετά από περίπου 0,4 δευτερόλεπτα. Η λειτουργική µαγνητική τοµογραφία και η µαγνητοεγκεφαλογραφία δείχνουν ότι στην πρώτη περίπτωση υπάρχει ενεργοποίηση του εγκεφάλου που είναι εντοπισµένη τόσο στο χώρο όσο και στο χρόνο. Διαγράµµατα 2a και 2b 8

9 Η διασάφηση των συγκεκριµένων νευρωνικών µηχανισµών που οδηγούν σε επίγνωση παραµένει ανοιχτό ζήτηµα. Αρκετοί νευροεπιστήµονες, συµπεριλαµβανοµένου του εκλιπόντος Francis Crick, έχουν προτείνει ότι το κρίσιµο γεγονός για επίγνωση είναι ολική, συγχρονισµένη, νευρωνική δραστηριότητα µε συχνότητα της τάξεως των 40 Hertz. Οι Changeux και Dehaene έχουν προτείνει ότι τα επονοµαζόµενα πυραµιδοειδή κύτταρα, µε τους µεγάλης έκτασης άξονες τους, που είναι ιδιαίτερα πυκνά στις προµετωπιαίες και βρεγµατικές περιοχές του εγκεφάλου, διαδραµατίζουν σηµαντικό ρόλο στη µετάδοση και τον συγχρονισµό αυτής της δραστηριότητας. Κατά τη γνώµη µου, το πιο θεµελιώδες ανοικτό ερώτηµα σχετικά µε τη λειτουργία του εγκεφάλου (µε σπουδαία εν δυνάµει οφέλη) είναι το ερώτηµα του αν µπορούµε να έχουµε πρόσβαση στο υποσυνείδητο. Μήπως οι εκπληκτικές ικανότητες των αυτιστικών σαβάντ («σοφών») είναι αποτέλεσµα του ότι ίσως έχουν τη δυνατότητα πρόσβασης στο υποσυνείδητό τους; Μήπως ο µετωπιαίος λοβός καταστέλλει αυτή την ικανότητα, και για το λόγο αυτό κάποιοι ασθενείς µετά την ανάπτυξη άνοιας µετωπιαίου λοβού, αναπτύσσουν εντελώς απροσδόκητα καλλιτεχνικό ταλέντο; Μήπως η βαθιά επίδραση της µουσικής οφείλεται ακριβώς στο ότι φτάνει στο υποσυνείδητό µας; (Ας θυµηθούµε τα λόγια του Schopenhauer: «Η µουσική µπορεί να φτάσει στην εσώτατη ψυχή µας». Σε µια µελέτη που δηµοσιεύθηκε το 2006 (Dijksterhuis), δόθηκαν σε άτοµα που έψαχναν να αγοράσουν ένα διαµέρισµα πληροφορίες σχετικά µε 4 διαφορετικά διαµερίσµατα ένα απ τα διαµερίσµατα ήταν επιθυµητό, ένα άλλο ανεπιθύµητο και δύο διαµερίσµατα αποτελούσαν ουδέτερη επιλογή. Σε µία οµάδα ζητήθηκε να πάρει απόφαση αµέσως, σε µια άλλη οµάδα δόθηκαν 3 λεπτά για να συγκεντρωθεί στην επίλυση του συγκεκριµένου προβλήµατος (συνειδητή σκέψη) και σε µία άλλη οµάδα απέσπασθηκε η προσοχή για 3 λεπτά (υποσυνείδητη σκέψη.) Είναι αξιοσηµείωτο, ότι στην σωστή απόφαση κατέληξε η τρίτη οµάδα! Δεν υπάρχει αµφιβολία ότι µερικοί άνθρωποι χρησιµοποιούν το υποσυνείδητό τους σε µεγαλύτερο βαθµό από ότι άλλοι. Οι Kounios και συνεργάτες, σε µια µελέτη που δηµοσιεύθηκε το 2007, έδειξαν ότι ένα συγκεκριµένο λεκτικό πρόβληµα λύθηκε µε δύο διαφορετικούς τρόπους: µια οµάδα ακολούθησε µια συστηµατική, συνειδητή διαδικασια για την αναζήτηση λύσεως, ενώ η λύση που βρέθηκε από την άλλη οµάδα βασίστηκε σε υποσυνείδητη διορατικότητα, η οποία οδήγησε στην ξαφνική ανακάλυψη της λύσεως. Στην δεύτερη οµάδα (αλλά όχι στην πρώτη) υπήρχε ενεργοποίηση του δεξιού εµπρόσθιου ανώτερου κροταφικού λοβού 0,3 δευτερόλεπτα πριν από την αναφορά της λύσως. 9

10 Παρακαλώ επιτρέψτε µου να κλείσω αυτή την οµιλία µε δύο παρατηρήσεις. Η πρώτη αφορά τα µαθηµατικά. Συνήθως αναφέρεται ότι τα µαθηµατικά είναι σηµαντικά για δύο λόγους: Πρώτον, γιατί µας εκπαιδεύουν να σκεφτόµαστε λογικά. Δεύτερον, δεδοµένου ότι οι νόµοι της φύσης είναι γραµµένοι σε µαθηµατική γλώσσα, ο µόνος τρόπος για να φτάσουµε στην ουσία των φυσικών φαινοµένων είναι να χρησιµοποιήσουµε µαθηµατικά. Ωστόσο, πιστεύω ότι υπάρχει και ένας τρίτος, ίσως πιο θεµελιώδης λόγος: το ότι τα µαθηµατικά αποτελούν την αποθέωση της αφαίρεσης. Αυτή η ιδιότητα των µαθηµατικών, µαζί µε το γεγονός ότι το πιο σηµαντικό χαρακτηριστικό του ανθρώπινου εγκεφάλου είναι ακριβως η ικανότητά του για αφαίρεση, ίσως εξηγεί τον κρίσιµο ρόλο των µαθηµατικών στην αναζήτηση της αλήθειας. Ένα παράδειγµα: πριν από την εµφάνιση της µαθηµατικής θεωρίας του χάους, και πριν γίνει κατανοητό ότι τα κλαδιά των δέντρων, οι νιφάδες χιονιού, οι βρόγχοι των πνευµόνων και µύριες άλλες φυσικές µορφές, αποτελούν παραδείγµατα fractal γεωµετρίας, ο εγκέφαλος του ζωγράφου Jackson Pollock, µέσω αφαίρεσης, ανακατασκεύασε αυτή τη γεωµετρία και έδωσε τη δυνατότητα στον Pollock να την εκφράσει στους πίνακές του. Πράγµατι, πριν από µερικά χρόνια η µαθηµατική ανάλυση από τον µαθηµατικό Richard Taylor µερικών έργων του Pollock, κατέστησε σαφές ότι βασικό χαρακτηριστικό αυτών των πινάκων είναι ακριβώς η fractal φύση τους. Ο εγκέφαλος χρησιµοποιεί διαφορετικά είδη αφαίρεσης. Στην οπτική αντίληψη, η πιο στοιχειώδης αφαίρεση είναι η επεξεργασία γραµµών και χρώµατος. Η αποδόµηση µιας εικόνας σε αυτά τα πλατωνικά ιδεατα στοιχεία εκφράζεται αριστουργηµατικά από τον Piet Modrian. 10

11 Οι πίνακες του Pollock απεικονίζουν µια πιο σύνθετη µορφή αφαίρεσης που χρησιµοποιεί ο εγκέφαλος και η οποία βασίζεται σε Gestalt διαδικασίες. Δηλαδή, οι Mondrian και Pollock αποκαλύπτουν την οµορφιά που σχετίζεται µε δύο θεµελιώδεις µορφές αφαίρεσης που χρησιµοποιεί ο εγκέφαλος κατά την οπτική επεξεργασία. Επιπλέον, τα µαθηµατικά µας επιτρέπουν να ποσοτικοποιήσουµε την τελευταία πιο περίπλοκη µορφή αφαίρεσης. Αυτό το παράδειγµα υπογραµµίζει την ενότητα των µαθηµατικών, των νευροεπιστηµών και των τεχνών και γραµµάτων, και οδηγεί στη δεύτερη και τελευταία παρατήρησή µου. Για µεγάλο χρονικό διάστηµα µε έχει προβληµατίσει το θαύµα της αρχαίας Αθήνας, δηλαδή, το γεγονός ότι σε ένα αποµονωµένο µέρος, σε ένα σύντοµο χρονικό διάστηµα, υπήρξε µια τέτοια έκρηξη δηµιουργικότητας σε τόσο διαφορετικούς τοµείς. Δυστυχώς, πέραν µερικών παρατηρήσεων, δεν είµαι σε θέση να δώσω µια πλήρη απάντηση. Επειδή είναι συχνά χρήσιµο να σκεφτόµαστε µε αναλογίες, προσπάθησα να βρω µια παρόµοια εποχή, προκειµένου να εντοπίσω κάποιες βαθύτερες κοινές αρχές. Η έκρηξη πολιτιστικών και επιστηµονικών επιτευγµάτων που σηµειώθηκαν στη Βιέννη του περίφηµου fin de siecle, προσφέρει ίσως το πλησιέστερο ανάλογο στη σύγχρονη εποχή των µνηµειωδών επιτευγµάτων της αρχαίας Αθήνας. Η ύπαρξη των Kurt Godel και Ludwig Wittgenstein, Otto Wagner και Walter Gropius, Arthur Schnitzler και Hugo von Hofmansthal, Carl von Rokitansky και Josef Skoda, Theodor Meynert και Sigmund Freud, Gustav Klimt και Oscar Kokoschka, Gustav Mahler και Arnold Schoenberg, µας υπενθυµίζει ότι είναι δυνατό σε µία πόλη, µέσα σε ένα σύντοµο χρονικό διάστηµα, να πραγµατοποιηθούν πρωτοφανή επιτεύγµατα σε διαφορετικούς τοµείς, όπως η φιλοσοφία, η αρχιτεκτονική, η λογοτεχνία, η ιατρική, η ψυχολογία, η ζωγραφική και η µουσική. Υπάρχουν οµοιότητες µεταξύ αυτών των δύο µεγάλων εποχών; Η Αθήνα και η 11

12 Βιέννη ήταν δύο σχετικά µικρές πόλεις µε κοινωνική δοµή που επέτρεπε στους διανοούµενους διαφορετικών κλάδων να συνδιαλέγονται και να ανταλλάσουν ιδέες. Επίσης, τα γυµνάσια των δύο αυτών πόλεων δεν έκαναν διάκριση µεταξύ αυτών που σήµερα ονοµάζουµε φυσικές επιστήµες και ανθρωπιστικές επιστήµες και τέχνες. Αυτό υποδηλώνει ότι η υπάρχουσα άποψη για τα πλεονεκτήµατα της διεπιστηµονικής έρευνας θα πρέπει ίσως να γίνει ακόµη πιο ευρεία, ώστε όχι µόνο να εκλείψουν τα όρια µεταξύ των διαφόρων επιστηµών, αλλά και να επιτευχθεί ενοποίηση µεταξύ φυσικών επιστηµών και ανθρωπιστικών επιστηµών και τεχνών. Με τον τρόπο αυτό το ξεχασµένο µοντέλο του homo universalis ίσως καταστεί και πάλι επίκαιρο. 12

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32)

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Διάλεξη 1 Εισαγωγή, ορισμός και ιστορία της Γνωστικής Ψυχολογίας Πέτρος Ρούσσος Μερικά διαδικαστικά http://users.uoa.gr/~roussosp/gr/index.htm http://eclass.uoa.gr/courses/ppp146/

Διαβάστε περισσότερα

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α.

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. Θέµατα & Ασκήσεις από: www.arnos.gr 2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22 ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σύµφωνα µε τη θεωρία του εµπειρισµού

Διαβάστε περισσότερα

Σύναψη µεταξύ της απόληξης του νευράξονα ενός νευρώνα και του δενδρίτη ενός άλλου νευρώνα.

Σύναψη µεταξύ της απόληξης του νευράξονα ενός νευρώνα και του δενδρίτη ενός άλλου νευρώνα. ΟΙ ΝΕΥΡΩΝΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΟΥΝ ΜΕΣΩ ΤΗΣ ΣΥΝΑΨΗΣ Άντα Μητσάκου Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήµιο Πατρών Γνωρίζουµε ότι είµαστε ικανοί να εκτελούµε σύνθετες νοητικές διεργασίες εξαιτίας της

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 10ο ΜΕΡΟΣ Γ ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ

ΜΑΘΗΜΑ 10ο ΜΕΡΟΣ Γ ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ ΜΑΘΗΜΑ 10ο ΜΕΡΟΣ Γ ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ Πρόσφατες εργασίες έχουν αποδείξει ότι στη μνήμη παρεμβαίνουν πολλές περιοχές του εγκεφάλου Παρ όλα αυτά, υπάρχουν διαφορετικοί τύποι μνήμης και ορισμένες

Διαβάστε περισσότερα

«Η ομορφιά εξαρτάται από τα μάτια εκείνου που τη βλέπει»

«Η ομορφιά εξαρτάται από τα μάτια εκείνου που τη βλέπει» «Η ομορφιά εξαρτάται από τα μάτια εκείνου που τη βλέπει» Γνωστική Νευροεπιστήμη Πώς γίνεται αντιληπτή η αισθητική πληροφορία; Πώς σχηματίζονται οι μνήμες; Πώς μετασχηματίζονται σε λόγο οι αντιλήψεις και

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ

Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ 1.1. Εισαγωγή Ο ζωντανός οργανισµός έχει την ικανότητα να αντιδρά σε µεταβολές που συµβαίνουν στο περιβάλλον και στο εσωτερικό του. Οι µεταβολές αυτές ονοµάζονται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ HELLENIC SOCIETY FOR NEUROSCIENCE

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ HELLENIC SOCIETY FOR NEUROSCIENCE Τ.Θ. 5, Πανε ιστήµιο Πατρών, 650 Πάτρα, P.O. Box 5, University of Patras, 6 50 Patra ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΕΒ ΟΜΑ Α ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΓΚΕΦΑΛΟ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΚΑΙ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ: ΤΙ ΓΝΩΡΙΖΟΥΝ ΟΙ ΤΕΛΕΙΟΦΟΙΤΟΙ ΤΗΣ ΥΠΟΧΡΕΩΤΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Μνήμη και μάθηση. Συμπεριφορικό επίπεδο Κυτταρικό επίπεδο. Παρασκευή, 5 Απριλίου 13

Μνήμη και μάθηση. Συμπεριφορικό επίπεδο Κυτταρικό επίπεδο. Παρασκευή, 5 Απριλίου 13 Μνήμη και μάθηση Συμπεριφορικό επίπεδο Κυτταρικό επίπεδο Κατηγορίες μνήμης Βραχύχρονη/Μακρόχρονη μνήνη Έκδηλη μνήμη (ιππόκαμπος/φλοιός) Άδηλη μνήμη (αμυγδαλή, παρεγκεφαλίδα) Συνειρμική Μη συνειρμική Διαδικαστική

Διαβάστε περισσότερα

Ηεπιστήµη. της ψυχολογίας καιοι. µεγάλες θεωρητικές σχολές. Ψυχολογία. Ψυχολογία. Ψυχολογία και Άλλες Επιστήµες. Συµπεριφορά. Περί Ψυχής, Αριστοτέλης

Ηεπιστήµη. της ψυχολογίας καιοι. µεγάλες θεωρητικές σχολές. Ψυχολογία. Ψυχολογία. Ψυχολογία και Άλλες Επιστήµες. Συµπεριφορά. Περί Ψυχής, Αριστοτέλης Ηεπιστήµη της ψυχολογίας καιοι µεγάλες θεωρητικές σχολές ρ Λυράκος Γεώργιος Ψυχολόγος Υγείας MSc PhD Ψυχολογία Είναι η επιστήµη που µελετά τη συµπεριφορά και τις νοητικές λειτουργίες του ανθρώπου Σκοπός

Διαβάστε περισσότερα

Νευροφυσιολογία και Αισθήσεις

Νευροφυσιολογία και Αισθήσεις Biomedical Imaging & Applied Optics University of Cyprus Νευροφυσιολογία και Αισθήσεις Διάλεξη 5 Μοντέλο Hodgkin-Huxley (Hodgkin-Huxley Model) Απόκριση στην Έγχυση Ρεύματος 2 Hodgin και Huxley Οι Sir Alan

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) Πέτρος Ρούσσος ΔΙΑΛΕΞΗ 2 Σημαντικές ημερομηνίες και πρόσωπα στην ιστορία της Ψυχολογίας 350 π.χ. 320 π.χ 400 μ.χ. 1500 μ.χ. 1650 μ.χ. 1651 μ.χ. Ο Πλάτων προωθεί την έννοια

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Γνωστική Ψυχολογία. επ. Κωνσταντίνος Π. Χρήστου

Εισαγωγή στη Γνωστική Ψυχολογία. επ. Κωνσταντίνος Π. Χρήστου Εισαγωγή στη Γνωστική Ψυχολογία Inside the black box για µια επιστήµη του Νου Επιστροφή στο Νου Γνωστική Ψυχολογία / Γνωσιακή Επιστήµη Inside the black box για µια επιστήµη του Νου Επιστροφή στο Νου Γνωστική

Διαβάστε περισσότερα

Νευροβιολογία των Μνημονικών Λειτουργιών

Νευροβιολογία των Μνημονικών Λειτουργιών Νευροβιολογία των Μνημονικών Λειτουργιών Ενότητα 2: Κατηγοριοποιήσεις Μάθησης & Μνήμης Κωνσταντίνος Παπαθεοδωρόπουλος Σχολή Επιστημών Υγείας Τμήμα Ιατρικής Σκοποί ενότητας Ανάλυση των γενικών αξόνων που

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΓΝΩΣΗ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΓΝΩΣΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΓΝΩΣΗ Η πλέον διαδεδοµένη και αποδεκτή θεωρία είναι η τριµερής θεωρία της γνώσης που ορίζει τη γνώση ως δικαιολογηµένη αληθή πεποίθηση (justified true belief). Ανάλυση της τριµερούς

Διαβάστε περισσότερα

Συναπτική ολοκλήρωση. Η διαδικασία της άθροισης όλων των εισερχόμενων διεγερτικών και ανασταλτικών σημάτων σε ένα νευρώνα. Τετάρτη, 20 Μαρτίου 13

Συναπτική ολοκλήρωση. Η διαδικασία της άθροισης όλων των εισερχόμενων διεγερτικών και ανασταλτικών σημάτων σε ένα νευρώνα. Τετάρτη, 20 Μαρτίου 13 Συναπτική ολοκλήρωση Η διαδικασία της άθροισης όλων των εισερχόμενων διεγερτικών και ανασταλτικών σημάτων σε ένα νευρώνα http://www.mpg.de/13795/learning_memory_perception?print=yes 2 Τοποθεσία συνάψεων

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα»

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Α] Ασκήσεις κλειστού τύπου (Σωστό Λάθος) Για τον Πλάτωνα οι καθολικές έννοιες, τα «καθόλου», δεν είναι πράγματα ξεχωριστά

Διαβάστε περισσότερα

ηδιεργασία µε την οποία αποκτούµε γνώσεις για τον κόσµο η οποία θα οδηγήσει στην τροποποίηση µιας συµπεριφοράς

ηδιεργασία µε την οποία αποκτούµε γνώσεις για τον κόσµο η οποία θα οδηγήσει στην τροποποίηση µιας συµπεριφοράς Μάθηση και Μνήµη Μάθηση Μνήµη Μάθηση: Μνήµη: ηδιεργασία µε την οποία αποκτούµε γνώσεις για τον κόσµο η οποία θα οδηγήσει στην τροποποίηση µιας συµπεριφοράς ηαποθήκευσητωνπληροφοριώναυτών η ικανότητα να

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ

ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΙ ΡΩΤΑΜΕ ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΑ ; ΤΙ ΜΑΣ ΑΦΗΓΕΙΤΑΙ ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΑ ; ΠΩΣ ΜΑΣ ΤΟ ΑΦΗΓΕΙΤΑΙ ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΑ ; ΣΥΝΘΕΣΗ: Οργάνωση ενός συνόλου από επιμέρους στοιχεία σε μια ενιαία διάταξη Αρχική ιδέα σύνθεσης

Διαβάστε περισσότερα

ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ ΜΑΘΗΣΗΣ

ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ ΜΑΘΗΣΗΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ ΜΑΘΗΣΗΣ Θεωρία και Πράξη στη διδασκαλία τεχνικών γνώσεων 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ευρωπαϊκές εξελίξεις Ποια παιδαγωγική για το νέο ΕΛ; Σε ποια θεωρία στηρίζεται; Πώς εφαρμόζεται στην πράξη; 2 Ατζέντα

Διαβάστε περισσότερα

Αυτά συμβαίνουν σε επίπεδο αισθητού δηλαδή ύλης, τι γίνεται όμως σε επίπεδο νοητού, δηλαδή καταστάσεων, γεγονότων κτλ;

Αυτά συμβαίνουν σε επίπεδο αισθητού δηλαδή ύλης, τι γίνεται όμως σε επίπεδο νοητού, δηλαδή καταστάσεων, γεγονότων κτλ; Όλοι έχουμε ακούσει για το συνειδητό και το υποσυνείδητο. Το υποσυνείδητο είναι μια αποθήκη πληροφοριών από την οποία αντλούμε εικόνες ήχους κτλ για να αποκωδικοποιήσουμε κάτι. Π.χ. σπάει ένα γυαλί, τα

Διαβάστε περισσότερα

Οπτική αντίληψη. Μετά?..

Οπτική αντίληψη. Μετά?.. Οπτική αντίληψη Πρωτογενής ερεθισµός (φυσικό φαινόµενο) Μεταφορά µηνύµατος στον εγκέφαλο (ψυχολογική αντίδραση) Μετατροπή ερεθίσµατος σε έννοια Μετά?.. ΓΙΑ ΝΑ ΚΑΤΑΝΟΗΣΟΥΜΕ ΤΗΝ ΟΡΑΣΗ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΑΝΑΛΟΓΙΣΤΟΥΜΕ

Διαβάστε περισσότερα

8. Η ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΤΟΥ ΤΑΛΕΝΤΟΥ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ

8. Η ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΤΟΥ ΤΑΛΕΝΤΟΥ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ 8. Η ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΤΟΥ ΤΑΛΕΝΤΟΥ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Πολυάριθµες είναι οι περιοχές όπου ένα ταλέντο ή µία χαρακτηριστική κλίση µπορεί να εκδηλωθεί. Το ταλέντο στα µαθηµατικά έχει ιδιαίτερα απασχολήσει την επιστηµονική

Διαβάστε περισσότερα

Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ

Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ Χριστίνα Τσακαρδάνου Εκπαιδευτικός Πανθομολογείται πως η ανάπτυξη του παιδιού ορίζεται τόσο από τα γενετικά χαρακτηριστικά του, όσο και από το πλήθος των ερεθισμάτων που δέχεται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) Πέτρος Ρούσσος ΔΙΑΛΕΞΗ 3 Ορισμός της Ψυχολογίας Η επιστήμη που σκοπό έχει να περιγράψει και να εξηγήσει τη συμπεριφορά και τις νοητικές διεργασίες του ανθρώπου (κυρίως)

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ Κωνσταντίνος Π. Χρήστου Ένα αρχέγονο ερώτηµα Τι είναι η γνώση; Ποια η διαδικασία του γνωρίζειν; θεωρίες, επιστημολογίες, μεταφορές και πρακτικές στην τάξη των μαθηματικών Μάθηση

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Ψυχολογία

Εισαγωγή στην Ψυχολογία 1 Εισαγωγή στην Ψυχολογία ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ 2 Θέµατα Ορισµού Η ψυχολογία είναι η επιστήµη που σκοπό έχει να περιγράψει και να εξηγήσει την συµπεριφορά και της νοητικές διεργασίες κυρίως των ανθρώπων αλλά και των

Διαβάστε περισσότερα

Νευροβιολογία των Μνημονικών Λειτουργιών

Νευροβιολογία των Μνημονικών Λειτουργιών Νευροβιολογία των Μνημονικών Λειτουργιών Ενότητα 3: Ενεργός Μνήμη - Μη Συνειρμική Μάθηση & Μνήμη - Κλασσική Εξαρτημένη Μάθηση Κωνσταντίνος Παπαθεοδωρόπουλος Σχολή Επιστημών Υγείας Τμήμα Ιατρικής Σκοποί

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ. Ευανθία Σούμπαση. Απαρτιωμένη Διδασκαλία

Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ. Ευανθία Σούμπαση. Απαρτιωμένη Διδασκαλία Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ Ευανθία Σούμπαση Απαρτιωμένη Διδασκαλία ΠΕΔΙΟ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΟΡΙΣΜΟΣ Η επιστήμη που ασχολείται με τον προσδιορισμό της λειτουργικής κατάστασης του εγκεφάλου

Διαβάστε περισσότερα

Τηλ./Fax: 210.62.19.712, Τηλ: 210.6218.894 www.apolito.gr e-mail:info@apolito.gr Λεωφόρος Μαραθώνος &Χρυσοστόµου Σµύρνης 3,

Τηλ./Fax: 210.62.19.712, Τηλ: 210.6218.894 www.apolito.gr e-mail:info@apolito.gr Λεωφόρος Μαραθώνος &Χρυσοστόµου Σµύρνης 3, «...Πλαστήκαµε για να µην είµαστε µονάχοι. Για τούτο η καρδιά µας ασταµάτητα διψά για τους άλλους. Χωρίς το διάλογο των υπάρξεων µας η ζωή φαίνεται αδειανή, ερηµωµένη, αδικαιολόγητη. Ζούµε και πλησιάζουµε

Διαβάστε περισσότερα

Γεωργική Εκπαίδευση. Θεματική ενότητα 9 1/2. Όνομα καθηγητή: Αλέξανδρος Κουτσούρης Τμήμα: Αγροτικής Οικονομίας και Ανάπτυξης

Γεωργική Εκπαίδευση. Θεματική ενότητα 9 1/2. Όνομα καθηγητή: Αλέξανδρος Κουτσούρης Τμήμα: Αγροτικής Οικονομίας και Ανάπτυξης Γεωργική Εκπαίδευση Θεματική ενότητα 9 1/2 Όνομα καθηγητή: Αλέξανδρος Κουτσούρης Τμήμα: Αγροτικής Οικονομίας και Ανάπτυξης ΜΑΘΗΣΙΑΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ Οι φοιτητές/τριες πρέπει να είναι ικανοί/ες: α) να ορίζουν τι

Διαβάστε περισσότερα

Μην ξεχνάµε την διαπεραστική µατιά του Λυγκέα.

Μην ξεχνάµε την διαπεραστική µατιά του Λυγκέα. Η φύση του φωτός Το ρήµα οράω ορώ ( βλέπω ) είναι ενεργητικής φωνής. Η όραση θεωρείτο ενεργητική λειτουργία. Το µάτι δηλαδή εκπέµπει φωτεινές ακτίνες( ρίχνει µια µατιά ) οι οποίες σαρώνουν τα αντικείµενα

Διαβάστε περισσότερα

Προσοχή. Ηπροσοχήείναιµία κεντρική λειτουργία του γνωστικού συστήµατος.

Προσοχή. Ηπροσοχήείναιµία κεντρική λειτουργία του γνωστικού συστήµατος. Προσοχή Ηπροσοχήείναιµία κεντρική λειτουργία του γνωστικού συστήµατος. Ηπροσοχήεµπλέκεται στην επιλογή των στοιχείων του περιβάλλοντος που επιθυµούµε να επεξεργαστούµε, και παράλληλα στην αγνόηση στοιχείων

Διαβάστε περισσότερα

Οπτική οδός. Έξω γονατώδες σώµα. Οπτική ακτινοβολία

Οπτική οδός. Έξω γονατώδες σώµα. Οπτική ακτινοβολία Όραση Γ Όραση Οπτική οδός Έξω γονατώδες σώµα Οπτική ακτινοβολία Οπτικό χίασµα: Οι ίνες από το ρινικό ηµιµόριο περνούν στην αντίπλευρη οπτική οδό ενώ τα κροταφικά ηµιµόρια δεν χιάζονται. Εποµένως κάθε οπτική

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχολογία της προσωπικότητας θεωρίες.

Ψυχολογία της προσωπικότητας θεωρίες. Ψυχολογία της προσωπικότητας θεωρίες. Οι διάφορες θεωρίες προσωπικότητας προσπαθούν να απαντήσουν και να ερμηνεύσουν τα ακόλουθα ερωτήματα: α) Πώς είναι τα άτομα; Ποια είναι τα χαρακτηριστικά του ατόμου

Διαβάστε περισσότερα

Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες. Μαγδαληνή Γκέιτς Α Τάξη Γυμνάσιο Αμυγδαλεώνα

Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες. Μαγδαληνή Γκέιτς Α Τάξη Γυμνάσιο Αμυγδαλεώνα Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες O εγκέφαλος Ο εγκέφαλος είναι το κέντρο ελέγχου του σώματος μας και ελέγχει όλες τις ακούσιες και εκούσιες δραστηριότητες που γίνονται μέσα σε αυτό. Αποτελεί το

Διαβάστε περισσότερα

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32)

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Διάλεξη 6 Μηχανισμοί επεξεργασίας οπτικού σήματος Οι άλλες αισθήσεις Πέτρος Ρούσσος Η αντιληπτική πλάνη του πλέγματος Hermann 1 Πλάγια αναστολή Η πλάγια αναστολή (lateral inhibition)

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΛΥΔΙΑ ΝΑΣΤΑΣΙΑ ΜΠΡΑΤΟΥ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: ΠΑΥΛΟΣ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΙΔΗΣ

ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΛΥΔΙΑ ΝΑΣΤΑΣΙΑ ΜΠΡΑΤΟΥ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: ΠΑΥΛΟΣ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΙΔΗΣ ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΛΥΔΙΑ ΝΑΣΤΑΣΙΑ ΜΠΡΑΤΟΥ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: ΠΑΥΛΟΣ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΙΔΗΣ Ιστορική αναδρομή Ο πρώτος που αναγνώρισε αυτό το σύνδρομο ήταν ο John Langdon Down, το 1866. Μέχρι τα μέσα του 20 ου αιώνα, η αιτία που

Διαβάστε περισσότερα

Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ. Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς

Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ. Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς Κατανάλωση οινοπνευματωδών στους Έλληνες μαθητές (2011) Στην Ελλάδα, τα αγόρια

Διαβάστε περισσότερα

Αντίληψη. Αντίληψη είναι η γνωστική διεργασία που µας επιτρέπει να έχουµε µία εικόνα του εξωτερικού αλλά και του εσωτερικού περιβάλλοντος.

Αντίληψη. Αντίληψη είναι η γνωστική διεργασία που µας επιτρέπει να έχουµε µία εικόνα του εξωτερικού αλλά και του εσωτερικού περιβάλλοντος. Αντίληψη Αντίληψη εί η γνωστική διεργασία που µας επιτρέπει να έχουµε µία εικόνα του εξωτερικού αλλά και του εσωτερικού περιβάλλοντος. Ηαντίληψηαποτελείκρίσιµη και αναγκαία προϋπόθεση για οποιαδήποτε γνωστική

Διαβάστε περισσότερα

Περίθλαση από ακµή και από εµπόδιο.

Περίθλαση από ακµή και από εµπόδιο. ρ. Χ. Βοζίκης Εργαστήριο Φυσικής ΙΙ 63 6. Άσκηση 6 Περίθλαση από ακµή και από εµπόδιο. 6.1 Σκοπός της εργαστηριακής άσκησης Σκοπός της άσκησης αυτής, καθώς και των δύο εποµένων, είναι η γνωριµία των σπουδαστών

Διαβάστε περισσότερα

4.4 Ερωτήσεις διάταξης. Στις ερωτήσεις διάταξης δίνονται:

4.4 Ερωτήσεις διάταξης. Στις ερωτήσεις διάταξης δίνονται: 4.4 Ερωτήσεις διάταξης Στις ερωτήσεις διάταξης δίνονται:! µία σειρά από διάφορα στοιχεία και! µία πρόταση / κανόνας ή οδηγία και ζητείται να διαταχθούν τα στοιχεία µε βάση την πρόταση αυτή. Οι ερωτήσεις

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο. Πώς να ζήσετε 150 χρόνια µε Υγεία

Εισαγωγή. Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο. Πώς να ζήσετε 150 χρόνια µε Υγεία Εισαγωγή «Όποιος έχει υγεία, έχει ελπίδα. Και όποιος έχει ελπίδα, έχει τα πάντα.» Τόμας Κάρλαϊλ Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο Ο πατέρας μου είναι γιατρός, ένας από τους καλύτερους παθολόγους που

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΤΟ ΑΠ ΤΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΤΟ ΑΠ ΤΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΤΟ ΑΠ ΤΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Τι είναι Μαθηματικά; Ποια είναι η αξία τους καθημερινή ζωή ανάπτυξη λογικής σκέψης αισθητική αξία και διανοητική απόλαυση ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΤΟ ΑΠ ΤΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ (ΦΑΣΗ 1 η )

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ (ΦΑΣΗ 1 η ) ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ (ΦΑΣΗ 1 η ) 1 ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΟΥ JACKSON POLLOCK ΣΤΟΝ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΟ WILLIAM WRIGHT ΤΟ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ ΤΟΥ 1950. Το καλοκαίρι του 1950 o δημοσιογράφος William Wright πήρε μια πολύ ενδιαφέρουσα ηχογραφημένη

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγίες για το διάλογο ανάπτυξης των εργαζοµένων Εισαγωγή Στόχος: Το κλίµα του διαλόγου

Οδηγίες για το διάλογο ανάπτυξης των εργαζοµένων Εισαγωγή Στόχος: Το κλίµα του διαλόγου Οδηγίες για το διάλογο ανάπτυξης των εργαζοµένων Εισαγωγή Ο διάλογος ανάπτυξης των εργαζοµένων είναι µέρος της επιλεγµένης µεθοδολογίας για την υλοποίηση της πλήρους χαρτογράφησης της συσσωρευµένης γνώσης

Διαβάστε περισσότερα

Η αύξηση των Νευροδιαβιβαστών στην διάρκεια της «βαθιάς» aκρόασης

Η αύξηση των Νευροδιαβιβαστών στην διάρκεια της «βαθιάς» aκρόασης Η αύξηση των Νευροδιαβιβαστών στην διάρκεια της «βαθιάς» aκρόασης του Dr. Jerome Liss, M.D. j.liss@fastwebnet.it Η συνεδρία µε τον Ψυχοθεραπευτή ή τον Σύµβουλο έχει σκοπό να ενθαρρύνει την ανάδυση αναµνήσεων

Διαβάστε περισσότερα

MAΘΗΜΑ 4-ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 1

MAΘΗΜΑ 4-ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 1 MAΘΗΜΑ 4-ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 1 ΔΟΜΗ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Η ψυχοδυναμική προσέγγιση Η συμπεριφορική προσέγγιση P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 2 ΘΕΩΡΗΤΙΚΑ ΡΕΥΜΑΤΑ ΠΟΥ ΑΝΑΠΤΥΧΘΗΚΑΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) Πέτρος Ρούσσος ΔΙΑΛΕΞΗ 6 Τι είναι Νοημοσύνη; Η ικανότητα του ατόμου να αφομοιώνει νέες πληροφορίες, να επωφελείται από τις εμπειρίες του και να προσαρμόζεται ρμ σε νέες

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ

ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ Τομέας Έρευνας ΚΕΘΕΑ Η ποιοτική έρευνα επιχειρεί να περιγράψει, αναλύσει, κατανοήσει, ερμηνεύσει κοινωνικά φαινόμενα, έννοιες ή συμπεριφορές επιχειρεί να απαντήσει το γιατί

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΗΣ ΩΣ ΕΡΓΑΛΕΙΟ ΜΑΘΗΣΗΣ

Ο ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΗΣ ΩΣ ΕΡΓΑΛΕΙΟ ΜΑΘΗΣΗΣ Ο ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΗΣ ΩΣ ΕΡΓΑΛΕΙΟ ΜΑΘΗΣΗΣ ηµήτρης Καλαµαράς Παρουσιαση του 7 ου κεφαλαιου του βιβλίου της Μαρίας Κορδάκη «Εκπαιδευτικη Τεχνολογια και ιδακτικη της Πληροφορικής Ι» Οι δυνατότητες των Τεχνολογιών

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ: «ΦΥΣΗ, ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ:

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ: «ΦΥΣΗ, ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ: ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ: «ΦΥΣΗ, ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ: Η αισθητική της Φύσης και της Τέχνης και η Λογική των Μαθηματικών» για όλες τις εκπαιδευτικές βαθμίδες Το Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα «ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ»,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΡΘΡΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ: ΟΙ ΙΔΕΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ

ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΡΘΡΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ: ΟΙ ΙΔΕΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΡΘΡΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ: ΟΙ ΙΔΕΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ ΦΩΣ ΚΑΙ ΤΗΝ ΟΡΑΣΗ. Το άρθρο αυτό έχει ως σκοπό την παράθεση των αποτελεσμάτων πάνω σε μια έρευνα με τίτλο, οι ιδέες των παιδιών σχετικά με το

Διαβάστε περισσότερα

Προγραµµατισµός από Ιανουάριο 2007 έως Ιούνιο 2007

Προγραµµατισµός από Ιανουάριο 2007 έως Ιούνιο 2007 ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ Β ΤΕΤΡΑΜΗΝΟΥ2006-07 Σ Ε ΛΑΡΙΣΑΣ Προγραµµατισµός από Ιανουάριο 2007 έως Ιούνιο 2007 β επίπεδο Επιστηµονικός Γραµµατισµός Υπεύθυνος καθηγητής: Αβραάµ Κοέν Θέµα - άξονες ανάπτυξης Στοχοθεσία

Διαβάστε περισσότερα

Αισθητήρια όργανα Αισθήσεις

Αισθητήρια όργανα Αισθήσεις Βιολογία Α Λυκείου Κεφ. 10 Αισθητήρια όργανα Αισθήσεις Ειδικές Αισθήσεις Όραση Ακοή Δομή του οφθαλμικού βολβού Οφθαλμικός βολβός Σκληρός χιτώνας Χοριοειδής χιτώνας Αμφιβληστροειδής χιτώνας Μ.Ντάνος Σκληρός

Διαβάστε περισσότερα

αντισταθµίζονται µε τα πλεονεκτήµατα του άλλου, τρόπου βαθµολόγησης των γραπτών και της ερµηνείας των σχετικών αποτελεσµάτων, και

αντισταθµίζονται µε τα πλεονεκτήµατα του άλλου, τρόπου βαθµολόγησης των γραπτών και της ερµηνείας των σχετικών αποτελεσµάτων, και 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Όλα τα είδη ερωτήσεων που αναφέρονται στο «Γενικό Οδηγό για την Αξιολόγηση των µαθητών στην Α Λυκείου» µπορούν να χρησιµοποιηθούν στα Μαθηµατικά, τόσο στην προφορική διδασκαλία/εξέταση, όσο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟ ΤΟΥΣ : Γιάννης Πετσουλας-Μπαλής Στεφανία Ολέκο Χριστίνα Χρήστου Βασιλική Χρυσάφη

ΑΠΟ ΤΟΥΣ : Γιάννης Πετσουλας-Μπαλής Στεφανία Ολέκο Χριστίνα Χρήστου Βασιλική Χρυσάφη ΑΠΟ ΤΟΥΣ : Γιάννης Πετσουλας-Μπαλής Στεφανία Ολέκο Χριστίνα Χρήστου Βασιλική Χρυσάφη Ο ΠΥΘΑΓΟΡΑΣ (572-500 ΠΧ) ΗΤΑΝ ΦΟΛΟΣΟΦΟΣ, ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΣ ΚΑΙ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟΣ ΤΗΣ ΜΟΥΙΣΚΗΣ. ΥΠΗΡΞΕ Ο ΠΡΩΤΟΣ ΠΟΥ ΕΘΕΣΕ ΤΙΣ ΒΑΣΕΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΖΩ ΚΑΙ ΚΑΤΑΛΑΒΑΙΝΩ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ

ΠΑΙΖΩ ΚΑΙ ΚΑΤΑΛΑΒΑΙΝΩ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ 1oς ΚΥΚΛΟΣ - ΠΑΙΖΟΥΜΕ ΚΑΙ ΜΑΘΑΙΝΟΥΜΕ ΤΟΥΣ ΑΡΙΘΜΟΥΣ Α Ενότητα Ανακαλύπτουμε τις ιδιότητες των υλικών μας, τα τοποθετούμε σε ομάδες και διατυπώνουμε κριτήρια ομαδοποίησης Οι μαθητές μαθαίνουν να αναπτύσσουν

Διαβάστε περισσότερα

Η συμβολή των απεικονιστικών μεθόδων στη διάγνωση μαθησιακών και αναπτυξιακών διαταραχών. Φοιτήτρια: Νούσια Αναστασία

Η συμβολή των απεικονιστικών μεθόδων στη διάγνωση μαθησιακών και αναπτυξιακών διαταραχών. Φοιτήτρια: Νούσια Αναστασία Η συμβολή των απεικονιστικών μεθόδων στη διάγνωση μαθησιακών και αναπτυξιακών διαταραχών Φοιτήτρια: Νούσια Αναστασία Απεικονιστικές μέθοδοι Οι νευροαπεικονιστικές μέθοδοι εμπίπτουν σε δύο μεγάλες κατηγορίες:

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την 1 ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την παλαιότερη γνώση τους, σημειώνουν λεπτομέρειες, παρακολουθούν

Διαβάστε περισσότερα

Ολογραφία. Ιστορία, χρήση και µέλλον της ολογραφίας

Ολογραφία. Ιστορία, χρήση και µέλλον της ολογραφίας Ολογραφία Ιστορία, χρήση και µέλλον της ολογραφίας Σπουδαστική Οµάδα: Κότσιαρη Αγγελική Μαϊµάρης Ανδρέας Μπουγουλιά Ειρήνη Παπαβασιλείου Ζέτα Σφύρα Κατερίνα Φωτογραφία-Ολογραφία : δύο απόψεις του ίδιου

Διαβάστε περισσότερα

Μουσική Παιδαγωγική. Μουσικοκινητική Αγωγή. Α εξάμηνο Θεωρία. Εισαγωγικές έννοιες μουσικής παιδαγωγικής. Τι είναι Μουσική Παιδαγωγική

Μουσική Παιδαγωγική. Μουσικοκινητική Αγωγή. Α εξάμηνο Θεωρία. Εισαγωγικές έννοιες μουσικής παιδαγωγικής. Τι είναι Μουσική Παιδαγωγική Μουσικοκινητική Αγωγή Α εξάμηνο Θεωρία Μίχα Παρασκευή, PhD Μουσικολόγος, Μουσικοπαιδαγωγός 1 Μουσικοκινητική Αγωγή (Θ) - ΜΙΧΑ Παρασκευή 1 Μουσική Παιδαγωγική Εισαγωγικές έννοιες μουσικής παιδαγωγικής Μουσικοκινητική

Διαβάστε περισσότερα

ΣΔΕ ΘΕΣ/ΝΙΚΗΣ. Συμμετρία και Τέχνη

ΣΔΕ ΘΕΣ/ΝΙΚΗΣ. Συμμετρία και Τέχνη Συμμετρία και Τέχνη Διεπιστημονική προσέγγιση αριθμητικού και οπτικού γραμματισμού Εκπαιδευτικοί: Αθανασοπούλου Ζαφειρία (οπτικός γραμματισμός) Σαρακινίδου Σοφία (αριθμητικός γραμματισμός) (Αξονική και

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΑΞΟΝΑΣ της ΔΙΑΘΕΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ στο ψηφιακό μουσικό ανθολόγιο ΕΥΤΕΡΠΗ ΜΑΙΗ ΚΟΚΚΙΔΟΥ

Ο ΑΞΟΝΑΣ της ΔΙΑΘΕΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ στο ψηφιακό μουσικό ανθολόγιο ΕΥΤΕΡΠΗ ΜΑΙΗ ΚΟΚΚΙΔΟΥ Ο ΑΞΟΝΑΣ της ΔΙΑΘΕΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ στο ψηφιακό μουσικό ανθολόγιο ΕΥΤΕΡΠΗ ΜΑΙΗ ΚΟΚΚΙΔΟΥ Διαθεματικότητα -Ιδανικό της ολιστικής γνώσης -Διασυνδέσεις με νόημα μεταξύ γνωστικών περιοχών -Μελέτη σύνθετων ερωτημάτων

Διαβάστε περισσότερα

Η εκμάθηση μιας δεύτερης/ξένης γλώσσας. Ασπασία Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε 2011-12

Η εκμάθηση μιας δεύτερης/ξένης γλώσσας. Ασπασία Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε 2011-12 Η εκμάθηση μιας δεύτερης/ξένης γλώσσας Ασπασία Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε 2011-12 Βασικοί όροι και έννοιες- Δεύτερη # Ξένη γλώσσα Δεύτερη γλώσσα είναι οποιαδήποτε γλώσσα κατακτά ή μαθαίνει ένα άτομο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚ ΗΛΩΣΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΚΑΙ ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΥ ΣΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ. Πόλη Ηµεροµηνία Ώρα Αίθουσα ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

ΕΚ ΗΛΩΣΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΚΑΙ ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΥ ΣΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ. Πόλη Ηµεροµηνία Ώρα Αίθουσα ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΕΚ ΗΛΩΣΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΚΑΙ ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΥ ΣΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ Πόλη Ηµεροµηνία Ώρα Αίθουσα Σαλαµίνα 17 Μαρτίου 2012 09:30 πµ Κινηµατοθέατρο Ναυστάθµου

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804)

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ - ΣΥΝΤΟΜΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΓΝΩΣΙΟΘΕΩΡΙΑΣ ΤΟΥ 1 ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) (Η σύντομη περίληψη που ακολουθεί και η επιλογή των αποσπασμάτων από την πραγματεία του Καντ για την ανθρώπινη γνώση,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΕΚΤΕΙΝΟΝΤΑΣ ΤΑ ΟΡΙΑ ΤΗΣ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ: ΚΙΝΗΤΡΑ, ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ, ΣΥΝΕΙ ΗΣΗ

ΕΠΕΚΤΕΙΝΟΝΤΑΣ ΤΑ ΟΡΙΑ ΤΗΣ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ: ΚΙΝΗΤΡΑ, ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ, ΣΥΝΕΙ ΗΣΗ ΕΠΕΚΤΕΙΝΟΝΤΑΣ ΤΑ ΟΡΙΑ ΤΗΣ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ: ΚΙΝΗΤΡΑ, ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ, ΣΥΝΕΙ ΗΣΗ Γιατί µερικοί άνθρωποι είναι ριψοκίνδυνοι ενώ άλλοι φοβούνται; Τι τους κινεί για να συµπεριφερθούν µε τους τρόπους που συµπεριφέρονται;

Διαβάστε περισσότερα

1 / 15 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 3 ης Γυµνασίου. Μάρτιος 2007

1 / 15 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 3 ης Γυµνασίου. Μάρτιος 2007 1 / 15 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Έρευνα υποστηριζόµενη από τη Γενική ιεύθυνση Εκπαίδευσης και Πολιτισµού της Ε.Ε., στο πλαίσιο του προγράµµατος Σωκράτης «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο

Διαβάστε περισσότερα

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Τι είναι η φιλοσοφία; Φιλοσοφία είναι η επιστήμη που ασχολείται με: ερωτήματα προβλήματα ή απορίες που μπορούμε να αποκαλέσουμε οριακά,

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά A Δημοτικού. Πέτρος Κλιάπης Σεπτέμβρης 2007

Μαθηματικά A Δημοτικού. Πέτρος Κλιάπης Σεπτέμβρης 2007 Μαθηματικά A Δημοτικού Πέτρος Κλιάπης Σεπτέμβρης 2007 Το σύγχρονο μαθησιακό περιβάλλον των Μαθηματικών Ενεργή συμμετοχή των παιδιών Μάθηση μέσα από δραστηριότητες Κατανόηση ΌΧΙ απομνημόνευση Αξιοποίηση

Διαβάστε περισσότερα

ΑναπτυξιακήΨυχολογίαΙ. ιδάσκουσα: ΣµαράγδαΚαζή

ΑναπτυξιακήΨυχολογίαΙ. ιδάσκουσα: ΣµαράγδαΚαζή ΑναπτυξιακήΨυχολογίαΙ ιδάσκουσα: ΣµαράγδαΚαζή Γιατίδιατυπώνονταιθεωρίεςγιατην ανάπτυξη; Γιατί η παρατήρηση της συµπεριφοράς (τόσοτωνπαιδιώνόσοκαιτωνενηλίκων) προκαλείενδιαφέρονταερωτήµατα. Oπως. είχνουµεσεέναπαιδί

Διαβάστε περισσότερα

Ο Ήχος. Υπεύθυνος Καθηγητής: Παζούλης Παναγιώτης

Ο Ήχος. Υπεύθυνος Καθηγητής: Παζούλης Παναγιώτης ιαθεµατική Εργασία µε Θέµα: Οι Φυσικές Επιστήµες στην Καθηµερινή µας Ζωή Ο Ήχος Τµήµα: β1 Γυµνασίου Υπεύθυνος Καθηγητής: Παζούλης Παναγιώτης Συντακτική Οµάδα: Γεώργιος Ελευθεριάδης Ο Ήχος Έχει σχέση ο

Διαβάστε περισσότερα

Μουσική και Μαθηματικά!!!

Μουσική και Μαθηματικά!!! Μουσική και Μαθηματικά!!! Η μουσική είναι ίσως από τις τέχνες η πιο δεμένη με τα μαθηματικά, με τη μαθηματική σκέψη, από την ίδια τη φύση της. Η διατακτική δομή μπορεί να κατατάξει τα στοιχεία ενός συνόλου,

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Ψυχολογία. Ψυχολογία. Ας δούµε ένα παράδειγµα ΟΡΙΣΜΟΙ ΤΟΥ ΟΡΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ. Τοµείς έρευνας της ψυχολογίας

Εισαγωγή στην Ψυχολογία. Ψυχολογία. Ας δούµε ένα παράδειγµα ΟΡΙΣΜΟΙ ΤΟΥ ΟΡΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ. Τοµείς έρευνας της ψυχολογίας ΟΡΙΣΜΟΙ ΤΟΥ ΟΡΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ Εισαγωγή στην ρ Λυράκος Γεώργιος Ψυχολόγος Υγείας MSc. PhD Φυσικοθεραπεία Μάθηµα1 ο Είναι η επιστήµη που σκοπό έχει να περιγράψει και να εξηγήσει την συµπεριφορά και τις νοητικές

Διαβάστε περισσότερα

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Εισαγωγή Η χώρα μας απέκτησε Νέα Προγράμματα Σπουδών και Νέα

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητική Εργασία µε. Ζωγραφική και Μαθηµατικά

Ερευνητική Εργασία µε. Ζωγραφική και Μαθηµατικά Ερευνητική Εργασία - Ζωγραφική και Μαθηµατικά Ηλίας Νίνος Ερευνητική Εργασία µε θέµα: Μαθηµατικά και Τέχνη Υποθέµα: Μαθηµατικά και Ζωγραφική Οµάδα: Μαρία Βαζαίου- Ηρώ Μπρούφα- Μαθηµατικά εννοούµε την επιστήµη

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωσιακή Συμπεριφορά

Οργανωσιακή Συμπεριφορά ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα Οργανωσιακή Συμπεριφορά Ενότητα 1: Εισαγωγή στις Οργανώσεις Ιωάννης Σαλμόν Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Άδειες Χρήσης Το παρόν

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα για το Πριν, το Τώρα και το Μετά.

Λίγα για το Πριν, το Τώρα και το Μετά. 1 Λίγα για το Πριν, το Τώρα και το Μετά. Ψάχνοντας από το εσωτερικό κάποιων εφημερίδων μέχρι σε πιο εξειδικευμένα περιοδικά και βιβλία σίγουρα θα έχουμε διαβάσει ή θα έχουμε τέλος πάντων πληροφορηθεί,

Διαβάστε περισσότερα

ΒΕΔΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ: ΜΙΑ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ

ΒΕΔΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ: ΜΙΑ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΒΕΔΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ: ΜΙΑ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ Συχνά τα Μαθηματικά χρησιμοποιούνται ως ένα «εργαλείο» προκειμένου να ανιχνευθεί η «εξυπνάδα» του κάθε ανθρώπου, να διαφοροποιηθούν οι μαθητές μεταξύ τους σε

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: Οδηγίες για τη διδασκαλία των Μαθηµατικών Γ/σίου και Γεν. Λυκείου.

ΘΕΜΑ: Οδηγίες για τη διδασκαλία των Μαθηµατικών Γ/σίου και Γεν. Λυκείου. Να διατηρηθεί µέχρι... ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ENIAIOΣ ΙΟΙΚΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ Π/ΘΜΙΑΣ & /ΘΜΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ /ΝΣΗ ΣΠΟΥ ΩΝ /ΘΜΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ ΤΜΗΜΑ Α' Αν. Παπανδρέου 37, 15180 Μαρούσι Πληροφορίες : Αν. Πασχαλίδου Τηλέφωνο

Διαβάστε περισσότερα

Μοντέλα Υγείας. Βασικές Αρχές Βιοϊατρικού Μοντέλου. Θετικές επιπτώσεις Βιοϊατρικής προσέγγισης. 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια

Μοντέλα Υγείας. Βασικές Αρχές Βιοϊατρικού Μοντέλου. Θετικές επιπτώσεις Βιοϊατρικής προσέγγισης. 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια ΜΟΝΤΕΛΑ ΥΓΕΙΑΣ-ΑΣΘΕΝΕΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΑΡΡΩΣΤΙΑΣ 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια Μοντέλα Υγείας Βιοιατρικό Μοντέλο Ολιστικό, Βιοψυχοκοινωνικό Μοντέλο Αρχαία Ελλάδα (Ιπποκράτης 400π.Χ.)

Διαβάστε περισσότερα

Γεωργία Ε. Αντωνέλου Επιστημονικό Προσωπικό ΕΕΥΕΜ Μαθηματικός, Msc. antonelou@ecomet.eap.gr

Γεωργία Ε. Αντωνέλου Επιστημονικό Προσωπικό ΕΕΥΕΜ Μαθηματικός, Msc. antonelou@ecomet.eap.gr Γεωργία Ε. Αντωνέλου Επιστημονικό Προσωπικό ΕΕΥΕΜ Μαθηματικός, Msc. antonelou@ecomet.eap.gr Θεμελίωση μιας λύσης ενός προβλήματος από μια πολύπλευρη (multi-faceted) και διαθεματική (multi-disciplinary)

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ - ΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ

ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ - ΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ - ΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ Υπάρχει µεγάλη ποικιλία θεµάτων που θα µπορούσαν να δοθούν ως συνθετικές δηµιουργικές εργασίες. Όποιο θέµα όµως και να δοθεί, θα ήταν καλό να έχει ως στόχο τη στροφή του

Διαβάστε περισσότερα

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ.

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ. 2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες Έχει παρατηρηθεί ότι δεν υπάρχει σαφής αντίληψη της σηµασίας του όρου "διοίκηση ή management επιχειρήσεων", ακόµη κι από άτοµα που

Διαβάστε περισσότερα

Ικανότητες. Μηδέν είναι μήτε τέχνην άνευ μελέτης μήτε μελέτην άνευ τέχνης ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ

Ικανότητες. Μηδέν είναι μήτε τέχνην άνευ μελέτης μήτε μελέτην άνευ τέχνης ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ Ικανότητες Υπολογιστική ικανότητα Μαθηματική ικανότητα Μηχανική ικανότητα Ικανότητα αντίληψης χώρου Γλωσσική ικανότητα Ικανότητα για δουλειές γραφείου Επιδεξιότητα Εικαστική ικανότητα Επαγγελματικές κατευθύνσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΙΚΑ ΣΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΩΜΑ (I)

ΗΛΕΚΤΡΙΚΑ ΣΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΩΜΑ (I) ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΗΛΕΚΤΡΙΚΑ ΣΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΩΜΑ (I) Γιάννης Τσούγκος ΓΕΝΙΚΑ:...πολλούς αιώνες πριν μελετηθεί επιστημονικά ο ηλεκτρισμός οι άνθρωποι γνώριζαν

Διαβάστε περισσότερα

Πώς σκέφτονται οι άνθρωποι; Προσέγγιση επεξεργασίας πληροφοριών Γνωστική ανάλυση του έργου (λύση προβλήµατος, κατανόηση κειµένου, επικοινωνία, κλπ.) σε επιµέρους νοητικές διεργασίες, δεξιότητες και γνώσεις

Διαβάστε περισσότερα

Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου

Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου Αικατερίνη Καλέρη, Αν. Καθηγήτρια το μάθημα Αισθητική διδάσκεται στο 4ο έτος, Ζ εξάμηνο εισάγει στις κλασσικές έννοιες και θεωρίες της φιλοσοφίας της τέχνης

Διαβάστε περισσότερα

Η ιστορία του φωτός σαν παραμύθι

Η ιστορία του φωτός σαν παραμύθι Η ιστορία του φωτός σαν παραμύθι περιγραφή της δράσης Χρήστος Γκοτζαρίδης Φυσικός ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΚΑΤΑΡΤΙΚΗ ΦΑΣΗ Μικρή Περιγραφή: Οι μαθητές θα παρακολουθήσουν μία ιστορία, για την εξέλιξη των

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΕΞΕΛΙΞΗ. Ερευνητική Εργασία Β' Τετραμήνου. Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Μ.Φρονίμου

Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΕΞΕΛΙΞΗ. Ερευνητική Εργασία Β' Τετραμήνου. Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Μ.Φρονίμου Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΕΞΕΛΙΞΗ Ερευνητική Εργασία Β' Τετραμήνου Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Μ.Φρονίμου Στην επιστήμη της βιολογίας, με τον όρο εξέλιξη εννοείται η αλλαγή στις ιδιότητες ενός πληθυσμού οργανισμών στο πέρασμα

Διαβάστε περισσότερα

Ως προς το γνωστικό αντικείµενο

Ως προς το γνωστικό αντικείµενο ΕΚΦΩΝΗΣΗ ΕΛΕΥΘΕΡΟΥ ΘΕΜΑΤΟΣ (µεγάλες ηµοτικού) τάξεις Σχεδιασµός σεναρίου µε θέµα «Ηλεκτροµαγνητισµός (ηλεκτρισµός και µαγνήτες)» µε τη χρήση λογισµικών γενικής χρήσης, οπτικοποίησης, διαδικτύου και λογισµικών

Διαβάστε περισσότερα

Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας

Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας 1. Ορισµός και αντικείµενο της Κοινωνιολογίας 1.1. Κοινωνιολογία και κοινωνία Ερωτήσεις του τύπου «σωστό λάθος» Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις ως Σωστές ή Λανθασµένες,

Διαβάστε περισσότερα

ιαπολιτισµική κοινωνική ψυχολογία Στόχος µαθήµατος: η κατάδειξη του ρόλου που παίζει ο πολιτισµός στις κοινονικο-ψυχολογικές διαδικασίες.

ιαπολιτισµική κοινωνική ψυχολογία Στόχος µαθήµατος: η κατάδειξη του ρόλου που παίζει ο πολιτισµός στις κοινονικο-ψυχολογικές διαδικασίες. ιαπολιτισµική κοινωνική ψυχολογία Στόχος µαθήµατος: η κατάδειξη του ρόλου που παίζει ο πολιτισµός στις κοινονικο-ψυχολογικές διαδικασίες. Αξιολόγηση µαθήµατος: γραπτές εξετάσεις. ιαπολιτισµική κοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΩΝΗΣΗ ΕΛΕΥΘΕΡΟΥ ΘΕΜΑΤΟΣ (µεγάλες τάξεις ηµοτικού) Σχεδιασµός σεναρίου µε θέµα «Αξονική συµµετρία» µε τη χρήση λογισµικών γενικής χρήσης, οπτικοποίησης, διαδικτύου και λογισµικών εννοιολογικής χαρτογράφησης.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ Στρεσσογόνος παράγοντας Οτιδήποτε κάνει τον άνθρωπο να βιώνει στρες Είναι μια αλλαγή στην ομοιόσταση του ατόμου Παράγοντες που προκαλούν στρες Ενδογενείς Εξωγενείς Ενδογενείς

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά. Ε. Κολέζα

Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά. Ε. Κολέζα Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά Ε. Κολέζα Α. Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας µαθηµατικής ενότητας: Βήµατα για τη συγγραφή του σχεδίου Β. Θεωρητικό υπόβαθρο της διδακτικής πρότασης

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α. Τρόποι απόδειξης

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α. Τρόποι απόδειξης Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α Ο πυρήνας των μαθηματικών είναι οι τρόποι με τους οποίους μπορούμε να συλλογιζόμαστε στα μαθηματικά. Τρόποι απόδειξης Επαγωγικός συλλογισμός (inductive)

Διαβάστε περισσότερα

ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ, ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ

ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ, ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ Ευάγγελος Καφετζόπουλος ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ, ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ Μια σύντοµη ανασκόπηση των σύγχρονων ερευνών Ο εγκέφαλος του ανθρώπου έχει συχνά χαρακτηριστεί σαν ένα «µαύρο κουτί» (black box), που δέχεται ερεθίσµατα

Διαβάστε περισσότερα