ΙΑΤΡΙΚΟΣ ΒΕΛΟΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΝΑΛΓΗΣΙΑ θεωρητικη προσεγγιση των αναλγητικων µηχανισµων δρασεως του βελονισµου & του ηλεκτροβελονισµου

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΙΑΤΡΙΚΟΣ ΒΕΛΟΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΝΑΛΓΗΣΙΑ θεωρητικη προσεγγιση των αναλγητικων µηχανισµων δρασεως του βελονισµου & του ηλεκτροβελονισµου"

Transcript

1 ΙΑΤΡΙΚΟΣ ΒΕΛΟΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΝΑΛΓΗΣΙΑ θεωρητικη προσεγγιση των αναλγητικων µηχανισµων δρασεως του βελονισµου & του ηλεκτροβελονισµου Αθήνα, Οκτώβριος 1999 ιευθυντής Ιατρός: Μιλτιάδης Γ. Καράβης, M.D. Ιατρός Φυσικής Ιατρικής και Αποκατάστασης ιπλωµατούχος Βελονισµού Σχολής C.E.D.A.T. (Μασσαλία) ιπλωµατούχος "Κολλεγίου Παραδοσιακής Ιατρικής, Βελονισµού και Ορθοπεδικής - Τραυµατιολογίας" της Ακαδηµίας του Πεκίνου (1994 και 1996) ιευθυντής ιεθνούς Μετεκπαιδευτικού Κέντρου Βελονισµού Acu Science Γενικός Γραµµατέας Ελληνικής Ιατρικής Εταιρείας Βελονισµού ΠΕΡΙΛΗΨΗ Είναι γνωστό ότι το Νευρικό Σύστηµα µε τους αισθητικούς περιφερικούς υποδοχείς, τις κεντροµόλες αισθητικές οδούς, τους κεντρικούς πυρήνες, τις φυγόκεντρες οδούς και τα εκτελεστικά περιφερικά όργανα, κατευθύνει τους µηχανισµούς δράσης και αντίδρασης (θετικού και αρνητικού feedback) του οργανισµού όταν σε αυτόν επιδρά ένα εξωγενές ή ενδογενές ερέθισµα. Στην περίπτωση του Βελονισµού, ένα αισθητικό περιφερικό ερέθισµα (διέγερση Αδ και C ινών) (βελόνη) ενεργοποιεί µηχανισµούς εσωτερικής οµοιόστασης. Στην συνοπτική αυτή ανασκόπηση εξετάζονται η τοπική, περιοχική και γενικευµένη αντίδραση του οργανισµού που παρατηρείται µετά την εφαρµογή θεραπευτικού πρωτοκόλλου βελονισµού. Θα αναλυθούν τα τοπικά ηλεκτρικά δυναµικά δράσης, οι αλγογόνες και νευροδιαβιβαστικές ουσίες, η τµηµατική (segmental) δράση του βελονισµού (σπλαγχνο-δερµατικό, δερµατο-σπλαγχνικό, σπλαγχνο-σπλαγχνικό και σπλαγχνο-µυϊκό αντανακλαστικό) και τέλος θα γίνει αναφορά στους πιθανούς νευροφυσιολογικούς µηχανισµούς µέσω των οποίων δρα ο βελονισµός και ο ηλεκτροβελονισµός. Λέξεις ευρετηρίου : Αναλγησία, αντανακλαστικά τόξα, βελονισµός, Ηλεκτροβελονισµός, πόνος, ενδογενή οπιοειδή πεπτίδια, τµηµατική δράση. 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Στη προσπάθεια µας να ερµηνεύσουµε τα θεραπευτικά αποτελέσµατα του Βελονισµού, αντιµετωπίζουµε δύο προβλήµατα. Το ένα είναι ότι καλούµεθα να εξηγήσουµε ένα θεραπευτικό σύστηµα που εφαρµόζεται στις χώρες της Απω Ανατολής από το πχ, µε όλους τους κινδύνους που εγκυµονεί µια τέτοια προσπάθεια. Από την άλλη πλευρά, είµαστε υποχρεωµένοι να χρησιµοποιήσουµε την σύγχρονη ιατρική ορολογία και πρακτική για να επικοινωνήσουµε µε τους συναδέλφους και να τους καταστήσουµε γνώστες του Βελονισµού. Για τον λόγο αυτό σήµερα, καταβάλλεται προσπάθεια περιγραφής της βιολογικής (φυσιολογικής) δράσης του βελονισµού και προσέγγισης του βάσει των σύγχρονων ιατρικών ερευνών και µόνο. Η προσέγγιση αυτή δεν πρέπει να θεωρηθεί ότι καλύπτει όλο το φάσµα της παραδοσιακής Κινέζικης Ιατρικής, της οποίας είναι ο βελονισµός. 2. ΠΕΡΙΛΗΠΤΙΚΗ ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΟΝ ΠΑΡΑ ΟΣΙΑΚΟ ΒΕΛΟΝΙΣΜΟ Η Κινέζικη Παραδοσιακή ιατρική αντιλαµβάνεται το ανθρώπινο σώµα ως ενιαίο λειτουργικό σύνολο που αποτελείται από ύλη (παθητική έκφραση) και ενέργεια (λειτουργική έκφραση). Η ενεργειακή έκφραση του ανθρώπινου σώµατος είναι κύριο χαρακτηριστικό και παγκόσµια πρωτοτυπία της κινέζικης παραδοσιακής ιατρικής και φιλοσοφίας. Αναγνωρίζονται πρωτότυπες σε σύλληψη και πολύπλοκες σε λειτουργία και πορεία ειδικές διαδροµές, που µέσα σε αυτές κυκλοφορεί η ενέργεια. Οι ειδικές αυτές διαδροµές, ιδιαίτερες για κάθε όργανο (συµπαγές ή κοίλο), ονοµάζονται ΜΕΣΗΜΒΡΙΝΟΙ. Οι µεσηµβρινοί δηµιουργούν ένα κλειστό πολύπλοκο ενεργειακό κύκλωµα, που καλύπτει το ανθρώπινο σώµα εσωτερικά και εξωτερικά. Ο ορισµός που δίνεται από τους Κινέζους για τους Πρωτεύοντες Μεσηµβρινούς είναι ο εξής: «Είναι αµφοτερόπλευρα ενεργειακά κανάλια που ξεκινούν από τα συµπαγή όργανα και τα κοίλα σπλάγχνα της θωρακοκοιλιακής χώρας, τα οποία δεν έχουν υλική ή ανατοµική υπόσταση, αλλά υλοποιούνται µε την τοποθέτηση βελονών στα αντίστοιχα σηµεία βελονισµού. Τα σηµεία 1

2 αυτά έχουν µόνιµη ανατοµική θέση και τοπογραφικά αντιστοιχούν σε ειδικά σηµεία της επιδερµίδας ή του δέρµατος». 3. ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΗΣ ΡΑΣΗΣ ΤΟΥ ΒΕΛΟΝΙΣΜΟΥ. Από το 1925, χρονιά κατά την οποία ο Βελονισµός έκανε εµφανή την παρουσία του στη δύση, ο προβληµατισµός των δυτικών ιατρών µεγάλωνε εκθετικά, ενώ ταυτόχρονα τα θεραπευτικά (κλινικά) αποτελέσµατα εδραίωναν την αξιοπιστία της µεθόδου. Παράλληλα ο ορθολογικός τρόπος σκέψης των δυτικών ιατρών και η αυστηρή ιατρική µεθοδολογία, δικαίως αναζητούσε "πλείονες" πειραµατικές επαληθεύσεις, στατιστικές, κλινικές και εργαστηριακές µελέτες σε ανθρώπους και ζώα ορθά σχεδιασµένες, ώστε να σχηµατίζει γνώµη για την θεραπευτική αξία του βελονισµού. Είναι χαρακτηριστικό ότι το ΝΙΗ (National Institutes of Health, Consensus Development Conference Statement, 1997) απηύθυνε στις επιστηµονικές ιατρικές εταιρείες βελονισµού τα ακόλουθα ερωτήµατα: 1. Ποια είναι η αποτελεσµατικότητα του βελονισµού συγκριτικά µε οµάδες placebo (εικονικός βελονισµός η άλλη θεωρητικά ανενεργός θεραπεία) και οµάδες ψευδοβελονισµού (τοποθέτηση βελόνας σε τυχαία δερµατικά σηµεία εκτός των κλασσικών σηµείων βελονισµού) στα διάφορα νοσήµατα? 2. Ποια είναι η θέση του βελονισµού στην θεραπεία των διαφόρων παθήσεων σε σχέση (ή σε συνδυασµό) µε τις εφαρµοσµένες, σύγχρονες, θεραπευτικές αγωγές? 3. Τι γνωρίζουµε για το βιολογικό αποτέλεσµα του βελονισµού, ποιος είναι ο ακριβής µηχανισµός δράσης για κάθε νόσηµα και πως θα κατανοήσουµε αυτόν τον µηχανισµό? 4. Για ποια νοσήµατα µπορούµε να πούµε ότι έχουµε ικανοποιητικά στοιχεία της αποτελεσµατικότητας του βελονισµού ώστε να δεχθούµε την ένταξη του στα σύγχρονα θεραπευτικά σχήµατα? 5. Ποιες πρέπει να είναι οι µελλοντικές ερευνητικές προσπάθειες και για ποια νοσήµατα Σήµερα υπάρχουν επιστηµονικά δεδοµένα για την αποτελεσµατικότητα του βελονισµού στον οξύ µετεγχειρητικό πόνο, σε πλήθος συνδρόµων χρόνιου πόνου (µυοπεριτονιακό σύνδροµο, ινοµυαλγία, επικονδυλίτιδα, αυχεναλγία, θωρακαλγία, οσφυαλγία), στην µετεγχειρητική ναυτία και εµετό και σε κάποιες µορφές κεφαλαλγίας (Μανιάς 1995, 1998) (πίνακας 1). ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΤΩΝ Ε ΟΜΕΝΩΝ ΡΑΣΕΩΝ ΤΟΥ ΒΕΛΟΝΙΣΜΟΥ ΣΕ ΑΛΓΗ ΚΕΦΑΛΗΣ ΚΑΙ ΑΥΧΕΝΟΣ ιάγνωση (# ασθενών) >20% µείωση άλγους µετά την µελέτη Ελεύθεροι πόνου στα 2 χρόνια Αλγη προσώπου και αυχένα (177) 77 (43,5%) 38 (21,4%) Βλαπτοδεκτικός πόνος (105) 57 (54,2%) 35 (33,3%) Χρόνια ιγµορίτις (16) 16 (62,50%) 0 Κροταφογναθική (7) 4 (57,1%) 1 (14,2%) Κεφαλαλγία τάσεως (39) 19 (48,7%) 16 (41%) Αυχεναλγία (µυογενής) (43) 24 (55,8%) 19 (44,1%) Νευραλγία τριδύµου (1 ο & 2 ο ) (30) 17 (56,6%) 2 (6,6%) Ψυχογενής πόνος (36) 7 (19,4%) 0 Κεντρικός πόνος (60) 30 (50%) 0 Non nociceptive pain (72) 27 (37,5%) 2 (2,7%) (Πίνακας 1) International Association for the Study of Pain, IASP Press, Pain, Clinical Updates, Vol iv, Issue 3, Nov (Αρθρο που υποστηρίχθηκε από το Institut de la Douleur, Paris, France). Μέρος της επιστηµονικής κοινότητας έχει αποδεχθεί την αναλγητική δράση του βελονισµού, αξιολογώντας τα πειραµατικά δεδοµένα σε ζώα και ανθρώπους (Zieglgansberger 1984, Macdonald 1989). Επίσης, ο Παγκόσµιος Οργανισµός Υγείας, αποδεχόµενος τα αποτελέσµατα των σωστά σχεδιασµένων µελετών και κλινικών εργασιών, κατάρτισε έναν κατάλογο βασικών 2

3 ενδείξεων που θεωρείται ο µοναδικός επίσηµος (αν και ελλιπής) οδηγός των ιατρών που εφαρµόζουν βελονισµό. (Πίνακας 2) Στις παθήσεις που αναφέρονται στους πίνακες 1 και 2, η αποτελεσµατικότητα του βελονισµού έχει δειχθεί, µε πλήθος πειραµάτων σε ζώα και ανθρώπους και έχουν αποσαφηνιστεί ικανοποιητικά οι νευροφυσιολογικοί µηχανισµοί δράσης του. Για κάποια άλλα νοσήµατα, όπως για παράδειγµα η δυνατότητα προσφοράς του βελονισµού στην αποκατάσταση ασθενών από αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο, στην οστεοαρθρίτιδα, στο σύνδροµο καρπιαίου σωλήνα, στο άσθµα, στις αλλεργίες και στις εξαρτήσεις, υπάρχουν θετικές αναφορές για την δράση του βελονισµού, οι απόψεις όµως είναι αντικρουόµενες και ως εκ τούτου η αποτελεσµατικότητα του δεν πρέπει να θεωρείται πλήρως τεκµηριωµένη. ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΕΝ ΕΙΞΕΩΝ ΒΕΛΟΝΙΣΜΟΥ ΑΠΟ ΤΟΝ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟ ΥΓΕΙΑΣ Ανώτερο αναπνευστικό Οξεία ιγµορίτις Οξεία ρινίτις Κοινό κρυολόγηµα Οξεία Αµυγδαλίτις Αναπνευστικό σύστηµα Οξεία βρογχίτις Βρογχικό άσθµα Παθήσεις στοµατικής κοιλ. Πονόδοντος Ουλίτις Οξεία φαρυγγίτις Χρονία φαρυγγίτις Παθήσεις Γαστρεντερικές Σπασµός οισοφάγου Λόξιγκας, Γαστρόπτωση Οξεία και χρόνια γαστρίτις Υπερδραστηριότητα στοµάχου Χρόνιο δωδεκαδακτυλικό έλκος Οξύ δωδεκαδακτυλικό έλκος Οξεία και χρόνια κολίτις υσκοιλιότητα, ιάρροια Νευρολογικές παθήσεις Κεφαλαλγία - ηµικρανία Νευραλγία τριδύµου Πάρεση προσωπικού Πάρεση µετά από ΑΕΕ Σύνδροµο Menier Νευρογενή ουροδόχο κύστη Νυχτερινή ενούρηση Μυοσκελετικά νοσήµατα Αυχενοβραχιόνιο σύνδροµο Περιαρθρίτις ώµου, Παγωµένος ώµος, Επικονδυλίτις Ισχιαλγία, Οσφυαλγία Οστεοαρθρίτιδες (Πίνακας 2) Yuan-Chi Lin, Acupuncture, IASP (International Association for the Study of Pain) newsletter, May/June, Τα τελευταία 30 χρόνια, πολλές ερευνητικές οµάδες ιατρών, φυσιολόγων, νευροφαρµακολόγων βιολόγων και βιοχηµικών, ασχολήθηκαν µε τη διεξαγωγή ερευνών που αφορούσαν τις νευροφυσιολογικές, τις βιοχηµικές και τις νευρο-ενδοκρινικές µεταβολές που παρατηρούνται κατά την διάρκεια ή αµέσως µετά την εφαρµογή ενός θεραπευτικού πρωτοκόλλου βελονισµού. Αφαίρεσαν τον ιδεολογικό - φιλοσοφικό µανδύα που για αιώνες περιέβαλε τον βελονισµό και εστίασαν τη προσοχή τους στη διερεύνηση της βιολογικής δράσης της µεθόδου. Αποτέλεσµα των ερευνών αυτών είναι η διατύπωση σύγχρονων θεωριών που στηρίζονται στις αρχές φυσιολογίας και φυσιοπαθολογίας και αφορούν τη δράση του βελονισµού. Η πιο πιθανή θεωρητική προσέγγιση της βελονιστικής δράσης, αναφέρεται διεθνώς ως "ΝΕΥΡΩΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΡΑΣΕΩΣ ΤΟΥ ΒΕΛΟΝΙΣΜΟΥ". Σύµφωνα µε αυτή, το νευρικό σύστηµα, µε τους αισθητικούς περιφερικούς υποδοχείς, τις κεντροµόλες αισθητικές οδούς, τους κεντρικούς εγκεφαλικούς πυρήνες, τις φυγόκεντρες οδούς και τα εκτελεστικά περιφερικά όργανα, κατευθύνει τους µηχανισµούς δράσης και αντίδρασης του οργανισµού όταν σ' αυτόν επιδρά ένα εξωγενές ή ενδογενές ερέθισµα. Στην περίπτωση του Βελονισµού, το ερέθισµα είναι εξωγενές (αισθητική διέγερση µε βελόνα) και ενεργοποιεί ισορροπιστικούς (οµοιοστατικούς) µηχανισµούς. Η διέγερση µπορεί να πραγµατοποιηθεί µε απλή βελόνη (νυγµός - dry needling), υποδόρια έγχυση φαρµακευτικών ουσιών (µηχανικός και χηµικός ερεθισµός- wet needling) ή ηλεκτρικό ερεθισµό (αισθητηριακός αποκλεισµός) και αφορά την επιδερµίδα, το χόριο του δέρµατος και τους µυς. Οι αισθητικοί υποδοχείς, η πληθώρα µικρών εµµύελων ινών ΙΙης και ΙΙΙης τάξεως των περιφερικών σκελετικών νεύρων των µυών του δέρµατος, η αυτόνοµη τοιχωµατική νεύρωση των αγγείων και τριχοειδών που βρίσκονται κάτω από το 60% των σηµείων βελονισµού, εµπλέκονται στην ενεργοποίηση περιφερικών και κεντρικών µηχανισµών αναλγησίας. Τα αισθητικά ερεθίσµατα (και αυτό 3

4 του βελονισµού) άγονται κεντροµόλα για µεν τον οξύ πόνο (αίσθηµα βελονισµού -Τέ Τσί) µε νευρικές ίνες Αδ τάξεως (6-30 m/sec), για δε το βραδύ πόνo (βάρος µετά την τοποθέτηση της βελόνης και παραµονής της στο δέρµα για λεπτά) µε λεπτές αµύελες ίνες C τάξεως (V = 0,5-2 m/sec) (Μπάκας 1985, Wall & Melzack 1989, Μαράτου Νικητοπούλου 1991). Για τους δυτικούς ιατρούς ο βελονισµός είναι µία θεραπευτική τεχνική κατά την οποία ειδικές βελόνες τοποθετούνται σε επιφανειακούς ή εν τω βάθει ιστούς του σώµατος ή σε ειδικά επιλεγµένες ευαίσθητες ή επώδυνες στη πίεση περιοχές του δέρµατος και των µυών µε στόχο τη θεραπευτική αντιµετώπιση και αποκατάσταση λειτουργικών, αναστρέψιµων παθήσεων, συνδρόµων η συµπτωµάτων (Bischo 1986, Καράβης1998). 4. ΡΑ Ο ΒΕΛΟΝΙΣΜΟΣ ΜΕΣΩ ΤΟΥ ΝΕΥΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ; Πειράµατα σε ζώα και ανθρώπους έδειξαν ότι η ακεραιότητα του νευρικού συστήµατος (κυρίως του περιφερικού) είναι αναγκαία για την εφαρµογή του Βελονισµού (Καράβης 1999). Τα στοιχεία είναι ιδιαίτερα σαφή (Chan & Fung 1975, Pomeranz & Paley 1979). εν επιτυγχάνεται αναλγησία µέσω βελονισµού και τα βελονιστικά σηµεία «σιγούν» σε παραπληγικά άκρα (άτοµα µε πλήρη αισθητικοκινητική παραπληγία) ή µετά από block µεγάλου νευρικού κλάδου. ιατοµή του ωλένιου νεύρου σε αρουραίους καταργεί την αναλγητική και θεραπευτική δράση των σηµείων βελονισµού των άνω άκρων που βρίσκονται ανατοµικά σε περιοχή αισθητικής νεύρωσης του ωλένιου, ενώ δεν επηρεάζει την αποτελεσµατικότητα των σηµείων που βρίσκονται σε περιοχές νεύρωσης του κερκιδικού ή του µέσου νεύρου. Σε πειραµατόζωα, στα οποία πραγµατοποιήθηκαν ποικίλων διαστάσεων εγκάρσιες και οβελιαίες τοµές του νωτιαίου µυελού διαπιστώθηκε ότι για την επίτευξη αναλγησίας µε βελονισµό θεωρείται απαραίτητη η ακεραιότης της προσθιοπλάγιας, οπισθιοπλάγιας και νωτιαιοθαλαµικής δέσµης. ιήθηση προκαίνης σε σηµεία βελονισµού ή ραχιαία αναισθησία, καταργεί το αναλγητικό αποτέλεσµα των σηµείων. Σε ασθενείς µε µεθερπητική νευραλγία, τα σηµεία που βρίσκονται στην περιοχή της δερµατικής βλάβης είναι ανενεργά λόγω της υπεραλγησίας και αλλοδυνίας (νευροπαθητικός πόνος) που προκαλείται από την βλάβη. Οι Levine, Gormley & Fields (1976) ανακοίνωσαν ότι ο βελονισµός ήταν ανενεργός όταν εφαρµόσθηκε σε περιοχές του δέρµατος προσβεβληµένες από µεθερπητική νευραλγία. Αυτό οφείλεται, όπως έδειξαν οι Nurmikko & Bowsher (1990) στο ότι στις περιοχές αυτές οι υποδοχείς για το νυγµώδες άλγος (Αδ ίνες) είναι προσβεβληµένες και αδυνατούν να επεξεργαστούν το αισθητικό ερέθισµα του βελονισµού. Η αναλγησία στον κλασσικό βελονισµό σχετίζεται άµεσα µε το φαινόµενο Τέ Τσί. Με τον όρο αυτό περιγράφεται το υποκειµενικό αίσθηµα βάρους, αιµωδίας, τάσης η ήπιου άλγους που αναφέρουν οι ασθενείς µετά την τοποθέτηση της βελόνας στο σηµείο βελονισµού και τον κατάλληλο χειρισµό της. Στήν πράξη, µετά την ένθεση της βελόνας, πραγµατοποιούνται ειδικοί χειρισµοί (παλινδροµικές και στροφικές κινήσεις της βελόνας) µέχρι να εµφανισθεί Τέ Τσί, δηλάδή µέχρι ο ασθενής να αιστανθεί πόνο, αιµωδία, τάση ή βάρος στην ευρύτερη περιοχή γύρω από την βελόνα. Η φύση του Τέ Τσί δεν είχε διερευνηθεί επαρκώς και δεν ήταν γνωστό αν το υποκειµενικό αίσθηµα του ασθενούς οφείλεται σε διέγερση δερµατικών Αδ ή C ινών ή µυϊκών ΙΙ ης, ΙΙΙ ης ή ΙV ης τάξεως νευρικών αισθητικών ινών. Ο Chiang (1973), µετά από διήθηση προκαίνης 2% σε δύο σηµεία βελονισµού σε εθελοντές (ΠΕ 4, ΠΕ 10), παρατήρησε ότι υποδόρια διήθηση δεν καταργούσε το φαινόµενο Τέ Τσί ενώ ενδοµυϊκή διήθηση το καταργούσε. Επιπλέον, η κατάργηση του Τέ Τσί ακολουθείται από κατάργηση του βιολογικού αποτελέσµατος του βελονισµού και κατάργηση της αναλγησίας. Το συµπέρασµα των πειραµάτων αυτών είναι ότι το βιολογικό αποτέλεσµα του βελονισµού και το φαινόµενο Τέ Τσί εξαρτώνται από την διέγερση συγκεκριµένων νευρικών ινών (οι ΙΙης τάξεως αισθητικές ίνες όταν διεγερθούν προκαλούν στον ασθενή αίσθηµα αιµωδίας, οι ΙΙΙης τάξεως αίσθηµα βάρους και οι ΙVης τάξεως αίσθηµα διάτασης)και έχει σχέση µε την διέγερση αισθητικών υποδοχέων των µυών. Oι Lu & Needham (1980) έδειξαν πως αναισθητοποίηση των νευρικών ινών ΙVης τάξεως (αµύελες C ίνες) δεν επηρεάζει την αναλγητική επίδραση του βελονισµού ενώ των ινών ΙΙ και ΙΙΙης τάξεως (λεπτές εµµύελες Αβ και Αδ ίνες) την καταργεί. 5. Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΣΗΜΕΙΩΝ ΒΕΛΟΝΙΣΜΟΥ 4

5 Αναφέρεται ότι ο βελονισµός είναι αποτελεσµατικός όταν η βελόνα τοποθετείται σε ειδικά, ανατοµικώς καθορισµένα σηµεία του σώµατος που ονοµάζονται σηµεία βελονισµού. Οι Melzack, Stillwell & Fox (1977) ανακοίνωσαν ότι το 71% των σηµείων βελονισµού είναι σηµεία trigger, όπως αυτά περιγράφονται στο Εγχειρίδιο των Travell & Simons (1992). Οι Liu, Varela & Oswald (1977), ανέφεραν επίσης ότι πολλά σηµεία βελονισµού αντιστοιχούν στην ανατοµική θέση του κινητικού σηµείου του κάθε µυός (πίνακας 3), δηλαδή στο σηµείο στο οποίο το κινητικό νεύρο εισέρχεται η εξέρχεται από τον µυ. Σύµφωνα µε τα ανωτέρω, τα περισσότερα σηµεία βελονισµού εντοπίζονται στην ευρύτερη περιοχή της νευροµυϊκής σύναψης (Erb point). Σήµερα γνωρίζουµε ότι µερικά trigger σηµεία, κινητικά σηµεία και σηµεία βελονισµού βρίσκονται στην ίδια ανατοµική περιοχή, έχουν ίδιο νευροµυϊκό υπόστρωµα και γίνονται ευαίσθητα η επώδυνα µε παρόµοιους παθο-φυσιολογικούς µηχανισµούς (ενεργειακή κρίση). Είναι πιθανόν, σε διαφορετικές ιστορικές περιόδους, διαφορετικοί κλινικοί ιατροί, µε διαφορετική ορολογία να περιέγραψαν τα επώδυνα µυϊκά ή δερµατικά σηµεία που εµφανίζονται σε πλήθος χρόνιων παθήσεων. ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΣΗΜΕΙΩΝ ΒΕΛΟΝΙΣΜΟΥ (Πίνακας 3) ΠΕ 4 ΣΤ 36 ΧΚ 21 ΣΤ 6 ΛΕ 11 ΣΤ 21 ΤΘ 12 ΠΕΡ 4 ΣΠ 11 ΚΙΝΗΤΙΚΟ ΜΥΪΚΟ ΣΗΜΕΙΟ 1 ος ΜΕΣΟΣΘΙΟΣ ΜΥΣ ΠΡΟΣΘΙΟΣ ΚΝΗΜΙΑΙΟΣ ΜΥΣ ΤΡΑΠΕΖΙΟΣ ΜΥΣ ΜΑΣΗΤΗΡΑΣ ΜΥΣ ΥΠΑΚΑΝΘΙΟΣ ΜΥΣ ΕΓΚΑΡΣΙΟΣ ΚΟΙΛΙΑΚΟΣ ΜΥΣ ΤΡΙΚΕΦΑΛΟΣ ΜΥΣ ΕΠΙΠΟΛΗΣ ΚΑΜΠΤΗΡ ΤΩΝ ΑΚΤΥΛΩΝ ΡΑΠΤΙΚΟΣ ΜΥΣ Οι παρατηρήσεις αυτές οδήγησαν τους ιατρούς που εξασκούν τον βελονισµό να υποστηρίξουν ένθερµα την νευρωνική θεωρία δράσης του βελονισµού µε επαναστατικές ιδέες. Ο Felix Mann (1977, 1998) θεωρεί ότι δεν υπάρχουν «σηµεία βελονισµού» αλλά «ενεργείς δερµατικές περιοχές» (αλγοτόµια) έκτασης 5-15cm, οι οποίες γίνονται ευαίσθητες η επώδυνες στην πίεση σε πλήθος παθολογικών καταστάσεων. Αντικατέστησε επίσης τον όρο «µεσηµβρινός» µε τον όρο «ζώνη αντανάκλασης του άλγους» καί την παραδοσιακή τεχνική του βελονισµού µε βελονισµό στο περιόστεο. Ανεξάρτητα από την ανατοµική δοµή που βρίσκεται κάτω από κάθε σηµείο βελονισµού, δεχόµαστε σήµερα ότι όλα τα σηµεία βελονισµού χαρακτηρίζονται από την παρουσία µικρών νευρικών πλεγµάτων η δικτύων που βρίσκονται στο δέρµα (αµιγώς αισθητικά ή αισθητικά και συµπαθητικά), περιαγγειακά (µικτά συµπαθητικά και αισθητικά πλέγµατα), στον µυικό ιστό (µικτά αισθητικά και κινητικά νεύρα) ή αµοιγώς νευρικά (πάνω σε κινητικούς νευρικούς κλάδους). (πίνακας 4). Σηµεία Προσωπικού Νεύρου Σηµεία Τρίδυµου Νεύρου Σηµεία Ωλένιου Νεύρου Σηµεία Κερκιδικού Νεύρου Σηµεία Μέσου Νεύρου Σηµεία Ισχιακού Νεύρου Σηµεία Κνηµιαίου Νεύρου Σηµεία Κοινού Περονιαίου Νεύρου Σηµεία Μηριαίου Νεύρου Σηµεία θυροειδούς Νεύρου Σηµεία Ιερού Πλέγµατος ΧΚ 2, ΤΘ 19,20,17, ΠΕ 19, RM 24,26, Στ 7,4 Στ 2,5,6, ΧΚ 1,3,14, ΛΕ 18, ΠΕ 20 Κ 3,7,8, ΛΕ 3,4,5,7,8, ΠΕ 4 ΠΕ 8,9,10,11, ΤΘ 5,9,11,12,13 Περ 4,5,6,7,8, ΧΚ 30,37, ΟΚ 36,37,54,40 ΟΚ 56,57,58, Ν 6 ΟΚ 38,39,59,60,61,62, Στ 36,37,40 Σπ 10,11, Στ 31,32,33,34 Η 9,10,11,12 ΟΚ 27,28,29,30,31,32,33,34, RM 1,2, DM 1,2 (Πίνακας 4) Για την διερεύνηση του ανατοµικού υπόβαθρου των σηµείων βελονισµού οι ερευνητές βασίσθηκαν σε αναφορές ιατρών και ασθενών ότι η τοποθέτηση βελόνας στο 5

6 σηµείο βελονισµού και ο κατάλληλος χειρισµός της βελόνας (αίσθηµα Τε - Τσι) προκαλεί στον ασθενή αίσθηµα βάρους, τάσης, αιµωδίας η ζέστης. Το υποκειµενικό αυτό αίσθηµα είναι το αποτέλεσµα ενός αξονικού αντανακλαστικού που πυροδοτείται µέσω διέγερσης των Αδ και C νευρικών ινών. Αν και η βελόνα είναι δυνατόν να διεγείρει ταυτόχρονα πολλών ειδών νευρικές ίνες, ο Browser (1976) διατείνεται ότι το ερέθισµα του νυγµού και ο ηλεκτροβελονισµός (2 Hz) διεγείρουν εκλεκτικά τις Αδ ίνες. Η θεωρητική αυτή παρατήρηση επιβεβαιώνεται πειραµατικά µε δύο εργασίες. Οι Wang et al (1985) έδειξαν µε µικρονευρογράφηµα ότι ερεθισµός Αδ ινών προκαλεί σε υγιείς εθελοντές αίσθηµα παρόµοιο µε αυτό που δηµιουργεί ο βελονισµός κλασσικών σηµείων βελονισµού. Οι Chiang et al (1973), υποστηρίζουν ότι ερεθισµός Αδ µυϊκών ινών (τοποθέτηση βελόνας ενδοµυϊκά) προκαλεί υποκειµενική αίσθηση που οι ασθενείς την περιγράφουν ως ζέστη, τράβηγµα, µούδιασµα ή πόνο. Οι συγγραφείς αναφέρουν ότι για να είναι αποτελεσµατικός ο βελονισµός πρέπει να επιχειρείται, µε κατάλληλο χειρισµό της βελόνας, η πρόκληση αίσθησης βελονισµού (τέ-τσί). Μια σηµαντική κλινική αναφορά που ίσως βοηθήσει να αποσαφηνίσουµε το φυσιολογικό υπόστρωµα των σηµείων βελονισµού προέρχεται από τους Levine,Gormley & Fields (1976). Οι ερευνητές, εκτιµώντας κλινικά ασθενείς µε µεθερπητική νευραλγία παρατήρησαν ότι η τοποθέτηση βελονών (κλασσικός βελονισµός) σε δερµατικές περιοχές προσβεβληµένες από την νόσο ήταν αναποτελεσµατική. Αυτό, σύµφωνα µε τους Nurmikko & Browser (1990), οφείλεται στο γεγονός ότι ο ιός του έρπητα «διχάζει» τους αισθητικούς υποδοχείς για το νυγµώδες άλγος (Αδ ίνες) µε αποτέλεσµα το αισθητικό ερέθισµα του βελονισµού να µην δρα θεραπευτικά. Οι προηγούµενες αναφορές υποστηρίζουν ότι µε την βελόνα του βελονισµού διεγείρονται κατ εξοχήν Αδ ίνες µέσω των οποίων άγεται το ερέθισµα. Οσον αφορά την συµµετοχή των ινών C στην αγωγή των σηµάτων του βελονισµού και του ηλεκτροβελονισµού οι γνώµες διίστανται. Οι Kawakita et al (1991) προτείνουν ότι οι C πολύτροποι υποδοχείς πρέπει να υπολογισθούν σαν µέρος του φυσιολογικού υποστρώµατος της βιολογικής δράσης του βελονισµού. Οι άξονες των C πολύτροπων υποδοχέων καταλήγουν στις επιφανειακές στιβάδες των οπισθίων κεράτων (δικτυωτός σχηµατισµός). Η διέγερση τους αναστέλλει την δραστηριότητα των WDR νευρώνων, µειώνοντας την ένταση των ερεθισµάτων του πόνου, (οι άξονες των WDR νευρώνων µέσω της νωτιαιοδικτυωτής δέσµης καταλήγουν σε εγκεφαλικούς νευρώνες µεταφέροντας πόνο ). Οι διέγερση των C ινών προκαλεί στον ασθενή αίσθηµα αιµωδίας (όχι πόνου ή βάρους). Τα πειραµατικά όµως δεδοµένα σε ζώα δεν συµφωνούν µε την παραπάνω άποψη. Ο J. Han, ερευνητής νευροφυσιολόγος του ερευνητικού κέντρου φυσιολογίας του Πεκίνου, εφαρµόζοντας καψαϊκίνη στο ισχιακό νεύρο, κατάργησε την δυνατότητα των C ινών να άγουν ερεθίσµατα (η καταστολή των ινών C επιβεβαιώθηκε παρακλινικώς µε ηλεκτρονευρογράφηµα και κλινικώς µε την µέτρηση του λανθάνοντος χρόνου απόσυρσης του άκρου - flick tail test - από πηγή βλαπτικού θερµού στο κάτω άκρο). Κατόπιν εφάρµοσε ηλεκτροβελονισµό στα σηµεία βελονισµού Στ 36 και Σπ 6 των κάτω άκρων. εν καταγράφηκε διαφορά στο αναλγητικό αποτέλεσµα του βελονισµού µεταξύ της οµάδας καψαϊκίνης και της οµάδας ελέγχου. Φαίνεται ότι οι ίνες C δεν συµµετέχουν στην αγωγή των ερεθισµάτων του ηλεκτροβελονισµού. Πρακτικά η ποιότητα του περιφερικού ερεθίσµατος καθορίζει το είδος των υποδοχέων που θα διεγερθούν.(πίνακας 5). Ειδικοί χειρισµοί Αισθητικοί υποδοχείς και νευρικές ίνες Ηπια πίεση Ισχυρή πίεση Μυϊκή διάταση Βελονισµός Τοπικά αναισθητικά Αβ (ΙΙ) και Αδ (ΙΙΙα) Αδ (ΙΙΙb) muscle spindler Golgi (τένοντες) Αα, Αβ, Αδ (ΙΙΙα) Αβ, Αδ (ΙΙΙα) µικρή δόση Αδ (ΙΙΙb), C 6

7 µεγάλη δόση Αδ (ΙΙΙb) και Αδ (ΙΙΙα) ιήθηση µε NaCL 2 Ηλεκτροβελονισµός µικρής έντασης Ηλεκτροβελονισµός µεγάλης έντασης Aα, Αβ, Αδ (ΙΙΙα) Αα, Αβ, Αδ (ΙΙΙα) Αδ (ΙΙΙβ), C (Πίνακας 5) Οι υποκείµενες των σηµείων βελονισµού νευρικές δοµές, προσδίδουν στα σηµεία αυτά µερικές ξεχωριστές ηλεκτρικές, ανατοµικές και φυσιολογικές ιδιότητες οι οποίες έχουν καταγραφεί και ταξινοµηθεί, επιβεβαιώνοντας την ιδιαιτερότητα των σηµείων (πίνακες 6 7 και 8). ΗΛΕΚΤΡΙΚΕΣ (ΦΥΣΙΚΕΣ) Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΣΗΜΕΙΩΝ ΒΕΛΟΝΙΣΜΟΥ ΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΓΥΡΩ ΙΣΤΟΥΣ. ΜΙΚΡΟΤΕΡΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΗ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ (20-200ΚΩ). ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΙΑΦΟΡΑ ΥΝΑΜΙΚΟΥ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΓΥΡΩ ΙΣΤΟΥΣ (ΕΩΣ 250 Mv). ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΗ ΧΩΡΗΤΙΚΟΤΗΤΑ (0,1-2 µf). ΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΙ ΡΥΘΜΟΙ ΠΟΛΩΣΗΣ ΚΑΙ ΑΠΟΠΟΛΩΣΗΣ ΤΗΣ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ ΤΩΝ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΩΝ ΕΡΜΑΤΙΚΩΝ ΚΥΤΤΑΡΩΝ. (Πίνακας 6) ΑΝΑΤΟΜΙΚΟ ΥΠΟΣΤΡΩΜΑ ΤΩΝ ΣΗΜΕΙΩΝ ΒΕΛΟΝΙΣΜΟΥ ΝΕΥΡΙΚΟ ΥΠΟΣΤΡΩΜΑ ΤΟ 50% ΤΩΝ Σ.Β. ΒΡΙΣΚΕΤΑΙ ΠΑΝΩ ΑΠΟ ΝΕΥΡΙΚΟΥΣ ΚΛΑ ΟΥΣ ΤΟ 40% ΤΩΝ Σ.Β. ΒΡΙΣΚΕΤΑΙ ΣΕ ΑΠΟΣΤΑΣΗ < 0,5 cm ΑΠΟ ΚΑΠΟΙΟΝ ΝΕΥΡΙΚΟ ΚΛΑ Ο ΚΑΤΩ ΑΠΟ ΤΑ Σ.Β. ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΕΓΑΛΗ ΠΥΚΝΟΤΗΤΑ ΝΕΥΡΙΚΩΝ ΑΠΟΛΗΞΕΩΝ (4,2 ΦΟΡΕΣ > ΑΠΟ ΚΟΙΝΑ ΕΡΜΑΤΙΚΑ ΣΗΜΕΙΑ) ΣΤΑ Σ.Β. ΥΠΑΡΧΕΙ ΕΝΑΣ ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΣ ΥΠΟ ΟΧΕΑΣ ΚΑΘΕ 2,8 mm 2. ΕΚΤΟΣ Σ.Β. ΥΠΑΡΧΕΙ ΕΝΑΣ ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΣ ΥΠΟ ΟΧΕΑΣ ΚΑΘΕ 12,8mm 2 ΣΤΑ Σ.Β. ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΚΥΡΙΩΣ ΠΑΧΕΙΣ, ΕΜΜΥΕΛΕΣ ΙΝΕΣ (ΟΜΑΣ Αδ ή Ι, ΙΙ). ΕΚΤΟΣ Σ.Β. ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΛΕΠΤΕΣ ΑΜΥΕΛΕΣ ΙΝΕΣ (ΚΥΡΙΩΣ ΟΜΑ ΟΣ C ή ΙΙΙ) (Melzack) ΑΥΤΟΝΟΜΑ ΝΕΥΡΙΚΑ ΠΛΕΓΜΑΤΑ (Thomas 1981) ΙΝΕΣ ΚΟΛΛΑΓΟΝΟΥ (Rabishong 1975) ΑΓΓΕΙΑΚΑ ΠΛΕΓΜΑΤΑ (Bachman 1963, Bossy 1979) ΚΑΤΩ ΑΠΟ ΤΟ 40 % ΤΩΝ Σ.Β. ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΙΑ ΦΛΕΒΑ, ΚΑΤΩ ΑΠΟ ΤΟ 18 % ΜΙΑ ΑΡΤΗΡΙΑ, ΚΑΤΩ ΑΠΟ ΤΟ 42 % ΕΝΑΣ ΝΕΥΡΙΚΟΣ ΚΛΑ ΟΣ (Α.Ν.Σ.) ΙΣΤΟΛΟΓΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ (Bischo 1986, Kellner) ΠΛΗΘΩΡΑ ΑΙΣΘΗΤΙΚΩΝ ΣΩΜΑΤΙ ΙΩΝ (Ι ΙΑΙΤΕΡΑ MEISSNER & KRAUSE), ΑΥΞΗΜΕΝΗ ΠΥΚΝΟΤΗΤΑ ΕΛΕΥΘΕΡΩΝ ΑΠΟΛΗΞΕΩΝ, ΜΕΡΙΚΗ ΙΑΦΟΡΟΠΟΙΗΣΗ (Πίνακας 7). ΚΛΙΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΣΗΜΕΙΩΝ ΒΕΛΟΝΙΣΜΟΥ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑ 2-20mm (ΜΕΤΡΗΣΗ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗΣ) ΑΥΞΗΜΕΝΗ ΒΙΟΧΗΜΙΚΗ ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ (σηµεία βελονισµού: 0,63 +/- 0,06 µg/min/cm 2 CO 2 ) (απλά δερµατικά σηµεία: 0,40 +/- 0,05 µg/min/cm 2 CO 2 ) ΕΠΩ ΥΝΑ ΣΤΗΝ ΠΙΕΣΗ Ο ΗΜΑ, ΑΛΛΑΓΗ ΧΡΟΙΑΣ ΤΟΥ ΕΡΜΑΤΟΣ ΜΙΚΡΗ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ ΕΚΕΙ ΟΠΟΥ ΥΠΑΡΧΕΙ ΠΛΗΘΩΡΑ Α ΕΝΩΝ ΜΕΓΑΛΗ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ ΕΚΕΙ ΟΠΟΥ ΥΠΑΡΧΕΙ ΛΙΓΟ ΥΠΟ ΟΡΙΟ ΛΙΠΟΣ ΕΥΑΙΣΘΗΣΙΑ ΣΤΟΝ ΝΥΓΜΟ (ΠΛΗΘΩΡΑ ΜΗΧΑΝΟΫΠΟ ΟΧΕΩΝ) (Πίνακας 8). 7

8 Οι σύγχρονες γνώσεις ανατοµικής, φυσιολογία και νευρολογίας, µας επιτρέπουν να περιγράφουµε τα σηµεία βελονισµού σύµφωνα µε την ανατοµική τους θέση, την αισθητική και κινητική τους νεύρωση (πίνακας 9). Με τον τρόπο αυτό γίνεται ευκολότερη η ερµηνεία της δράσης των σηµείων βελονισµού, περισσότερο κατανοητός ο φυσιολογικός ρόλος της διέγερσης κάθε σηµείου και σαφέστερος ο εντοπισµός τους. Συνοπτικά, και σύµφωνα µε τα µέχρι σήµερα αποδεκτά στοιχεία, θα υποστηρίζαµε ότι η τοποθέτηση µίας ή περισσοτέρων βελονών σε ένα συγκεκριµένο σηµείο του σώµατος, είναι µία εκλεκτική αισθητική διέγερση Αδ ινών (κυρίως) που ενεργοποιεί νευρικά κυκλώµατα σε 3 διαφορετικά επίπεδα προκαλώντας α) τοπικές αντιδράσεις που αφορούν περιοχή 1-2 cm γύρω από την βελόνη, β) περιοχικές (νωτιαίες ή τµηµατικές) αντιδράσεις που αφορούν δερµατική περιοχή 1-2 δερµοτοµίων και γ) γενικευµένες αντιδράσεις οι οποίες συντελούνται µέσω ενός νευρο-ανοσο-ορµονικού ενδογενούς συστήµατος ελέγχου. ΤΟ ΑΝΑΤΟΜΙΚΟ ΚΑΙ ΝΕΥΡΙΚΟ ΥΠΟΣΤΡΩΜΑ ΤΩΝ ΣΗΜΕΙΩΝ ΒΕΛΟΝΙΣΜΟΥ ΣΗΜΕΙΟ ΒΕΛΟΝΙΣΜΟΥ ΑΝΑΤΟΜΙΚΗ ΘΕΣΗ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΝΕΥΡΩΣΗ ΚΙΝΗΤΙΚΗ ΝΕΥΡΩΣΗ ΑΙΜΑΤΩΣΗ ΠΕ 4 1 ος µεσόστεος µ. Κερκιδικό ν. (Α 6 ) Μέσο ν. (Α 7, Α 8, Θ 1 ), ωλένιο ν. (Α8, Θ1) Κλάδος κερκιδικής α. ΧΚ 21 Ανω µοίρα τραπεζοειδούς µ. Υπερπλάτιο ν. (Α 4,5,6 ) Παραπληρωµατικό ν. (ΧΙ) Υπερπλάτια α. ΣΤ 6 Μασητήρας µ. Τρίδυµο ν. (3 ος κλάδος) Προσωπικό ν. (VII) Προσωπική α. ΣΤ 36 Πρόσθιος κνηµιαίος µ. Σαφηνές ν. (Ο 3,4, Ι 1,2 ) Εν τω βάθη περονιαίο ν. Πρόσθια κνηµιαία α. ΧΚ 30 Μέσο γλουτιαίο µ. Κάτω γλουτιαίο ν. (Ο 4,5, Ι 1,2,3 ) Ισχιακό ν. (Ο 4, 5, Ι 1,2,3 ) Κάτω γλουτιαία α. ΣΠ 10 Εσω πλατύς µ. Πρόσθιο µηριαίο ν. (Ι 2,3,4 ) Μηριαίο ν. Ο 2,3,4 ) Μηριαία α. ΛΕ 11 Υπακάνθιος µ. 4 ο µεσοπλεύριο ν. (Θ 4 ) Υπερπλάτιο ν. Α 5,6 ) Υπερπλάτια α. ΟΚ 40 Ιγνυακή χώρα Οπίσθιο µηριαίο (Ι 2 ) Μηριαίο ν. (Ο 2,3,4 ) Ιγνυακή α. (Πίνακας 9). 5.1 Τοπική δράση των σηµείων βελονισµού. Η τοπική δράση του βελονισµού αφορά µικρή δερµατική περιοχή γύρω από τη βελόνη, οφείλεται στην ιστική βλάβη που προκαλείται από την τοποθέτηση της βελόνας στο δέρµα και είναι κοινή για όλα ανεξαιρέτως τα σηµεία βελονισµού (µη ειδική δράση). Η τοπική αντίδραση είναι αποτέλεσµα πολλών παραγόντων (σχήµα 1). Αρχικά, η διαφορά ηλεκτρικού δυναµικού που υπάρχει µεταξύ της βελόνας και των στιβάδων του δέρµατος, όπου αυτή τοποθετείται (το δυναµικό ηρεµίας µεταξύ των στιβάδων της επιδερµίδας είναι mv), δηµιουργεί ένα γαλβανικό ρεύµα µικρής εντάσεως της τάξεως των 5 mv (injury potential). Το ηλεκτρικό αυτό ρεύµα είναι ικανό να διεγείρει την κυτταρική µεµβράνη, να αυξήσει την διαπερατότητα της και τελικά να µεταβληθεί η συγκέντρωση των ιόντων Να+ και Κ+ ενδοκυττάρια και εξωκυττάρια προκαλώντας στα κύτταρα, στους παρακείµενους αισθητικούς υποδοχείς και στις νευρικές απολήξεις της περιοχής µια κατάσταση διεγερσιµότητας. Παράλληλα, ο τραυµατισµός των κυττάρων του χορίου (και ιδιαίτερα των µαστοκυττάρων της στιβάδας του Lewis) προκαλεί απελευθέρωση στον εξωκυττάριο χώρο αλγογόνων χηµικών ουσιών και διέγερση των αλγαισθητικών υποδοχέων της περιοχής στην οποία τοποθετείται η βελόνη. Γνωρίζουµε 3 διαφορετικούς µηχανισµούς µε τους οποίους οι ουσίες αυτές συµµετέχουν στην διέγερση της περιοχής και στην αγωγή του άλγους (Yaksh & Hammond, 1982). 1)Με την ενεργοποίηση των αλγοϋποδοχέων και παραγωγή πόνου λόγω άµεσου χηµικού ερεθισµού (βραδυκινίνη, ακετυλοχολίνη, Κ +, Η + ). 8

9 2)Με την αύξηση της ευερεθιστότητος των αισθητικών υποδοχέων και των ελεύθερων νευρικών απολήξεων της περιοχής (προσταγλανδίνες PGE 1, PGE 2, PGF 2a, PGF 2b κλπ)και 3)µε την πρόκληση εξαγγείωσης (ουσία Ρ). Ο κυριότερος νευροδιαβιβαστής του άλγους στην περιφέρεια είναι η ουσία Ρ. Η ουσία Ρ είναι εντεκαπεπτίδιο που µεταφέρεται από τις νευρικές ίνες µέχρι τις τελικές απολήξεις των νευρικών ινών C. Βρίσκεται σε µεγάλες συγκεντρώσεις σε όλο το περιφερικό νευρικό σύστηµα, τον νωτιαίο µυελό και το κεντρικό νευρικό σύστηµα. Στο κεντρικό νευρικό σύστηµα ανιχνεύεται σε ικανές ποσότητες στο πρόσθιο υποθαλαµικό πυρήνα, στο κέλυφος του φακοειδούς πυρήνος και στον δικτυωτό σχηµατισµό της µέλαινας ουσίας. Στο επίπεδο του νωτιαίου µυελού, περίπου το 20% των κυτταρικών σωµάτων των γαγγλίων της οπίσθιας οδού, περιέχουν ουσία Ρ. Αυτά τα κύτταρα έχουν µικρό πυρήνα και βραχείς αµύελους άξονες (Hokfelt et al, 1983). Οι περιφερικές απολήξεις τους βρίσκονται στην επιδερµίδα, στα τοιχώµατα των τριχοειδών του δέρµατος και στους δερµατικούς αδένες. Οι κεντρικές απολήξεις τους προβάλλουν στις επιφανειακές στιβάδες των οπισθίων κεράτων (Ι και ΙΙ µυελώδες πέταλο). Στην περιφέρεια, ανιχνεύεται τοπικά, προκαλεί έντονη αγγειοδιαστολή και µαζί µε τις ανωτέρω αναφερόµενες ουσίες (σεροτονίνη, βραδυκινίνη κ.α.), προκαλούν έκδηλα κλινικά τοπικά φαινόµενα φλεγµονής, όπως: οίδηµα, ερυθρότητα, κνησµό ή καυσαλγία (triple response of Lewis, Foerster 1927). Τα τοπικά αυτά φαινόµενα είναι εµφανή σε κάθε θεραπευτική παρέµβαση µε βελονισµό και θεωρείται ότι η ουσία Ρ, η βραδυκινίνη, η σεροτονίνη και η ισταµίνη είναι ουσίες υπεύθυνες για την τοπική «νευρογενή φλεγµονή» που προκαλεί η βελόνη. Η διέγερση (µε βελόνα) αισθητικών υποδοχέων θα προκαλέσει βιολογική αντίδραση µόνον αν το ερέθισµα είναι επαρκές και αρκετά έντονο ώστε να ενεργοποιήσει και τους αισθητικούς υποδοχείς µιας ευρύτερης περιοχής, µεταβάλλοντας (σε δεύτερο χρόνο) τον ουδό τους. Γνωρίζουµε σήµερα ότι στον παθολογικό (χρόνιο) πόνο η ευαισθησία (το δεκτικό πεδίο) των αισθητικών υποδοχέων µεταβάλλεται. Oι Raja, Campbell & Meyer (1984), βρήκαν ότι ένα βλαπτικό θερµό ερέθισµα µειώνει τον ουδό των αισθητικών υποδοχέων για την θερµότητα στην περιοχή εφαρµογής του θερµού, µειώνει όµως παράλληλα τον ουδό των µηχανοϋποδοχέων τόσο τοπικά, όσο και σε γειτονικές δερµατικές περιοχές (έκτασης 1-2 δερµοτοµίων από την βλάβη). Ετσι, στην περιοχή γύρω από ένα έγκαυµα παρατηρείται φυσιολογική λειτουργία των θερµοϋποδοχέων ενώ ταυτόχρονα υπολειτουργία των µηχανοϋποδοχέων. Οι εντοπισµένες βλάβες του δέρµατος, προκαλούν σχεδόν πάντα διαταραχές του δεκτικού πεδίου, του ρυθµού εκφόρτισης και του ουδού λειτουργίας των αισθητικών υποδοχέων µιας ευρύτερης περιοχής. Είναι δύσκολο να φανταστούµε πιο εντοπισµένη δερµατική βλάβη από αυτήν που προκαλείται στον βελονισµό µε την τοποθέτηση βελόνας σε συγκεκριµένα σηµεία. Είναι πιθανόν, η επαναλαµβανόµενη δερµατική βλάβη που προκαλεί η βελόνα να µειώνει τον ουδό των µηχανοϋποδοχέων. εν είναι παράδοξο ότι, ενώ αρχικά οι ασθενείς δεν πονούν µε την τοποθέτηση των βελονών στην περιοχή του πόνου, συγχρόνως µε την βελτίωση των συµπτωµάτων τους και την µείωση του άλγους, αυξάνεται η δυσφορία τους στον βελονισµό, ο οποίος, προς το τέλος της θεραπείας, γίνεται επώδυνος. Mετά την αφαίρεση της βελόνης, η άνιση κατανοµή των ηλεκτρικών φορτίων (λόγω περίσσειας ιόντων Κ+) γύρω από τα όρια του τραύµατος, δηµιουργεί ένα ηλεκτρικό "δυναµικό ροής" που ενεργεί ως διεγέρτης των ελευθέρων νευρικών απολήξεων του δέρµατος, για 72 ώρες µετά τον βελονισµό. Το «ηλεκτρικό δυναµικό ροής» αντιπροσωπεύει έναν από τους βασικούς µηχανισµούς επούλωσης των τραυµάτων του δέρµατος και είναι καθοριστικός παράγων για την ενεργοποίηση των µηχανισµών αυτών. Η επιστράτευση των ανωτέρω µηχανισµών και η ένταση της τοπικής αντίδρασης ποικίλουν ανάλογα µε τον χαρακτήρα της διέγερσης, το πάχος και το µήκος της βελόνης, το βάθος του τραύµατος, την ποιότητα των υποκείµενων ιστών και την ετοιµότητα του νευρικού συστήµατος του ασθενούς.ολα τα ανωτέρω (δηλαδή αισθητικός, µηχανικός, χηµικός, χηµικός και ηλεκτρικός ερεθισµός) προκαλούν ένα συνεχές περιφερικό αισθητικό ερέθισµα ικανό να ενεργοποιήσει ενδογενείς περιφερικούς και κεντρικούς µηχανισµούς αναλγησίας και «φυτικής» οµοιόστασης Απενεργοποίηση εν τω βάθει επώδυνων σηµείων (σηµείων trigger). Η ποιότητα του ερεθίσµατος εξαρτάται από το βάθος έµπαρσης της βελόνας και την ποιότητα του ιστού στον οποίο 9

10 αυτή τοποθετείται. Συχνά, η βελόνα τοποθετείται ενδοµυϊκά στην περιοχή της νευροµυϊκής σύναψης, σε σηµεία που ονοµάζονται σηµεία πυροδότησης ή σηµεία trigger. Αυτά είναι επώδυνα σηµεία του µυϊκού ιστού µε ειδικά χαρακτηριστικά (πίνακας 10) που ανιχνεύονται σε πλήθος εκφυλιστικών παθήσεων της σπονδυλικής στήλης και τοπικών µυοσυνδεσµικών ή αρθριτικών κακώσεων (κυρίως καταπονήσεων). ΙΑΓΝΩΣΤΙΚΑ ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΓΙΑ ΤΑ ΣΗΜΕΙΑ TRIGGER * Ευαίσθητα ψηλαφητά οζίδια * Σε µία τεταµένη µυϊκή δεσµίδα * Περιορισµός της κίνησης και πόνος που ανακουφίζεται µε την διάταση * Αναπαραγωγή του πόνου µε την πίεση του σηµείου * Τοπική απαντητική σύσπαση του µυός local (Local Twitch Rerponce) ΕΝΙΟΤΕ: -µυϊκή αδυναµία ή ατροφία -υιοθέτησης παθολογικής στάσης / κίνησης / βάδισης -µείωση παθητικού και ενεργητικού εύρους κίνησης -λειτουργικές διαταραχές (Πίνακας 10). Η απλή τοποθέτηση βελόνας στα σηµεία αυτά επιτυγχάνει : α) την απενεργοποίηση των σηµείων πυροδότησης (ελάττωση της έντασης και του ρυθµού εκφόρτισης των αλγαισθητικών ερεθισµάτων από τον µυ στα ανώτερα κέντρα) και β) την ενεργοποίηση τµηµατικών (segmental) νωτιαίων αντανακλαστικών µέσω των οποίων µειώνεται ο πόνος, χαλαρώνει ο µυϊκός ιστός και βελτιώνεται η αιµάτωση του µυός. Στην διαδικασία αυτή, συµµετέχουν οι υποδοχείς της µυϊκής ατράκτου (ιδιοδεκτική αισθητικότης) και τα κύτταρα των προσθίων και οπισθίων κεράτων του νωτιαίου µυελού. Υπάρχουν πολλές τεχνικές αντιµετώπισης του µυοπεριτονιακού πόνου (πίνακας 11). ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΩΝ ΣΗΜΕΙΩΝ TRIGGER Παντός τύπου ασκήσεις διάτασης Τοπικό µασάζ ιαλείπουσα πίεση των σηµείων (pressure / release) ιάταση ταυτόχρονα µε ψεκασµό (spray and strech) Εναλλασσόµενη σύσπαση / χάλαση (contract / relax) Εκγύµναση και φροντίδα αγωνιστών / ανταγωνιστών (reciprocal inhibition). ιατήρηση εύρους κίνησης. Στρατηγικές κινητικής συµπεριφοράς Βελονισµός ιηθήσεις (αναισθητικό ή NSAID) (Πίνακας 11). Ιστορικά, η χρήση διηθήσεων για την απενεργοποίηση των µυϊκών σηµείων trigger χρονολογείται από το 1938 όταν ο Kellgren (1938), διηθώντας τα σηµεία trigger µε τοπικό αναισθητικό, µείωνε το µυϊκό άλγος των ασθενών του. Οι Travell & Simons (1983, 1992) συνέχισαν την θεραπευτική αυτή διαδικασία πειραµατιζόµενοι µε πλήθος τοπικών αναισθητικών, αναλγητικών και κορτικοειδών φαρµάκων. Οι Sola & Κuitert (1955) και Sola & Williams (1956) δοκίµασαν να διηθήσουν σηµεία trigger µε φυσιολογικό ορό µε εξίσου καλά αποτελέσµατα. Οι Frost, Jessen & Siggard-Andersen (1980), σχεδίασαν µία διπλή τυφλή κλινική µελέτη µε δύο οµάδες ασθενών. Συνέκριναν την αποτελεσµατικότητα της µεπιβακαίνης (οµάδα Α) και του φυσιολογικού ορού (οµάδα Β) στην αντιµετώπιση του άλγους ασθενών µε µυοσκελετική νόσο. Εκπληκτοι διαπίστωσαν ότι το 80% των ασθενών της οµάδας Β ανέφερε µείωση του πόνου σε σύγκριση µε το 52% των ασθενών της οµάδας Α (µε µεπιβακαίνη). Επιπλέον, το αναλγητικό αποτέλεσµα που επετεύχθη µε την διήθηση των σηµείων µε φυσιολογικό ορό διήρκεσε 6 φορές περισσότερο από αυτό του τοπικού αναισθητικού. Oπως αναφέρεται στο άρθρο, ο φυσιολογικός ορός ερεθίζει εντονότερα τον µυϊκό ιστό (συνθήκες άσηπτης φλεγµονής) γεγονός που δεν συµβαίνει µε το τοπικό αναισθητικό (αισθητικό block). Ο Lewit (1979), θεωρώντας ότι η µηχανική βλάβη που προκαλεί η βελόνα έχει µεγαλύτερη θεραπευτική αξία από αυτήν της 10

11 φαρµακευτικής ουσίας, χρησιµοποίησε την τεχνική της ξηρής βελόνας (dry needling) σε 241 ασθενείς µε µυοσκελετικό πόνο. Τόσο αυτός, όσο και οι Jaeger & Skootsky (1987) ανακοίνωσαν ότι η αποτελεσµατικότητα της τεχνικής απενεργοποίησης των σηµείων trigger και της µείωσης του πόνου, εξαρτάται από την ακρίβεια ένθεσης της βελόνας στο σηµείο trigger και όχι από την φαρµακευτική ουσία που χρησιµοποιείται. Οι Garvey, Marks & Wiesel (1989), σε διπλή τυφλή συγκριτική µελέτη βρήκαν ότι η αποτελεσµατικότητα του βελονισµού στην µείωση του πόνου ασθενών µε χρόνιο µυοσκελετικό άλγος (63%) ήταν µεγαλύτερη από αυτήν της διήθησης µε λιδοκαίνη η λιδοκαίνη και στεροειδή (42%). O Gunn (1976a,b,c, 1977, 1978, 1980), αναγνωρίζοντας στον χρόνιο ριζιτικό η/και ψευδοριζιτικό πόνο χαρακτηριστικά νευροπαθητικού πόνου (ανώµαλες εκφορτίσεις του κινητικού νεύρου λόγω σπονδυλαρθροπάθειας η παγίδευσης), χρησιµοποιεί την τεχνική του βελονισµού (dry needling) για την θεραπεία του πόνου, του µυϊκού σπασµού, την απενεργοποίηση των σηµείων trigger και την θεραπεία των διαταραχών του αυτόνοµου σε ασθενείς µε χρόνιο µυοσκελετικό πόνο. Ο Gunn εξηγεί ότι το µικροτραύµα που προκαλείται από την ένθεση της βελόνας στην µυϊκή µάζα παράγει «ενδογενές ρεύµα βλάβης (current of injury) τοπικά. Η ηλεκτρική δραστηριότητα στο σηµείο της βλάβης φτάνει τα 2mV, είναι δε τόσο µεγαλύτερη, όσο ο χειρισµός της βελόνας είναι εντονότερος. Οι επανειληµµένοι µικροτραυµατισµοί και οι τοπικές µικροαιµµοραγίες που δηµιουργούνται έχουν σαν αποτέλεσµα την συγκέντρωση παραγώγων ανάπτυξης στην περιοχή (growth factors) όπως αναπτυξιακοί αιµοπεταλιακοί παράγοντες. Η παρουσία των παραγώγων αυτών διευκολύνει την σύνθεση DNA, ινών κολλαγόνου και τον σχηµατισµό πρωτεϊνών, γεγονότα που στο σύνολο τους προάγουν την ίαση. Επιπλέον, η αυτόµατη µυική σύσπαση που προκαλείται από την ένθεση καί κίνηση της βελόνας στην περιοχή της νευροµυική σύναψης δρά σπασµολυτικά, ελαττώνοντας την τάση στους τένοντες του µυός. Στην βιβλιογραφία περιγράφονται καί άλλες τεχνικές αναλγησίας µε απλή βελόνα. Οι Macdonald et al (1983), Bowser (1987) και Baldry (1993, 1998) υποστηρίζουν ότι απλή επιφανειακή διέγερση των Αδ ινών (επιφανειακός βελονισµός) του υπερκείµενου των σηµείων trigger δερµατικού η υποδορίου ιστού, πρέπει να θεωρείται αρκετή για την απενεργοποίηση των σηµείων trigger. Οι ανωτέρω υποστηρίζουν ότι για την επίτευξη ικανοποιητικού αποτελέσµατος (αναλγησία εξ υπερδιεγέρσεως - hyperstimulation analgesia) απαιτείται:1) έντονο η µέτριας έντασης ερέθισµα, η φύση του οποίου να µπορεί να περιγραφεί ως «βλαπτική». 2) Το ερέθισµα να εφαρµόζεται κοντά στην εστία του πόνου αλλά όχι στην περιοχή του µέγιστου πόνου και 3) Το ερέθισµα να µην διαρκεί πολύ (όχι περισσότερο από 3 λεπτά) και να είναι επαναλαµβανόµενο. Αναφορικά µε το φυσιολογικό υπόστρωµα του βελονισµού όταν εφαρµόζεται ενδοµυϊκά σε σηµεία trigger, πρέπει να αναφερθούν τα εξής: Οι βλαπτοδεκτικοί υποδοχείς του δέρµατος διακρίνονται σε υψηλής ουδού Αδ µηχανοθερµικούς υποδοχείς και σε C πολύµορφους (η πολύτροπους) υποδοχείς. Στην µυϊκή µάζα, οι υποδοχείς αυτοί αντιστοιχούν µε ΙΙΙης (ΙΙΙ α & β) και IVης τάξεως βλαπτοδεκτικούς υποδοχείς. Το τραύµα στο δέρµα προκαλεί αρχικά σαφή, εντοπισµένο, οξύ πόνο (Αδ υποδοχείς) που ακολουθείται από βύθιο, διάχυτο πόνο (C υποδοχείς). Θα περιµέναµε, ένα µυϊκό τραύµα να δραστηριοποιεί αρχικά τις ΙΙΙης τάξεως (παρόµοιες µε τις Αδ) ίνες και αργότερα τις Ivης τάξεως ( C) ίνες. Παρά ταύτα, δεν γνωρίζουµε αν αυτό ισχύει. εν γνωρίζουµε επίσης την υποκειµενική αίσθηση που εκφράζει κάποιος µετά τον ερεθισµών των ΙΙΙης τάξεως µυϊκών βλαπτοϋποδοχέων. Θεωρούµε όµως ότι ο πόνος των ασθενών µε ενεργά σηµεία trigger οφείλεται στη διέγερση των IVης τάξεως (C πολύτροπων) υποδοχέων των µυών. 5.2 Περιοχική (τµηµατική ή νωτιαία) δράση του βελονισµού. Ως περιοχική δράση αναφέρεται η ενεργοποίηση µιας περιοχής µέσω αντανακλαστικών τόξων. Αυτά παράγονται µε τον ερεθισµό ενός αισθητικού υποδοχέα. Το ερέθισµα άγεται κεντροµόλα σε έναν αισθητικό ή κινητικό πυρήνα του νωτιαίου µυελού και εκεί παράγεται µία τροποποιητική (απαντητική) αντίδραση του οργανισµού (Nashold & Bullitt 1979,1981). Η αντίδραση αυτή αφορά µία ευρύτερη περιοχή 2 ή 3 δερµοτοµίων. Τα αντανακλαστικά τόξα ταξινοµούνται σε τέσσερις οµάδες : επιφανειακά (δέρµα και βλεννογόνοι) αντανακλαστικά, τενόντια (µυοτατικά) αντανακλαστικά, σπλαγχνικά (οργανικά) αντανακλαστικά και παθολογικά αντανακλαστικά. Θα αναφερθούµε σε αυτά που αφορούν την πρακτική του βελονισµού. 11

12 Από την έσω (µεταµερή) µοίρα του βλαστικού δέρµατος αναπτύσσονται οι σωµίτες. Κάθε σωµίτης διακρίνεται σε τρεις µοίρες: το σκληροτόµιο (διάπλαση χόνδρων, οστών και συνδετικού ιστού), το µυοτόµιο (διάπλαση σκελετικών µυών) και το δερµοτόµιο (διάπλαση του χορίου του δέρµατος). Η διάταξη του νευρικού συστήµατος είναι τέτοια ώστε οι νευρικές ίνες από κάθε τµήµα του σώµατος (ανάλογα µε την εµβρυϊκή του προέλευση δηλαδή από ποίο σωµίτη προέρχεται) συρρέουν στο αυτό νευροτόµιο (στο ίδιο επίπεδο του νωτιαίου µυελού). Ετσι, το Θ 7 δερµοτόµιο (βλ. χάρτη δερµοτοµίων), το Θ 7 µυοτόµιο (λοξός κοιλιακός µ., πλατύς ραχιαίος µ, κλπ), το Θ 7 σκληροτόµιο (7 η και 8 η πλευρά, 1 ος, 2 ος και 3 ος οσφυϊκός σπόνδυλος) και το Θ 7 σπλαγχνοτόµιο (αυτόνοµες και αισθητικές ίνες από στόµαχο, πάγκρεας, χοληδόχο κλπ) συνδέονται λειτουργικά µέσω του νωτιαίου µυελού και µοιράζονται τις αισθητικές, κινητικές και αυτόνοµες ίνες των Θ 6, Θ 7 και Θ 8 νευροτοµίων (επίπεδο του νωτιαίου µυελού στο ύψος του 7 ου και 8 ου θωρακικού σπονδύλου) (overlapping). Στα νευροτόµια συρρέουν οι αισθητικές ίνες από κάθε σηµείο του δερµοτοµίου, µυοτοµίου, σπλαγχνοτοµίου και οστεοτοµίου. Η δοµή του νευρικού συστήµατος είναι τέτοια, ώστε µία δερµατική περιοχή, ένας µυς, µία οµάδα συνδέσµων, ένα σπλάγχνο, ένα τµήµα οστού «εξυπηρετούνται» από ένα και το αυτό µυελικό κέντρο (νευροτόµιο ή µυελοτόµιο) (Καφαντάρης 1982, Bonica 1990, Kandel, Schwartz & Jessel 1991). Κατά την εµβρυϊκή ζωή η νεύρωση των οστών, των µυών του δέρµατος και των σπλάγχνων είναι συµµετρική. Αναπτυσσόµενος όµως ο οργανισµός χάνει την αρχική του συµµετρία. Τελικά, µόνο τα µεσοπλεύρια νεύρα διατηρούν την αρχική συµµετρική αντιστοιχία µεταξύ νευροτοµίων, δερµοτοµίων και µυοτοµίων (Netter 1986). Η γνώση της τοπογραφικής ανατοµικής των ζωνών αυτών (όπως αυτές διαµορφώνονται στον ενήλικα) είναι απαραίτητη στον βελονιστή και έχει ιδιαίτερη κλινική αξία για την εντόπιση παθήσεων των οπισθίων και προσθίων ριζών των νωτιαίων νεύρων αλλά και για την ορθή επιλογή των σηµείων που πρέπει να βελονιστούν. Κλινικά, µια σπλαγχνική βλάβη (σπλαγχνοτόµιο) είναι πιθανόν να δηµιουργήσει δερµατικές περιοχές υπεραλγησίας (δερµοτόµιο), µυϊκή δυσλειτουργία, ατροφία, βράχυνση, συνολκή η µυϊκό σπασµό (µυοτόµιο), περιαρθρική η αρθρική εκδήλωση άλγους (σκληροτόµιο), µέσω σπλάγχνο-δερµατικών, σπλαγχνο-µυϊκών η γενικότερα σπλαγχνο - σωµατικών αντανακλάσεων (Czakanski et al 1998, Giamberardine et al 1998). Θεραπεία µε οποιοδήποτε φυσικό µέσο (θερµό, ψυχρό, υπέρηχο, laser, η βελονισµό) θα επηρεάσει λειτουργικά το νοσούν όργανο µέσω δερµάτo-σπλαγχνικών ή µυο-σπλαγχνικών αντανακλάσεων (Μπάκας 1998). Το θεωρητικό µοντέλο που περιγράφει την τµηµατική οργάνωση του νωτιαίου µυελού και τον τρόπο σύγκλισης των ερεθισµάτων σε κάθε νευροτόµιο ονοµάζεται θεωρία της σύγκλισης (projection-convergence theory) (σχήµα 2). Σύµφωνα, µε τη θεωρία της σύγκλισης των ερεθισµάτων στο επίπεδο του νωτιαίου µυελού, (Martyn 1864, Sturge 1883, Ross 1887, Head 1893, Mackenzie 1912, Rush 1960, Pomeranz, Wall & Weber 1968, Foreman 1981, Cervero1982), η αισθητική διέγερση (πχ τοποθέτηση βελόνης) µιας περιοχής του δέρµατος θα προκαλέσει λειτουργικές αντανακλαστικές αντιδράσεις στους µυς, στα αγγεία των µυών, στους συνδέσµους και στα σπλάγχνα που «εξυπηρετούνται» αισθητικά ή κινητικά από το ίδιο µυελοτόµιο. Βασιζόµενοι στην θεωρία της σύγκλισης προσπαθούµε να ερµηνεύσουµε την τµηµατική δράση του βελονισµού, την δράση δηλαδή της ειδικής τεχνικής βελονισµού κατά την οποία χρησιµοποιούνται σηµεία βελονισµού του ίδιου δερµοτοµίου η µυοτοµίου της περιοχής που πάσχει, της περιοχής του προβαλλόµενου σπλαγχνικού πόνου η της περιοχής του αντανακλαστικού µυϊκού πόνου. Οι Bekkering & Van Bussel (1998), Macdonald (1998), αναφέρουν χαρακτηριστικά ότι σύµφωνα µε τη θεωρίας της σύγκλισης, σε ασθενή µε επικονδυλίτιδα αριστερού άνω άκρου, µε άλγος της περιοχής του Α 6 δερµοτοµίου, τα σηµεία βελονισµού που θα χρησιµοποιηθούν είναι αυτά που εντοπίζονται ανατοµικά στο Α 6 δερµοτόµιο (Πν 5, 11, ΠΕ 1,14 και Περ 3,7 µε τοποθέτηση βελόνας επιπολής στον δερµατικό ιστό), στο Α6 µυοτόµιο (σηµεία βελονισµού που εντοπίζονται εν τω βάθει στον υπερακάνθιο µ., υπακάνθειο µ., υποκλείδιο µ., υποπλάτιο µ., δελτοειδή µ., δικέφαλο µ., βραχιονοκερκιδικό µ,, υπτιαστή µ. κλπ) και στο Α 6 σκληροτόµιο (τοποθέτηση βελόνας στα σηµεία βελονισµού Πν 5,11, Περ 2,3, ΤΘ 3, ΛΕ 10,11, ΠΕ 1,16 - η βελόνα αγγίζει το περιόστεο). Αναφέρονται επίσης (Karavis 1997), τα φυσιολογικά αποτελέσµατα της ένθεσης βελόνας (dry needling) στο βελονιστικό σηµείο Στόµαχος 36 σε βάθος 3 cm. Το σηµείο αυτό βρίσκεται στα κάτω άκρα, ένα εκατοστό επί 12

13 τα εκτός του πρόσθιου χείλους της κνήµης και τρία εκατοστά κάτω του κνηµιαίου κυρτώµατος (κινητικό σηµείο του πρόσθιου κνηµιαίου µυός). Η διέγερση αυτή θα προκαλέσει: α) Τοπική αισθητική διέγερση της περιοχής της κνήµης που νευρούται αισθητικά από τον δερµατικό κλάδο του µείζονος σαφηνούς νεύρου (Ο 3 - Ο 4 νευροτόµιο). β) ιέγερση των αισθητικών υποδοχέων και των µηχανοϋποδοχέων (ίνες ΙΙΙα και ΙΙΙβ τάξεως) του προσθίου κνηµιαίου µυός (κινητική νεύρωση από το εν τω βάθει περονιαίο νεύρο δηλ. Ο 4, Ο 5, Ι 1 νευροτόµιο). γ) Αγγειοσύσπαση ή αγγειοδιαστολή (ανάλογα µε τις παραµέτρους διέγερσης) µέσω της πρόσθιας κνηµιαίας αρτηρίας, η οποία αναλαµβάνει την δερµατική και την µυϊκή αρτηριακή άρδευση της περιοχής. δ) Μυοχάλαση, η οποία θα επηρεάσει και όλες τις µυϊκές οµάδες που έχουν κοινή νευροτοµική κατανοµή στο Ο 5 µυελοτόµιο και συγκεκριµένα τους : µακρό εκτείνοντα τον µέγα δάκτυλο (Ο 4, Ο 5, Ι 1 ), µακρό και βραχύ περονιαίο (Ο 4, Ο 5 ) και µείζονα γλουτιαίο (Ο 5, Ι 1, Ι 2 ) και τέλος ε)ενεργοποίηση των σεροτονινεργικών και ενδορφινεργικών συστηµάτων αναλγησίας (κεντρικά). Για όλα τα ανωτέρω, το σηµείο αυτό επιλέγεται να διεγερθεί σε όλες τις οσφυο-ισχιαλγίες µε κατανοµή άλγους Ο 5 - Ι 1, µε ή χωρίς αισθητικές διαταραχές Το Σπλαγχνο-δερµατικό αντανακλαστικό: σύµφωνα µε αυτό µία λειτουργική ή οργανική διαταραχή ενός σπλάγχνου προκαλεί πόνο, υπαισθησία, τάση ή ερύθηµα σε συγκεκριµένη περιοχή του δέρµατος (σχήµα 3). Κατά κανόνα, η δερµατική περιοχή στην οποία προβάλλεται το άλγος έχει, σε σχέση µε το σπλάγχνο που αλγεί, κοινή σωµατοτοµική καταβολή στο έµβρυο και εποµένως νευρούται αισθητικά από το ίδιο νευροτόµιο του νωτιαίου µυελού. Π.χ. ερεθισµός του κατιόντος κόλου µε χλωριούχο βάριο θα προκαλέσει αλλαγές της χροιάς του δέρµατος σε µία περιοχή 2-3 δερµοτοµίων του συγκεκριµένου µυελοτοµίου (Θ 9 -Θ 12 ). Εγχυση αδρεναλίνης 10% στην περιτονία του στοµάχου, της χοληδόχου ή στην κάψα του σπληνός θα δηµιουργήσει δέρµα "λάµπον" σε συγκεκριµένη µικρή περιοχή των δερµοτοµίων των οργάνων αυτών. Αλγος της χοληδόχου κύστεως προβάλλεται στο δέρµα του δεξιού υποχονδρίου και της κορυφής της δεξιάς ωµοπλάτης, άλγος έλκους 12δακτύλου προβάλλεται σε δερµατική περιοχή της ράχεως αντιστοίχως προς τον 11ο θωρακικό σπόνδυλο. Το σπλάγχνο-δερµατικό αντανακλαστικό που µόλις περιγράψαµε διαδίδεται κυρίως µέσω της συµπαθητικής αλυσίδας (Cannon & Murphy 1907). ιατοµή του νωτιαίου µυελού δεν επηρεάζει το αντανακλαστικό αυτό. ιατοµή της συµπαθητικής αλύσου το καταργεί. Πρόσφατες εργασίες σε ζώα επιβεβαιώνουν ότι το πνευµονογαστρικό νεύρο αποτελεί τµήµα του δερµατο-σπλαγχνικού αντανακλαστικού τόξου. Οι Uvnas et al (1992) µελέτησαν τους µηχανισµούς έκλυσης γαστρίνης, χολοκυστοκινίνης (CCK) και σωµατοστατίνης µετά από ένα περιφερικό ερέθισµα (η γαστρίνη και η χολοκυστίνη είναι ορµόνες του γαστρεντερικού συστήµατος ενώ η σωµατοστατίνη είναι παράγων τόσο του κεντρικού νευρικού συστήµατος - προκαλεί αναστολή έκκρισης αυξητικής ορµόνης - όσο και του γαστρεντερικού συστήµατος - ευρεία κατανοµή σε όλο το γαστρεντερικό σύστηµα και στα νησίδια του παγκρέατος - δ-κύτταρα). Σε υγιείς αρουραίους και υπό γενική αναισθησία, εφάρµοσαν τρία αισθητικά ερεθίσµατα α) µικρής συχνότητας (2Hz) ηλεκτροβελονισµό ενδοµυϊκά, β) βλαπτικό θερµό (40-42 ο C) και γ) δόνηση (100 Hz). Η αισθητική διέγερση µε τους τρόπους α και β ενεργοποιεί κυρίως µικρές και µεσαίες εµµύελες ίνες από µυς και δέρµα αντίστοιχα. Η δόνηση ενεργοποιεί µεγάλης διαµέτρου αισθητικές δερµατικές ίνες. Το πείραµα επαναλήφθηκε σε βαγοτοµηθέντες αρουραίους και σε αρουραίους µετά από χορήγηση ατροπίνης (0,5mg/Kg). Από όλα τα ζώα µετρήθηκαν τα επίπεδα γαστρίνης, χολοκυστοκινίνης (CCK) και σωµατοστατίνης στο περιφερικό αίµα. Και τα τρία αισθητικά ερεθίσµατα (ηλεκτροβελονισµός, θερµό, δόνηση) προκάλεσαν σηµαντική αύξηση των επιπέδων γαστρίνης και χολοκυστοκινίνης. Ο ηλεκτροβελονισµός αύξησε σηµαντικά τα επίπεδα, γαστρίνης, χολοκυστοκινίνης και σωµατοστατίνης. Χορήγηση ατροπίνης και βαγοτοµή κατάργησε την αντανακλαστική έκλυση των ανωτέρω ουσιών ενώ παρατηρήθηκαν σηµαντικά µειωµένα επίπεδα χολοκυστοκινίνης στα βαγοτοµηθέντα ζώα στα οποία εφαρµόσθηκε ηλεκτροβελονισµός. Να σηµειωθεί ότι η χολοκυστοκινίνη θεωρείται σηµαντικός ανορεξιογόνος παράγων, µε 13

14 ρόλο στο έντερο και στο φλοιό για τη ρύθµιση της λήψης τροφής. ιατοµή του παρασυµπαθητικού νεύρου καταργεί την έκκριση της ερµατο-σπλαγχνικό αντανακλαστικό: Ο ερεθισµός ενός δερµατικού σηµείου επηρεάζει λειτουργικά το όργανο µε το οποίο η δερµατική περιοχή συνδέεται νευροτοµιακά (Sato et al 1975, Sato & Terni 1976) (σχήµα 4). Πειραµατικά, έγχυση προκαϊνης σε δερµατικά επώδυνα σηµεία του προσθίου θωρακικού τοιχώµατος ασθενών µε στηθαγχικό πόνο, προκαλεί ταχεία ύφεση του προκάρδιου άλγους( Travell & Riyzler 1946). Ηλεκτρικός ερεθισµός του σηµείου Παχύ Εντερο 18 (ΠΕ 18) αµφοτερόπλευρα προκαλεί αναλγησία, ικανή για την επίτευξη θυρεοειδεκτοµής. Το σηµείο αυτό βρίσκεται σε περιοχή νεύρωσης του 3ου αυχενικού οπισθίου νωτιαίου κλάδου. Από το ίδιο αυχενικό µυελοτόµιο νευρούται αισθητικά η κάψα του θυρεοειδούς αδένος και η υπερκείµενη δερµατική περιοχή. Εχουν παρατηρηθεί αλλαγές (επιβράδυνση ή επιτάχυνση) στο εύρος των περισταλτικών κινήσεων του δωδεκαδάκτυλου και του λεπτού εντέρου κατά την διάρκεια ή αµέσως µετά τον µηχανικό ερεθισµό του δέρµατος σε ειδικά (ενεργά) σηµεία του Θ 6 -Θ 9 δερµοτοµίου σε ποντίκια. Ανάλογη αντίδραση παρατηρήθηκε στην ουροδόχο κύστη µετά τον ερεθισµό των ιερών δερµοτοµίων (Ο 5 -Ι 4 ). Οι Sato, Sato & Suzuki (1992) µελέτησαν σε αρουραίους (υπό γενική αναισθησία µε κυστεοµανοµέτρηση µέσω καθετήρα) τον βασικό ρυθµό σύσπασης και την µέγιστη σύσπαση της ουροδόχου κύστεως. Τα αποτελέσµατα των πειραµάτων είχαν ως ακολούθως: 1. Βελονισµός στην περιοχή πέριξ του περινέου αναστέλλει τις ρυθµικές συσπάσεις της ουροδόχου και τον ρυθµό εκφόρτισης των απαγωγών νεύρων της κύστης χωρίς να επηρεάζει την δραστηριότητα άλλων απαγωγών νεύρων (π.χ. υπογάστριο). Ο βελονισµός σε άκρα πρόσωπο, στήθος, κοιλιά ή θώρακα δεν έχει κανένα αποτέλεσµα. 2. Η διέγερση (τοποθέτηση βελόνας) των µυών του περινέου (αποκόβοντας χειρουργικά το δέρµα από τον µυϊκό ιστό και διατηρώντας ακέραιους τους νευρικούς κλάδους για µύες και δέρµα) προκαλεί µεγαλύτερη αναστολή από αυτήν που προκαλείται από την διέγερση των δερµατικών περιοχών (άρα η ενδοµυϊκή ένθεση βελόνας έχει καλύτερο αποτέλεσµα από την δερµατική διέγερση). 3. ιέγερση της περινεϊκής περιοχής προκαλεί αύξηση της δραστηριότητας των προσαγωγών νευρικών ινών (καταγραφή από αιδοιικά και πυελικά νεύρα). 4. Τα φυσιολογικά αποτελέσµατα της διέγερσης καταργούνται µετά χειρουργική εκτοµή των πυελικών και αιδοιικών νευρικών κλάδων που νευρώνουν το δέρµα και τους µύες του περινέου (η ακεραιότης του νευρικού συστήµατος και η αρτιότητα του αντανακλαστικού τόξου είναι αναγκαίες συνθήκες για την επιτυχία του βελονισµού). Είναι σαφέστατη η τµηµατική κατανοµή του δερµατοσπλαγχνικού και µυοσπλαγχνικού αντανακλαστικού. Η προσαγωγός µοίρα του αντανακλαστικού τόξου αποτελείται από τα πυελικά και αιδοιικά νεύρα (νευρώνουν το δέρµα του περινέου και τους υποκείµενους µυς) ενώ η απαγωγός µοίρα αποτελείται από τους πυελικούς κλάδους που νευρώνουν την ουροδόχο κύστη. Αυτό το αντανακλαστικό δεν εξαρτάται από ανώτερα εγκεφαλικά κέντρα. ιατοµή του νωτιαίου µυελού ή των σπλαγχνικών νεύρων καταργούν το αντανακλαστικό. ιατοµή του πνευµονογαστρικού νεύρου δεν επηρεάζει το αποτέλεσµα Τα σπλαγχνοµυϊκά και σπλαγχνοσπλαγχνικά (σπλαγχνοσωµατικά αντανακλαστικά) είναι εσωτερικά αντανακλαστικά τόξα των κεντροµόλων οδών του συµπαθητικού και παρασυµπαθητικού συστήµατος (Cannon & Murphy 1907). Αυτά ερµηνεύουν τη µυϊκή σύσπαση και τον αγγειακό σπασµό που παρατηρείται σε παθήσεις εσωτερικών οργάνων. Οι αισθητικές ίνες από τους µύες, τα αγγεία και τα αντίστοιχα όργανα συρρέουν σε γειτονικούς πυρήνες του ίδιου µυελοτοµίου οι οποίοι λειτουργικά συνδέονται µεταξύ τους (έσω και έξω διάµεσο πυρήνα). Με το αντανακλαστικό αυτό ερµηνεύεται α)το µυϊκό άλγος κατά τη λειτουργία του µυός υπό συνθήκες περιορισµένης αιµάτωσης (π.χ. διαλείπουσα χωλότητα σε αποφρακτική ενδαρτηρίτιδα), β) η σύσπαση των µυών του κοιλιακού τοιχώµατος και η τοπική δερµατική αγγειοδιαστολή (ερύθηµα) που παρατηρείται σε παθήσεις εσωτερικών οργάνων και γ) η οµόπλευρη µυϊκή ατροφία που παρατηρείται σε µυϊκές οµάδες υπερκείµενες των σπλάγχνων που αλγούν. Η εκρίζωση των οπισθίων ριζών και η διατοµή των σπλαγχνικών νεύρων καταργούν το αντανακλαστικό (Knawazawa, Sato & Takeshige 1987). Η δοµή του αντανακλαστικού τόξου έχει ως εξής: ένα βλαπτικό ερέθισµα στο δέρµα διεγείρει τους άξονες των Αδ και C αισθητικών ινών των περιφερικών νεύρων. Η πληροφορία της διέγερσης εισέρχεται στα οπίσθια κέρατα του νωτιαίου µυελού και 14

15 µεταδίδεται µε την συµβολή διάµεσων νευρώνων στους κινητικούς νευρώνες των προσθίων κεράτων (α και γ σύστηµα των µυών) του ίδιου µυελοτοµίου. Eτσι, η διέγερση µιας οµάδος αισθητικών υποδοχέων των µυών, των τενόντων η του δέρµατος, θα προκαλέσει σύσπαση ή χάλαση των σωµατικών µυών της διεγερµένης περιοχής (τµηµατική κατανοµή του αντανακλαστικού). Κατ αυτόν τον τρόπο, µε ένα αισθητικό ερέθισµα (νυγµός), είναι δυνατόν να στρατολογούνται νευρώνες οι οποίοι βρίσκονται οµόπλευρα και ετερόπλευρα της αρχικής διέγερσης (οµόπλευρη διέγερση των καµπτήρων και αναστολή (χάλαση) των εκτεινόντων). Αντίπλευρη αναστολή των καµπτήρων και διέγερση των εκτεινόντων flexor and cross-extensor reflex. (σχήµα 5) (Burt 1993). Οι θεραπείες αποκατάστασης µε φυσικά µέσα και ο βελονισµός, επιτυγχάνουν µέσω του δερµατο-µυϊκού αντανακλαστικού µυοχάλαση και βελτίωση της ενδοµυϊκής αιµατικής παροχής σε µεµονωµένους µύες ή µυϊκές οµάδες (Μπάκας 1985, 1998). Η επιλογή της περιοχής που θα διεγερθεί εξαρτάται από τον µυ-στόχο. 5.3 Γενική (κεντρική ή υπερνωτιαία) δράση του βελονισµού. Εχει επικρατήσει η άποψη να διαχωρίζεται η αναλγητική δράση του βελονισµού (βελονισµός για την επίτευξη αναλγησίας) από την θεραπευτική δράση (βελονισµός για την αντιµετώπιση ασθενειών και συµπτωµάτων κατά συστήµατα). Αν και γνωρίζουµε ότι ο χρόνιος πόνος µπορεί να είναι αφ εαυτού νόσος και δεν είναι εύκολο να ξεχωρίσουµε την νόσο από το σύµπτωµα, ο διαχωρισµός αυτός εξυπηρετεί τις ερευνητικές µας προσπάθειες Αναλγητική δράση. Οµάδες νευροφυσιολόγων και ερευνητών της δράσης του Βελονισµού, του ηλεκτροβελονισµού, της ηλεκτροθεραπείας και άλλων µεθόδων φυσικής θεραπευτικής, µελέτησαν τους πιθανούς µηχανισµούς και τον τρόπο ανάλυσης των περιφερικών ερεθισµάτων από το κεντρικό νευρικό σύστηµα αλλά και τον τρόπο απάντησης του κεντρικού νευρικού συστήµατος σε αυτά τα ερεθίσµατα (Adams 1967, Andersson 1973, Andersson 1975, Acupuncture anesthesia research group 1978, Terrenius 1978). Eνα περιφερικό ερέθισµα, ανάλογα µε την ποιότητα του, διεγείρει συγκεκριµένους πυρήνες του κεντρικού νευρικού συστήµατος και προκαλεί έκκριση ή ποσοτική µεταβολή νευροδιαβιβαστικών ουσιών στο αίµα και στο εγκεφαλονωτιαίο υγρό. Η θεώρηση αυτή αρχικά βασίστηκε σε δύο πειραµατικά δεδοµένα του Πανεπιστηµίου του Πεκίνου. Πειράµατα σε κουνέλια έδειξαν ότι µετά από αρτηριακή αναστόµωση 2 κουνελιών (cross circulation technique) επιτυγχάνεται αναλγησία όχι µόνο στο κουνέλι που εφαρµόζεται ο βελονισµός, αλλά και στο κουνέλι στο οποίο, µέσω της αναστόµωσης, κυκλοφορεί το αίµα του πρώτου. Επίσης, µετάγγιση εγκεφαλονωτιαίου υγρού από γάτα - δότη, στην οποία είχε προηγουµένως εφαρµοσθεί αναλγησία µε βελονισµό, σε µία άλλη γάτα - λήπτη προκαλεί αναλγησία µετά πάροδο 10 λεπτών και στην γάτα λήπτη. Ο έλεγχος της αναλγησίας ελέγχθηκε µε flick tail test. Εκτοτε, η ύπαρξη (µετά από βελονισµό) αναλγητικών νευροδιαβιβαστικών ουσιών στο εγκεφαλονωτιαίο υγρό και στο περιφερικό αίµα έχει επιβεβαιωθεί επανειληµµένως και βεβαιώνει την δυνατότητα του βελονισµού να ενεργοποιήσει κεντρικά συστήµατα ελέγχου του πόνου. Ολα τα σηµεία βελονισµού δεν έχουν την ίδια αναλγητική ικανότητα. Η ιδιαιτερότητα τους έχει διαπιστωθεί και ερευνητικά (σε πειραµατόζωα) και κλινικά (σε ασθενείς). Τυχαία δερµατικά σηµεία έχουν αναλγητικό αποτέλεσµα στο 28% - 35% των ασθενών σε σύγκριση µε τα βελονιστικά σηµεία τα οποία έχουν αναλγητικό αποτέλεσµα στο 55% - 85% των ασθενών. Οι εργασίες που κατά καιρούς έχουν δηµοσιευθεί αφορούν τα βελονιστικά σηµεία Πνεύµων (Π) 7, Στόµαχος (Στ) 36, Παχύ Εντερο (ΠΕ) 4, Σπλήν (Σπ) 6, Παχύ Εντερο (ΠΕ) 10, Τριπλός Θερµαστής (ΤΘ) 5, Ηπαρ (Η) 3 και Περικάρδιο (Περ.) 6 (σχήµα 6). εν υπάρχει αµφιβολία ότι η τοποθέτηση βελόνας στα σηµεία αυτά λειτουργεί παυσίπονα σε περιοχές του σώµατος οι οποίες δεν έχουν καµιά συγγενική νευρική σχέση µε αυτά. Τα συστήµατα που ενεργοποιούνται µέσω των σηµείων αυτών µπορεί να είναι α) οπιούχα συστήµατα ενδογενούς αναλγησίας, και β) µη οπιούχα συστήµατα (Chiang & Chang 1973, Cheng & Pomeranz 1979) (σχήµα 7). 15

16 Κατά Watking & Mayer (1982), µε φυσικά µέσα αναλγησίας (περιφερικός ερεθισµός) ενεργοποιούνται έξι (6) διαφορετικά συστήµατα ενδογενούς αναλγησίας που αφορούν την παραγωγή: νευρογενών οπιούχων ουσιών, ορµονικών οπιούχων ουσιών, νευρογενών µη οπιούχων ουσιών, ορµονικών µη οπιούχων ουσιών, νευρογενών ουσιών µε άγνωστη δράση και ορµονικών ουσιών µε άγνωστη δράση. Τα τελευταία χρόνια, η αναλγητική δράση του βελονισµού χρησιµοποιείται για την θεραπευτική αντιµετώπιση περιστατικών µε οξύ µετεγχειρητικό ή χρόνιο πόνο και λιγότερο για τη χειρουργική αναλγησία που µπορεί να προσφέρει. Ενδεικτικά αναφέρω ότι από τα άρθρα του Medline (internet), τα αφορούν την παυσίπονη και αναλγητική δράση του βελονισµού. Τα σηµαντικότερα από αυτά αφορούν εργαστηριακές µελέτες σε πειραµατόζωα και κλινικές µελέτες εκπονηµένες σε τµήµατα κτηνιατρικών κλινικών. Το γεγονός αυτό αποκλείει την υποβολή (τα ζώα δεν υποβάλλονται), την ύπνωση, το placebo effect (εν µέρει) ενώ δεν µπορεί εξαιρεθεί η αναλγησία από stress (stress-induced analgesia). Αναφέρουµε χαρακτηριστικά ότι ο βελονισµός αντιµετωπίζει αποτελεσµατικά: Σχετικώς γενικευµένα σύνδροµα χρόνιου πόνου (ινοµυαλγία, άλγη ρευµατοειδούς αρθρίτιδας, οστεοαρθρίτιδα, άλγη ψυχικής αιτιολογίας, άλγη διαστρέµµατος η διατάσεως, άλγη ψωριασικής αρθρίτιδας, οστεοχονδρίτιδας, οστεοπόρωσης και µυϊκού σπασµού). Σύνδροµα χρόνιου πόνου κεφαλής και λαιµού (νευραλγία τριδύµου, µεθερπητική νευραλγία, κεφαλαλγία τάσεως, ηµικρανία (κοινή και χρόνια µορφή), σύνδροµο κροταφογναθικής διάρθρωσης, αυχενογενής κεφαλαλγία). Σπονδυλικό πόνο (spinal pain) (αυχενικός, θωρακικός και οσφυϊκός χρόνιος ριζιτικός και ψευδοριζιτικός πόνος, πόνος από εκφυλιστική σπονδυλαρθροπάθεια, πόνος από οστεοαρθρίτιδα των µικρών αρθρώσεων των σπονδύλων, δισκογενής πόνος, µυϊκά σύνδροµα πόνου αυχενικής, θωρακικής και οσφυϊκής µοίρας σπονδυλικής στήλης, σύνδροµα µυοπεριτονιακού πόνου (σηµεία trigger στη µυϊκή µάζα) των αυχενικών, θωρακικών και οσφυϊκών µυών, ραιβόκρανο). Χρόνια επώδυνα σύνδροµα άνω άκρων (ριζιτικά σύνδροµα βραχιονίου πλέγµατος, περιαρθρίτιδα ώµου (rotator cuff syndrome), υπακρωµιακή τενοντο-ελυτρίτις, τενοντίτιδα δικεφάλου, επικονδυλίτιδα (tennis & golfer s elbow), σύνδροµο DeQuervain, σύνδροµο καρπιαίου σωλήνα, οστεοαρθρίτιδα άκρας χειρός, σύνδροµο Raynaud) Χρόνια επώδυνα σύνδροµα κάτω άκρων (Ισχιαλγία, οστεοαρθρίτιδα ισχίου, γόνατος, ποδοκνηµικής, χονδροµαλάκυνση επιγονατίδος, νυχτερινές κράµπες γνωστής η άγνωστης αιτιολογίας, restless legs, οστεοαρθρίτιδα άκρου ποδός) Χρόνιο σπλαγχνικό πόνο (Μεθερπητική νευραλγία, στηθαγχικός πόνος, µυϊκός πόνος θωρακικού η κοιλιακού τοιχώµατος, οισοφαγίτιδα, γαστρίτιδα, ευερέθιστο έντερο, µεσοπλεύρια νευραλγία, πρωτοπαθής δυσµηνόρροια, ψυχογενή άλγη θώρακος και κοιλιακής χώρας. Στις περιπτώσεις που αναφέρουµε, ο βελονισµός δρα κυρίως αναλγητικά, και µυοχαλαρωτικά. Προσφέρει σηµαντική βοήθεια στο 55-85% των ασθενών µε χρόνιο πόνο (Lewith & Machin 1983, Richardson & Vincent 1986, Vincent & Richardson 1986), ενώ η µορφίνη αντιµετωπίζει επιτυχώς περίπου το 70% και η placebo αγωγή µε ζαχαρίνη το 35% (Beecher 1955). Στα περισσότερα άρθρα, αναφέρεται σηµαντική βελτίωση τόσο του πόνου όσο και του ψυχισµού των ασθενών. Εχει παρατηρηθεί ότι λόγω της ενεργοποίησης οπιούχων και σεροτονινεργικών συστηµάτων αναλγησίας ο βελονισµός δρα ευφορικά, κατευναστικά και αγχολυτικά, βελτιώνει τον ύπνο των ασθενών και µειώνει την ένταση των νευροφυτικών διαταραχών και της φοβίας Θεραπευτική δράση: Με τον όρο θεραπευτική δράση του βελονισµού εννοούµε την δυνατότητα του βελονισµού να επεµβαίνει θεραπευτικά σε διάφορα συστήµατα του οργανισµού (καρδιακό, αναπνευστικό, ανώτερο και κατώτερο πεπτικό, ουροποιητικό κλπ). Περιληπτικά ο βελονισµός, µόνος του ή σε συνδυασµό µε άλλα θεραπευτικά µέσα, µπορεί να αντιµετωπίσει την σπλαγχνική δυσφορία ή τον πόνο την δυσλειτουργία του αυτόνοµου νευρικού συστήµατος φλεγµονές και λοιµώξεις παθήσεις του περιφερικού και του κεντρικού νευρικού συστήµατος. Είναι γεγονός ότι δεν υπάρχουν αποδείξεις για την θεραπευτική δυνατότητα του βελονισµού αλλά επαρκείς ενδείξεις της αποτελεσµατικότητας του. Ο S. Andersson υποστηρίζει ότι ο κλινικός ιατρός µπορεί να βρει επαρκή στοιχεία για την δράση του βελονισµού στα πιο κάτω νοσήµατα (ή συµπτώµατα ασθενειών): 16

17 ιδιοπαθή υπέρταση, υπόταση, ταχυκαρδία φυτικής αιτιολογίας, ισχαιµικό επεισόδιο. βρογχικό άσθµα, νευροφυτική δύσπνοια. γαστρεντερικές φλεγµονώδεις παθήσεις και διαταραχές του τόνου του ΦΝΣ. εµβοές, ίλιγγοι εξαρτήσεις και παχυσαρκία. θεραπεία συναισθηµατικών διαταραχών, διαταραχών συµπεριφοράς (αϋπνία, αγχώδη νεύρωση, κατάθλιψη, φοβίες). Ο Omura (1976), υποστηρίζει παράλληλα ότι ο βελονισµός µπορεί να αποδειχθεί ιδιαίτερα αποτελεσµατικός σαν µέσο αποκατάστασης ασθενών µε αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο (θροµβωτικό ή αιµορραγικό), και θεραπευτικά σε µυϊκές ατροφίες, νευραπραξίες, πάρεση προσωπικού νεύρου και διάφορα παγιδευτικά σύνδροµα. Τα ενδογενή οπιοειδή πεπτίδια κακώς έχουν συνδεθεί µόνο µε το άλγος. Είναι άµεσα συνδεδεµένα µε όλες τις µορφές εξάρτησης (ναρκωτικά, κάπνισµα, αλκοολισµό). Χαµηλά επίπεδα µεθειονίνης - εγκεφαλίνης έχουν βρεθεί στη µέλαινα ουσία σε ασθενείς µε νόσο του Πάρκινσον και υψηλότατες συγκεντρώσεις στον οπίσθιο κοχλιακό πυρήνα και στο διάµεσο γονατώδες σώµα, σε ασθενείς µε σχιζοφρένεια. Επίσης υπάρχουν σηµαντικές ενδείξεις για τον ρόλο τους στην ρύθµιση της πείνας (regulation of feeding) και της παχυσαρκίας. Ειδικά για την παχυσαρκία έχει διαπιστωθεί η ύπαρξη µεγάλου αριθµού πεπτιδίων στους υποθαλαµικούς πυρήνες του εγκεφάλου και στον γαστρεντερικό σωλήνα. Τα γνωστότερα αναφέρονται α) ως πεπτίδια κορεσµού και β) ως πεπτίδια που διεγείρουν την όρεξη και λειτουργούν είτε ως αναστολείς ορµονών, είτε ως νευροδιαβιβαστές. Οι νευροδιαβιβαστικές ουσίες είναι οι κύριοι συντονιστές του φαινοµένου ερέθισµα - ανάλυση - απάντηση και είναι υπεύθυνες για τις γενικευµένες χηµικές αντιδράσεις του οργανισµού (χηµεία της συµπεριφοράς). Πράγµατι, έχει παρατηρηθεί ότι η κατάθλιψη συνδυάζεται µε διαταραχή του µεταβολισµού της νοραδρεναλίνης και της σεροτονίνης. Επίσης, είναι γνωστή η αντικαταθλιπτική δράση των αµφεταµινών, όπως και η ύπαρξη υποδοχέων βενζοδιαζεπίνης στην παρεγκεφαλίδα και στο µεταιχµιακό - δρεπανοειδές σύστηµα (limbic system). Γενικότερος είναι ίσως ο ρόλος του γ-αµινοβουτυρικού οξέως (GABA), γνωστός νευροδιαβιβαστής για τον ανασταλτικό του ρόλο στην νευροµεταβίβαση (µέσω αντλίας Κ +, Να +, Cl - ) και την έντονη αγχολυτική του δράση. Ο βελονισµός χρησιµοποιείται για την θεραπεία πλήθους λειτουργικών διαταραχών όπως µεταβολικών νοσηµάτων, ενδοκρινικών διαταραχών, ψυχικών νόσων, λειτουργικών, αναπνευστικών και πεπτικών διαταραχών, αλλεργιών, νευροφυτικών διαταραχών κλπ. Η αναφορά της νευρωνικής θεωρίας δράσεως του Βελονισµού στις ασθένειες αυτές, στηρίζεται αφενός στη διερεύνηση του αγνώστου µέχρι στιγµής οµοιοστατικού ρόλου του δικτυωτού σχηµατισµού της εγκεφαλικής ουσίας, αφετέρου στην πληθώρα των νευροδιαβιβαστικών ουσιών που ανιχνεύονται περιφερικά µετά την θεραπεία µε βελονισµό (χολοκυστοκινίνη, µποµπεσίνη, νευροτενσίνη, εκλυτικός παράγων της κορτικοτροπίνης-crh, δυνορφίνη, ενδορφίνη, νευροπεπτίδιο Υ, εγκεφαλίνες, αµίνες, σεροτονίνη), και στον τρόπο παραγωγής, δράσης, έκκρισης, ενεργοποίησης και ενζυµατικής αδρανοποίησης των ανωτέρω ουσιών. Φαίνεται ότι τελικά οι ουσίες αυτές δρουν παρόµοια µε τις κλασσικές ορµόνες των ενδοκρινών αδένων, ενεργοποιώντας µηχανισµούς αρνητικής και θετικής παλίνδροµου κίνησης (Feedback) (Adams 1967, Andersson 1973, Andersson 1975, Acupuncture anaesthesia research group 1978). 6. Μηχανισµοί δράσεως του βελονισµού και του ηλεκτροβελονισµού. Ο βελονισµός στη ύση χρησιµοποιήθηκε αρχικά για την αντιµετώπιση του οξέως και του χρόνιου πόνου (Mann et al 1973) και αργότερα για την αντιµετώπιση της µετεγχειρητικής ναυτίας και του εµέτου (Dundee et al 1986). Από ερευνητικές εργασίες σε ζώα και ανθρώπους φαίνεται ότι η αναλγησία µε βελονισµό καταργείται µετά από χορήγηση ναλοξόνης (Mayer, Price & Raffi 1977, Sjolund & Eriksson 1979, Cheng & Pomeranz 1980) γεγονός που δείχνει το οπιοεξαρτώµενο υπόστρωµα του αναλγητικού µηχανισµού που ενεργοποιεί ο βελονισµός. Η αναλγησία που επιτυγχάνεται µε διήθηση προκαίνης, η µαρκαίνης σε σηµεία trigger, καταργείται µε την χορήγηση ναλοξόνης (Fine, Milano & Hare 1988). Επίσης, ενδοκοιλιακή (εγκεφαλική) η ενδοθήκια χορήγηση του οκταπεπτιδίου της χολοκυστοκινίνης (CCK-8), ουσία που ανταγωνίζεται τα ενδογενή οπιοειδή, καταργεί (σε ποντίκια) την αναλγησία από µορφίνη και ηλεκτροβελονισµό (Han, Ding & Fan 1986). 17

18 Σε ασθενείς στους οποίους είχε εφαρµοσθεί αποτελεσµατικά θεραπευτικός βελονισµός για προβλήµατα χρόνιου πόνου παρατηρήθηκε αύξηση στο ΕΝΥ της β-ενδορφίνης (Clement-Jones et al 1980). Παρότι στις αρχικές παρατηρήσεις φάνηκε ότι η µεθεγκεφαλίνη δεν συµµετείχε στην αναλγησία µε βελονισµό διότι τα επίπεδα της στο ΕΝΥ παρέµεναν σταθερά πριν, κατά την διάρκεια και µετά τον βελονισµό, πρόσφατες έρευνες ( Bing et al 1991) έδειξαν ότι ειδικά κύτταρα του νωτιαίου µυελού παράγουν µεθειονίνη εγκεφαλίνη αµέσως µετά την εφαρµογή TENS ή ηλεκτροβελονισµού. Ζώα που δεν απάντησαν αρχικά σε πρωτόκολλα αναλγησίας µε βελονισµό, ανταποκρίθηκαν θετικά µετά από χορήγηση -φαινυλαλανίνης, ένζυµο το οποίο αναστέλλει την αποδόµηση της µεθεγκεφαλίνης (Tekeshige et al 1990). Σε αυτά τα στοιχεία στηρίζεται η θεωρία της ενδορφινεργικής οδού δράσεως του βελονισµού. Με εργαστηριακά πειράµατα κυρίως σε ζώα, ο Pomeranz, συνόψισε την αναλγητική δράση του βελονισµού ως εξής: 6.1. Εγκεφαλινεργική θεωρία του Pomeranz Ο βελονισµός αποτελεί αισθητική διέγερση δερµατικών (Αδ και C) ινών και µυϊκών νευρικών ινών (Αα ίνες για τους σκελετικούς µύες και Αγ για τις ίνες της µυϊκής ατράκτου). Η διέγερση, µέσω του νωτιαίου µυελού και των προσθιοπλαγίων δεµατίων δραστηριοποιεί τρία κέντρα : τον νωτιαίο µυελό, τον µεσεγκέφαλο και το υποθάλαµο - υποφυσιακό σύστηµα (σχήµα 8). Στο 1ο επίπεδο (νωτιαίος µυελός) το αναλγητικό αποτέλεσµα επιτυγχάνεται µε την παρουσία τριών νευροδιαβιβαστικών ουσιών. Της ενδορφίνης, της δυνορφίνης και του γ- αµινοβουτυρικού οξέως (GABA). Στο 2ο επίπεδο (µεσεγκέφαλος) επιτυγχάνεται αναλγητική δράση κυρίως µε εγκεφαλίνη (ενεργοποίηση του raphe descending system) και δευτερευόντως µε µονοαµίνες, σεροτονίνη και νορεπινεφρίνη. Το 3ο επίπεδο (υποθαλαµο-υποφυσιακό σύστηµα) ενεργοποιείται και δρα αναλγητικά µέσω β ενδορφίνης και ACTH. Οι περισσότεροι ερευνητές (Stux & Pomeranz 1991) αναφέρουν τα κάτωθι αποτελέσµατα για να υποστηρίξουν την αναλγητική δράση του βελονισµού µέσω οπιούχων: 1. Τέσσερις διαφορετικοί ανταγωνιστές οπιούχων καταργούν την αναλγητική δράση του βελονισµού. 2. Η ναλοξόνη καταργεί το αναλγητικό αποτέλεσµα. 3. Μικροέγχυση ναλοξόνης η έγχυση αντισωµάτων ενδορφίνης (στο Κ.Ν.Σ.) καταργούν το αναλγητικό αποτέλεσµα. 4. Ποντίκια µε γενετικά µειωµένη τη συγκέντρωση οπιούχων υποδοχέων στο Κ.Ν.Σ. έχουν πτωχή απάντηση στον βελονισµό. 5. Κουνέλια µε ανεπάρκεια ενδορφίνης δεν απαντούν στο βελονιστικό ερέθισµα. 6. Τα επίπεδα ενδορφίνης αυξάνουν σηµαντικά στο περιφερικό αίµα και στο εγκεφαλονωτιαίο υγρό κατά τη διάρκεια του ηλεκτροβελονισµού, ενώ αντίθετα τα επίπεδα τους µειώνονται στο Κ.Ν.Σ. 7. Το αναλγητικό αποτέλεσµα του βελονισµού διαρκεί πολύ περισσότερο όταν εµποδίζουµε την ενζυµατική αποδόµηση της ενδορφίνης. 8. Το αναλγητικό αποτέλεσµα του βελονισµού µεταβιβάζεται µε το αίµα (cross circulation) και το εγκεφαλονωτιαίο υγρό. 9. Η αναστολή της υποφυσιακής ενδορφίνης καταργεί το βελονιστικό αποτέλεσµα. 10. Παρατηρείται αύξηση του αγγελιαφόρου RNA για την προ-εγκεφαλίνη στον εγκέφαλο (υπόφυση) για ώρες µετά τον βελονισµό. 11. Μείωση της υποφυσιακής β-ενδορφίνης καταργεί το αναλγητικό αποτέλεσµα του βελονισµού. 12. Παρατηρείται αύξηση του mrna της προεγκεφαλίνης µετά από ηλεκτροβελονισµό. 13. Παρατηρείται αύξηση του c-fos πρωτεϊνικού γονιδίου σε περιοχές ενδορφινεργικών εγκεφαλικών νευρώνων. 14. Βλάβη του τοξοειδούς πυρήνα καταργεί το αναλγητικό αποτέλεσµα του βελονισµού. 15. Καταστροφή των νευρώνων της περιυδραγωγίου φαιάς ουσίας καταργεί την αναλγησία µε βελονισµό. Επιπρόσθετα (Bossult & Stomberg 1983, Andersson 1997) τα οπιούχα δεν εκφράζουν ανεξάρτητα την δράση τους στο επίπεδο του κεντρικού νευρικού συστήµατος, αλλά σε συνεργασία µε άλλες ουσίες ελέγχουν την απελευθέρωση ακετυλοχολίνης. Από το µητρικό µόριο προ-οπιοµελακορτίνη παράγεται β-ενδορφίνη και ACTH σε ίσες 18

19 ποσότητες στην υπόφυση. Η ACTH, αφενός διεγείρει την παραγωγή επινεφριδιακής κορτιζόνης, η οποία παίζει καθοριστικό ρόλο στις φλεγµονώδεις αντιδράσεις και στις αντιδράσεις υπερευαισθησίας που παρατηρούνται στους ασθµατικούς ασθενείς, αφετέρου συµµετέχει σε ένα πολύπλοκο νευρο-ανοσο-ενδοκρινικό σύστηµα ελέγχου του stress, της συµπεριφοράς και του συµπαθητικού τόνου. Οι Ε1 και Ε2 προσταγλανδίνες, που προκαλούν χάλαση των λείων µυϊκών ινών και δρουν βρογχοδιασταλτικά στο βρογχικό άσθµα, συνεργάζονται άµεσα µε οπιούχα πεπτίδια για την παραγωγή ACTH Θεωρία της πύλης του πόνου (των Melzack & Wall) Περιφερικά, η ουσία Ρ αποτελεί τον κυριότερο νευροδιαβιβαστή του πόνου. Αυτή συντίθεται στα µεσοσπονδύλια γάγγλια και ανιχνεύεται σε µεγάλη πυκνότητα στα οπίσθια κέρατα της φαιάς ουσίας του νωτιαίου µυελού και στις τελικές απολήξεις των ινών C. Με επιφανειακό, ενώδυνο βελονισµό διεγείρονται Αβ ίνες (αφή, πίεση). Η διέγερση των Αβ ινών αναστέλλει την ενεργοποίηση των ινών C, δεν εκκρίνεται ουσία Ρ και δεν άγεται ο πόνος κεντρικότερα. Η Gate Control Theory (σχήµα 9), ενώ ερµηνεύει σαφώς το άµεσο αναλγητικό αποτέλεσµα του ΤΕΝΣ και του Ηλεκτροβελονισµού (ηλεκτρική διέγερση µε εν τω βάθει ηλεκτρόδια-βελόνες), αδυνατεί να δώσει απάντηση στα µονιµότερα αποτελέσµατα της θεραπείας µε βελονισµό που παρατηρούνται σε κλινικές µελέτες. Είναι χαρακτηριστικό ότι το 60% περίπου των ασθενών µε άλγος της ΟΜΣΣ ανακουφίζεται σηµαντικά µετά από την εφαρµογή θερµών επιθεµάτων (43-51 ο C ) ή υπερήχων και η βελτίωση των συµπτωµάτων διαρκεί από 90 λεπτά έως 7 ηµέρες. Αντίθετα, η εφαρµογή βελονισµού σε γενικά σηµεία και ηλεκτροβελονισµού σε τοπικά σηµεία ανακουφίζει τους ασθενείς για εβδοµάδες, µήνες έως και 3 χρόνια. Αυτά παρατηρήθηκαν στο 58% των ασθενών µε χρόνιο άλγος της οσφύος στους οποίους εφαρµόσθηκε βελονισµός (Price et al ). 6.3 Θεωρία της µυϊκής συµµετοχής του Andersson Τόσο ο βελονισµός όσο και η µυϊκή άσκηση απελευθερώνουν ενδογενείς οπιοειδείς ουσίες, η παρουσία των οποίων φαίνεται ότι επηρεάζουν την λειτουργία πολλών συστηµάτων του οργανισµού. Σύµφωνα µε τον Andersson (1997) ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει για τον βελονισµό η β-ενδορφίνη. Η ουσία αυτή έχει υψηλή συγγένεια µε τους µ-υποδοχείς και ο φυσιολογικός της ρόλος είναι σηµαντικός τόσο στον έλεγχο του πόνου όσο και στην ρύθµιση της πίεσης του αίµατος και του ελέγχου της θερµοκρασίας του σώµατος (θερµορύθµιση). Η β ενδορφίνη απελευθερώνεται µέσω δύο διαφορετικών συστηµάτων (σχήµα 10). Το ένα περιλαµβάνει τον υποθάλαµο και ένα νευρωνικό κύκλωµα που προβάλλεται σε πυρήνες της γέφυρας και του προµήκους. Υπάρχουν ενδείξεις ότι οι υποθαλαµικοί πυρήνες (και ειδικά ο τοξοειδής πυρήνας) παίζουν κεντρικό ρόλο στην διαµόρφωση του θεραπευτικού σήµατος του βελονισµού. Βλάβη του πυρήνος καταργεί το αναλγητικό αποτέλεσµα του ηλεκτροβελονισµού χαµηλής συχνότητος αλλά όχι του ηλεκτροβελονισµού υψηλής συχνότητας (Wang, Mao & Han 1990). Μικρής συχνότητας ηλεκτροβελονισµός σε σηµεία του εν τω βάθη περονιαίου νεύρου προκαλεί αγγειοκινητικές αλλαγές - αποτέλεσµα το οποίο καταργείται µετά από υποθαλαµική βλάβη. Αύξηση των επιπέδων της β-ενδορφίνης παρατηρήθηκε µετά τον βελονισµό αλλά και µετά από έντονη σωµατική δραστηριότητα. Η β ενδορφίνη φαίνεται ότι απελευθερώνεται στις νευρικές απολήξεις των β - ενδορφινεργικών συστηµάτων ενός νευρωνικού κυκλώµατος µεταξύ υποθαλάµου - περιυδραγωγίου φαιάς ουσίας. Το υποθαλαµικό β - ενδορφινεργικό σύστηµα ασκεί ανασταλτικό ρόλο επί του αγγειοκινητικού κέντρου. Eτσι παρατηρείται µειωµένος συµπαθητικός τόνος συνοδευόµενος από αγγειοδιαστολή και µειωµένη καρδιακή συχνότητα µετά από διέγερση του αγγειοκινητικού κέντρου µε σωµατική άσκηση ή νευρική διέγερση. Το δεύτερο σύστηµα απελευθέρωσης β - ενδορφίνης στο αίµα σχετίζεται µε την υπόφυση. Η υποφυσιακή προ-όπιο µελανοκορτίνη παράγει ίσες ποσότητες ενδορφίνης και ACTH (Crine, Gianoulakis & Seidah 1978). Το stress, η σωµατική άσκηση και ο βελονισµός προάγουν την απελευθέρωση β - ενδορφίνης στο αίµα. Για να ενεργοποιηθούν τα κυκλώµατα αυτά η βελόνα πρέπει να τοποθετηθεί ενδοµυϊκά στην περιοχή της νευροµυϊκής σύναψης και να εφαρµόζεται µικρής συχνότητας ηλεκτροβελονισµός. Το αποτέλεσµα της ρυθµικής µυϊκής σύσπασης που παρατηρείται προσοµοιάζει (Andersson 1997) µε αυτό της ήπιας ρυθµικής σωµατικής δραστηριότητας (έλεγχο πόνου, καρδιο - αναπνευστικής λειτουργίας, θερµορύθµιση και ρύθµιση 19

20 αγγειακού τόνου). Ας σηµειωθεί ότι µετά από σωµατική δραστηριότητα, τα επίπεδα της β - ενδορφίνης αυξάνονται για ώρες µετά την λήξη της άσκησης και η ανοσοδραστική β - ενδορφίνη στο ΕΝΥ παραµένει σε υψηλά επίπεδα για 5-6 εβδοµάδες (Hoffman, Terenius & Thoren 1990). Επίσης, η βελόνα διεγείρει τις νευρικές απολήξεις των προσαγωγών ινών που περιέχουν CGRP πεπτίδια και των χοληνεργικών ινών των συµπαθητικών (ενδοµυϊκών) νεύρων προκαλώντας αγγειοδιαστολή και µυοχάλαση (Τakeshige 1989). Ενθεση βελόνας ενδοµυϊκά, στο σηµείο της νευροµυϊκής σύναψης (κινητικό σηµείο του µυός ή σηµείο Erb) µειώνει τις φλεγµονώδεις αντιδράσεις της αναπνευστικής οδού µέσω της παραγωγής του πεπτιδίου που σχετίζεται µε το γονίδιο της καλσιτονίνης. (CGRP). Οι φυσιολογικές δοκιµασίες δείχνουν ότι το CGRP πεπτίδιο είναι ένας εξαιρετικά ισχυρός και άµεσης δράσης αγγειοδιασταλτικός παράγοντας σχετιζόµενος µε τις χοληνεργικές ίνες των συµπαθητικών νεύρων. (Lundebeng 1993) (σχήµα 11) 6.4. Θεωρία DNIC Ο όρος DNIC (Diffuse Noxious Inhibitory Controls) αναφέρεται σε ένα ισχυρότατο ενδογενές σύστηµα καταστολής του πόνου. Περιγράφηκε από τον Le Bars, Dickenson & Besson το To νευρωνικό κύκλωµα έχει ως ακολούθως. Τα βλαπτικά ερεθίσµατα από την περιφέρεια δραστηριοποιούν τους WDR νευρώνες των οπισθίων κεράτων του νωτιαίου µυελού οι οποίοι µε την σειρά τους τροφοδοτούν τον εγκέφαλο µε νευρικά σήµατα που συνειδητοποιούνται ως πόνος. Ο DNIC είναι ένας οπιο-εργικός µηχανισµός ο οποίος ενεργοποιείται σε συγκεκριµένους εγκεφαλικούς πυρήνες και δρα απευθείας στους WDR νευρώνες (διαβιβαστικά κύτταρα) στο επίπεδο του νωτιαίου µυελού, µειώνοντας την δραστηριότητα τους και συνεπώς µειώνοντας τον πόνο. Η ενεργοποίηση του µηχανισµού αυτού επιτυγχάνεται µε διέγερση Αδ ινών. Επώδυνα περιφερικά ερεθίσµατα δραστηριοποιούν ένα νευρωνικό κύκλωµα πυρήνων του ουριαίου τµήµατος του στελέχους (subnucleus reticularis dorsalis). Οι νευρώνες του κυκλώµατος αυτού συνάπτονται µε πολλούς εγκεφαλικούς πυρήνες ενώ τα ουριαία τµήµατα τους προβάλλονται (µέσω του κατιόντος δεµατίου της οπισθιοπλάγιας δέσµης) σε όλα τα επίπεδα των οπισθίων κεράτων του νωτιαίου µυελού. Ο φυσιολογικός τους ρόλος είναι η αναστολή της δραστηριότητας των WDR νευρώνων. Οι Bing, Villanueva & Le Bars (1991) ισχυρίζονται ότι διέγερση Αδ ινών (τοποθέτηση βελόνας είτε σε σηµεία βελονισµού είτε εκτός σηµείων βελονισµού και ο υψηλής έντασης ηλεκτροβελονισµός), καταστέλλει τον πόνο κινητοποιώντας µηχανισµούς DNIC. Τοποθέτηση βελονών σε δερµατικά ή µυϊκά σηµεία που βρίσκονται εγγύς και ετερόπλευρα της περιοχής του αρχικού (παθολογικού) πόνου του ασθενούς (µε ειδικό χειρισµό της βελόνας ώστε να προκύψει αίσθηση βελονισµού - Τέ Τσί), αυξάνει τον ρυθµό πυροδότησης των νευρώνων του subnucleus reticularis dorsalis στον δικτυωτό σχηµατισµό του ραχιαίου τµήµατος του προµήκους και µειώνει την δραστηριότητα των WDR νευρώνων µέσω µηχανισµών DNIC, προκαλώντας άµεσο παυσίπονο αποτέλεσµα. Το αυτό επιτυγχάνεται µε εφαρµογή υψηλής έντασης ηλεκτροβελονισµό σε σηµεία βελονισµού µε τµηµατική κατανοµή ίδια µε αυτήν του προβαλλόµενου πόνου. Οι νευρώνες του σχηµατισµού αυτού αναλαµβάνουν τον ρόλο του διακόπτη των οδών αγωγής του πόνου. Η δράση τους κατευθύνεται από τα βλαπτικά περιφερικά ερεθίσµατα ενώ η δραστηριότητα τους µειώνεται µε την συστηµατική χορήγηση µορφίνης η ναλοξόνης. Οι Han et al (1979) έδειξαν ότι το κατιόν σύστηµα ελέγχου του πόνου που περιέγραψε ο Le Bars χρησιµοποιεί σαν κύριο νευροδιαβιβαστή την σεροτονίνη και ενεργοποιείται τόσο µε περιοχικά, όσο και µε απόµακρα (αρχαία) σηµεία βελονισµού που βρίσκονται µακριά από την περιοχή του πόνου. Τα αρχαία σηµεία βρίσκονται σε περιοχές µε πλούσιο νευρικό δίκτυο και η διέγερση των κείµενων υποδοχέων (Αδ ίνες) συνήθως προκαλεί πόνο Τµηµατικός βελονισµός (Segmental Acupuncture) Ο βελονισµός χρησιµοποιείται ευρέως για τη αύξηση της τοπικής αιµατικής παροχής σε νοσήµατα που χαρακτηρίζονται από τοπική ισχαιµία όπως ο στηθαγχικός πόνος τα άτονα έλκη και η διαβητική πολυνευροπάθεια. Χρησιµοποιείται επίσης στη θεραπεία της ηµικρανίας, διαφόρων µορφών πρωτοπαθούς κεφαλαλγίας, σε συναισθηµατικές διαταραχές και αγχώδεις διαταραχές µε σωµατοποιηµένα συµπτώµατα κ.α. Για την δράση του βελονισµού στο άσθµα έχουµε αναφερθεί ήδη. Η χρήση του βελονισµού στα ανωτέρω νοσήµατα στηρίζεται στην υπόθεση ότι ο βελονισµός µειώνει την συµπαθητικο-αδρενεργική δραστηριότητα που συνοδεύεται ή προκαλείται από 20

Συστήµατα Αισθήσεων Σωµατικές Αισθήσεις

Συστήµατα Αισθήσεων Σωµατικές Αισθήσεις Συστήµατα Αισθήσεων Σωµατικές Αισθήσεις ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΝΕΥΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ Φλοιός (Ανώτερος Εγκέφαλος) Κατώτερος Εγκέφαλος Ειδικές Αισθήσεις Εν τω Βάθει Αισθητικότητα Επί πολλής Αισθητικότητα Χυµικά Ερεθίσµατα

Διαβάστε περισσότερα

AΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ 1. ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΙ ΥΠΟΔΟΧΕΙΣ- ΑΙΣΘΗΣΗ

AΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ 1. ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΙ ΥΠΟΔΟΧΕΙΣ- ΑΙΣΘΗΣΗ AΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ 1. ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΙ ΥΠΟΔΟΧΕΙΣ- ΑΙΣΘΗΣΗ Αισθητικότητα ονομάζεται η ικανότητα να αντιλαμβανόμαστε αφενός το εξωτερικό μας περιβάλλον και το ίδιο μας το σώμα,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΤΡΟΠΟΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ ΤΩΝ ΑΣΚΗΣΕΩΝ ΤΟΥ ΠΤΩΜΑΤΟΣ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΤΡΟΠΟΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ ΤΩΝ ΑΣΚΗΣΕΩΝ ΤΟΥ ΠΤΩΜΑΤΟΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΤΡΟΠΟΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ ΤΩΝ ΑΣΚΗΣΕΩΝ ΤΟΥ ΠΤΩΜΑΤΟΣ Άσκηση 1 η 1. Εκδορά τραχήλου 2. Περιτονίες του τραχήλου 3. Έξω σφαγίτιδα φλέβα 4. Δερµατικοί κλάδοι αυχενικοί πλέγµατος 1. Εκδορά θώρακα 2. Θωρακοδελτοειδές

Διαβάστε περισσότερα

ΠEΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Πρόλογος... 13 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΤΗΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΤΟΥ ΠΟΝΟΥ

ΠEΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Πρόλογος... 13 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΤΗΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΤΟΥ ΠΟΝΟΥ ΠEΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος... 13 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΤΗΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΤΟΥ ΠΟΝΟΥ Ι. Φυσιολογία και παθοφυσιολογία του πόνου... 15 1. Ορισμός και τύποι του πόνου... 15 1.1. Ο ορισμός του πόνου... 15 1.2.

Διαβάστε περισσότερα

K. I. Boυμβουράκης Αν. Καθηγητής Νευρολογίας Β Νευρολογική Κλινική Πανεπιστημίου Αθηνών Π.Γ.Ν. ΑΤΤΙΚΟΝ

K. I. Boυμβουράκης Αν. Καθηγητής Νευρολογίας Β Νευρολογική Κλινική Πανεπιστημίου Αθηνών Π.Γ.Ν. ΑΤΤΙΚΟΝ K. I. Boυμβουράκης Αν. Καθηγητής Νευρολογίας Β Νευρολογική Κλινική Πανεπιστημίου Αθηνών Π.Γ.Ν. ΑΤΤΙΚΟΝ κατάσταση ετοιμότητος του μυός ενός βαθμού μόνιμης σύσπασης που διατηρούν οι μύες στην ηρεμία αποτελεί

Διαβάστε περισσότερα

ΑΥΤΟΝΟΜΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ (ΑΝΣ) ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ

ΑΥΤΟΝΟΜΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ (ΑΝΣ) ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΑΥΤΟΝΟΜΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ (ΑΝΣ) ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΑΥΤΟΝΟΜΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ (ΑΝΣ) ΑΝΣ ΚΙΝΗΤΙΚΑ ΝΕΥΡΑ (λείοι μύες, καρδιακός μυς, αδένες) (Σπλαχνικά Νεύρα)

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ

Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ 1.1. Εισαγωγή Ο ζωντανός οργανισµός έχει την ικανότητα να αντιδρά σε µεταβολές που συµβαίνουν στο περιβάλλον και στο εσωτερικό του. Οι µεταβολές αυτές ονοµάζονται

Διαβάστε περισσότερα

Συνιστώνται για... Οι δονήσεις είναι αποτελεσματικές...

Συνιστώνται για... Οι δονήσεις είναι αποτελεσματικές... ΠΕΔΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ Εκφυλιστικές αλλοιώσεις Αγγειακές παθήσεις Παθολογίες των πνευμόνων Ουρο-γυναικολογικές διαταραχές Καρδιακές παθήσεις Παθολογίες σπονδυλικής στήλης Παθολογίες αρθρώσεων Παθολογίες συνδέσμων

Διαβάστε περισσότερα

Οσφυϊκό Πλέγµα και Νεύρα

Οσφυϊκό Πλέγµα και Νεύρα Οσφυϊκό Πλέγµα και Νεύρα Εισαγωγή Σχηµατισµός Κλάδοι του Οσφυϊκού Πλέγµατος Μηριαίο Νεύρο (Ο2-Ο4) Εισαγωγή Η κινητικότητα και η γενική αισθητικότητα του κάτω άκρου εξυπηρετούνται από τους τελικούς κλάδους

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστήριο Ανατοµίας Ιατρική Σχολή Πανεπιστήµιο Αθηνών

Εργαστήριο Ανατοµίας Ιατρική Σχολή Πανεπιστήµιο Αθηνών Εργαστήριο Ανατοµίας Ιατρική Σχολή Πανεπιστήµιο Αθηνών ΣΥΝΟΠΤΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΏΣΕΙΣ ΑΝΑΤΟΜΙΑΣ Το Μυοσκελετικό Σύστηµα Δρ. Ε. Τζόνσον Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Αθήνα 2012 2 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΑΝΑΤΟΜΙΑ Ι. Α. Τα µέρη και

Διαβάστε περισσότερα

Ιερό Πλέγµα και Νεύρα λκλλκλκλλκκκκ

Ιερό Πλέγµα και Νεύρα λκλλκλκλλκκκκ Ιερό Πλέγµα και Νεύρα λκλλκλκλλκκκκ Εισαγωγή Σχηµατισµός Παράπλευροι Κλάδοι του Ιερού Πλέγµατος Μυϊκοί Παράπλευροι Κλάδοι Δερµατικοί Παράπλευροι Κλάδοι Σπλαγχνικοί Παράπλευροι Κλάδοι Τελικοί Κλάδοι του

Διαβάστε περισσότερα

ΜΥΟΛΟΓΙΑ. 1. Σκελετικοί µύες

ΜΥΟΛΟΓΙΑ. 1. Σκελετικοί µύες ΜΥΟΛΟΓΙΑ Μυϊκός ιστός και Μυϊκό σύστηµα Ι. Γενικά Α. Μύες = όργανα µαλακά συσταλτά 1. οι συσπάσεις των µυϊκών ινών κινούν τα µέρη του σώµατος 2. προσδίδει το σχήµα του σώµατος 3. τρία είδη µυών α. Σκελετικοί

Διαβάστε περισσότερα

ΡΑΧΗ. 3. Μύες (ανάλογα µε την εµβρυολογική προέλευση και την νεύρωσή τους διαχωρίζονται σε: α. Εξωγενείς (ετερόχθονες) β. Ενδογενείς (αυτόχθονες)

ΡΑΧΗ. 3. Μύες (ανάλογα µε την εµβρυολογική προέλευση και την νεύρωσή τους διαχωρίζονται σε: α. Εξωγενείς (ετερόχθονες) β. Ενδογενείς (αυτόχθονες) ΡΑΧΗ Ι. Γενικά Α. Η ράχη αποτελείται από την οπίσθια επιφάνεια του σώµατος 1. Αποτελεί µυοσκελετικό άξονα στήριξης του κορµού 2. Οστικά στοιχεία α. Σπόνδυλοι β. Κεντρικά τµήµατα των πλευρών γ. Άνω επιφάνειες

Διαβάστε περισσότερα

Θεραπεία παθήσεων αυχενικής µοίρας (6o µάθηµα)

Θεραπεία παθήσεων αυχενικής µοίρας (6o µάθηµα) Θεραπεία παθήσεων αυχενικής µοίρας (6o µάθηµα) Ασκήσεις κινητικότητας (ROM) ΑΜΣΣ Σε αυτές τις ασκήσεις κινητικότητας (Εικ. 1), στο εργαστήριο εφαρµόστηκαν & έγινε πρακτική άσκηση στις εξής ασκήσεις: Κάµψη

Διαβάστε περισσότερα

Κάτω Άκρο Οι Χώρες του Μηρού

Κάτω Άκρο Οι Χώρες του Μηρού Κάτω Άκρο Οι Χώρες του Μηρού Ι. Γενικά Α. 3εις σηµαντικές ζώνες των κάτω άκρων 1. Μηριαίο τρίγωνο 2. Ο πόρος των προσαγωγών 3. Ο ιγνυακός βόθρος Β. Μηριαίο οστό 1. Είναι το επιµηκέστερο, το ισχυρότερο

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 4ο ΜΕΡΟΣ Β ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΝΕΥΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ

ΜΑΘΗΜΑ 4ο ΜΕΡΟΣ Β ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΝΕΥΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΜΑΘΗΜΑ 4ο ΜΕΡΟΣ Β ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΝΕΥΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ Το Νευρικό Σύστημα έχει δύο μοίρες Το Κεντρικό Νευρικό Σύστημα (Εγκέφαλος και Νωτιαίος Μυελός) Περιφερικό Νευρικό Σύστημα (Σωματικό και Αυτόνομο τμήμα) ΑΝΑΤΟΜΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗ ΟΣΦΥΙΚΗ ΣΤΕΝΩΣΗ ΣΥΝΤΗΡΗΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΛΙΝΑ ΕΥΣΤΑΘΙΟY ΦΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΥΤΡΙΑ

ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗ ΟΣΦΥΙΚΗ ΣΤΕΝΩΣΗ ΣΥΝΤΗΡΗΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΛΙΝΑ ΕΥΣΤΑΘΙΟY ΦΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΥΤΡΙΑ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗ ΟΣΦΥΙΚΗ ΣΤΕΝΩΣΗ ΣΥΝΤΗΡΗΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΛΙΝΑ ΕΥΣΤΑΘΙΟY ΦΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΥΤΡΙΑ Μία από της σημαντικότερες παθήσεις που αλλοιώνουν την ποιότητα της ζωής του ανθρώπου, στην ώριμη ηλικία, είναι και η σπονδυλική

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΙΚΑ ΣΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΩΜΑ (I)

ΗΛΕΚΤΡΙΚΑ ΣΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΩΜΑ (I) ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΗΛΕΚΤΡΙΚΑ ΣΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΩΜΑ (I) Γιάννης Τσούγκος ΓΕΝΙΚΑ:...πολλούς αιώνες πριν μελετηθεί επιστημονικά ο ηλεκτρισμός οι άνθρωποι γνώριζαν

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ B Μύες: 1. Της Κεφαλής, 2. του Τραχήλου, 3. του Θώρακα, 4. της Κοιλίας, 5. Των Άνω Άκρων, 6. Των Κάτω Άκρων

ΜΕΡΟΣ B Μύες: 1. Της Κεφαλής, 2. του Τραχήλου, 3. του Θώρακα, 4. της Κοιλίας, 5. Των Άνω Άκρων, 6. Των Κάτω Άκρων ΜΕΡΟΣ B Μύες: 1. Της Κεφαλής, 2. του Τραχήλου, 3. του Θώρακα, 4. της Κοιλίας, 5. Των Άνω Άκρων, 6. Των Κάτω Άκρων 01/40 5. Μύες των Άνω Άκρων, διακρίνονται: 5.1. Μύες της ωµικής ζώνης 5.2. Μύες του βραχίονα

Διαβάστε περισσότερα

ΟΠΙΣΘΙΟ ΚΟΙΛΙΑΚΟ ΤΟΙΧΩΜΑ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ

ΟΠΙΣΘΙΟ ΚΟΙΛΙΑΚΟ ΤΟΙΧΩΜΑ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΟΠΙΣΘΙΟ ΚΟΙΛΙΑΚΟ ΤΟΙΧΩΜΑ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΟΣΤΑ (ΟΣΦΥΙΚΟΙ ΣΠΟΝΔΥΛΟΙ ΙΕΡΟ) ΟΣΦΥΙΚΟΙ ΣΠΟΝΔΥΛΟΙ Μεγαλύτεροι σε μέγεθος και όγκο, με κοντούς και παχείς αυχένες, ευρύτερες

Διαβάστε περισσότερα

Η Λευκή Ουσία του Νωτιαίου Μυελού

Η Λευκή Ουσία του Νωτιαίου Μυελού Η Λευκή Ουσία του Νωτιαίου Μυελού λκλλκλκλλκκκκ Εισαγωγή Ανιόντα Δεµάτια του Νωτιαίου Μυελού Ανιόντα Δεµάτια της Πρόσθιας Δέσµης Ανιόντα Δεµάτια της Πλάγιας Δέσµης Ανιόντα Δεµάτια της Οπίσθιας Δέσµης Κατιόντα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΙΝΙΚΗ ΕΞΕΤΑΣΗ ΟΜΣΣ- ΚΑΤΩ ΑΚΡΩΝ. ΤΣΑΟΥΣΗΣ Θ. ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ Ειδικευόμενος Ιατρός

ΚΛΙΝΙΚΗ ΕΞΕΤΑΣΗ ΟΜΣΣ- ΚΑΤΩ ΑΚΡΩΝ. ΤΣΑΟΥΣΗΣ Θ. ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ Ειδικευόμενος Ιατρός ΚΛΙΝΙΚΗ ΕΞΕΤΑΣΗ ΟΜΣΣ- ΚΑΤΩ ΑΚΡΩΝ ΤΣΑΟΥΣΗΣ Θ. ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ Ειδικευόμενος Ιατρός ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ ΟΣΦΥΑΛΓΙΑΣ Η ΠΙΟ ΚΟΙΝΗ ΜΥΟΣΚΕΛΕΤΙΚΗ ΔΙΑΤΑΡΑΧΗ ΣΤΟ ΔΥΤΙΚΟ ΚΟΣΜΟ Η ΠΙΟ ΚΟΙΝΗ ΑΙΤΙΑ ΑΝΙΚΑΝΟΤΗΤΑΣ ΣΕ ΑΤΟΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Οσφυαλγία-Ισχιαλγία ( Πόνος στη µέση )

Οσφυαλγία-Ισχιαλγία ( Πόνος στη µέση ) Οσφυαλγία-Ισχιαλγία ( Πόνος στη µέση ) Συντηρητική ή Χειρουργική Αντιµετώπιση Γ. Στράντζαλης Νευροχειρουργική Κλινική, Πανεπιστήµιο Αθηνών, Θεραπευτήριο Ευαγγελισµός ΓΕΝΙΚΑ Η οσφυo-ισχιαλγία ή ο «πόνος

Διαβάστε περισσότερα

15λεπτη Προετοιμασία του φοιτητή για την παρακολούθηση του μαθήματος νευροουρολογίας, γυναικολογικής ουρολογίας και ακράτειας ούρων.

15λεπτη Προετοιμασία του φοιτητή για την παρακολούθηση του μαθήματος νευροουρολογίας, γυναικολογικής ουρολογίας και ακράτειας ούρων. 15λεπτη Προετοιμασία του φοιτητή για την παρακολούθηση του μαθήματος νευροουρολογίας, γυναικολογικής ουρολογίας και ακράτειας ούρων. Η ουροδόχος κύστη δεν είναι απλά μία κοιλότητα η οποία γεμίζει απλά

Διαβάστε περισσότερα

ΒΕΛΟΝΙΣΜΟΣ ΤΩΝ Trigger Points: Mια τεχνική που αφοπλίζει τον πόνο

ΒΕΛΟΝΙΣΜΟΣ ΤΩΝ Trigger Points: Mια τεχνική που αφοπλίζει τον πόνο ΒΕΛΟΝΙΣΜΟΣ ΤΩΝ Trigger Points: Mια τεχνική που αφοπλίζει τον πόνο ΒΕΛΟΝΙΣΜΟΣ ΕΠΩΔΥΝΩΝ ΣΗΜΕΙΩΝ.(ΟΣΦΥΑΛΓΙΑ/ΙΣΧΙΑΛΓΙΑ/ΑΥΧΕΝΑΛΓΙΑ) ΑΘΑΝΑΣΑΚΗΣ Γ. ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΟΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΟΣ ΜΕΤΕΚΠΑΙΔΕΥΘΕΙΣ ΣΤΗΝ ΖΥΡΙΧΗ

Διαβάστε περισσότερα

Επώδυνα Mυοσκελετικά Σύνδρομα Άνω και Κάτω Άκρων

Επώδυνα Mυοσκελετικά Σύνδρομα Άνω και Κάτω Άκρων Επώδυνα Mυοσκελετικά Σύνδρομα Άνω και Κάτω Άκρων Δρ. Χρήστος Γιαννακόπουλος Ορθοπαιδικός Χειρουργός Εργαστήριο Έρευνας Παθήσεων του Μυοσκελετικού Συστήματος, Πανεπιστήμιο Αθηνών Πόνος Μία δυσάρεστη αισθητική

Διαβάστε περισσότερα

ΡΑΧΗ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ

ΡΑΧΗ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΡΑΧΗ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΡΑΧΗ Αποτελεί τον μυοσκελετικό άξονα στήριξης του κορμού με κύριο οστικό στοιχείο τους σπονδύλους και την παράλληλη συμβολή

Διαβάστε περισσότερα

5o Μάθηµα. Αισθητικά Συστήµατα

5o Μάθηµα. Αισθητικά Συστήµατα 5o Μάθηµα Αισθητικά Συστήµατα Γραφή Μπράιγ Σωµαταισθητικό Σύστηµα Αισθήσεις:Αφής,Ιδιοδεκτικότητας Πόνου,Θερµοκρασίας Οργάνωση:Ιεραρχική-Παράλληλη Τρείς Νευρώνες:Πρωτοταγής ευτεροταγής Τριτοταγής Ραχιαίο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΚΙΝΗΣΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ. Φατούρος Ιωάννης, Ph.D. Αναπληρωτής Καθηγητής Σ.Ε.Φ.Α.Α. του Δ.Π.Θ.

ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΚΙΝΗΣΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ. Φατούρος Ιωάννης, Ph.D. Αναπληρωτής Καθηγητής Σ.Ε.Φ.Α.Α. του Δ.Π.Θ. ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΚΙΝΗΣΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ Φατούρος Ιωάννης, Ph.D. Αναπληρωτής Καθηγητής Σ.Ε.Φ.Α.Α. του Δ.Π.Θ. ΒΗΜΑ 1 α ΠΟΙΟΙ ΑΡΘΡΩΣΕΙΣ ΚΙΝΟΥΝΤΑΙ ΚΑΙ ΠΩΣ; ΒΗΜΑ 1 Β ΠΟΙΟΙ ΜΥΕΣ ΕΚΤΕΛΟΥΝ ΤΗΝ ΚΙΝΗΣΗ; Μύες για κάθε

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΝΕΥΡΟΠΑΘΗΤΙΚΟ ΠΟΝΟ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΝΕΥΡΟΠΑΘΗΤΙΚΟ ΠΟΝΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΝΕΥΡΟΠΑΘΗΤΙΚΟ ΠΟΝΟ Χρήστος Ιατρού Καθηγητής Αναισθησιολογίας Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης I. ΟΡΙΣΜΟΣ Νευροπαθητικός πόνος (ΝΠ-Πόνος) - Παθολογικός πόνος Ο πόνος που προκαλείται από βλάβη

Διαβάστε περισσότερα

Η ΟΡΘΗ ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΕΛΟΝΙΣΜΟΥ ΩΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ ΣΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΣΥΝΟΔΩΝ ΣΥΜΠΤΩΜΑΤΩΝ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΣΚΠ

Η ΟΡΘΗ ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΕΛΟΝΙΣΜΟΥ ΩΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ ΣΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΣΥΝΟΔΩΝ ΣΥΜΠΤΩΜΑΤΩΝ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΣΚΠ Η ΟΡΘΗ ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΕΛΟΝΙΣΜΟΥ ΩΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ ΣΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΣΥΝΟΔΩΝ ΣΥΜΠΤΩΜΑΤΩΝ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΣΚΠ ΚΑΜΠΕΡΗΣ ΣΤΕΡΓΙΟΣ ΙΑΤΡΟΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ & ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικό Ινστιτούτο Βελονισµού ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΩΝ Α' ΕΤΟΥΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΑΘΗΝΩΝ 2011-2012

Εκπαιδευτικό Ινστιτούτο Βελονισµού ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΩΝ Α' ΕΤΟΥΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΑΘΗΝΩΝ 2011-2012 Εκπαιδευτικό Ινστιτούτο Βελονισµού ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΩΝ Α' ΕΤΟΥΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΑΘΗΝΩΝ 2011-2012 1ο Σεµινάριο Εισηγητής: Χαρίσιος Καρανικιώτης Σάββατο 1 Οκτωβρίου 2011 10.00-14.00: Ζωτική ενέργεια Αίµα - Σωµατικά

Διαβάστε περισσότερα

9. ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΝΕΥΡΙΚΩΝ. Νευρώνες

9. ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΝΕΥΡΙΚΩΝ. Νευρώνες 9. ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Το νευρικό σύστημα μαζί με το σύστημα των ενδοκρινών αδένων συμβάλλουν στη διατήρηση σταθερού εσωτερικού περιβάλλοντος (ομοιόσταση), ελέγχοντας και συντονίζοντας τις λειτουργίες των

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΚΑΚΩΣΕΙΣ ΜΑΛΑΚΩΝ ΜΟΡΙΩΝ & ΣΚΕΛΕΤΟΥ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΚΑΚΩΣΕΙΣ ΜΑΛΑΚΩΝ ΜΟΡΙΩΝ & ΣΚΕΛΕΤΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΚΑΚΩΣΕΙΣ ΜΑΛΑΚΩΝ ΜΟΡΙΩΝ & ΣΚΕΛΕΤΟΥ ΣΥΝΔΕΣΜΙΚΕΣ ΚΑΚΩΣΕΙΣ ΜΥΙΚΕΣ ΚΑΚΩΣΕΙΣ ΚΑΚΩΣΕΙΣ ΤΕΝΟΝΤΩΝ ΔΙΑΣΤΡΕΜΜΑ ΕΞΑΡΘΡΗΜΑ ΚΑΚΩΣΕΙΣ ΟΣΤΩΝ 2. ΚΡΑΝΙΟΕΓΚΕΦΑΛΙΚΕΣ ΚΑΚΩΣΕΙΣ Α. ΚΑΚΩΣΕΙΣ ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΟΥ ΚΡΑΝΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Παθητικά στοιχεία. Οστά. Αρθρ. χόνδροι. Πολύπλοκη κατασκευή. Σύνδεσμοι τένοντες. Ενεργητικά στοιχεία. Ανομοιογενή βιολογικά υλικά.

Παθητικά στοιχεία. Οστά. Αρθρ. χόνδροι. Πολύπλοκη κατασκευή. Σύνδεσμοι τένοντες. Ενεργητικά στοιχεία. Ανομοιογενή βιολογικά υλικά. Κινησιοθεραπεία Ιδιότητες Υλικών 1 ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΝΤΟΧΗΣ ΥΛΙΚΩΝ Ανθρώπινο σώμα Παθητικά στοιχεία Οστά Αρθρ. χόνδροι Πολύπλοκη κατασκευή Σύνδεσμοι τένοντες Ανομοιογενή βιολογικά υλικά Ενεργητικά στοιχεία Μύες

Διαβάστε περισσότερα

Η ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΕ ΩΤΟΒΕΛΟΝΙΣΜΟ

Η ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΕ ΩΤΟΒΕΛΟΝΙΣΜΟ Η ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΕ ΩΤΟΒΕΛΟΝΙΣΜΟ Τι είναι ο Ωτοβελονισμός (Ωτοθεραπεία) Ο Ωτοβελονισμός (Ωτοθεραπεία) είναι μια Ιατρική Μέθοδος που χρησιμοποιεί το πτερύγιο του αυτιού με διαγνωστικό και θεραπευτικό σκοπό. Έχει

Διαβάστε περισσότερα

ΘΩΡΑΚΑΣ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ

ΘΩΡΑΚΑΣ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΘΩΡΑΚΑΣ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΜΕΣΟΠΛΕΥΡΙΑ ΔΙΑΣΤΗΜΑΤΑ Σχηματίζονται μεταξύ παρακείμενων πλευρών και καταλαμβάνονται από τους μεσοπλεύριους μύες. Έσω θωρακική

Διαβάστε περισσότερα

ρ Έλενα Κουλλαπή 2014

ρ Έλενα Κουλλαπή 2014 ρ Έλενα Κουλλαπή 2014 Αγγείωση του έρµατο Αρτηρίε Φλέβε Τριχοειδή Λεµφαγγεία Χρησιµεύουν για : Θερµορρύθµιση και Θρέψη του δέρµατο. Το δέρµα αιµατώνεται πολύ καλά από τα αγγεία του υποδέρµατο, τα οποία

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΤΟΜΙΑ Ι. Εισαγωγή στην Ανατομία. 460-377 Π.Χ «Η φύση του σώματος είναι η αρχή της ιατρικής επιστήμης» Ιπποκράτης. Ανά----- τομή

ΑΝΑΤΟΜΙΑ Ι. Εισαγωγή στην Ανατομία. 460-377 Π.Χ «Η φύση του σώματος είναι η αρχή της ιατρικής επιστήμης» Ιπποκράτης. Ανά----- τομή ΑΝΑΤΟΜΙΑ Ι Μάθημα 1ο ΘΩΡΑΚΑΣ ΚΟΙΛΙΑ ΠΥΕΛΟΣ-ΠΕΡΙΝΕΟ ΡΑΧΗ Ροβίθης Μιχαήλ 500 Π.Χ Εισαγωγή στην Ανατομία 460-377 Π.Χ «Η φύση του σώματος είναι η αρχή της ιατρικής επιστήμης» Ιπποκράτης Ανά----- τομή Αριστοτέλης

Διαβάστε περισσότερα

Το Συµπαθητικό Νευρικό Σύστηµα

Το Συµπαθητικό Νευρικό Σύστηµα Το Συµπαθητικό Νευρικό Σύστηµα Εισαγωγή Συµπαθητική Φυγόκεντρος Οδός Κεντρική Μοίρα (Εγκεφαλικό Σκέλος) Προγαγγλιακές Ίνες Μεταγαγγλιακές Ίνες Συµπαθητική Κεντροµόλος Οδός Το Συµπαθητικό Στέλεχος ή Συµπαθητική

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΙΚΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ

ΚΕΝΤΡΙΚΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΚΕΝΤΡΙΚΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Εγκέφαλος Μεγάλη αιµάτωση, πολύ σηµαντική για την λειτουργία του Επικοινωνία µε το περιβάλλον Χρησιµοποιεί το 20% του Ο 2 και ως πηγή ενέργειας γλυκόζη Στις χειρουργικές επεµβάσεις

Διαβάστε περισσότερα

Σύνδροµο Μηροκοτυλιαίας Πρόσκρουσης Femoroacetabular Impingement Syndrome (FAI)

Σύνδροµο Μηροκοτυλιαίας Πρόσκρουσης Femoroacetabular Impingement Syndrome (FAI) Σύνδροµο Μηροκοτυλιαίας Πρόσκρουσης Femoroacetabular Impingement Syndrome (FAI) Τι είναι το σύνδροµο µηροκοτυλιαίας πρόσκρουσης; Φυσιολογικά, η κεφαλή του ισχίου δεν προσκρούει στο χείλος της κοτύλης κατά

Διαβάστε περισσότερα

Πρόσθιο Κοιλιακό Τοίχωµα & Πύελος

Πρόσθιο Κοιλιακό Τοίχωµα & Πύελος Πρόσθιο Κοιλιακό Τοίχωµα & Πύελος Ι. Γενικά Α. Η κοιλία είναι το τµήµα του κόρµου που βρίσκεται µεταξύ του θώρακα (διάφραγµα) προς τα πάνω και της πυέλου (είσοδο της µικρής πυέλου) προς τα κάτω. Η πύελος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΒΕΛΟΝΙΣΜΟΥ ΕΛΛΑΔΑΣ

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΒΕΛΟΝΙΣΜΟΥ ΕΛΛΑΔΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΒΕΛΟΝΙΣΜΟΥ ΕΛΛΑΔΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΩΝ Α' ΕΤΟΥΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2013-2014 Πληροφορίες Εγγραφές Πυλαίας 27, 54454 Θεσσαλονίκη, Δευτέρα έως Παρασκευή 10.00-18.00. Τηλ.: 2310868117

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΕΑΕΚ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ Τ.Ε.Φ.Α.Α. ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ

ΕΠΕΑΕΚ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ Τ.Ε.Φ.Α.Α. ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΕΠΕΑΕΚ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ Τ.Ε.Φ.Α.Α. ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΜΚ 0903 «Κινησιολογία» 12η Διάλεξη: «Κινησιολογική

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΗ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑ ΑΥΤΟΧΘΟΝΑ ΒΙΟ ΡΑΣΤΙΚΑ ΜΟΡΙΑ. Π. Παππάς

ΙΑΤΡΙΚΗ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑ ΑΥΤΟΧΘΟΝΑ ΒΙΟ ΡΑΣΤΙΚΑ ΜΟΡΙΑ. Π. Παππάς ΙΑΤΡΙΚΗ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑ ΑΥΤΟΧΘΟΝΑ ΒΙΟ ΡΑΣΤΙΚΑ ΜΟΡΙΑ Π. Παππάς ΑΥΤΟΧΘΟΝΑ ΒΙΟ ΡΑΣΤΙΚΑ ΜΟΡΙΑ Κατηγορίες ιστικών ορµονών Αποκαρβοξυλιωµένα αµινοξέα (ισταµίνη, σεροτονίνη) Πολυπεπτίδια (κινίνες, ουσία Ρ) Εικοσανοειδή

Διαβάστε περισσότερα

Κλινική αξιολόγηση παθήσεων σπονδυλικής στήλης (2 ο μάθημα) 1. Παρατήρηση (η οποία χωρίζεται περαιτέρω σε γενική & ειδική.

Κλινική αξιολόγηση παθήσεων σπονδυλικής στήλης (2 ο μάθημα) 1. Παρατήρηση (η οποία χωρίζεται περαιτέρω σε γενική & ειδική. Κλινική αξιολόγηση παθήσεων σπονδυλικής στήλης (2 ο μάθημα) Στόχος αυτού του μαθήματος είναι να μάθει ο σπουδαστής ποιες είναι οι βασικές αρχές της κλινικής αξιολόγησης (αντικειμενικής εξέτασης) των μυοσκελετικών

Διαβάστε περισσότερα

ΜΥΪΚΕΣ ΑΝΙΣΟΡΡΟΠΙΕΣ ΠΗΔΟΥΛΑΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ

ΜΥΪΚΕΣ ΑΝΙΣΟΡΡΟΠΙΕΣ ΠΗΔΟΥΛΑΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΜΥΪΚΕΣ ΑΝΙΣΟΡΡΟΠΙΕΣ ΠΗΔΟΥΛΑΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΜΥΪΚΕΣ ΑΝΙΣΟΡΡΟΠΙΕΣ Έλλειψη ισορροπίας μεταξύ μυϊκών ομάδων που βρίσκονται σε λειτουργική συνάφεια (αγωνιστές ανταγωνιστές, π.χ. κοιλιακοί- ραχιαίοι) ΤΙ ΠΡΟΚΑΛΕΙ ΤΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ Πεπτικό σύστημα Β. Στεργίου - Μιχαηλίδου Επίκουρη Καθηγήτρια Φυσιολογίας Της Ιατρικής Σχολής του Α.Π.Θ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ Φυσιολογία του στομάχου Η φυσιολογία του στομάχου εξετάζει τα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΤΗΣ ΟΥΡΗΣΗΣ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΤΗΣ ΑΚΡΑΤΕΙΑΣ ΤΩΝ ΟΥΡΩΝ

ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΤΗΣ ΟΥΡΗΣΗΣ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΤΗΣ ΑΚΡΑΤΕΙΑΣ ΤΩΝ ΟΥΡΩΝ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΤΗΣ ΟΥΡΗΣΗΣ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΤΗΣ ΑΚΡΑΤΕΙΑΣ ΤΩΝ ΟΥΡΩΝ Ζωή Σ. Πολυζοπούλου Αναπλ.καθηγήτρια, DipECVCP Διαγνωστικό Εργαστήριο Κτηνιατρική Σχολή Α.Π.Θ. ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΟΥΡΗΣΗΣ ΟΥΡΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΝΕΥΡΙΚΟ (ΚΝΣ-ΑΝΣ)

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ

ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΡΙΝΙΚΗ ΚΟΙΛΟΤΗΤΑ ΣΤΟΜΑΤΙΚΗ ΚΟΙΛΟΤΗΤΑ ΦΑΡΥΓΓΑΣ ΛΑΡΥΓΓΑΣ ΤΡΑΧΕΙΑ ΒΡΟΓΧΟΙ ΠΝΕΥΜΟΝΕΣ ΠΛΕΥΡΑ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Θυρεοειδής χόνδρος Κρικοθυρεοειδής σύνδεσμος ΤΡΑΧΕΙΑ Κρικοειδής χόνδρος

Διαβάστε περισσότερα

Ρήξη του Τενοντίου Πετάλου του Ώμου: Γενικές Πληροφορίες

Ρήξη του Τενοντίου Πετάλου του Ώμου: Γενικές Πληροφορίες Ρήξη του Τενοντίου Πετάλου του Ώμου: Γενικές Πληροφορίες Ποιά είναι η ανατομική κατασκευή του ώμου; Η άρθρωση του ώμου σχηματίζεται από την σύνδεση τριών οστών: του βραχιονίου, της ωμοπλάτης και της κλείδας.

Διαβάστε περισσότερα

Βλέννα, υδαρές υγρό. ή τοιχωματικό ή οξυπαραγωγικό = HCl + ενδογενή παράγοντα. βλέννα. ή ζυμογόνο ή πεπτικό = πεψινογόνο

Βλέννα, υδαρές υγρό. ή τοιχωματικό ή οξυπαραγωγικό = HCl + ενδογενή παράγοντα. βλέννα. ή ζυμογόνο ή πεπτικό = πεψινογόνο Στόμαχος Δομή βλεννογόνου στομάχου - Γαστρικοί αδένες Βλέννα, υδαρές υγρό ή τοιχωματικό ή οξυπαραγωγικό = HCl + ενδογενή παράγοντα βλέννα ή ζυμογόνο ή πεπτικό = πεψινογόνο Κύτταρα G = γαστρίνη Διάσπαρτα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ

ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΕΤΟΥΣ 2008 ( ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ 4Π /2008) ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ Κλάδος-Ειδικότητες: ΠΕ 18.24 ΕΡΓΑΣΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ, ΦΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΕΞΕΤΑΣΗ ΣΤΗΝ

Διαβάστε περισσότερα

Μηχανικές ιδιότητες των οστών

Μηχανικές ιδιότητες των οστών Τα οστά δρουν σαν κατασκευές υποστήριξης και μεταφέρουν φορτία: h Απλή συμπίεση h Λυγισμός (φόρτιση του ενός φλοιού ελκυσμός του άλλου) h Στρέψη Μηχανικές ιδιότητες των οστών h Ισχυρότερα στη συμπίεση

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΙΝΙΚΗ ΕΞΕΤΑΣΗ ΓΟΝΑΤΟΣ

ΚΛΙΝΙΚΗ ΕΞΕΤΑΣΗ ΓΟΝΑΤΟΣ ΚΛΙΝΙΚΗ ΕΞΕΤΑΣΗ ΓΟΝΑΤΟΣ ΔΙΑΡΘΡΩΣΗ ΤΟΥ ΓΟΝΑΤΟΣ 1.Τροχογίγλυμη άρθρωση 2.Αποτελείται από την κνημομηριαία και την επιγονατιδομηριαία διάρθρωση 3.Η περόνη δεν συμμετέχει στην άρθρωση Αρθρικός θύλακος Αρθρικός

Διαβάστε περισσότερα

Κινητικό σύστημα του ανθρώπου Μέρος Ι: Ερειστικό, μυϊκό και συνδεσμικό σύστημα. Μάλλιου Βίβιαν Καθηγήτρια ΤΕΦΑΑ ΔΠΘ Φυσικοθεραπεύτρια

Κινητικό σύστημα του ανθρώπου Μέρος Ι: Ερειστικό, μυϊκό και συνδεσμικό σύστημα. Μάλλιου Βίβιαν Καθηγήτρια ΤΕΦΑΑ ΔΠΘ Φυσικοθεραπεύτρια Κινητικό σύστημα του ανθρώπου Μέρος Ι: Ερειστικό, μυϊκό και συνδεσμικό σύστημα Μάλλιου Βίβιαν Καθηγήτρια ΤΕΦΑΑ ΔΠΘ Φυσικοθεραπεύτρια Τα συστήματα του ανθρώπινου σώματος Αναπνευστικό σύστημα (αποτελείται

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΝΕΥΡΙΚΟΣ ΙΣΤΟΣ ΚΑΙ Η ΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ

Ο ΝΕΥΡΙΚΟΣ ΙΣΤΟΣ ΚΑΙ Η ΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ Ο ΝΕΥΡΙΚΟΣ ΙΣΤΟΣ ΚΑΙ Η ΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ ΔΗΜΗΤΡΗΣ Ε. ΚΟΥΤΣΟΝΙΚΟΛΑΣ ΑΝΑΠΛ.ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ Α.Π.Θ ΧΕΙΡΟΥΡΓΟΣ ΠΑΙΔΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ Διευθυντής ο Καθηγητής Γ.Ανωγειανάκις

Διαβάστε περισσότερα

Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα

Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα 2013-2014 Θέματα πολλαπλής επιλογής Κύτταρα όμοια μορφολογικά και λειτουργικά αποτελούν α. ένα όργανο. β. ένα ιστό. γ. ένα οργανισμό. δ. ένα σύστημα οργάνων.

Διαβάστε περισσότερα

Μυϊκή αντοχή. Η σχέση των τριών κύριων µορφών της δύναµης (Weineck, 1990) ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Μυϊκή αντοχή. Η σχέση των τριών κύριων µορφών της δύναµης (Weineck, 1990) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥ ΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ-ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ Η προπόνηση της δύναµης στο ποδόσφαιρο Dr. Ζήσης Παπανικολάου (Ph.D., Ed.Μ.) ΤΕΦΑΑ Πανεπιστηµίου Θεσσαλίας ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ο ποδοσφαιριστής

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ

ΜΕΤΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ ΜΕΤΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ Ανατομική περιφερικών νεύρων και παθοφυσιολογικές διεργασίες της νευρικής κάκωσης Α. Παναγόπουλος ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΠΕΡΙΦΕΡΙΚΩΝ ΝΕΥΡΩΝ Κινητική

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι ο νευροπαθητικός πόνος; 1,2

Τι είναι ο νευροπαθητικός πόνος; 1,2 Αυτές οι πληροφορίες προορίζονται για γενική πληροφόρηση και ενημέρωση του κοινού και σε καμία περίπτωση δεν μπορούν να αντικαταστήσουν τη συμβουλή ιατρού ή άλλου αρμοδίου επαγγελματία υγείας Τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

Σύνδροµο Καρπιαίου Σωλήνα

Σύνδροµο Καρπιαίου Σωλήνα Σύνδροµο Καρπιαίου Σωλήνα Το σύνδροµο του καρπιαίου σωλήνα είναι µία συνήθης αιτία πόνου και διαταραχής της αισθητικότητας στα χέρια. Οφείλεται σε πίεση του µέσου νεύρου στην περιοχή του καρπού. Στην περιοχή

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΒΕΛΟΝΙΣΜΟΥ ΕΛΛΑΔΑΣ

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΒΕΛΟΝΙΣΜΟΥ ΕΛΛΑΔΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΒΕΛΟΝΙΣΜΟΥ ΕΛΛΑΔΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΩΝ Β' ΕΤΟΥΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2013-2014 Πληροφορίες Εγγραφές Πυλαίας 27, 54454 Θεσσαλονίκη, Δευτέρα έως Παρασκευή 10.00-18.00. Τηλ.: 2310868117

Διαβάστε περισσότερα

Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες. Μαγδαληνή Γκέιτς Α Τάξη Γυμνάσιο Αμυγδαλεώνα

Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες. Μαγδαληνή Γκέιτς Α Τάξη Γυμνάσιο Αμυγδαλεώνα Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες O εγκέφαλος Ο εγκέφαλος είναι το κέντρο ελέγχου του σώματος μας και ελέγχει όλες τις ακούσιες και εκούσιες δραστηριότητες που γίνονται μέσα σε αυτό. Αποτελεί το

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ. Λειτουργία των νεφρών. Συμπτώματα της χρόνιας νεφρικής ανεπάρκειας

ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ. Λειτουργία των νεφρών. Συμπτώματα της χρόνιας νεφρικής ανεπάρκειας ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ Η χρόνια νεφρική ανεπάρκεια είναι η προοδευτική, μη αναστρέψιμη μείωση της νεφρικής λειτουργίας, η οποία προκαλείται από βλάβη του νεφρού ποικίλης αιτιολογίας. Η χρόνια νεφρική ανεπάρκεια

Διαβάστε περισσότερα

Πεπτικό σύστημα Περιγραφή

Πεπτικό σύστημα Περιγραφή Πεπτικό Σύστημα Πεπτικό σύστημα Περιγραφή Το γαστρεντερικό σύστημα (ΓΕΣ) αποτελείται από τα κοίλα όργανα που εκτείνονται από το στόμα έως τον πρωκτό και τους επικουρικούς αδένες που ευθύνονται για την

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Εκπαίδευσης Φυσικοθεραπευτών στο Βελονισμό

Πρόγραμμα Εκπαίδευσης Φυσικοθεραπευτών στο Βελονισμό Πρόγραμμα Εκπαίδευσης Φυσικοθεραπευτών στο Βελονισμό ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2007 - ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ 2008 Υ Π Ο Τ Η Ν Α Ι Γ Ι Δ Α της Ελληνικής Επιστημονικής Εταιρείας Φυσικοθεραπείας και της Ελληνικής Ιατρικής Εταιρείας

Διαβάστε περισσότερα

ΒΛΑΒΕΡΕΣ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥ ΑΠΟ ΥΨΗΛΗ ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑ. Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος

ΒΛΑΒΕΡΕΣ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥ ΑΠΟ ΥΨΗΛΗ ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑ. Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος ΒΛΑΒΕΡΕΣ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥ ΑΠΟ ΥΨΗΛΗ ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑ Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος Στοιβάδες δέρματος Επιδερμίδα (τέσσερις στοιβάδες κυττάρων) Χόριο (άφθονα αγγεία και νεύρα) Υποδερμάτιο πέταλο (περιέχει

Διαβάστε περισσότερα

Μυολογία ΙΙ. Ioannis Lazarettos. MD PhD Orthopaedic Surgeon

Μυολογία ΙΙ. Ioannis Lazarettos. MD PhD Orthopaedic Surgeon Μυολογία ΙΙ Ioannis Lazarettos MD PhD Μυολογία 2 Μύες Άνω Άκρου Μύες Ωμικής Ζώνης Μύες Βραχίονα Πρόσθιοι Μύες Οπίσθιοι Μύες Μύες Αντιβραχίου Μύες Πρόσθιας Επιφάνειας Μύες Κερκιδικού Χείλους Μύες Οπίσθιας

Διαβάστε περισσότερα

ΑΚΤΙΝΟΘΕΡΑΠΕΙΑ. ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΟΣΤΙΚΟΥ ΠΟΝΟΥ ΜΠΟΝΙΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ Επιμελήτρια Β Ακτινοθεραπευτικού Τμήματος ΑΝΘ ΘΕΑΓΕΝΕΙΟΥ

ΑΚΤΙΝΟΘΕΡΑΠΕΙΑ. ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΟΣΤΙΚΟΥ ΠΟΝΟΥ ΜΠΟΝΙΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ Επιμελήτρια Β Ακτινοθεραπευτικού Τμήματος ΑΝΘ ΘΕΑΓΕΝΕΙΟΥ ΑΚΤΙΝΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΟΣΤΙΚΟΥ ΠΟΝΟΥ ΜΠΟΝΙΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ Επιμελήτρια Β Ακτινοθεραπευτικού Τμήματος ΑΝΘ ΘΕΑΓΕΝΕΙΟΥ ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑ ΠΟΝΟΥ Ο όρος πόνος προέρχεται από τη λατινική λέξη POENA που σημαίνει PUNISHMENT(τιμωρία)

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΩΤΟΠΑΘΕΙΣ ΚΙΝΗΤΙΚΕΣ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΟΙΣΟΦΑΓΟΥ Κοτσικόρος Νικόλαος Ειδικευόµενος Β Γαστρεντερολογικής Κλινικής ΓΝΑ «Ο Ευαγγελισµός» ΠΡΩΤΟΠΑΘΕΙΣ ΚΙΝΗΤΙΚΕΣ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΟΙΣΟΦΑΓΟΥ 1. Ιδιοπαθής αχαλασία 2. Ιδιοπαθής

Διαβάστε περισσότερα

Κυκλοφορικό Σύστηµα. Σοφία Χαβάκη. Λέκτορας

Κυκλοφορικό Σύστηµα. Σοφία Χαβάκη. Λέκτορας Κυκλοφορικό Σύστηµα Σοφία Χαβάκη Λέκτορας Εργαστήριο Ιστολογίας Εβρυολογίας, Ιατρική Σχολή, ΕΚΠΑ Κυκλοφορικό Σύστηµα Αιµοφόροκυκλοφορικό σύστηµα Λεµφoφόροκυκλοφορικό σύστηµα Αιµοφόρο Κυκλοφορικό Σύστηµα

Διαβάστε περισσότερα

+ - - εκπολώνεται. ΗΛΕΚΤΡΟMYΟΓΡΑΦΗΜΑ

+ - - εκπολώνεται. ΗΛΕΚΤΡΟMYΟΓΡΑΦΗΜΑ ΗΛΕΚΤΡΟMYΟΓΡΑΦΗΜΑ Στόχοι Κατανόησης: -Να σας είναι ξεκάθαρες οι έννοιες πόλωση, εκπόλωση, υπερπόλωση, διεγερτικό ερέθισμα, ανασταλτικό ερέθισμα, κατώφλιο δυναμικό, υποκατώφλιες εκπολώσεις, υπερκατώφλιες

Διαβάστε περισσότερα

Διάλεξη 12η Τραυματισμοί Νωτιαίου Μυελού

Διάλεξη 12η Τραυματισμοί Νωτιαίου Μυελού ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ Διάλεξη 12η Τραυματισμοί Νωτιαίου Μυελού Κοκαρίδας Δημήτριος Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα Τραυματισμοί του Νωτιαίου Μυελού

Διαβάστε περισσότερα

Χειρουργική Θεραπεία των Οστεοπορωτικών Καταγμάτων

Χειρουργική Θεραπεία των Οστεοπορωτικών Καταγμάτων Χειρουργική Θεραπεία των Οστεοπορωτικών Καταγμάτων Η εμφάνιση καταγμάτων αποτελεί την κυριότερη επιπλοκή της οστεοπόρωσης. Τα περισσότερα κατάγματα επουλώνονται χωρίς να υπάρχει ανάγκη χειρουργικής επέμβασης,

Διαβάστε περισσότερα

Μαθήματα Ανατομίας 2011-2012

Μαθήματα Ανατομίας 2011-2012 Μαθήματα Ανατομίας 2011-2012 Πρόσθιο κοιλιακό τοίχωμα Κ. Αλπαντάκη Όρια της κοιλιάς Άνω: Πλευρικό τόξο 7-12 Ξιφοειδής απόφυση: επίπεδο 10ου πλευρικού χόνδρου = Ο3 Κάτω : Ηβικά οστά και λαγόνια ακρολοφία:

Διαβάστε περισσότερα

Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια

Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια ρ ZΩΗ ΚΑΤΣΑΡΟΥ Νευρολόγος ιευθύντρια ΕΣΥ Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια µορφή κατάθλιψης,

Διαβάστε περισσότερα

κλινική εξέταση οδηγός για Barbara Bates, M.D. ISBN 9780960-372-144-4 Δεύτερη έκδοση Χ. Μουτσόπουλου Καθηγητού Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

κλινική εξέταση οδηγός για Barbara Bates, M.D. ISBN 9780960-372-144-4 Δεύτερη έκδοση Χ. Μουτσόπουλου Καθηγητού Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Ιωαννίνων οδηγός για κλινική εξέταση Δεύτερη έκδοση Barbara Bates, M.D. ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ - ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ Χ. Μουτσόπουλου Καθηγητού Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Ιωαννίνων I. Ανδρουλάκη Καθηγητού Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

Μυολογία ΙΙΙ. Ioannis Lazarettos. MD PhD Orthopaedic Surgeon

Μυολογία ΙΙΙ. Ioannis Lazarettos. MD PhD Orthopaedic Surgeon Μυολογία ΙΙΙ Ioannis Lazarettos MD PhD Μυολογία 2 Μύες Κάτω Άκρου Μύες Πυέλου Έξω Έσω Μύες Μηρού Πρόσθιοι Μύες Έσω (Προσαγωγοί) Οπίσθιοι Μύες Μύες Κνήμης Πρόσθιοι Οπίσθιοι Έξω (Περονιαίοι) Μύες Άκρου Ποδός

Διαβάστε περισσότερα

«Η ομορφιά εξαρτάται από τα μάτια εκείνου που τη βλέπει»

«Η ομορφιά εξαρτάται από τα μάτια εκείνου που τη βλέπει» «Η ομορφιά εξαρτάται από τα μάτια εκείνου που τη βλέπει» Γνωστική Νευροεπιστήμη Πώς γίνεται αντιληπτή η αισθητική πληροφορία; Πώς σχηματίζονται οι μνήμες; Πώς μετασχηματίζονται σε λόγο οι αντιλήψεις και

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. Κάντε κλικ για να επεξεργαστείτε τον υπότιτλο του υποδείγματος

ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. Κάντε κλικ για να επεξεργαστείτε τον υπότιτλο του υποδείγματος ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Κάντε κλικ για να επεξεργαστείτε τον υπότιτλο του υποδείγματος ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Το νευρικό σύστημα θέτει σε επικοινωνία τον οργανισμό μας με τον έξω κόσμο. Μοιάζει με τηλεφωνικό δίκτυο,

Διαβάστε περισσότερα

Μυϊκές θλάσεις και αποκατάσταση ΠΗΔΟΥΛΑΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΤΕΦΑΑ ΚΟΜΟΤΙΝΗΣ

Μυϊκές θλάσεις και αποκατάσταση ΠΗΔΟΥΛΑΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΤΕΦΑΑ ΚΟΜΟΤΙΝΗΣ Μυϊκές θλάσεις και αποκατάσταση ΠΗΔΟΥΛΑΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΤΕΦΑΑ ΚΟΜΟΤΙΝΗΣ Ορισμός : Οξεία μυϊκή θλάση ορίζεται η ρήξη των μυϊκών ινών στο μυ η οποία είναι αποτέλεσμα εφαρμογής υπέρμετρης ξαφνικής δύναμης στο μυ

Διαβάστε περισσότερα

Η ολοκληρωμένη αγωγή για τη θεραπεία και αναζωογόνηση του δέρματος

Η ολοκληρωμένη αγωγή για τη θεραπεία και αναζωογόνηση του δέρματος Η ολοκληρωμένη αγωγή για τη θεραπεία και αναζωογόνηση του δέρματος AΠΟΚΛΕIΣΤΙΚΟΣ ΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΚΑI ΚΥΠΡΟ: MIMI D.lux - SQOOM Concept HELLAS Εμπορικό Κέντρο Μεγ. Αλεξάνδρου 65302 Καβάλα, ΕΛΛΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

δύναμη και προπόνηση δύναμης προπόνηση με βάρη

δύναμη και προπόνηση δύναμης προπόνηση με βάρη δύναμη και προπόνηση δύναμης προπόνηση με βάρη ταξινόμιση της φυσικής κατάστασης Δύναμη Αντοχή φυσική κατάστασ η Ταχύτητα Ευλυγισία ποιοι ασχολούνται με την άσκηση με βάρη οι αθλητές της άρσης βαρών, οι

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Περιοδική υπερκαλιαιμική παράλυση

ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Περιοδική υπερκαλιαιμική παράλυση ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Περιοδική υπερκαλιαιμική παράλυση ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΗΣ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗΣ Αγόρι 6 ετών μεταφέρεται στον οικογενειακό ιατρό από τους γονείς του λόγω εμφάνισης δυσκολίας στην κίνηση των άκρων (άνω και

Διαβάστε περισσότερα

5 ΛΥΚΕΙΟ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ 2013-2014 ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. H άρθρωση του ώμου

5 ΛΥΚΕΙΟ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ 2013-2014 ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. H άρθρωση του ώμου 5 ΛΥΚΕΙΟ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ 2013-2014 ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ H άρθρωση του ώμου Μαθητής Μ. Γεώργιος Ανατομία ώμου Τα κύρια οστά του ώμου είναι το βραχιόνιο και η ωμοπλάτη.η αρθρική κοιλότητα προστατεύεται

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΙΙ

ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΙΙ ΤΟΜΕΑΣ ΡΑΔΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΑΚΤΙΝΟΛΟΓΙΑΣ Β ΕΞΑΜΗΝΟ ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΙΙ 2 ΟΣΤΕΟΛΟΓΙΑ 3 4 5 ΒΑΣΗ ΚΡΑΝΙΟΥ 6 ΚΡΟΤΑΦΟΓΝΑΘΙΚΗ ΔΙΑΡΘΡΩΣΗ 7 ΠΑΡΑΡΡΙΝΙΟΙ ΚΟΛΠΟΙ 8 9 10 11 ΑΤΛΑΝΤΟΑΞΟΝΙΚΗ ΑΡΘΡΩΣΗ 12 13 14 15 ΑΡΘΡΩΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΙΣΤΟΛΟΓΙΑΣ Μ. ΠΑΥΛΙ ΗΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΙΣΤΟΛΟΓΙΑΣ Μ. ΠΑΥΛΙ ΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΙΣΤΟΛΟΓΙΑΣ Μ. ΠΑΥΛΙ ΗΣ Hράκλειο, εκέμβριος 2011 ΤΥΠΟΙ ΙΣΤΩΝ 1. Eπιθηλιακός Πολυεδρικά κύτταρα που είναι πάρα πολύ στενά συνδεδεμένα και φέρουν ελάχιστη μεσοκυττάρια ουσία 2. Συνδετικός Κύτταρα

Διαβάστε περισσότερα

χρόνιου πόνου κι των συναισθημάτων. Μάλιστα, μεγάλο μέρος αυτού

χρόνιου πόνου κι των συναισθημάτων. Μάλιστα, μεγάλο μέρος αυτού Το μαιτεχμιακό σύστημα συνδέεται με τμήματα του μετωπιαίου κι κροταφικού λοβού ( τμήματα των εγκεφαλικών ημισφαιρίων,ονομασμένα σύμφωνα με το κρανιακό οστό που τα καλύπτει). Το ίδιο σχετίζεται με τον έλεγχο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΟ ΕΡΕΥΝΑΣ ΜΥΟΚΑΡ ΙΑΚΗ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΜΕΤΑ ΤΟ ΕΜΦΡΑΓΜΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΟΜΑ Α

ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΟ ΕΡΕΥΝΑΣ ΜΥΟΚΑΡ ΙΑΚΗ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΜΕΤΑ ΤΟ ΕΜΦΡΑΓΜΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΟΜΑ Α ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΟ ΕΡΕΥΝΑΣ ΜΥΟΚΑΡ ΙΑΚΗ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΜΕΤΑ ΤΟ ΕΜΦΡΑΓΜΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΟΜΑ Α ΘΕΟΦΙΛΟΣ ΚΩΛΕΤΤΗΣ ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΠΑΠΑΛΟΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΠΑΛΤΟΓΙΑΝΝΗΣ ΗΜΗΤΡΙΟΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙ ΗΣ ΜΑΡΙΑ ΑΓΓΕΛΑΚΗ ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΒΛΑΧΟΣ ΑΓΑΘΟΚΛΕΙΑ ΜΗΤΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Αιµορραγία. Η αιµορραγία αυτή προέρχεται από τη διατοµή µιας φλέβας και

Αιµορραγία. Η αιµορραγία αυτή προέρχεται από τη διατοµή µιας φλέβας και Καθηγητής ρ. Λάζαρος Ι. Τσούσκας ΠΡΩΤΕΣ ΒΟΗΘΕΙΕΣ Θεσσαλονίκη 2003: 55-62 Αιµορραγία Στο κυκλοφορικό σύστηµα του ενήλικα ανθρώπου υπάρχουν έξι λίτρα περίπου αίµατος, το οποίο µεταφέρει στα κύτταρα των ιστών

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΑΚΤΙΝΟΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗ Από το σημείο στη διάγνωση

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΑΚΤΙΝΟΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗ Από το σημείο στη διάγνωση ΒΙΡΓΙΛΙΟΥ Σ. ΜΠΕΝΑΚΗ Επ. Καθηγητή Ακτινολογίας ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΑΚΤΙΝΟΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗ Από το σημείο στη διάγνωση Έκδοση αναθεωρημένη ISBN 960-90471-0-6 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Μαθήματα Ανατομίας 2011-2012

Μαθήματα Ανατομίας 2011-2012 Μαθήματα Ανατομίας 2011-2012 Θωρακικό τοίχωμα Κ. Αλπαντάκη Θώρακας Γενική επισκόπηση Σχετικοί όροι Θώρακας Θωρακικός κλωβός Θωρακικό τοίχωμα Θωρακική κοιλότητα Σχετικοί όροι Θώρακας Περιοχή του σώματος

Διαβάστε περισσότερα

ΜΥΟΣΚΕΛΕΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ

ΜΥΟΣΚΕΛΕΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΜΥΟΣΚΕΛΕΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΟΣΤΑ ΚΑΙ ΣΚΕΛΕΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Τα οστά είναι μια στερεά μορφή συνδετικού ιστού, σχηματίζουν το μεγαλύτερο μέρος

Διαβάστε περισσότερα

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΑΣΚΗΣΗ: ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΙΙ

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΑΣΚΗΣΗ: ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΙΙ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΑΣΚΗΣΗ: ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΙΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΤΣΟΥΚΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ, ΑΠΟΣΤΟΛΟΠΟΥΛΟΣ ΞΕΝΟΦΩΝ. (ΜΕΡΟΣ 1ο) ΚΕΝΤΡΙΚΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ (ΚΝΣ): Το ΚΝΣ εξετάζει, αξιολογεί και επεξεργάζεται

Διαβάστε περισσότερα

ΟΛΙΚΗ ΑΡΘΡΟΠΛΑΣΤΙΚΗ ΙΣΧΊΟΥ ΤΥΠΟΥ ΑΝΤΙΚΑΤΑΣΤΑΣΕΩΣ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑΣ ΜΙΑ ΝΕΑ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΣΤΗΝ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΑΡΘΡΩΣΕΩΣ ΤΟΥ ΙΣΧΙΟΥ

ΟΛΙΚΗ ΑΡΘΡΟΠΛΑΣΤΙΚΗ ΙΣΧΊΟΥ ΤΥΠΟΥ ΑΝΤΙΚΑΤΑΣΤΑΣΕΩΣ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑΣ ΜΙΑ ΝΕΑ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΣΤΗΝ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΑΡΘΡΩΣΕΩΣ ΤΟΥ ΙΣΧΙΟΥ ΟΛΙΚΗ ΑΡΘΡΟΠΛΑΣΤΙΚΗ ΙΣΧΊΟΥ ΤΥΠΟΥ ΑΝΤΙΚΑΤΑΣΤΑΣΕΩΣ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑΣ ΜΙΑ ΝΕΑ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΣΤΗΝ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΑΡΘΡΩΣΕΩΣ ΤΟΥ ΙΣΧΙΟΥ Του Δρ. Κωνσταντίνου Δ. Στρατηγού Δ/ντού Ορθοπαιδικής Επανορθωτικής Χειρουργικής

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΚΡΑΝΙΑΚΟΣ ΜΑΓΝΗΤΙΚΟΣ ΕΡΕΘΙΣΜΟΣ. Ένα Διαγνωστικό Εργαλείο για τις Κεντρικού Τύπου Βλάβες. Δρ Σπυρίδων Δευτεραίος Νευρολόγος

ΔΙΑΚΡΑΝΙΑΚΟΣ ΜΑΓΝΗΤΙΚΟΣ ΕΡΕΘΙΣΜΟΣ. Ένα Διαγνωστικό Εργαλείο για τις Κεντρικού Τύπου Βλάβες. Δρ Σπυρίδων Δευτεραίος Νευρολόγος ΔΙΑΚΡΑΝΙΑΚΟΣ ΜΑΓΝΗΤΙΚΟΣ ΕΡΕΘΙΣΜΟΣ Ένα Διαγνωστικό Εργαλείο για τις Κεντρικού Τύπου Βλάβες Δρ Σπυρίδων Δευτεραίος Νευρολόγος Βασικές Αρχές Έλεγχος της πυραµιδικής οδού µε το Διακρανιακό Μαγνητικό Ερεθισµό:

Διαβάστε περισσότερα

3D N E W T O N. 3D Σύστημα ενδυνάμωσης & μυϊκής αποκατάστασης σπονδυλικής στήλης ΕΝΔΕΙΞΕΙΣ

3D N E W T O N. 3D Σύστημα ενδυνάμωσης & μυϊκής αποκατάστασης σπονδυλικής στήλης ΕΝΔΕΙΞΕΙΣ 3D N E W T O N 3D Σύστημα ενδυνάμωσης & μυϊκής αποκατάστασης ΕΝΔΕΙΞΕΙΣ Σταθεροποίηση Σπονδυλικών Μυών Σταθεροποιεί ταυτόχρονα τους εκ βαθέων και ανταγωνιστές μυς Αυτόχθων Ραχιαίος, Εγκάρσιος Κοιλιακός

Διαβάστε περισσότερα

ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΟΡΘΟΥ. Γιάννης Τσιαούσης Χειρουργός, Επίκ. Καθηγητής Ανατομίας Ιατρική Σχολή, Παν/μιο Κρήτης

ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΟΡΘΟΥ. Γιάννης Τσιαούσης Χειρουργός, Επίκ. Καθηγητής Ανατομίας Ιατρική Σχολή, Παν/μιο Κρήτης ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΟΡΘΟΥ Γιάννης Τσιαούσης Χειρουργός, Επίκ. Καθηγητής Ανατομίας Ιατρική Σχολή, Παν/μιο Κρήτης Βασικές Ανατομικές Δομές Πυέλου πυελικό έδαφος κυρίως από διάφραγμα πυέλου χωνοειδές σχήμα

Διαβάστε περισσότερα