Η λατρεια ΤΗς ΜΗΤΕρΑς Των ΘΕων

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Η λατρεια ΤΗς ΜΗΤΕρΑς Των ΘΕων"

Transcript

1 99 Η λατρεια ΤΗς ΜΗΤΕρΑς Των ΘΕων ςτη λευκοπετρα ΒΕρΜΙου 1 ο Φώτιος Πέτσας αποτελεί μια ιστορική φυσιογνωμία της ελληνικής αρχαιολογίας και έτσι έχει καταγραφεί στη συνείδηση όλων σχεδόν των αρχαιολόγων από την εποχή του και μετά. Έτσι, η πραγματοποίηση μιας επιστημονικής διημερίδας στη μνήμη του και η έκδοση των πρακτικών αποτελεί εκπλήρωση ενός χρέους της αρχαιολογικής κοινότητας. ορισμένες φορές συμβαίνει μια προσωπικότητα που ποτέ δεν γνωρίσαμε, ποτέ καν δεν συναντήσαμε, να συνδεθεί μαζί μας με έναν αδιόρατο, σχεδόν μεταφυσικό τρόπο. Αυτό νομίζω ότι συνέβη ανάμεσα στην υπογράφουσα και τον Φώτιο Πέτσα, καθώς από την πρώτη στιγμή της θητείας μου στην ΙΖ ΕΠΚΑ και στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Βέροιας, το 1993, ο Πέτσας ήταν πανταχού παρών μέσω της δουλειάς του: ευρετήρια και κατάλογοι του μουσείου, καρτέλες εντοπισμού και κηρύξεις αρχαιολογικών χώρων και δημοσιεύσεις. ςυχνά αναρωτήθηκα πως ήταν δυνατόν αυτός ο άνθρωπος, με τις ανύπαρκτες υποδομές πριν σχεδόν 40 χρόνια, να καταφέρει να γνωρίσει όλη την Ημαθία και να επισκεφθεί χώρους που ακόμα και σήμερα είναι σχεδόν απροσπέλαστοι. ο Πέτσας όμως δεν αρκούνταν στην επίσκεψη ή τον εντοπισμό χώρων: προχωρούσε άμεσα σε ενέργειες προστασίας με αποτέλεσμα οι δικές του κηρύξεις να είναι ακόμα στα δικά μας χέρια ένα από τα σημαντικότερα εργαλεία προστασίας των αρχαιοτήτων της Ημαθίας. Κάτι άλλο που με εντυπωσίαζε, και ακόμα με εντυπωσιάζει, στο έργο του Φώτιου Πέτσα είναι ότι κατάφερε να μετουσιώσει όλη αυτή τη δράση σε βαθιά γνώση. Η διατριβή του για τον Μακεδονικό Τάφο της Κρίσεως στα λευκάδια και δημοσιεύσεις όπως αυτή της ωνής από την επίχωση του ίδιου τάφου αποπνέουν σοφία και διατυπώνουν συνθετικές και ερμηνευτικές απόψεις, οι οποίες όχι μόνο δεν έχουν ξεπεραστεί αλλά επιβεβαιώνονται από τις νεότερες έρευνες. Το καλοκαίρι του 1998 μια ευτυχής συγκυρία με οδήγησε σε ένα μνημείο που είχε ερευνήσει παλιότερα ο Πέτσας, στον τάφο της Κρίσεως στα λευκάδια. ςτο πλαίσιο του έργου αναστήλωσης της πρόσοψης του μνημείου, η τότε διευθύντρια της ΙΖ ΕΠΚΑ Δρ. Μαρία Ακαμάτη μου ανέθεσε 1. Θερμές ευχαριστίες οφείλονται στην προϊσταμένη της ΙΖ ΕΠΚΑ Δρ. Μαρία Ακαμάτη για την ποικιλότροπη βοήθειά της και τον καθηγητή κ. Μ. Τιβέριο για τις βιβλιογραφικές του υποδείξεις.

2 100 Ευαγγελία Δ. ςτεφανή την ευθύνη της ανασκαφής του προθαλάμου 2. ςύντομα ήρθε στο φως μια επιγραφή η οποία αποτελούσε τη συνέχεια της ωνής την οποία δημοσίευσε ο Πέτσας στην Αρχαιολογική Εφημερίδα το λίγες ημέρες μετά την αποκάλυψη του αναπάντεχου αυτού ευρήματος δέχθηκα έκπληκτη ένα τηλεφώνημα από τον Πέτσα, ο οποίος ήθελε να μάθει εάν στο νέο κομμάτι της επιγραφής αναφερόταν το όνομα της πόλης στην οποία είχαν λάβει χώρα όλες οι αγοραπωλησίες που καταγράφονται στο κείμενο, η πόλη με άλλα λόγια που έχει ταυτιστεί με τη Μίεζα. Ήταν συγκινητικό το γεγονός ότι ένας ηλικιωμένος πια άνθρωπος, ο οποίος είχε φύγει από την περιοχή εδώ και πολλά χρόνια, εξακολουθούσε να προβληματίζεται και να μαθαίνει για αυτά που συμβαίνουν τώρα. Αυτό το γεγονός ήταν μια σπουδαία απόδειξη της άποψης που θέλει τους αρχαιολόγους να «δένονται» εφ όρου ζωής με τον τόπο που ερευνούν. Η δημοσίευση του δεύτερου τμήματος της επιγραφής δεν θα μπορούσε παρά να είναι αφιερωμένη στη μνήμη του 4. Το 2002 μου δόθηκε η δεύτερη ευκαιρία να εργαστώ σε ένα άλλο μνημείο, το οποίο είχε ερευνηθεί και γίνει γνωστό από τον Φ. Πέτσα, το Ιερό της Μητρός των Θεών Αυτόχθονος στη λευκόπετρα: ήταν η εποχή που οι ανασκαφές στον άξονα της Εγνατίας κατά το πέρασμά της από το Βέρμιο βρίσκονταν στην κορύφωσή τους με περισσότερες από πέντε ανασκαφές στην Ημαθία και ανασκαφικά μελίσσια να προσπαθούν να αναμετρηθούν με τον χρόνο και την ίδια τη ματαιότητα της προσπάθειας, αφού σχεδόν όλα τα ακίνητα ευρήματα που αποκαλύπτονταν στη γη ήταν καταδικασμένα να μην αναδειχθούν αλλά να θυσιαστούν για να περάσει ο μεγάλος δρόμος. Ήταν σαφές ότι είχε τεθεί το δίλημμα «αρχαία ή πρόοδος». Τότε λοιπόν αποφασίστηκε να γίνει ανασκαφικός καθαρισμός του ιερού της Μητέρας των Θεών, το οποίο είχε ανασκαφεί από τον Πέτσα το 1965 και είχε παρουσιαστεί στα Χρονικά του ΑΔ 5, ενώ το πλούσιο επιγραφικό υλικό δημοσιεύθηκε 34 χρόνια μετά από το ΚΕρΑ 6. Αν και ο ρωμαϊκός ναός δεν βρισκόταν στον άξονα χάραξης της Εγνατίας, θεωρήσαμε ότι υπήρχε η ευκαιρία το μνημείο να καθαριστεί και μελλοντικά να αναδειχθεί. ο Πέτσας επισκέφθηκε για πρώτη φορά τη λευκόπετρα το 1958 μετά από τηλεφωνική αναφορά της ΜοΜΑ. Η περιοχή στην οποία οδηγήθηκε είχε την εύγλωττη ονομασία «στο μάρμαρο» και την ίδια εκείνη μέρα της πρώτης επίσκεψής του 2. λ. ςτεφανή, «Η ανασκαφή στον προθάλαμο του Τάφου της Κρίσεως στα λευκάδια», ΑΕΜΘ 12 (1998) Φ. Πέτσας, «ωναί εκ της Ημαθίας», ΑΕ (1961) 1 κ.ε. 4. Μ. λιλιμπάκη-ακαμάτη λ. ςτεφανή, «ωναί εκ της Ημαθίας, ΙΙ», ΑΕ (2003) Φ. Πέτσας., «λευκόπετρα Ημαθίας», ΑΔ 21 (1966) Χρονικά Β2, Ph. Petsas M. B. Hatzopoulos L. Gounaropoulou P. Paschidis, Inscriptions du sanctuaire de la Mére Autochtone de Leukopetra [Μελετήματα 28], Αθήνα 2000.

3 Η λατρεία της Μητέρας των Θεών στη λευκόπετρα Βερμίου 101 ο Πέτσας περισυνέλεξε και μετέφερε στο Μουσείο της Βέροιας μαρμάρινο ενεπίγραφο βωμό αφιερωμένο στον Δία Ύψιστο 7. Το 1965 ειδοποιήθηκε και πάλι από την 3η ΜοΜΑ για τον εντοπισμό αρχαίων κοντά στο 13ο χιλ. της διανοιγόμενης τότε νέας εθνικής οδού Βέροιας Κοζάνης. Η ανασκαφή που ακολούθησε είχε ως αποτέλεσμα την αποκάλυψη ενός ναού της Μητέρας των Θεών, σε έναν «τόπο έρημο», όπως έγραφε χαρακτηριστικά ο Πέτσας. Από εκείνη την εποχή και μετά η περιοχή της λευκόπετρας βυθίστηκε και πάλι στην ερημιά με μόνη ζωντανή παρουσία αυτή των βοσκών που οδηγούσαν τα κοπάδιά τους σε ποτίστρες σχετικά κοντά στον ναό, τα λείψανα του οποίου ήταν μόλις ορατά. Το 1997, όταν υποβλήθηκε στην ΙΖ Εφορεία η προμελέτη κατασκευής της Εγνατίας οδού διαπιστώσαμε ότι προβλεπόταν ο δρόμος να περάσει σε απόσταση πολύ κοντινή από το μνημείο με ό, τι αυτό θα συνεπαγόταν για την επιβάρυνση που θα δεχόταν. Έγινε λοιπόν μετατόπιση της χάραξης, ώστε να υπάρχει απόσταση ασφαλείας από τον ναό, χωρίς ωστόσο να αποφευχθεί η συνάντηση του δρόμου με αρχαιότητες. Έτσι, στις ανασκαφές που ξεκίνησαν το 1999 και κράτησαν ώς το 2004 αποκαλύφθηκε ένας πλούτος αρχαιολογικών ευρημάτων από τα προϊστορικά μέχρι και τα βυζαντινά χρόνια, που άλλαξαν την εικόνα που είχαμε μέχρι τότε για τις ημιορεινές περιοχές του Βερμίου 8. οι νέες έρευνες στο ρωμαϊκό ιερό είχαν ως αρχικό στόχο τον καθαρισμό του μνημείου και εάν ήταν δυνατόν τη συντήρηση των κονιαμάτων του. Κατά τον καθαρισμό όμως διαπιστώθηκε ότι ο ναός, ο οποίος σύμφωνα με τον Πέτσα ήταν δίχωρος, με πρόναο και σηκό, είχε στην πραγματικότητα τρεις χώρους, καθώς στη δυτική του πλευρά υπήρχε και οπισθόδομος 9, ο οποίος δεν είχε εντοπιστεί από τον Πέτσα. ςτο ερώτημα που προκύπτει γιατί ο έμπειρος ανασκαφέας δεν ολοκλήρωσε την έρευνα, δίνουν απάντηση τόσο η σύγχρονη ανασκαφή όσο και η έρευνα στα αρχεία: όταν ο Πέτσας έφθασε στις γωνίες που σχημάτιζαν ο βόρειος και ο νότιος τοίχος του κτιρίου με τον δυτικό τοίχο του κυρίως ναού όπως γνωρίζουμε τώρα θεώρησε πιθανό ότι επρόκειτο για το πέρας του κτιρίου. Έτσι μετά την αποκά- 7. Πέτσας 1966, ό.π. (σημ. 5), λ. ςτεφανή, «Ανασκαφή στον άξονα της Εγνατίας: δύο προϊστορικές εγκαταστάσεις στην περιοχή της λευκόπετρας», ΑΕΜΘ 14 (2000) η ίδια, «Ανασκαφές στον άξονα της Εγνατίας: η έρευνα στις περιοχές της λευκόπετρας και της Μ. ςάντας, ΑΕΜΘ 15 (2001) η ίδια, «Η οργάνωση του χώρου σε μια ημιορεινή περιοχή του Βερμίου: το παράδειγμα της λευκόπετρας Ημαθίας», ΑΕΜΘ 16 (2002α) η ίδια, «Η περιοχή της λευκόπετρας Ημαθίας από την εποχή του ςιδήρου ώς τα χρόνια του Φιλίππου του Β. Τα δεδομένα από τις σύγχρονες έρευνες», Αρχαία Μακεδονία VII, 2007, σσ η ίδια, «ὄρος Βέρμιον ἄβατον ὑπὸ χειμῶνος : τοπίο και κατοίκηση στην ημιορεινή Ημαθία, στο Μ. Τιβέριος - Π. Αδάμ-Βελένη - Π. νίγδελης (επιμ.), ΘΡΕΠΤΗΡΙΑ. Μελέτες για την Αρχαία Μακεδονία, Θεσσαλονίκη 2012, σσ ςτεφανή 2002α, ό.π. (σημ. 8), 538, σχ. 3.

4 102 Ευαγγελία Δ. ςτεφανή λυψη ενός ικανοποιητικού τμήματος του τοίχου αποφάσισε να κλείσει την ανασκαφή καλύπτοντας τους τοίχους με πλαστικό, το οποίο βρέθηκε στην έρευνα του ωστόσο, σε έγγραφο της ΙΓ Αρχαιολογικής Περιφέρειας Θεσσαλονίκης (Εικ. 1), που συντάχθηκε στις αρχές του 1966, ο Πέτσας τονίζει ότι θεωρεί πολύ πιθανή την ύπαρξη και άλλων οικοδομικών λειψάνων του ναού και κρίνει απαραίτητη την απαγόρευση όλων των εργασιών πέριξ του μνημείου, γιατί δεν έχουν ολοκληρωθεί οι ανασκαφές 10. ο ναός σύμφωνα με τα ευρήματα του Φ. Πέτσα είχε συνολικές διαστάσεις 14,70 μ. 9,25 μ. 11, ενώ μετά τις νεότερες έρευνες ο ναός έχει συνολικό εσωτερικό μήκος 24 μ. (Εικ. 2). ο δυτικός τοίχος του ναού διαμορφώνεται από την επιμελή λάξευση του μαλακού σχιστολιθικού βράχου, ενώ λάξευση του βράχου έχει γίνει και στη βόρεια πλευρά του οπισθοδόμου, πριν την ανοικοδόμηση του αντίστοιχου τοίχου. ςε αρκετά σημεία βρέθηκαν σπαράγματα από τα κονιάματα, συνήθως κίτρινα και λευκά, που κάλυπταν τους τοίχους αλλά και τον λαξευμένο βράχο στα δυτικά. Κατά την ανασκαφή του χώρου εντοπίστηκε το στρώμα καταστροφής της στέγης και κάτω από αυτό στρώμα καταστροφής από φωτιά σε όλη την έκταση του χώρου. Μπροστά από τον δυτικό τοίχο βρέθηκαν μαρμάρινες τράπεζες (Εικ. 3), ενώ ολόκληρος ο χώρος ήταν διάσπαρτος από μαρμάρινα σπαράγματα αρχιτεκτονικών μελών και γλυπτών καθώς και από αναθηματικές επιγραφές, οι περισσότερες σπασμένες. ςτο βόρειο τμήμα του χώρου βρέθηκε μαρμάρινο τμήμα χεριού με τύμπανο, το οποίο προφανώς ανήκε σε λατρευτικό άγαλμα της θεάς. ςτις 194 δημοσιευμένες επιγραφές προστίθενται τώρα άλλες 48 ακέραιες και αποσπασματικά σωζόμενες. Αρκετά χάλκινα νομίσματα βρέθηκαν διάσπαρτα στον χώρο αλλά με μεγαλύτερες συγκεντρώσεις μπροστά και γύρω από την τράπεζα. Όσα από αυτά ταυτίζονται καθώς τα περισσότερα είναι καμένα- ανήκουν στην τελευταία περίοδο ζωής του ιερού, τον 4ο αι. μ.χ. ςτα υπόλοιπα ευρήματα περιλαμβάνονται λίγα θραύσματα γυάλινων και πήλινων αγγείων και λίγα χάλκινα κοσμήματα 12. Η τοιχοποιία του οπισθοδόμου παρουσιάζει διαφοροποιήσεις στον τρόπο δόμησης σε σχέση με τον υπόλοιπο ναό. ωστόσο θεωρώ ότι μόνο με αυτό το στοιχείο δεν μπορούμε να αποδεχθούμε ότι ο οπισθόδομος εκπροσωπεί παλαιότερη φάση του ναού, με δεδομένο ότι κανένα εύρημα δεν πα- 10. Έγγραφο υπ. αρ. 54/ της ΙΓ Αρχ/κής Περιφέρειας Θεσσαλονίκης προς την ΙΔ Αρχ/κή Περιφέρεια Βέροιας με κοινοποίηση στην 3η ΜοΜΑ. 11. Πέτσας 1966, ό.π. (σημ. 5), Η μελέτη του νέου επιγραφικού υλικού και των υπολοίπων δεδομένων (αρχιτεκτονική και ευρήματα) έχει ήδη ξεκινήσει από την υπογράφουσα και τον καθηγητή Μ. Β. Χατζόπουλο.

5 Η λατρεία της Μητέρας των Θεών στη λευκόπετρα Βερμίου 103 ραπέμπει σε χρονολόγηση πρωιμότερη από αυτή που ήδη γνωρίζαμε με βάση τη μελέτη των επιγραφών και των νομισμάτων 13. Φαίνεται λοιπόν ότι η λειτουργία του ναού ξεκινάει γύρω στο α μισό του 2ου αι. μ.χ. και φθάνει ώς τα τέλη περίπου του 4ου αι. μ.χ. 14. Η συνολική εικόνα που δίνει η ανασκαφή του οπισθοδόμου είναι αυτή μιας μεγάλης και έντονης καταστροφής. Εκτός από τη φωτιά, η οποία κατέκαψε τον χώρο και ό, τι βρισκόταν μέσα σε αυτόν, τόσο οι αναθηματικές επιγραφές όσο και ο τελετουργικός εξοπλισμός, έχει σπάσει και αναποδογυριστεί. Θεωρούμε ότι η θέση στην οποία βρέθηκαν τα αντικείμενα και η κατάσταση διατήρησής τους δεν παραπέμπουν σε κατάρρευση από σεισμό και φωτιά αλλά σε βίαιη δράση και εμπρησμό. Η φτώχια των κινητών ευρημάτων ενισχύει αυτή την άποψη. Ίσως τελικά η εγκατάλειψη του Μητρώου της λευκόπετρας να μην οφείλεται σε σταδιακή παρακμή αλλά σε ένα γεγονός που έθεσε απότομο τέλος στη ζωή του, χωρίς βέβαια να αποκλείεται ένας συνδυασμός των δύο παραγόντων. Ας μην ξεχνάμε ότι το ιερό καταστρέφεται και εγκαταλείπεται τον ταραγμένο 4ο αι. μ.χ. 15. οι σύγχρονες αρχαιολογικές έρευνες που διενεργήθηκαν στην ευρύτερη περιοχή της λευκόπετρας από το 2000 μέχρι και το 2003 με αφορμή την κατασκευή της Εγνατίας, έριξαν φως στα μέχρι σήμερα γνωστά για την περιοχή, καθώς με τα νέα πολύτιμα δεδομένα αποκαλύπτοντα οι βαθιές ρίζες της λατρείας της Μητέρας των Θεών στην περιοχή. ςτη θέση Καλλίπετρα, 700 μ. ανατολικά του ρωμαϊκού ιερού και σε υψόμετρο 400 μ. περίπου, οι πρόσφατες ανασκαφές έδειξαν ότι η ανθρώπινη παρουσία ξεκινάει την 7η χιλιετία π.χ. και συνεχίζεται αδιάλειπτα ώς τη ρωμαϊκή εποχή 16. Πρόκειται για μια ιδιαίτερα σημαντική θέση, η οποία βρίσκεται στα νοτιοανατολικά πρανή του Βερμίου, πάνω από τον Αλιάκμονα και απέναντι από τα Πιέρια. Προστατεύεται από τις ψηλότερες λοφοσειρές και ανοίγεται προς το ποτάμι, με το δάσος να προσφέρει απλόχερα τον πλούτο του, ενώ οι γύρω από τη θέση επίπεδες εκτάσεις να είναι κατάλληλες για την καλλιέργεια σιτηρών 17. Η ανασκαμμένη περιοχή είναι τ.μ. περίπου και περιλαμβάνει ένα πλά- 13. Petsas Hatzopoulos κ. άλ., ό.π. (σημ. 6). 14. Για τη λατρεία της Μητέρας των Θεών στη ρώμη βλ. H. Graillot, «Le culte de Cybèle, mère des dieux à Rome et dans l Empire romaine»,befar 107, 505 κ.ε. I. Becher, «Der Kult der Mater Magna in augusteicher Zeit, Klio 73, » 15. Βλ. για την εποχή Α. Τσιτουρίδου, «Παλαιοχριστιανικοί Χρόνοι. Πολιτική Ιστορία, », στο Μ. Β. ςακελλαρίου (επιμ.), Μακεδονία χρόνια ελληνικής ιστορίας και πολιτισμού, Αθήνα 1982, κυρίως σσ ςτεφανή 2000, ό.π. (σημ. 8), , εικ ςτεφανή 2001, ό.π. (σημ. 8), , εικ. 1-19, ςτεφανή 2002α, ό.π. (σημ. 8), ςτεφανή 2012, ό.π. (σημ. 8), σσ Για τα οικολογικά χαρακτηριστικά της περιοχής ςτεφανή 2007, ό.π. (σημ. 8), ςτεφανή 2012, ό.π. (σημ. 8), σσ

6 104 Ευαγγελία Δ. ςτεφανή τωμα, το οποίο διακόπτεται από ρεματιά. ο αρχαιολογικός χώρος εκτείνεται και σε λόφο στο ανατολικό άκρο του πλατώματος, περιοχή που δεν ανασκάφηκε, γιατί επιλέχθηκε η λύση της διάνοιξης σήραγγας (ς 2.1). ςτον τομέα 1 της ανασκαφής, μπροστά ακριβώς στη σήραγγα ς 2.1 της Εγνατίας, τα αρχαιολογικά στρώματα ξεκινούν από την Ύστερη Εποχή του Χαλκού, συνεχίζονται μέχρι και τον 4ο αι. π.χ. και επάνω σε οικοδομήματα και κατασκευές του 4ου αι. π.χ. θεμελιώνεται η κύρια οικοδομική φάση ενός κτιριακού συγκροτήματος, που χρονολογείται περίπου από τα τέλη του 4ου αι. π.χ. ώς τα μέσα του 2ου αι. π.χ., οπότε και καταστρέφεται σε όλη του την έκταση από φωτιά 18 (Εικ. 4). Μετά την καταστροφή οι χώροι ουσιαστικά εγκαταλείπονται, αν και η εύρεση λίγων αντικειμένων ρωμαϊκής εποχής, κυρίως νομισμάτων, υποδεικνύει ότι περιστασιακά υπήρχε ανθρώπινη παρουσία στην περιοχή μέχρι και τον 2ο αι. μ.χ. Τα αρχιτεκτονικά λείψανα του κτιριακού συγκροτήματος ερευνήθηκαν σε μια έκταση τ.μ. (ςχ. 1). Η ανασκαφή αποκάλυψε τα βόρεια και δυτικά όρια του, ενώ είναι βέβαιο ότι τα κτίρια συνεχίζονται προς τα νότια του ανασκαμμένου χώρου. Αναγνωρίστηκαν με ασφάλεια 21 χώροι διατεταγμένοι στον άξονα βορά-νότου και οργανωμένοι στα βόρεια, νότια και δυτικά μιας τραπεζιόσχημης αυλής, επιφάνειας 120 τ.μ. περίπου. Ήδη κατά τη διάρκεια της ανασκαφής ήταν σαφές ότι σε όλους σχεδόν τους χώρους υπήρχε λατρευτική χρήση, ωστόσο δεν επιχειρήθηκε νωρίτερα ταύτιση με ιερό συγκεκριμένης θεότητας. ςτο παρόν κείμενο θα διατυπώσουμε την πρόταση ότι το συγκεκριμένο συγκρότημα αποτελεί, έναν χώρο λατρείας, πιθανότατα το αρχικό ιερό της Μητέρας των Θεών, πριν την ίδρυση του ρωμαϊκού ιερού τον 2ο μ.χ. αιώνα. Βέβαια μόνο μετά την τελική δημοσίευση της ανασκαφής και του συνόλου των ανασκαφικών δεδομένων θα είναι δυνατόν να έχουμε τη βέβαιη ταύτιση του κτιρίου και όλων των λειτουργιών του 19. ςτο πλαίσιο της παρούσας εργασίας θα περιοριστούμε στην παρουσίαση και ερμηνεία των δεδομένων που προσφέρουν ορισμένοι από τους χώρους που ερευνήθηκαν: ςτη νοτιοανατολική πλευρά του οικοδομικού συγκροτήματος υπάρχει μια ομάδα χώρων, με τους συμβατικούς αρ. 18, 19 και 21 (ςχ. 1), από τους οποίους ο τετράγωνος χώρος 19 είναι ο κεντρικός και μεγαλύτερος (6,00 6,00 μ.), 18. ςτεφανή 2002α, ό.π. (σημ. 8), οι περισσότερες πληροφορίες για την οργάνωση της λατρείας της Θεάς αντλούνται από τα Μητρώα της Αττικής (Αθήνα, Πειραιάς, Φλύα). Βλ. σχετ.: M. J. Vermaseren, Corpus Cultus Cybelαe Attidisque, II. Graecia àtque insuale, [EPRO 50], Leiden 1982 ο ίδιος, Cybele and Attis. The Myth and Cult, London 1977 Ι. Παπαχριστοδούλου, «Άγαλμα και ναός Κυβέλης εν Μοσχάτω Αττικής», ΑΕ,

7 Η λατρεία της Μητέρας των Θεών στη λευκόπετρα Βερμίου 105 με είσοδο στη νοτιοδυτική γωνία μέσω της προσπέλασης άλλων χώρων και άλλη μια στο κέντρο του ανατολικού τοίχου. Το δάπεδο του δωματίου είναι κατασκευασμένο από πατημένο πηλόχωμα, όπως τα δάπεδα όλα των χώρων που ερευνήθηκαν. ςε επαφή με τον βόρειο τοίχο του δωματίου έχει διαμορφωθεί κτιστό θρανίο (μήκους 2,70 μ.) και μπροστά από αυτό υπάρχει τραπεζιόσχημη κατασκευή (μέγιστων διαστάσεων 2,15 1,80 μ.), η οποία σχηματίζεται από πήλινο περιχείλωμα με κυκλικές απολήξεις (Εικ. 5). Η εσωτερική επιφάνεια της κατασκευής έχει σχηματιστεί από αλλεπάλληλα στρώματα τέφρας, ενώ όλη η περιοχή χαρακτηρίζεταιαπό την έντονη παρουσία καύσης. Η μορφή της κατασκευής και η παρουσία της τέφρας, μας οδηγούν στην ταύτιση της κατασκευής με βωμό. ςε ό, τι αφορά τα κινητά ευρήματα του χώρου 19, σημειώνουμε την παρουσία μεγάλου πίθου με λίθινο καπάκι στη νοτιοανατολική γωνία του δωματίου, ενώ η ποσότητα της κεραμικής που βρέθηκε στον χώρο ήταν μεγάλη: τριάντα (30) ολόκληρα μελαμβαφή και αβαφή αγγεία διαφόρων σχημάτων (πινάκια, αμφορίσκοι, σκυφίδια, λεκάνες και λύχνοι). Επίσης βρέθηκαν υφαντικά βάρη και περισσότερα από 40 μεταλλικά αντικείμενα, στα οποία περιλαμβάνονται κοσμήματα (ψήφοι, πόρπες) και μικρά εργαλεία (βελόνες, μαχαιρίδια). ςτον ίδιο χώρο βρέθηκαν πέντε γυναικεία ειδώλια, από τα οποία το ένα συγκολλήθηκε ολόκληρο και αποτελεί ένα από τα πιο εύγλωττα ευρήματα της ανασκαφής: πρόκειται για προτομή της Μητέρας των Θεών-Κυβέλης (Εικ. 6) με πυργωτό διάδημα 20 και τo σύμβολo της ημισελήνου 21 και τα δύο διακριτά εικονογραφικά της χαρακτηριστικά 22 η οποία μάλιστα βρέθηκε δίπλα στον βωμό. Ειδώλια της Μητέρας των Θεών με ανάλογα εικονογραφικά χαρακτηριστικά έχουν βρεθεί στα Ιερά της Θεάς στην Πέλλα και στη Βεργίνα καθώς και στην πόλη των Πετρών Φλώρινας 23. Ένα ακόμη σημαντικό εύρημα προέρχεται από τον 20. Για το χαρακτηριστικό του τειχόμορφου στέμματος στην εικονογραφία της Μητέρας των Θεών βλ. Π. Παπαγεωργίου, Το τειχόμορφο στέμμα στην τέχνη της Μέσης Ανατολής και της αρχαίας Ελλάδας έως το τέλος της ελληνιστικής εποχής, Αθήνα 1997, σσ. 194, 195 Μ. λιλιμπάκη-ακαμάτη, Το Ιερό της Μητέρας των Θεών και της Αφροδίτης στην Πέλλα, Θεσσαλονίκη 2000, σσ. 211, Το σύμβολο της ημισελήνου σχετίζεται με τη συγγένεια της Μητέρας των Θεών με την Αφροδίτη. Βλ. σχετικά L. R. Farnell, The Cults of Greek States II, Oxford , σ. 699 LIMC II 1984, 113, αρ Παπαγεωργίου, ό.π. (σημ. 8), σ. 161 λιλιμπάκη-ακαμάτη 2000, ό.π. (σημ. 18), σ. 51, Για την εικονογραφία της Μητέρας των Θεών/Κυβέλης βλ. αναλυτικά F. Naumann-Steckner, Die Ikonographie der Kybele in der phrygischen Kunst, Tübingen Ένθρονη Μητέρα των Θεών με τειχόμορφο στέμμα και ανάγλυφες ημισελήνους βρέθηκε στο Ιερό της Μητέρας των Θεών στην Πέλλα βλ. λιλιμπάκη-ακαμάτη 2000, ό.π. (σημ. 18), αρ. 52, πίν. 59 α, 49-51, όπου και σχετική συζήτηση και βιβλιογραφία. Τειχόμορφο είναι και το στέμμα της ένθρονης Κυβέλης/Μητέρας των Θεών από το αντίστοιχο Ιερό στη Βεργίνα, ς. ς. Δρούγου, «Βεργίνα: Ιερό Μητέρας Θεών Κυβέλης», ΑΕΜΘ 4 (1990), 6, εικ. 4. ςτα δύο παραπάνω παραδείγματα η Θεά κρατάει τύμπανο και φιάλη

8 106 Ευαγγελία Δ. ςτεφανή χώρο 19: πρόκειται για θησαυρό 22 χάλκινων νομισμάτων 24 μέσα σε μικρό αγγείο είχε κρυφτεί στη βορειοανατολική γωνία του δωματίου. Από τα 22 νομίσματα, τα 5 είναι Φιλίππου Ε 25, ενώ τα υπόλοιπα αποτελούν αυτόνομες κοπές Πέλλας 26, Αμφίπολης 27 και Θεσσαλονίκης 28. Η συγκεκριμένη κατηγορία νομισμάτων τοποθετούνταν παλαιότερα μεταξύ του 187 και 31 π.χ. ςήμερα έχει επικρατήσει η άποψη του κ. Τουράτσογλου, ο οποίος περιόρισε το χρονολογικό πλαίσιό τους από το 187 έως το 168 π.χ. 29 νεότερες έρευνες αναθεωρούν και αυτή την άποψη προτείνοντας ως χρονολογία έναρξης κυκλοφορίας των αυτόνομων κοπών το 168 π.χ. 30. ςε κάθε περίπτωση αυτή η συζήτηση είναι σε εξέλιξη και μπορούμε να κρατήσουμε ως στοιχείο χρονολόγησης του χώρου περίπου τα μέσα του 2ου αι. π.χ., χρονολόγηση, η οποία έτσι κι αλλιώς συμφωνεί με το σύνολο των υπόλοιπων ευρημάτων. Δυτικά και νότια του χώρου 19 και σε άμεση σύνδεση με αυτόν βρίσκονται τα μικρότερα δωμάτια 18 και 21. ο χώρος 18 περιείχε άφθονα αβαφή και μελαμβαφή αγγεία (σκυφίδια, πινάκια, κάνθαροι) και αρκετά ανάγλυφα. Άξια αναφοράς είναι ένα ειδώλιο βοοειδούς, που θυμίζει αντίστοιχο από το Μητρώο της Βεργίνας 31 και ένας περίτεχνος πλαστικός ηθμός με τη μορφή ποδιού με σανδάλι (Εικ. 7). Ανάλογος έχει βρεθεί στην ελληνι- και συνοδεύεται από το ιερό της ζώο, το λιοντάρι. Ανάλογα είναι τα χαρακτηριστικά πήλινων ειδωλίων από τις Πέτρες, Π. Αδάμ-Βελένη, Πέτρες Φλώρινας, Θεσσαλονίκη 1998, σ. 72, 74, εικ. 62 (δεύτερο από αριστερά), 67 και 68. Βλ. επίσης το ενδιαφέρον υλικό που περιλαμβάνει αρκετά γυναικεία ειδώλια από τη θέση Κάτω Μπράβας Βελβεντού, σε Α. Χονδρογιάννη-Μετόκη Ε. Μαγγουρετσίου, «Αλιάκμων Από την ανασκαφική έρευνα στη θέση Κάτω Μπράβας Βελβεντού», ΑΕΜΘ 11 (1997), εικ Κάποια από αυτά παρουσιάζουν σημαντικές ομοιότητες με τα ειδώλια της Καλλίπετρας. 24. Αρ. ευρετηρίου Μουσείου Βέροιας ν Ας σημειώσουμε ότι και στο Ιερό της Μητέρας των Θεών στη Βεργίνα βρέθηκε μικρός θησαυρός χάλκινων νομισμάτων του 2ου αι. π.χ., αυτόνομων κοπών Θεσσαλονίκης και Πέλλας, βλ. Δρούγου 1990, ό.π. (σημ. 23), H. Gaebler, Die Antiken Münzen Nord-Griechenlands, Band III, Makedonia und Paionia, 2. Abteilung, Berlin 1935, σ. 192, πίν. XXV, Gaebler, ό.π. (σημ. 25), 94, πίν. XXΙΙΙ, 27, Gaebler, ό.π. (σημ. 25), 34, 35, πίν. ΙX, 1, 9, Gaebler, ό.π. (σημ. 25), 118, 119, πίν, XXII, 21, G. Touratsoglou, «Macedonia», στο A. M. Burnett M. H. Crawford (επιμ.), «The Coinage of the Roman World in the Late Republic. Proceedings of a Colloquium Ηeld at the British Museum in September 1985», BAR 326, 55 Γ. Τουράτσογλου, Η νομισματική κυκλοφορία στην αρχαία Μακεδονία (περ. 200 π.χ π.χ. Η μαρτυρία των «Θησαυρών», Αθήνα 1993, σσ Ευχαριστώ θερμά τον συνάδελφο Χ. Γκατζόλη για τις παρατηρήσεις του στο ζήτημα της χρονολόγησης των νομισμάτων. 31. Δρούγου 1990, ό.π. (σημ. 23), 7, εικ. 6. ςτο Μητρώο της Βεργίνας βρέθηκαν έξι πήλινα ειδώλια ταύρων, τα οποία συσχετίζονται από την ανασκαφέα με το είδος των θυσιών προς τιμήν της θεάς. Βλ. σχετ. Δρούγου 1990, αυτ., 10 σημ. 13, εικ. 14.

9 Η λατρεία της Μητέρας των Θεών στη λευκόπετρα Βερμίου 107 στική πόλη των Πετρών στη Φλώρινα 32 αλλά και στο Κρυονέρι της Μικρής ςάντας Βερμίου 33. ςτον ίδιο χώρο βρέθηκαν ειδώλια της Αφροδίτης με συνοδεία Έρωτα και μικρού κοριτσιού/λάτρισσας (Εικ. 8), τύπος που μας είναι γνώριμος από την κοροπλαστική παραγωγή της Βέροιας 34. Επίσης συλλέχθηκαν υφαντικά βάρη, τα περισσότερα ενσφράγιστα. Η χρονολόγηση όλων των αντικειμένων που βρέθηκαν στον χώρο τοποθετούν τη χρήση του στο προαναφερθέν χρονολογικό πλαίσιο. ο χώρος 21 ήταν φτωχότερος σε ευρήματα: λίγα κοσμήματα, μικροεργαλεία, δύο πήλινοι βωμοί, τυπικό εύρημα σε ιερά, από τους οποίους ο ένας με ανάγλυφες γιρλάντες 35, παραπέμπει σε ανάλογο από το Ιερό της Μητέρας των Θεών στη Βεργίνα. υφαντικά βάρη βρέθηκαν και σε αυτόν τον χώρο, όπως σε πολλούς του οικοδομικού συγκροτήματος. Το στοιχείο των πολυάριθμων αγνυθών απαντά και σε άλλα Ιερά της Μητέρας των Θεών 36 και πιθανώς συνδέεται με τη γυναικεία διάσταση της λατρείας και την παρουσία των υφαντικών βαρών ως αναθημάτων 37 εκ μέρους των λατρευτριών. Περαιτέρω έρευνα μπορεί να οδηγήσει σε συμπεράσματα ως προς τη δυνατότητα παραγωγής και ανάθεσης υφασμάτων μέσα στο Ιερό. Με βάση τα παραπάνω δεδομένα θεωρούμε ότι ο χώρος 19 έχει όλα τα χαρακτηριστικά για να θεωρηθεί κεντρικός λατρευτικός χώρος, ενώ οι χώροι 18 και 21 είναι βοηθητικοί, πιθανώς αποθήκες τελετουργικών αντικειμένων και σκευών ή χώροι προετοιμασίας των ιεροπραξιών. Θα εξετάσουμε στη συνέχεια τα δεδομένα δύο χώρων της δυτικής πτέρυγας του συγκροτήματος (ςχ. 1): ο χώρος 2, είναι ένα μεγάλο, ορθογώνιο δωμάτιο (διαστάσεων 7, 50 5,70 μ.) με είσοδο στη βορειοανατολική γωνία, ενώ δεν αποκλείεται η ύπαρξη δευτερεύουσας εισόδου από τον δρο- 32. Αδάμ-Βελένη ό.π. (σημ. 23), σ. 66, εικ Για την ανασκαφή της Μ. ςάντας, λ. ςτεφανή, «οι ανασκαφές στη Μικρή ςάντα Βερμίου: από τον προϊστορικό οικισμό στην ελληνιστική κώμη», ΑΕΜΘ 16 (2002β), 550 κ.ε. 34. Κ. Τσακάλου-Τζαναβάρη, Πήλινα ειδώλια από τη Βέροια. Ταφικά σύνολα της ελληνιστικής εποχής, Αθήνα 2002, ομάδα Ε, , όπου προτείνεται η ταύτιση της κεντρικής μορφής με Αφροδίτη καθώς και η απόδοση του συγκεκριμένου τύπου στο εργαστήριο της Βέροιας κατά τα μέσα του 2ου αι. π.χ. 35. Δρούγου 1990, ό.π. (σημ. 23), 7, εικ ςτ. Δρούγου, «Βεργίνα. Το Ιερό της Μητέρας των Θεών, 1991», ΑΕΜΘ 5 (1991) 2 ςτ. Δρούγου «Βεργίνα: Το Ιερό της Μητέρας των Θεών», ΑΕΜΘ 6 (1992) 48 ςτ. Δρούγου «Βεργίνα: Το Ιερό της Μητέρας των Θεών», ΑΕΜΘ 10Α (1996) 46-47, για υφαντικά βάρη στο Μητρώο της Βεργίνας, Κ. ςισμανίδης Γ. Καραΐσκου, «ςωστική ανασκαφή στην Ποτίδαια Χαλκιδικής», ΑΕΜΘ 6 (1992) 487, 489, για τον μεγάλο αριθμό αγνυθών σε κτιριακό συγκρότημα στην Ποτίδαια, το οποίο ταυτίστηκε με Ιερό της Μητέρας των Θεών από τον Μ. Τιβέριο, Μακεδόνες και Παναθήναια. Παναθηναϊκοί αμφορείς από τον βορειοελλαδικό χώρο, Αθήνα 2000, σσ. 18, Δρούγου 1996, ό.π. (σημ. 36), 46.

10 108 Ευαγγελία Δ. ςτεφανή μίσκο ανατολικά του χώρου. Δίπλα στη βορειοανατολική είσοδο ήταν η θέση μεγάλης, κυκλικής εστίας, ενώ σε επαφή με τη βορειοδυτική γωνία υπήρχε κτιστή, πηλόχριστη κατασκευή με τη μορφή θρανίου. ςτο θρανίο ήταν τοποθετημένη ομάδα λατρευτικών αντικειμένων: ειδώλιο Έρωτα τύπου γνωστού από τα εργαστήρια της Βέροιας 38 και της Πέλλας 39, σύμπλεγμα Αφροδίτης με Ερωτιδείς και θυμιατήρια 40. ςτον χώρο 2 βρέθηκαν επίσης πήλινοι βωμίσκοι 41, αποσπασματικά γυναικεία ειδώλια και τμήμα γενειοφόρας ανδρικής κεφαλής, η οποία πιθανότατα ταυτίζεται με διονυσιακή μορφή (Εικ. 9). Η παρουσία μιας διονυσιακής μορφής όχι μόνο δεν μας ξενίζει σε ένα Ιερό της Μητέρας των Θεών αλλά, όπως έχουν αποδείξει οι σχετικές μελέτες, η λατρεία της Θεάς έχει στενή σχέση με τον Διόνυσο ως προς τη γονιμική και οργιαστική διάστασή της, γι αυτό συχνά οι δύο θεότητες συλλατρεύονται 42. ςτην κεραμική του δωματίου 2 κυριαρχούν τα άωτα σκυφίδια. ο χώρος 3, ο οποίος βρίσκεται σε συνέχεια προς νότο, είναι ένας από τους μεγαλύτερους χώρους του συγκροτήματος (60 τ.μ.). ςε αυτόν βρέθηκαν ορισμένα από τα πιο χαρακτηριστικά ευρήματα της ανασκαφής, όπως τμήμα πήλινου κιονίσκου και πήλινη προτομή Πάνα με σύριγγα. Από εδώ επίσης προέρχεται ένα πήλινο σφράγισμα με οπές για το πέρασμα του λίνου και ίχνη παπύρου στην οπίσθια όψη. ςτην εμπρόσθια όψη αποδίδεται το σύμβολο του ροπάλου και η επιγραφή ΒΕροΙΑς ΠολΙΤΑρΧων (Εικ. 10). Η παρουσία του σφραγίσματος σε αυτό το κτίριο καταδεικνύει τον δημόσιο χαρακτήρα του 43 και παράλληλα αποσαφηνίζει τη διοικητική θέση του οικισμού σε άμεση σύνδεση και εξάρτηση από τη Βέροια. ςφραγίσματα έχουν βρεθεί στα Ιερά της Μητέρας των Θεών τόσο στη Βεργίνα 44 με παράσταση 38. Τσακάλου-Τζαναβάρη ό.π. (σημ. 34), 179 κ.ε., πίν. 83 κ.ε. 39. λιλιμπάκη-ακαμάτη ό.π. (σημ. 20), 53-55, πίν ςτο Ιερό της Πέλλας βρέθηκαν θυμιατήρια διαφόρων τύπων, λιλιμπάκη-ακαμάτη 2000, ό.π. (σημ. 20), 59 κ.ε., ανάλογα και στο Μητρώο της Βεργίνας, Δρούγου 1992, ό.π. (σημ. 36), 48, εικ λιλιμπάκη-ακαμάτη 2000, ό.π. (σημ. 20), σσ , για πήλινους ορθογώνιους βωμίσκους από το Ιερό της Μητέρας των Θεών στην Πέλλα και για τη χρήση τους στις τελετουργίες, στο ίδιο βλ. σημ. 329 για παράλληλα. 42. Γενικά U. Bianchi, The Greek Mysteries, Brill 1976, για χρήσιμη σύνοψη του θέματος βλ. Δρούγου 1996, ό.π. (σημ. 36), σημ. 1-4 και Τιβέριος, ό.π. (σημ. 36), 19-20, σημ. 29, 30. Η παρουσία του Διονύσου έχει τεκμηριωθεί στα Μητρώα της Πέλλας, λιλιμπάκη-ακαμάτη 2000, ό.π. (σημ. 20), 59-60, , όπου και ευρύτερη συζήτηση για τη σχέση της μητραϊκής λατρείας με τη διονυσιακή και της Βεργίνας Δρούγου 1996, αυτ., 47, 49, σημ Για τη χρήση των σφραγισμάτων βλ. Π. Πάντος, Τα σφραγίσματα της Αιτωλικής Καλλιπόλεως, Αθήνα 1985, σ. 15 κ.ε. 44. Δρούγου 1991, ό.π. (σημ. 36), 2, εικ. 5, 6 Δρούγου 1996, ό.π. (σημ. 36), 49.

11 Η λατρεία της Μητέρας των Θεών στη λευκόπετρα Βερμίου 109 κεφαλής Ηρακλή όσο και στην Πέλλα 45 με παράσταση προτομής αλόγου. Δεν μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα εάν σε αυτούς τους χώρους φυλάσσονταν αρχεία της πόλης, ωστόσο η παρουσία σφραγισμάτων θεωρούμε ότι συνδέεται με την υπόσταση της Μητέρας των Θεών ως προστάτιδας της πόλης και του δημόσιου βίου, όπως έχει παρατηρηθεί από άλλους μελετητές 46. Η τελευταία ομάδα χώρων τους οποίους θα παρουσιάσουμε βρίσκονται στον βόρειο τομέα του οικοδομικού συγκροτήματος της Καλλίπετρας. Πρόκειται για τον χώρο 12 και τον άμεσα συνδεδεμένο με αυτόν, 13 (ςχ. 1). Η πρόσβαση στην ομάδα δωματίων που βρίσκεται σε αυτή την περιοχή, γίνεται τόσο από την αυλή μέσω ανοιγμάτων στο νότιο άξονα των χώρων όσο και από άνοιγμα στα ανατολικά. Τα ευρήματα που περισυλλέχθηκαν και από τους δύο χώρους θεωρούμε ότι είναι ιδιαίτερα σημαντικά και εύγλωττα για την ταύτιση του οικοδομικού συγκροτήματος της λευκόπετρας. ςυγκεκριμένα από τον μικρό, τετράγωνο χώρο 13 προέρχεται ειδώλιο καθιστού λέοντα που διατηρεί και τμήμα θρόνου καθώς και αποσπασματικό ειδώλιο της Μητέρας των Θεών με τειχόμορφο διάδημα. Θεωρούμε πιθανό και τα δύο κομμάτια να ανήκουν σε ειδώλιο ένθρονης Θεάς με λιοντάρι 47. ςημαντική επίσης είναι η προτομή γυναικείας μορφής η οποία φέρει κέρας (Εικ. 11) και πιθανώς συσχετίζεται με τη λατρεία της Αφροδίτης, καθώς όπως γνωρίζουμε το κέρας αφθονίας σύμβολο κατεξοχήν της Θεάς Τύχης συναντιέται και σε παραστάσεις άλλων θεοτήτων που συνδέονται με τη γονιμότητα της γης, όπως η Αφροδίτη 48. Φαίνεται ότι η συλλατρεία της Μητέρας των Θεών με την Αφροδίτη αλλά και με άλλες θεότητες 49, όπως ο Διόνυσος, ήταν καθιερωμένη, καθώς έχει σαφώς τεκμηριωθεί στο αντίστοιχο Ιερό της Πέλλας, όπου η ανασκαφέας επισημαίνει ότι οι δύο θεότητες δεν είχαν χωριστούς χώρους λατρείας 50, ενώ αξιόπιστες ενδείξεις για συλλατρευόμενες θεότητες υπάρχουν και στο Μητρώο της Βεργίνας 51 και της Πο- 45. λιλιμπάκη-ακαμάτη 2000, ό.π. (σημ. 20), σ. 114, αρ Για τα σφραγίσματα που βρέθηκαν στην Αγορά της Πέλλας, στο χώρο που χαρακτηρίστηκε ως αρχείο βλ. Ιω. Ακαμάτης, «Η Αγορά της Πέλλας κατά το », ΑΕΜΘ 6 (1992) 118, εικ. 7-8, σημ Παπαγεωργίου ό.π. (σημ. 20), σ. 169 κ.ε. λιλιμπάκη-ακαμάτη 2000, ό.π. (σημ. 20), σ. 207 σημ Το λιοντάρι αποτελεί πανάρχαιο, φρυγικό σύμβολο της Μεγάλης Θεάς. Βλ. σχετ. W. Burkert, Ελληνική Μυθολογία και Τελετουργία. Δομή και Ιστορία, Αθήνα 1997 (ελλην. μτφρ.), σ Μ. λιλιμπάκη-ακαμάτη, Λαξευτοί θαλαμωτοί τάφοι Πέλλας, Αθήνα 1994, σ. 230, σημ. 357 Τσακάλου-Τζαναβάρη 1996, ό.π. (σημ. 34), σ. 145, 152 κ.ε., Ακαμάτη 2000, ό.π. (σημ. 20), σ. 185 σημ Τιβέριος, ό.π. (σημ. 36), σσ Ακαμάτη 2000, ό.π. (σημ. 20), σσ Δρούγου 1992, ό.π. (σημ. 20), σ. 48.

12 110 Ευαγγελία Δ. ςτεφανή τίδαιας 52. Ειδικά σε ό,τι αφορά τη συλλατρεία της Μητέρας των Θεών με την Αφροδίτη, θα λέγαμε ότι είναι μάλλον αναμενόμενη καθώς οι ίδιες οι υποστάσεις τους συμπλέκονται ήδη από τα πρώτα στάδια της λατρείας τους από τους Έλληνες 53, ενώ και η συγχώνευση της βακχικής λατρείας με αυτή της Μητέρας των Θεών-Κυβέλης αποδεικνύεται και από γραμματειακές πηγές 54. ο κεντρικός χώρος 12 (7,20 6,00 μ.) παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον: στο κέντρο του υπάρχει εστία, ενώ στη ΒΔ γωνία κτιστό θρανίο (0,90 0,40 μ.), την επιφάνεια χρήσης του οποίου αποτελεί μεγάλος πλακαρός λίθος. Ακριβώς δίπλα και εφαπτόμενα στον βόρειο τοίχο του δωματίου υπάρχει άλλη κατασκευή (1,80 0,40 μ.) πηλόκτιστη, ορθογώνια και χαμηλότερη, ενώ δίπλα της βρισκόταν η θέση μαρμάρινου κιονίσκου (Εικ. 12). ςε επαφή με τον δυτικό τοίχο βρίσκεται άλλη μία κατασκευή, με τη μορφή λίθινου επιμήκους θρανίου (2,00 0,60 μ.), επάνω στο οποίο βρέθηκαν αρκετά ολόκληρα αγγεία, κυρίως μελαμβαφή σκυφίδια. Απέναντι και παράλληλα με τον ανατολικό τοίχο του δωματίου υπάρχει πήλινος λουτήρας χωρίς οπή απορροής του νερού, στοιχείο που αποδίδει στον λουτήρα τελετουργική και όχι χρηστική λειτουργία. Η παρουσία του λουτήρα αποτελεί ένα ακόμη στοιχείο που ενισχύει την ταύτιση του κτιριακού συγκροτήματος με ιερό της Μητέρας των Θεών, καθώς όπως έχει επισημανθεί σε σχετικές μελέτες, το νερό έπαιζε σημαντικό ρόλο σε τελετουργικά δρώμενα προς τιμήν της θεάς 55. Τα κινητά ευρήματα που συλλέχθηκαν στον χώρο ήταν πραγματικά πολυάριθμα: 47 ολόκληρα αγγεία (μυροδοχεία, μελαμβαφή σκυφίδια, πινάκια, κάνθαροι και λεκάνες, μακεδονικοί αμφορείς και ανάγλυφα αγγεία, ηθμός και θυμιατήρι) και ποικίλα μεταλλικά αντικείμενα (πόρπες, βελόνες, δαχτυλίδια, μαχαίρια κ.ά.). Ειδώλια και τμήματα ειδωλίων γυναικείων μορφών βρέθηκαν στο βορειοδυτικό τμήμα του δωματίου, στην περιοχή των θρανίων. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει μεγάλο γυναικείο κεφάλι που φέρει στεφάνη με δακτυλιόσχημη βάση και διακόσμηση με επίθετους δίσκους. Η μορφή φορά δισκοειδή ενώτια και έχει κόμμωση κνιδιακού τύπου. Τα χαρακτηριστικά αυτά παραπέμπουν σε Αφροδίτη με κοντινά παράλληλα σε κεφάλια ειδωλίων Αφροδίτης από τα εργαστήρια της Πέλλας 56 και της Βέροιας 57. Τα λατρευτικού χαρακτήρα αντικείμενα του χώρου συμπλη- 52. Τιβέριος, ό.π. (σημ. 36), σ. 190 σημ. 20, Τιβέριος 2000 σ. 20, σημ. 31, Burkert, ό.π. (σημ. 47), σ Burkert, ό.π. (σημ. 47), σ λιλιμπάκη-ακαμάτη 2000, ό.π. (σημ. 20), σ. 213 Τιβέριος, ό.π. (σημ. 36), σ λιλιμπάκη-ακαμάτη 1994, ό.π. (σημ. 48), αρ. 345, πίν. 42, αρ. 278, πίν. 32, αρ. 286, πίν. 35 λιλιμπάκη-ακαμάτη 2000, ό.π. (σημ. 20), αρ. 9, πίν. 42, αρ. 10, πίν. 43, αρ. 7, πίν. 297, αρ. 1, πίν Τσακάλου-Τζαναβάρη, ό.π. (σημ. 34), αρ. 262, πίν. 71, αρ. 268, πίν. 75, αρ. 269, πίν. 76, και πιο περίτεχνα καλύματα κεφαλής αρ. 271, 273, 274, πίν. 78, 79.

13 Η λατρεία της Μητέρας των Θεών στη λευκόπετρα Βερμίου 111 ρώνονται από πήλινο ομοίωμα κίονα και πόδι τράπεζας. ςτο δωμάτιο 12 βρέθηκαν, ακόμη, 60 υφαντικά βάρη, τα περισσότερα ενσφράγιστα και συγκεντρωμένα σε δύο σημεία του δωματίου: στα να, πάνω και γύρω από μια μεγάλη ξύλινη δοκό, η οποία βρέθηκε εδώ απανθρακωμένη, και έξω από τη νδ είσοδο του χώρου, στον διάδρομο. ςτην ίδια περιοχή βρέθηκε μεγάλη ποσότητα ανάγλυφης κεραμικής. Η θέση εύρεσης των αγνύθων και των ανάγλυφων αγγείων, καθώς και η παρουσία απανθρακωμένου ξύλου, υποδεικνύουν ότι πιθανώς ήταν τοποθετημένα σε ράφια αναρτημένα στον νότιο και δυτικό τοίχο αντίστοιχα. Ας σημειώσουμε ότι η εύρεση αγνύθων ως αναθήματα σε ιερά δεν είναι παράδοξο φαινόμενο. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του Μητρώου της Βεργίνας, όπου η ανασκαφέας, σημειώνει την εύρεσή τους «σε ξεχωριστή θέση» 58, όπως ακριβώς διαπιστώθηκε και για τις αγνύθες του χώρου 12, ενώ στο ιερό της Ποτίδαιας οι ανασκαφείς σημειώνουν τον μεγάλο αριθμό υφαντικών βαρών 59. Από την άλλη πλευρά στο κτιριακό συγκρότημα της Καλλίπετρας πέρα από την παρουσία των αγνύθων ως αναθηματικών αντικειμένων σε συγκεκριμένα δωμάτια που χαρακτηρίζονται από ένα σύνολο λατρευτικών και τελετουργικών χαρακτηριστικών, υπάρχουν ανασκαφικά δεδομένα που υποστηρίζουν την ύπαρξη εργαστηρίων υφαντουργίας σε χώρους, οι οποίοι δεν παρουσιάζονται στο παρόν κείμενο. Η παρουσία εργαστηριακών χώρων στα Ιερά της Μητέρας των Θεών είναι ένα στοιχείο που έχει επιβεβαιωθεί στο Μητρώο της Πέλλας. Μάλιστα η ανασκαφέας συσχετίζει τα εργαστήρια με τις ανάγκες του ίδιου του ιερού και των πιστών του 60. Η κεραμική του χώρου χρονολογείται από τα μέσα του 3ου μέχρι το τρίτο τέταρτο περίπου του 2ου αι. π.χ., ενώ τα ειδώλια φαίνεται να εντοπίζονται κυρίως στη φάση των μέσων του 2ου αι. π.χ. ή αμέσως μετά. Τα 22 νομίσματα που βρέθηκαν στον χώρο χρονολογούνται στην πλειοψηφία τους στον 2ο αι. π.χ. και λιγότερα στον 3ο και στον 4ο αι. π.χ. Όλα τα παραπάνω αρχιτεκτονικά στοιχεία και τα κινητά ευρήματα που παρουσιάσαμε για τον χώρο 12 και τους προσκείμενους του συνηγορούν κατά τη γνώμη μου σε μια συστηματική λατρευτική χρήση του χώρου, με επίκεντρο γυναικεία ή γυναικείες θεότητες, πιθανώς την Αφροδίτη και τη Μητέρα των Θεών. υπάρχει όμως άλλη μια κατασκευή στον χώρο 12 η οποία δίνει μια νέα διάσταση στα δεδομένα. Πρόκειται για λιθόκτιστη, κυκλική κατασκευή, διαμέτρου 2,00 μ., δίπλα στην είσοδο. ο λιθοσωρός είχε κατασκευαστεί 58. Δρούγου 1996, ό.π. (σημ. 36), σ ςισμανίδης Καραΐσκου, ό.π. (σημ. 36), σ. 487, 489 ντ. Κουσουλάκου, «Ανασκαφή Ποτίδαιας 1993», ΑΕΜΘ 7 (1993) 456 ντ. Κουσουλάκου, «Ανασκαφή Ποτίδαιας 1994», ΑΕΜΘ 8 (1994) λιλιμπάκη-ακαμάτη 2000, ό.π. (σημ. 20), σ. 219.

14 112 Ευαγγελία Δ. ςτεφανή γύρω από έναν κεντρικό πυρήνα με σειρές μεγάλων λίθων, χωρίς συνδετικό υλικό, που αναπτύσσονταν σπειροειδώς γύρω από τον κεντρικό πυρήνα. Η κατασκευή κάλυπτε και προφανώς αποτελούσε το σήμα μιας ανδρικής ταφής (Εικ. 13). Δεξιά στο στέρνο του νεκρού μία χάλκινη περόνη συγκρατούσε το ένδυμα, ένα χάλκινο νόμισμα πλήρως διαβρωμένο είχε τοποθετηθεί στο στόμα και τρία νομίσματα στη δεξιά παλάμη του. Και τα τρία είναι αυτόνομες κοπές Πέλλης 61 (εμπρ.: κεφάλι Αθηνάς προς τα δεξιά, οπισθ.: βόδι που βόσκει ΠΕΛΛΗΣ), για τη χρονολόγηση των οποίων κάναμε πιο πάνω σύντομη συζήτηση με αφορμή τον θησαυρό του χώρου 19. Κατά συνέπεια τα τρία νομίσματα στο χέρι του νεκρού μας παραπέμπουν επίσης στα μέσα περίπου του 2ου αι. π.χ. ή αμέσως μετά. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον προσδίδουν στο εύρημα τα πορίσματα της ανθρωπολογικής εξέτασης του σκελετού από την κα. L. Wynn και τον κ. Θ. Αντίκα 62 : πρόκειται για άνδρα περίπου 31 ετών και ύψους γύρω στο 1,70 μ., ο οποίος έφερε ένα σπάνιο τραύμα μεταξύ του 11ου και 12ου θωρακικού σπονδύλου. Επρόκειτο για μια οπή διάτρησης από αιχμηρό αντικείμενο, το οποίο διαπέρασε τη σπονδυλική στήλη πέρα ως πέρα αφού διέτρησε πνεύμονα, ήπαρ, αορτή, διάφραγμα και ίσως μέρος της καρδιάς. Η μελέτη που έγινε έδειξε ότι το θανατηφόρο τραύμα είχε προκληθεί από οξυβέλος καταπέλτη, το οποίο αφαιρέθηκε πριν τον ενταφιασμό του νεκρού. Το σημαντικό στοιχείο, λοιπόν, που προκύπτει είναι ότι ο άνδρας που ήταν θαμμένος στον χώρο 12 πέθανε στη μάχη. ςε μια μάχη που έγινε γύρω στα μέσα του 2ου αι. π.χ. όπως μπορούμε να πούμε με βάση τα νομίσματα που τον συνοδεύουν. Το επόμενο ερώτημα που τίθεται έχει να κάνει με τη σχέση αυτού του νεκρού και του απλού μνημείου που έγινε για να σηματοδοτήσει την ταφή του με τον χώρο 12, αλλά και ευρύτερα με το συγκεκριμένο οικοδομικό συγκρότημα της Καλλίπετρας, το οποίο όπως δείχνουν τα δεδομένα που παρουσιάστηκαν πιο πάνω προσφέρει αρκετά στοιχεία, ώστε να γίνει αποδεκτή η πρόταση για ταύτισή του με ιερό της Μητέρας των Θεών. Η πρώτη σκέψη που έγινε ήδη κατά την ανασκαφή είχε σχέση με τη σημαντικότητα του νεκρού για την κοινότητα και με τις συνθήκες κάτω από τις οποίες πέθανε, στις οποίες έριξε φως, όπως είδαμε, η ανθρωπολογική έρευνα. Η σημαντικότητα του νεκρού για την κοινότητα δεν είναι δυνατό να διασαφηνιστεί καθώς είναι ανώνυμος, εκτός από το ίδιο το γεγονός του ενταφιασμού του σε ένα χώρο κατά τα φαινόμενα ιερό. Χρονολογικά, παρά την αδυναμία πιο ακριβούς χρονολόγησης, 61. Αρ. ευρ. Μ. Βέροιας ν 1013, 1014 και 1015 Gaebler, ό.π. (σημ. 25), σ. 95, πίν. XVIII. 30, σ. 96, πίν. XIX. 4, σ. 93, πίν. XVIII T. Antikas L. Wynn-Antikas J. Naylor L. Stefani, «Perimortem Weapon Trauma to the Thoracic Vertebrae of a 2nd Century B.C.E. Adult Male from Central Macedonia, Northern Greece», Journal of Paleopathology 2 (2004)

15 Η λατρεία της Μητέρας των Θεών στη λευκόπετρα Βερμίου 113 γνωρίζουμε με βάση τα νομίσματα ότι η ταφή δεν είναι παλιότερη από τη χρήση του υπόλοιπου χώρου αλλά ούτε και μεταγενέστερη, αφού η καταστροφή του συγκροτήματος, όπως έχουμε ήδη σημειώσει, προσδιορίζεται με βάση όλα τα ευρήματα μετά τα μέσα του 2ου αι. π.χ. Το στρώμα καταγραφής του χώρου και ολόκληρου του συγκροτήματος καλύπτει την επιτύμβια κατασκευή μέσα στον χώρο 12. υποθέτουμε, λοιπόν, ότι πρόκειται για έναν άνθρωπο που τιμάται ιδιαίτερα μετά τον θάνατό του σε μάχη σε μια περίοδο μάλιστα κατά την οποία δεν επικρατεί ειρήνη στη Μακεδονία λόγω βαρβαρικών επιδρομών και εσωτερικών στάσεων 63. Η ένταξη του τάφου σε έναν χώρο που ήδη λειτουργούσε ως ιερό χρειάζεται παραπέρα ερμηνεία. Ίσως είναι παρακινδυνευμένο να μιλήσουμε για αφηρωισμό νεκρού δεδομένου ότι, από όσο γνωρίζω, δεν υπάρχουν ανασκαφικά παράλληλα του ευρήματός μας στη Μακεδονία. Βέβαια η ηρωολατρεία 64 είναι τεκμηριωμένη τόσο για παλαιότερες περιόδους όσο και για τα ελληνιστικά χρόνια, που μας ενδιαφέρουν εδώ και είναι γνωστό ότι η νεκρική και ηρωική λατρεία έχουν πανάρχαιες ρίζες στην ελληνική θρησκεία 65, όπως μας υποδεικνύουν εύγλωττα τόσο οι γραμματειακές πηγές όσο και τα αρχαιολογικά δεδομένα. Εκτός από την εικονογραφία, η οποία είναι πλούσια σε παραστάσεις ηρώων-νεκρών, σπουδαίοι άνθρωποι αφηρωίζονται αιώνες μετά τον θάνατό τους, όπως ο Αρχίλοχος στην Πάρο, ο οποίος τιμήθηκε με ηρώο στα πρώιμα ελληνιστικά χρόνια 66 ή όπως ο Όμηρος στη Χίο, ο οποίος τιμώνταν ως ήρωας τουλάχιστον από τον 4ο αι. π.χ. ώς τον 1ο αι. μ.χ. 67. ωστόσο η Μεσσήνη είναι ο χώρος μας δίνει τις περισσότερες ανασκαφικές πληροφορίες για την ηρωική λατρεία και τη μεταθανάτια απόδοση τιμών σε επιφανείς πολίτες κατά την ελληνιστική και ρωμαϊκή εποχή: εκτός από τον αφηρωισμό προγόνων οικιστών 68 (Μεσσήνη) και θρυλικών πολεμιστών 69 (Αριστομένης) τιμώνται σύγχρονα, ιστορικά πρόσωπα 70 (γλύπτης Δαμοφώντας), τα οποία διακρίθηκαν ιδιαίτερα ή πρόσφεραν τη ζωή τους στην πατρίδα σε κρίσιμες στιγμές 71 (μνημείο πεσόντων). Βέβαια σε όλες αυτές τις περιπτώσεις 63. Βλ. γενικά Φ. Παπάζογλου, «Η Μακεδονία υπό τους ρωμαίους. Πολιτικές και διοικητικές εξελίξεις, », στο Μ. Β. ςακελλαρίου (επιμ.), Μακεδονία χρόνια ελληνικής ιστορίας και πολιτισμού, Αθήνα Αναλυτικά για την ηρωική λατρεία και την εικονογραφία της βλ. Εμμ. Βουτυράς, «Ηφαιστίων Ήρως», Εγνατία 2 (1990) Βλ. γενικά B. C. Dietrich, Death, Fate and the Gods, London 1965 L. R. Farnell, Ο Ήρωας στην Αρχαία Ελληνική Θρησκεία, ελλην. μτφρ., Αθήνα A. Ohnesorg, «Der dorische Prostylos des Archilochos von Paros», AA (1982) J. Larson, Greek Heroine Cults, London 1995, σ Π. Θέμελης, Ήρωες και Ηρώς στη Μεσσήνη, Αθήνα 2000, σσ Θέμελης, ό.π. (σημ. 68), σσ Θέμελης, ό.π. (σημ. 68), σσ Θέμελης, ό.π. (σημ. 68), σσ

16 114 Ευαγγελία Δ. ςτεφανή οι ήρωες είναι επώνυμοι και τιμώνται με επιβλητικά μνημεία ή τιμητικά ψηφίσματα, σε αντίθεση με τον νεκρό πολεμιστή της λευκόπετρας, ο οποίος τάφηκε σε ένα απλό μνημείο και παρέμεινε στην ανωνυμία. Γενικότερα οι περιπτώσεις τάφων-ηρώων που έχουν ταυτιστεί είναι πολύ λίγες. Αναφέρουμε ενδεικτικά την περίπτωση του τάφου-ηρώου στην αγορά της Κυρρήνης, το οποίο έχει αποδοθεί στον οικιστή Βάττο 72. Δικαιούμαστε όμως να υποθέτουμε ότι ο μαχητής της λευκόπετρας τιμήθηκε από την πατρίδα του με την ένταξή του τάφου του σε έναν χώρο ιερό, όπως πιστεύουμε, για την ενάρετη πιθανώς ζωή και τον ηρωικό προφανώς θάνατό του, σε μια ιδιαίτερα κρίσιμη εποχή. Άλλωστε, όπως έχει γράψει χαρακτηριστικά ο Burkert, «όλοι οι Έλληνες στρέφονταν προς τους ήρωές τους στις πολεμικές κρίσεις» 73. Ίσως τελικά η παρουσία του απλού ταφικού μνημείου σε αυτό τον χώρο να σχετίζεται με τη χθόνια διάσταση της Μητέρας των Θεών, όπως έχει επισημανθεί και για το ιερό των Αιγών 74, η οποία με αυτή την ιδιότητα μπορεί να «φιλοξενεί» στο ιερό της έναν σημαντικό για την κοινότητα νεκρό. Όπως έχει εύστοχα παρατηρηθεί υπάρχει στην αρχαιοελληνική σκέψη «η αντίληψη ότι ένας σημαντικός ή εξαιρετικά ενάρετος άνθρωπος, ιδιαίτερα μάλιστα αν έχει χαθεί πρόωρα ή με αδόκητο ή άδικο τρόπο, αποκτά μετά τον θάνατό του ιδιαίτερη δύναμη, που την αντλεί από τους θεούς του κάτω κόσμου, των οποίων γίνεται ακόλουθος» 75. ςυμπερασματικά θα σταθούμε σε τρία σημεία: (1). Το κτιριακό συγκρότημα της Καλλίπετρας παρουσιάζει σημαντικές ομοιότητες με τα Ιερά της Μητέρας των Θεών στην Πέλλα, στην Ποτίδαια κυρίως στις Αιγές 76. Με το τελευταίο είναι εμφανή τα κοινά στοιχεία τόσο ως προς την οργάνωση των χώρων όσο και ως προς τον εξοπλισμό τους σε κινητά ευρήματα-αντικείμενα τελετουργικού χαρακτήρα. Αξιοσημείωτο εξάλλου είναι και το στοιχείο του κοινού χρονολογικού ορίζοντα των δύο κτιρίων, η ίδρυση και των δύο επάνω σε προγενέστερα κτίρια του 4ου αι.π.χ. και η καταστροφή τους από μεγάλη πυρκαγιά την ταραγμένη εποχή 72. M. Müller, «Grabmal und Politik in der Archaik», στο W. Höpfner - G. Zimmer (επιμ.), Die griechische Polis, Architektur und Politik, Tübingen 1993, σ. 63, εικ Burkert, ό.π. (σημ. 45), σ Δρούγου 1996, ό.π. (σημ. 36), σσ Βουτυράς, ό.π. (σημ. 64), σσ ςημαντικές αλλά αποσπασματικές είναι οι πληροφορίες που προέρχονται από την Άνω Μακεδονία, σχετικά με τη λατρεία της Μητέρας των θεών. Για σύνοψη των δεδομένων από αυτή την περιοχή βλ. Κ. Γ. Χατζηνικολάου, Οι λατρείες των Θεών και Ηρώων στην Άνω Μακεδονία κατά την αρχαιότητα (Ελίμεια, Εορδαία, Ορεατιάδα, Λυγκηστίδα), Θεσσαλονίκη 2011, σσ Ειδικότερα για τη θέση Κάτω Μπράβας Βελβεντού, όπου θεωρώ πιθανό να υπήρχε ένα ακόμη ιερό της θεάς βλ. Χονδρογιάννη- Μετόκη Μαγγουρέτσιου, ό.π. (σημ. 23).

17 Η λατρεία της Μητέρας των Θεών στη λευκόπετρα Βερμίου 115 των μέσων του 2ου αι. π.χ.. Τόσο στις Αιγές όσο και στην Καλλίπετρα νομισματικοί θησαυροί αυτόνομων κοπών αντικατοπτρίζουν την ανασφάλεια της εποχής. (2). Θεωρούμε ότι υπάρχουν στοιχεία τα οποία μπορούν να υποστηρίξουν τη λατρεία της Μητέρας των Θεών στην Καλλίπετρα μαζί με την Αφροδίτη και τη σύνδεση της λατρείας τους με τη διονυσιακή, όπως έχει τεκμηριωθεί σε ήδη γνωστά Μητρώα 77. Το κεφάλι που υποθέτουμε ότι αποδίδει τον Βάκχο, η προτομή του Πάνα, συνοδού του θεού και άλλα ευρήματα (προτομές ςατύρων και τράγων, ομοιώματα φαλλών) προσδίδουν στη λατρεία οργιαστική και γονιμική διάσταση, μαζί με τη χθόνια, στην οποία αναφερθήκαμε πιο πάνω. (3). Η βαθιά ριζωμένη παράδοση της λατρείας της Μητέρας των Θεών στην περιοχή της λευκόπετρας θεωρούμε ότι οδήγησε στην ίδρυση του ρωμαϊκού Ιερού, πολύ κοντά στην ελληνιστική θέση τον 2ο αι. μ.χ. Ίσως τελικά το επίθετο «Αυτόχθων» της Θεάς της λευκόπετρας να απηχεί ακριβώς τη μακραίωνη, «αυτόχθονη» παρουσία της στην περιοχή. Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης ΕυΑΓΓΕλΙΑ Δ. ςτεφανη 77. Βλ. σημ. 50, 51, 52, 54.

18 116 Ευαγγελία Δ. ςτεφανή Σχέδιο 1. Το οικοδομικό συγκρότημα/ιερό της Μητέρας των Θεών στην Καλλίπετρα. Αριθμούνται οι χώροι που σχολιάζονται στο κείμενο.

19 Η λατρεία της Μητέρας των Θεών στη λευκόπετρα Βερμίου 117 Εικ. 1. Έγγραφο του Φ. Πέτσα που αφορά στο ρωμαϊκό Ιερό της Λευκόπετρας.

20 118 Ευαγγελία Δ. ςτεφανή Εικ. 2. Αεροφωτογραφία του ρωμαϊκού ναού της Μητέρας των Θεών. Εικ. 3. Άποψη του δυτικού χώρου του ναού.

21 Η λατρεία της Μητέρας των Θεών στη λευκόπετρα Βερμίου 119 Εικ. 4. Αεροφωτογραφία του οικοδομικού συγκροτήματος στη θέση Καλλίπετρα. Εικ. 5. Η τραπεζιόσχημη κατασκευή βωμός στον χώρο 19.

22 120 Ευαγγελία Δ. ςτεφανή Εικ. 6. Πήλινο ειδώλιο της Μητέρας των Θεών από τον χώρο 19. Εικ. 7. Πλαστικός ηθμός με τη μορφή ποδιού από τον χώρο 18.

23 Η λατρεία της Μητέρας των Θεών στη λευκόπετρα Βερμίου 121 Εικ. 8. Ειδώλιο Αφροδίτης με συνοδεία Έρωτα και μικρού κοριτσιού/λάτρισσας. Εικ. 9. Τμήμα γενειοφόρας κεφαλής από τον χώρο 2.

24 122 Ευαγγελία Δ. ςτεφανή Εικ. 10. Πήλινο σφράγισμα από τον χώρο 3. Εικ. 11. Πήλινη προτομή γυναικείας μορφής με κέρας από τον χώρο 13.

25 Η λατρεία της Μητέρας των Θεών στη λευκόπετρα Βερμίου 123 Εικ. 12. Άποψη των κατασκευών του βορειοδυτικού τομέα του χώρου 12. Εικ. 13. Ο νεκρός του χώρου 12.

Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού

Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού Η ανασκαφή τού 2012 είχε ως στόχους: την περαιτέρω διερεύνηση της στοάς του μεγάλου ρωμαϊκού κτιρίου με τη στοά περιμετρικά

Διαβάστε περισσότερα

Ο αρχαιολογικός χώρος του Καλαμωτού βρίσκεται 2 χλμ. νότια του χωριού και είναι γνωστός στους κατοίκους του με την ονομασία Τούμπες ή Καστέλλια.

Ο αρχαιολογικός χώρος του Καλαμωτού βρίσκεται 2 χλμ. νότια του χωριού και είναι γνωστός στους κατοίκους του με την ονομασία Τούμπες ή Καστέλλια. ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΛΙΝΔΟΙΑ ΣΥΝΟΨΗ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΕΥΡΗΜΑΤΩΝ ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ ΑΡΧΑΙΑΣ ΠΟΛΗΣ: Ο αρχαιολογικός χώρος του Καλαμωτού βρίσκεται 2 χλμ. νότια του χωριού και είναι γνωστός στους κατοίκους του με την ονομασία Τούμπες

Διαβάστε περισσότερα

Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια

Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια κάτοψη, περισσότερους από έναν ορόφους και στιβαρή κατασκευή.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10. Η Παλαιοανακτορική Κρήτη (ΜΜΙΒ ΜΜΙΙΙΑ)

ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10. Η Παλαιοανακτορική Κρήτη (ΜΜΙΒ ΜΜΙΙΙΑ) ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10 Η Παλαιοανακτορική Κρήτη (ΜΜΙΒ ΜΜΙΙΙΑ) Ίδρυση των πρώτων ανακτορικών κέντρων Κύριο χαρακτηριστικό στην κεραμική η εμφάνιση του καμαραϊκού ρυθμού, ο οποίοςαποτελεί προϊόν των

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΙΣΤ' ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ Μετρό Κατά το 2007-2008, η ανασκαφική έρευνα, που πραγματοποιήθηκε στο χώρο νότια της Κεντρικής Βιβλιοθήκης του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της.

Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της. Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της. Βρίσκεται στο κέντρο σχεδόν της ελληνικής χερσονήσου, πάνω στο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ 19η ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΤΡΙΚΑΛΑ Πλάτανος Θέση «Ομβριάσα» Η 19η ΕΒΑ διενεργεί ανασκαφική έρευνα στον αγρό ιδιοκτησίας Σ. και Α. Υφαντή, η οποία είναι συνέχεια αυτής που διενεργούσε η 7η ΕΒΑ,

Διαβάστε περισσότερα

Προϊστορική οικία από το Ακρωτήρι Θήρας (16ος αι. π.χ.)

Προϊστορική οικία από το Ακρωτήρι Θήρας (16ος αι. π.χ.) Προϊστορική οικία από το Ακρωτήρι Θήρας (16ος αι. π.χ.) Μελέτη: Κ. Παλυβού Κατασκευή: Ι. Γιαννόπουλος Ιδιοκτησία: Εταιρεία Μελέτης Αρχαίας Ελληνικής Τεχνολογίας/TEE Η λεγόμενη Ξεστή 3 ήταν σημαντικό δημόσιο

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΚΒ ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ & ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΑ Θ Ε Α Τ Ρ Ο ΛΙΝΔΟΥ ΧΟΡΗΓΙΚΟΣ ΦΑΚΕΛΟΣ

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΚΒ ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ & ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΑ Θ Ε Α Τ Ρ Ο ΛΙΝΔΟΥ ΧΟΡΗΓΙΚΟΣ ΦΑΚΕΛΟΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΚΒ ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ & ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΑ Θ Ε Α Τ Ρ Ο ΛΙΝΔΟΥ ΧΟΡΗΓΙΚΟΣ ΦΑΚΕΛΟΣ ΡΟΔΟΣ, ΜΑΡΤΙΟΣ 2011 1 1. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Σελ. 2 2. ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΜΝΗΜΕΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Μάρτιος 2014. Λίγο μετά το αρχαιολογικό συνέδριο για την ανασκαφική δραστηριότητα στη Μακεδονία η επικεφαλής της ανασκαφής αποκαλύπτει:

Μάρτιος 2014. Λίγο μετά το αρχαιολογικό συνέδριο για την ανασκαφική δραστηριότητα στη Μακεδονία η επικεφαλής της ανασκαφής αποκαλύπτει: «Η αρχαιολογία είναι πάντα μαγεία και είναι πάντα το άγνωστο. Δεν ξέρουμε τι θα μας κρύψει και τι θα μας βγάλει η αυριανή μέρα. Ποτέ δεν πρέπει να απογοητευόμαστε, πάντα πρέπει να είμαστε αισιόδοξοι ότι

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ Κ' ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ Από το 2000 έως το 2009 στην περιοχή αρμοδιότητας της Κ ΕΠΚΑ που περιλαμβάνει τα νησιά Λέσβο, Λήμνο, Χίο, Οινούσσες, Ψαρά και Άγιο Ευστράτιο, πραγματοποιήθηκε

Διαβάστε περισσότερα

Έκθεση αποτελεσμάτων της ανασκαφής στον Αζοριά (2014) Donald C. Haggis, Πανεπιστήμιο της Βόρειας Καρολίνας (Chapel Hill)

Έκθεση αποτελεσμάτων της ανασκαφής στον Αζοριά (2014) Donald C. Haggis, Πανεπιστήμιο της Βόρειας Καρολίνας (Chapel Hill) Έκθεση αποτελεσμάτων της ανασκαφής στον Αζοριά (2014) Donald C. Haggis, Πανεπιστήμιο της Βόρειας Καρολίνας (Chapel Hill) Εισαγωγή Οι εργασίες στον αρχαιολογικό χώρο του Αζοριά στη βορειοανατολική Κρήτη

Διαβάστε περισσότερα

Αξιοθέατα Μακεδονίας, Στερεάς Ελλάδας και Θράκης

Αξιοθέατα Μακεδονίας, Στερεάς Ελλάδας και Θράκης PROJECT Β ΤΕΤΡΑΜΗΝΟΥ Αξιοθέατα Μακεδονίας, Στερεάς Ελλάδας και Θράκης Μέλη: Αλέξανδρος Χατζόπουλος, Δέσποινα Γρηγοριάδου, Μαρία Γούλα, Αθανάσιος Ουζούνης, Ευθύμης Καραβίτης, Δημήτρης Χατζηβλασίου Επιμελητές:

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014

ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014 ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014 Η ΚΘ Εφορεία Προϊστορικών & Κλασικών Αρχαιοτήτων και η Επιστημονική Ομάδα των Ανασκαφών Αυγής οργανώνουν για πέμπτη χρονιά εκπαιδευτικές δράσεις με αφορμή

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Κλασική Αρχαιολογία ΙΙ (5ος - 4ος αι. π.χ.) Ιφιγένεια Λεβέντη

Εισαγωγή στην Κλασική Αρχαιολογία ΙΙ (5ος - 4ος αι. π.χ.) Ιφιγένεια Λεβέντη Εισαγωγή στην Κλασική Αρχαιολογία ΙΙ (5ος - 4ος αι. π.χ.) Ιφιγένεια Λεβέντη Τμήμα: Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας 9. Ναοί του 4 ου αι. π.χ. στην ηπειρωτική Ελλάδα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΑΠΤΕΡΑΣ ΧΟΡΗΓΙΚΟΣ ΦΑΚΕΛΟΣ

ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΑΠΤΕΡΑΣ ΧΟΡΗΓΙΚΟΣ ΦΑΚΕΛΟΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΕ ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΑΠΤΕΡΑΣ ΧΟΡΗΓΙΚΟΣ ΦΑΚΕΛΟΣ Ομάδα εργασίας: ΒΑΝΝΑ ΝΙΝΙΟΥ ΚΙΝΔΕΛΗ ΧΑΤΖΗΔΑΚΗΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΧΑΤΖΗΔΑΚΗ ΕΛΕΝΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΟΣ ΚΕ ΕΠΚΑ-ΥΠΠΟ

Διαβάστε περισσότερα

Έκθεση αποτελεσμάτων της ανασκαφής στον Αζοριά (2013) Donald C. Haggis, The University of North Carolina at Chapel Hill

Έκθεση αποτελεσμάτων της ανασκαφής στον Αζοριά (2013) Donald C. Haggis, The University of North Carolina at Chapel Hill Έκθεση αποτελεσμάτων της ανασκαφής στον Αζοριά (2013) Donald C. Haggis, The University of North Carolina at Chapel Hill Η ανασκαφή στον αρχαιολογικό χώρο του Αζοριά στη βορειοανατολική Κρήτη (Καβούσι,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΚΘ' ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΦΛΩΡΙΝΑ Άγιος Αχίλλειος Πρεσπών Το 2007 διενεργήθηκε σωστική ανασκαφή, με χρηματοδοτική συνεισφορά του ΥΠΠΟΤ, του Υπουργείου Μακεδονίας-Θράκης και του

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΗΣ ΛΙΝΔΟΥ ΣΟΦΙΑ ΒΑΣΑΛΟΥ ΒΠΠΓ

ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΗΣ ΛΙΝΔΟΥ ΣΟΦΙΑ ΒΑΣΑΛΟΥ ΒΠΠΓ ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΗΣ ΛΙΝΔΟΥ ΣΟΦΙΑ ΒΑΣΑΛΟΥ ΒΠΠΓ Περιγραφή μνημείου Το αρχαίο θέατρο της Λίνδου διαμορφώνεται στους πρόποδες της δυτικής πλαγιάς του βράχου της λινδιακής ακρόπολης. Το κοίλο χωρίζεται σε

Διαβάστε περισσότερα

Το σύνολο των βραχογραφιών και κάτω λεπτομέρεια

Το σύνολο των βραχογραφιών και κάτω λεπτομέρεια ΠΡΟΝΕΟΛΙΘΙΚΗ ΚΡΗΤΗ Πριν από τις επιφανειακές έρευνες στην περιοχή του Πλακιά και της Πρεβέλης στη νότια Κρήτη, τα μόνα γνωστά προνεολιθικά ευρήματα προέρχονταν από το εσωτερικό του σπηλαίου Ασφέντου στο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ 27 ΚΣΤ' ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΠΕΙΡΑΙΑΣ Κατά την περίοδο 2000-2009 πραγματοποιήθηκαν πολυάριθμες σωστικές ανασκαφές μέσα στην πόλη του Πειραιά, κατά τις οποίες αποκαλύφθηκαν τμήματα

Διαβάστε περισσότερα

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης;

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Μέρος της οχύρωσης Οι αρχαιολογικές ανασκαφές που διενεργούνται στην περιοχή της La Bastida (Totana, Murcia στην Ισπανία) έχουν αποκαλύψει ένα επιβλητικό οχυρωματικό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΛΑΙΟΤΕΡΕΣ ΚΑΙ ΝΕΟΤΕΡΕΣ ΕΡΕΥΝΕΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ ΤΡΙΛΟΦΟΥ ΣΤΕΝΗΜΑΧΟΥ Ν. ΗΜΑΘΙΑΣ.

ΠΑΛΑΙΟΤΕΡΕΣ ΚΑΙ ΝΕΟΤΕΡΕΣ ΕΡΕΥΝΕΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ ΤΡΙΛΟΦΟΥ ΣΤΕΝΗΜΑΧΟΥ Ν. ΗΜΑΘΙΑΣ. 175 ΠΑΛΑΙΟΤΕΡΕΣ ΚΑΙ ΝΕΟΤΕΡΕΣ ΕΡΕΥΝΕΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ ΤΡΙΛΟΦΟΥ ΣΤΕΝΗΜΑΧΟΥ Ν. ΗΜΑΘΙΑΣ. Ο Νομός Ημαθίας, με το πλούσιο αρχαιολογικό παρελθόν του, υπήρξε για πολλά χρόνια ένα ανεξάντλητο πεδίο έρευνας και μελέτης

Διαβάστε περισσότερα

Μυκηναϊκή θρησκεία. 3. Από την ανασκαφή θρησκευτικών κτηρίων στα ανάκτορα και ιερών σε οικίες

Μυκηναϊκή θρησκεία. 3. Από την ανασκαφή θρησκευτικών κτηρίων στα ανάκτορα και ιερών σε οικίες Μυκηναϊκή θρησκεία Τα στοιχεία που διαθέτουμε για αυτήν προέρχονται: 1.Από την εικονογραφία σφραγιστικών δακτυλιδιών, σφραγίδων, τοιχογραφιών και αντικειμένων μικροτεχνίας (ελεφαντουργίας κλπ). Κεντρική

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΜΟΥΣΙΚΟ ΠΑΕΙ ΜΟΥΣΕΙΟ! Η Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΤΟΥ Μ.Σ.Θ.

ΤΟ ΜΟΥΣΙΚΟ ΠΑΕΙ ΜΟΥΣΕΙΟ! Η Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΤΟΥ Μ.Σ.Θ. ΤΟ ΜΟΥΣΙΚΟ ΠΑΕΙ ΜΟΥΣΕΙΟ! ΜΟΥΣΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΜΟΥΣΕΙΑΚΗ ΑΓΩΓΗ, 2012-2013 ΥΠΕΥΘΥΝΕΣ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΕΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ: Α. ΑΡΖΟΓΛΟΥ & Ε. ΤΖΗΜΟΥΛΗ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ-ΣΥΝΟΔΟΙ: Τ. ΚΥΡΙΑΖΙΚΙΔΟΥ & Δ. ΤΖΟΒΑΝΑΚΗΣ Παρασκευή,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ 10η ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗ Εικ. 1. Αεροφωτογραφία του οικισμού της Ποτίδαιας. Εικ. 2. Τμήμα του διατειχίσματος. Διατείχισμα της Κασσάνδρειας Στη θέση της αρχαίας Ποτίδαιας, που καταστράφηκε

Διαβάστε περισσότερα

Greither Elias. "Icarus" Fresco Munchen 1616

Greither Elias. Icarus Fresco Munchen 1616 Greither Elias. "Icarus" Fresco Munchen 1616 Η θρησκεία των Μινωιτών Στην είσοδο του Ιδαίου Αντρου φαίνεται ο βωμός λαξευμένος στο βράχο σπήλαιο Καμαρών Δικταίο άντρο τριμερές ιερό ανακτόρωνφαιστού Μινωική

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΒΛΙΟ ΕΚΑΤΟ ΤΕΤΑΡΤΟ. ΤΟ ΠΑΛΙΟΦΡΑΝΤΖΙ (ΠΑΛΙΟΥΦΡΑΝΤΖΙ) Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή.

ΒΙΒΛΙΟ ΕΚΑΤΟ ΤΕΤΑΡΤΟ. ΤΟ ΠΑΛΙΟΦΡΑΝΤΖΙ (ΠΑΛΙΟΥΦΡΑΝΤΖΙ) Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή. ΒΙΒΛΙΟ ΕΚΑΤΟ ΤΕΤΑΡΤΟ ΤΟ ΠΑΛΙΟΦΡΑΝΤΖΙ (ΠΑΛΙΟΥΦΡΑΝΤΖΙ) Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή. Είναι γνωστά τα της Μάχης του Σπερχειού. ΒΙΒΛΙΟ ΕΝ ΕΚΑΤΟ (ΜΑΧΗ ΤΟΥ ΣΠΕΡΧΕΙΟΥ). Στο σηµερινό χωριό Φραντζί

Διαβάστε περισσότερα

Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ

Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η σημερινή βασιλική «Αγ. Σοφία» βρίσκεται στο κέντρο της κύριας νεκρόπολης της αρχαίας πόλης Σέρντικα. Σ αυτή την περιοχή έχουν ανακαλυφθεί

Διαβάστε περισσότερα

«Το Ναυάγιο των Αντικυθήρων» Το Πλοίο, οι Θησαυροί, ο Μηχανισμός

«Το Ναυάγιο των Αντικυθήρων» Το Πλοίο, οι Θησαυροί, ο Μηχανισμός Δελτίο Τύπου Περιοδική Έκθεση στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο «Το Ναυάγιο των Αντικυθήρων» Το Πλοίο, οι Θησαυροί, ο Μηχανισμός 6 Απριλίου 2012 28 Απριλίου 2013 Το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, συνεχίζει

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΜΟΥΣΕΙΟ-ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ I ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΚΟΡΝΗΛΙΑ ΧΑΤΖΗΑΣΛΑΝΗ, ΕΙΡΗΝΗ ΚΑΪΜΑΡΑ, ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ Η σχολική χρονιά 2009-2010 ξεκίνησε για τον Τομέα Ενημέρωσης και Εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΦΩΤΙΟΣ ΠΕΤΣΑΣ ΚΑΙ Η ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΣΤΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ. Οι δεκαετίες του 50 και 60 υπήρξαν για τη Μακεδονία η περίοδος οργάνωσης

Ο ΦΩΤΙΟΣ ΠΕΤΣΑΣ ΚΑΙ Η ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΣΤΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ. Οι δεκαετίες του 50 και 60 υπήρξαν για τη Μακεδονία η περίοδος οργάνωσης Ο ΦΩΤΙΟΣ ΠΕΤΣΑΣ ΚΑΙ Η ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΣΤΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ Οι δεκαετίες του 50 και 60 υπήρξαν για τη Μακεδονία η περίοδος οργάνωσης της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας, υπεΰθυνης για την αρχαιολογική έρευνα και όλα

Διαβάστε περισσότερα

ναού του Ολύμπιου Διός που ολοκλήρωσε, το 131 μ.χ., ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Αδριανός.

ναού του Ολύμπιου Διός που ολοκλήρωσε, το 131 μ.χ., ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Αδριανός. ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ ΠΥΛΗ ΤΟΥ ΑΔΡΙΑΝΟΥ Πρόκειται για τα απομεινάρια ενός από τους μεγαλύτερους ναούς του αρχαίου κόσμου, του ναού του Ολύμπιου Διός που ολοκλήρωσε, το 131 μ.χ., ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Αδριανός.

Διαβάστε περισσότερα

Υπηρεσία Συντηρήσεως Μνημείων Ακροπόλεως σε συνεργασία με την Α' ΕΠΚΑ-Κέντρο Μελετών Ακροπόλεως

Υπηρεσία Συντηρήσεως Μνημείων Ακροπόλεως σε συνεργασία με την Α' ΕΠΚΑ-Κέντρο Μελετών Ακροπόλεως Υπηρεσία Συντηρήσεως Μνημείων Ακροπόλεως σε συνεργασία με την Α' ΕΠΚΑ-Κέντρο Μελετών Ακροπόλεως Η Υπηρεσία Συντηρήσεως Μνημείων Ακροπόλεως (ΥΣΜΑ) δραστηριοποιείται στον αρχαιολογικό χώρο της Ακροπόλεως.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΡΠΕΡΟΥ

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΡΠΕΡΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΡΠΕΡΟΥ ΣΧ.ΕΤΟΣ: 2011-2012 Υπεύθυνοι/ες καθηγητές/τριες Τζιούφας Βασίλειος ΠΕ11 Φλόκας Αθανάσιος ΠΕ03 Κρομμύδα Δέσποινα ΠΕ09 Σωτήρη Χρυσούλα ΠΕ15 Νασιόπουλος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟÏΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟÏΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΙΒ' ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟÏΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ Έως πρόσφατα στη δικαιοδοσία της ΙΒ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων, με έδρα τα Ιωάννινα, περιλαμβάνονταν οι Ν. Ιωαννίνων, Άρτας, Πρέβεζας

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος

Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος [IA11] ΚΛΑΣΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ Α Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος Πρώιμοι και Γεωμετρικοί χρόνοι (1100-700 π.χ.) Οι περίοδοι της αρχαίας ελληνικής τέχνης:

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ Για τη σχολική χρονιά 2015-2016 (διάστημα Οκτωβρίου-Δεκεμβρίου) θα πραγματοποιούνται δωρεάν για μαθητές Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ

Θέμα: ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΤΕΙ ΣΕΡΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΔΟΜΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ Θέμα: ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΩΝ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗΣ & ΟΙΚΟΔΟΜΙΚΗΣ Σύνταξη κειμένου: Μαρία Ν. Δανιήλ, Αρχιτέκτων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ. Από τη δημιουργία της, τον Ιούνιο του 2006, η 23η ΕΒΑ έχει πραγματοποιήσει τις παρακάτω σωστικές ανασκαφές:

ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ. Από τη δημιουργία της, τον Ιούνιο του 2006, η 23η ΕΒΑ έχει πραγματοποιήσει τις παρακάτω σωστικές ανασκαφές: 23η ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ Από τη δημιουργία της, τον Ιούνιο του 2006, η 23η ΕΒΑ έχει πραγματοποιήσει τις παρακάτω σωστικές ανασκαφές: ΕΥΒΟΙΑ Χαλκίδα Οδός Ωρίωνος 10, οικόπεδο Χρ. Δημαρέλου-Δεληβοριά

Διαβάστε περισσότερα

Οικονομική Προσφορά για την οργάνωση της πενθήμερης εκδρομής της Γ τάξης Λυκείου του Πρότυπου Πειραματικού Γενικού

Οικονομική Προσφορά για την οργάνωση της πενθήμερης εκδρομής της Γ τάξης Λυκείου του Πρότυπου Πειραματικού Γενικού Οικονομική Προσφορά για την οργάνωση της πενθήμερης εκδρομής της Γ τάξης Λυκείου του Πρότυπου Πειραματικού Γενικού Λυκείου Ηρακλείου στη Θεσσαλονίκη Χρόνος πραγματοποίησης εκδρομής: Μεταξύ 23/2/2012 και

Διαβάστε περισσότερα

ΒΩΜΟΣ ΤΟΥ ΙΟΝΥΣΟΥ ΑΡΧΑΙΟ ΙΚΑΡΙΟΝ

ΒΩΜΟΣ ΤΟΥ ΙΟΝΥΣΟΥ ΑΡΧΑΙΟ ΙΚΑΡΙΟΝ ΒΩΜΟΣ ΤΟΥ ΙΟΝΥΣΟΥ ΑΡΧΑΙΟ ΙΚΑΡΙΟΝ Ἐριχθονίου δὲ ἀποθανόντος καὶ ταφέντος ἐν τῷ αὐτῷ τεµένει τῆς Ἀθηνᾶς Πανδίων ἐβασίλευσεν, ἐφ οὗ ηµήτηρ καὶ ιόνυσος εἰς τὴν Ἀττικὴν ἦλθον. ἀλλὰ ήµητρα µὲν Κελεὸς [εἰς τὴν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΓΙΝΕΙΑ ΜΑΡΜΑΡΑ Με τον όρο ΕΛΓΙΝΕΙΑ ΜΑΡΜΑΡΑ εννοούμε τα μαρμάρινα γλυπτά του Παρθενώνα που βρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο. Αυτά τα γλυπτά ήταν στα

ΕΛΓΙΝΕΙΑ ΜΑΡΜΑΡΑ Με τον όρο ΕΛΓΙΝΕΙΑ ΜΑΡΜΑΡΑ εννοούμε τα μαρμάρινα γλυπτά του Παρθενώνα που βρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο. Αυτά τα γλυπτά ήταν στα ΕΛΓΙΝΕΙΑ ΜΑΡΜΑΡΑ Με τον όρο ΕΛΓΙΝΕΙΑ ΜΑΡΜΑΡΑ εννοούμε τα μαρμάρινα γλυπτά του Παρθενώνα που βρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο. Αυτά τα γλυπτά ήταν στα αετώματα, στις μετώπες και στη ζωφόρο του Παρθενώνα,

Διαβάστε περισσότερα

Ιερός Ναός Αγίου Παντελεήμονα Αχαρνών.

Ιερός Ναός Αγίου Παντελεήμονα Αχαρνών. 67 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΘΗΝΩΝ Στα πλαίσια του μαθήματος: Τοπικής Ιστορίας Ιερός Ναός Αγίου Παντελεήμονα Αχαρνών. Μια ματιά στο ΧΘΕΣ και στο ΣΗΜΕΡΑ. Θανάτη Φωτεινή Γ1 Σχολικό Έτος : 2012-2013 Ιερός Ναός Αγίου Παντελεήμονα

Διαβάστε περισσότερα

ι. ΣΤΑΔΙΟ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗΣ ιι. ΣΤΑΔΙΟ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ιιι. ΣΥΝΘΕΤΙΚΟ ΣΤΑΔΙΟ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ & ΠΡΟΤΑΣΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΩΝ ΜΝΗΜΕΙΩΝ

ι. ΣΤΑΔΙΟ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗΣ ιι. ΣΤΑΔΙΟ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ιιι. ΣΥΝΘΕΤΙΚΟ ΣΤΑΔΙΟ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ & ΠΡΟΤΑΣΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΩΝ ΜΝΗΜΕΙΩΝ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ & ΠΡΟΤΑΣΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΩΝ ΜΝΗΜΕΙΩΝ ι. ΣΤΑΔΙΟ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗΣ ιι. ΣΤΑΔΙΟ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ιιι. ΣΥΝΘΕΤΙΚΟ ΣΤΑΔΙΟ ι. ΣΤΑΔΙΟ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗΣ α. Αρχειακή έρευνα β. Βιβλιογραφική έρευνα γ. Έρευνα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ 15 Γ' ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΑΘΗΝΑ Στην Αθήνα διεξήχθησαν κατά τα έτη 20002010 συνολικά 298 σωστικές ανασκαφές σε οικόπεδα ιδιωτών ή σε δημόσια έργα (ΜΕΤΡΟ) και πραγματοποιήθηκε

Διαβάστε περισσότερα

Α Κύκλος: 1 14 Ιουλίου 2013

Α Κύκλος: 1 14 Ιουλίου 2013 Α Κύκλος: 1 14 Ιουλίου 2013 ΔΕΥΤΕΡΑ, 1 Ιουλίου Άφιξη στο ξενοδοχείο Ιλισός και τακτοποίηση στα δωμάτια 17:30 Κέρασμα και συνάντηση με τους υπεύθυνους των Θερινών Σχολείων 20:30-23:00 ΤΡΙΤΗ, 2 Ιουλίου 09:30-10:00

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΣΜΈΝΩΝ ΤΕΧΝΏΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ. Μάθημα: Τεχνολογία Υλικών. Όνομα: Νικόλαος Καρναμπατίδης ΑΕΜ:438

ΤΜΗΜΑ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΣΜΈΝΩΝ ΤΕΧΝΏΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ. Μάθημα: Τεχνολογία Υλικών. Όνομα: Νικόλαος Καρναμπατίδης ΑΕΜ:438 ΤΜΗΜΑ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΣΜΈΝΩΝ ΤΕΧΝΏΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ Μάθημα: Τεχνολογία Υλικών Όνομα: Νικόλαος Καρναμπατίδης ΑΕΜ:438 Εξάμηνο: 8 ο (εικ.1) Νίκη της ΣαμοθράκηςParis, Musée du Louvre Φθορά:

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΦΘΟΡΑΣ ΚΑΙ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΦΘΟΡΑΣ ΚΑΙ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΦΘΟΡΑΣ ΚΑΙ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ Τα μνημεία που συναντάμε στους αρχαιολογικούς χώρους της Ελλάδας, είναι φτιαγμένα με δομικούς λίθους διαφόρων πετρωμάτων, συνήθως ασβεστολίθων και μαρμάρων,

Διαβάστε περισσότερα

Βοιωτικός Ορχομενός και Μονή της Παναγίας Σκριπού Πανόραμα Ταξιδιωτικές Σημειώσεις apan.gr

Βοιωτικός Ορχομενός και Μονή της Παναγίας Σκριπού Πανόραμα Ταξιδιωτικές Σημειώσεις apan.gr Βοιωτικός Ορχομενός και Μονή της Παναγίας Σκριπού Πανόραμα Ταξιδιωτικές Σημειώσεις apan.gr Στα βαμβακοχώραφα της Κωπαΐδας (12 χλμ ΒΑ της Λιβαδειάς), υπάρχει ένας τόπος κατοικημένος από τα προϊστορικά χρόνια.

Διαβάστε περισσότερα

αρχεία Πηγεσ γνωσησ, Πηγεσ μνημησ Τα αρχεία της αθηναϊκής πολιτείας στην Αρχαία Αγορά

αρχεία Πηγεσ γνωσησ, Πηγεσ μνημησ Τα αρχεία της αθηναϊκής πολιτείας στην Αρχαία Αγορά αρχεία Πηγεσ γνωσησ, Πηγεσ μνημησ Τα αρχεία της αθηναϊκής πολιτείας 7 στην Αρχαία Αγορά Ηαθηναϊκή πολιτεία διατηρούσε πολλών ειδών αρχεία: αρχεία των καταγεγραμμένων νόμων, δημοτολόγια, φορολογικούς καταλόγους,

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Μάθημα: Ιστορία Τάξη: Α Λυκείου Χρόνος εξέτασης: 2 ώρες και 30 λεπτά ΜΕΡΟΣ Α (20 μονάδες) Να απαντήσετε ΥΠΟΧΡΕΩΤΙΚΑ και στις δύο (2) ερωτήσεις. 1. Κάθε

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟÏΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟÏΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΙΓ' ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟÏΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΜΑΓΝΗΣΙΑ Το ανασκαφικό έργο της ΙΓ ΕΠΚΑ κατά τα έτη 2000-2010 περιλαμβάνει μεγάλο αριθμό σωστικών, αλλά και συστηματικών ερευνών. Οι έρευνες αυτές αφορούσαν

Διαβάστε περισσότερα

Ε Ρ Γ Α Σ Ι Α Μ Α Θ Η Τ Ω Ν ΤΗΣ Ε ΗΜΟΤΙΚΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΗΡΙΩΝ «ΑΘΗΝΑ» ΘΕΜΑ: ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΤΩΝ ΑΘΗΝΩΝ ΓΙΑΝΝΗΣ ΑΡΒΑΝΙΤΗΣ ΚΑΙ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ ΛΥΜΠΕΡΗ

Ε Ρ Γ Α Σ Ι Α Μ Α Θ Η Τ Ω Ν ΤΗΣ Ε ΗΜΟΤΙΚΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΗΡΙΩΝ «ΑΘΗΝΑ» ΘΕΜΑ: ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΤΩΝ ΑΘΗΝΩΝ ΓΙΑΝΝΗΣ ΑΡΒΑΝΙΤΗΣ ΚΑΙ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ ΛΥΜΠΕΡΗ Ε Ρ Γ Α Σ Ι Α Μ Α Θ Η Τ Ω Ν ΤΗΣ Ε ΗΜΟΤΙΚΟΥ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΗΡΙΩΝ «ΑΘΗΝΑ» ΘΕΜΑ: ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΤΩΝ ΑΘΗΝΩΝ ΓΙΑΝΝΗΣ ΑΡΒΑΝΙΤΗΣ ΚΑΙ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ ΛΥΜΠΕΡΗ ΣΧΟΛΙΚΟΝ ΕΤΟΣ: 2002-2003 ΣΙΚΑΓΟ ΙΛΛΙΝΟΪΣ Η.Π.Α. Φωτογραφία

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΣΤ' ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ 99 ΑΧΑΪΑ ΣΩΣΤΙΚΕΣ ΑΝΑΣΚΑΦΕΣ Δήμος Πατρέων Ποτάμι Ξυλοκέρας (2003 κ.ε.). Αποκαλύφθηκε μεγάλο ιδιωτικό βαλανείο εξαιρετικής διατήρησης, υστερορωμαϊκών χρόνων,

Διαβάστε περισσότερα

1. Επεμβάσεις συντήρησης

1. Επεμβάσεις συντήρησης Έκθεση εργασιών συντήρησης αρχιτεκτονικών καταλοίπων στον αρχαιολογικό του Αζοριά κατά την ανασκαφική περίοδο του 2014 της Σ. Χλουβεράκη, Επιστημονική Συνεργάτιδα, ΙΝΣΤΑΠ Κέντρο Μελέτης Αν Κρήτης Αρ. Αδειας

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαιολογικές Διαδρομές στην Π.Ε. Καρδίτσας

Αρχαιολογικές Διαδρομές στην Π.Ε. Καρδίτσας Αρχαιολογικές Διαδρομές στην Π.Ε. Καρδίτσας Η ιδέα των αρχαιολογικών διαδρομών προέκυψε μετά από πρόταση του Οδοντιατρικού Συλλόγου Καρδίτσας να γίνει μία παρουσίαση των Μνημείων και των Αρχαιοτήτων της

Διαβάστε περισσότερα

ποδράσηη Το ταξίδι του Ευηνίωνα Σχέδια εργασίας σχολείων-μουσείων σχολικού έτους 2011-2012 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ ΜΑΘΗΤΩΝ Γυμνάσιο Καρδαμύλης

ποδράσηη Το ταξίδι του Ευηνίωνα Σχέδια εργασίας σχολείων-μουσείων σχολικού έτους 2011-2012 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ ΜΑΘΗΤΩΝ Γυμνάσιο Καρδαμύλης ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ ΜΑΘΗΤΩΝ 9 ποδράσηη 5 Σχέδια εργασίας σχολείων-μουσείων σχολικού έτους 2011-2012 Αρχαιολογικό Μουσείο Μεσσηνίας Γυμνάσιο Καρδαμύλης Το ταξίδι του Ευηνίωνα ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Κύριε Βουλευτή, Κύριε Περιφερειάρχα, Κύριε Δήμαρχε, Σεβαστοί Πατέρες, Κυρίες και Κύριοι,

Κύριε Βουλευτή, Κύριε Περιφερειάρχα, Κύριε Δήμαρχε, Σεβαστοί Πατέρες, Κυρίες και Κύριοι, Κύριε Βουλευτή, Κύριε Περιφερειάρχα, Κύριε Δήμαρχε, Σεβαστοί Πατέρες, Κυρίες και Κύριοι, Όπως πολλοί Βρετανοί της γενιάς μου, μεγάλωσα σε μια οικογένεια και πήγα σε ένα σχολείο όπου η μνήμη και η απόδοση

Διαβάστε περισσότερα

Ερμηνευτική της Νεολιθικής Ειδωλοπλαστικής

Ερμηνευτική της Νεολιθικής Ειδωλοπλαστικής Ερμηνευτική της Νεολιθικής Ειδωλοπλαστικής ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΡΩΙΜΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΣΚΕΨΗ Οι τεράστια ανθρώπινη ικανότητα για μάθηση διακρίνει τον άνθρωπο από όλα τα άλλα γένη. Στην απώτερη Προϊστορία, η εξέλιξη της

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΙΛΟΣ ΜΝΗΜΗΣ ΚΑΤΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΟΜΙΛΟΣ ΜΝΗΜΗΣ ΚΑΤΕΧΟΜΕΝΩΝ ΟΜΙΛΟΣ ΜΝΗΜΗΣ ΚΑΤΕΧΟΜΕΝΩΝ Ο ΟΜΙΛΟΣ ΜΝΗΜΗΣ ΚΑΤΕΧΟΜΕΝΩΝ, στις διάφορες δραστηριότητες που διοργανώνει κάθε χρόνο, προσπαθεί να αφυπνίσει τους μαθητές για το πρόβλημα που αντιμετωπίζει η Κύπρος εξαιτίας της

Διαβάστε περισσότερα

8 ο ΛΥΚΕΙΟΠΑΤΡΩΝ Όνοµαοµάδας : AVEC Ονόµαταµελών : ΑνδρικοπούλουΚωνσταντίνα, ΑβραµοπούλουΝικολέτα, ΜίντζαΕρµιόνη, Παπακωστοπούλου Βασιλική Όνοµα

8 ο ΛΥΚΕΙΟΠΑΤΡΩΝ Όνοµαοµάδας : AVEC Ονόµαταµελών : ΑνδρικοπούλουΚωνσταντίνα, ΑβραµοπούλουΝικολέτα, ΜίντζαΕρµιόνη, Παπακωστοπούλου Βασιλική Όνοµα 8 ο ΛΥΚΕΙΟΠΑΤΡΩΝ Όνοµαοµάδας : AVEC Ονόµαταµελών : ΑνδρικοπούλουΚωνσταντίνα, ΑβραµοπούλουΝικολέτα, ΜίντζαΕρµιόνη, Παπακωστοπούλου Βασιλική Όνοµα υπεύθυνου τµήµατος : Γλαρού Άννα ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΑΙΓΥΠΤΟ ΣΤΗΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΤΡΙΝΗ ΜΟΝΟΚΑΤΟΙΚΙΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΒΥΣΣΟ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ. 44 ΤΕΥΧΟΣ 2/2014 www.ktirio.gr 45

ΠΕΤΡΙΝΗ ΜΟΝΟΚΑΤΟΙΚΙΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΒΥΣΣΟ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ. 44 ΤΕΥΧΟΣ 2/2014 www.ktirio.gr 45 ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ - ΕΠΙΒΛΕΨΗ: Whitebox Architects - Π. Κοκκαλίδης, Α.Τριανταφυλλίδου, Α. Δρέλλα www.whitebox.gr ΣΤΑΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ: Χ. Βαχλιώτης H/M MEΛETH: Conap - Α. Ψαρουδάκης TEXNIKH ETAIPΕIA

Διαβάστε περισσότερα

Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη

Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη Θεατρικές Παραστάσεις στα νησιά του Βορείου Αιγαίου Λήμνος, Λέσβος, Χίος Καλοκαίρι 2014 «Ένα τραγούδι γυρεύουμε. Το τραγούδι των τραγουδιών καρτερούμε. Το τραγούδι

Διαβάστε περισσότερα

Η κεραμική τέχνη στην αρχαία Ελλάδα

Η κεραμική τέχνη στην αρχαία Ελλάδα Θέμα της διδακτικής πρότασης Η κεραμική τέχνη στην αρχαία Ελλάδα Τάξη: Α Γυμνασίου Στοχοθεσία Επιδιώκεται οι μαθητές/τριες να εξοικειωθούν με τους τύπους, τα ονόματα και τις χρήσεις των αγγείων της αρχαιότητας.

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΟΛΕΙΟ ΓΙΑΝΝΙΤΣΩΝ. ΣΧΕΔΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ Πολυτίδης Δημήτρης. 1 ο ΕΤΟΣ

ΣΧΟΛΕΙΟ ΓΙΑΝΝΙΤΣΩΝ. ΣΧΕΔΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ Πολυτίδης Δημήτρης. 1 ο ΕΤΟΣ ΣΧΟΛΕΙΟ ΓΙΑΝΝΙΤΣΩΝ ΣΧΕΔΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ Πολυτίδης Δημήτρης 1 ο ΕΤΟΣ 1 η φάση: Ερώτημα συζήτησης: Που χρησιμοποιείται τη γεωμετρία στην εργασία σας και στην καθημερινή σας ζωή. (Μια διδακτική ώρα).

Διαβάστε περισσότερα

Rethink Athens / Πίνακας αρχαιολογικών ευρημάτων Νοέμβριος 2012

Rethink Athens / Πίνακας αρχαιολογικών ευρημάτων Νοέμβριος 2012 1 Οδός Ιδιοκτησία Αρχαιολογικός χαρακτήρας Βιβλιογραφία Έτος ανασκαφής Βάθος 1 Πατησίων και Καποδιστρίου 2 Αιόλου από Σταδίου Σοφοκλέους (έργα Υ.Δ.Ρ.Ε.Ξ.) 3 Σταδίου 61 [πρώην Κυπριακή Αγορά] Κανελλάκη

Διαβάστε περισσότερα

Αρχιτεκτονική Μελέτη Κώστας Αντωνίου, Εδουάρδος Κάστρο, Πάνος Τζώνος, Στέργιος Γαλίκας, Θέμης Χατζηγιαννόπουλος

Αρχιτεκτονική Μελέτη Κώστας Αντωνίου, Εδουάρδος Κάστρο, Πάνος Τζώνος, Στέργιος Γαλίκας, Θέμης Χατζηγιαννόπουλος Δημοτική Βιβλιοθήκη και Μουσείο Βιβλιοθήκης Κοζάνης, Κοζάνη Μελέτη Δημοτική Επιχείρηση Μελετών Κοζάνης (ΔΕΜΚΟ) Αρχιτεκτονική Μελέτη Κώστας Αντωνίου, Εδουάρδος Κάστρο, Πάνος Τζώνος, Στέργιος Γαλίκας, Θέμης

Διαβάστε περισσότερα

Από τους πρώτους ανθρώπους ως το νεολιθικό πολιτισμό 2.000.000--3000 π.χ. περίπου

Από τους πρώτους ανθρώπους ως το νεολιθικό πολιτισμό 2.000.000--3000 π.χ. περίπου Απο τουσ Πρωτουσ Ανθρωπουσ ωσ το Νεολιθικο Πολιτισμο Κεφάλαιο 1 Από τους πρώτους ανθρώπους ως το νεολιθικό πολιτισμό 2.000.000--3000 π.χ. περίπου H εξέλιξη του ανθρώπου κράτησε εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια

Διαβάστε περισσότερα

Περπατώντας τις εποχές του Βυζαντίου

Περπατώντας τις εποχές του Βυζαντίου Στην Αγορά των αρχαίων Αθηναίων (με τον Κ. Βέτση), Γνώση, Αθήνα 19893, Καλειδοσκόπιο, Αθήνα 20064 (έκδοση αναθεωρημένη και εμπλουτισμένη) Αρχαιολογία Ένα ταξίδι στο παρελθόν, οδηγός για παιδιά, Κέδρος,

Διαβάστε περισσότερα

Τευχος δευτερο. αρχεία. Πηγεσ γνωσησ, πηγεσ μνημησ Τα αρχεία στους αρχαϊκούς και κλασικούς χρόνους. Ασκήσεις επί λίθου

Τευχος δευτερο. αρχεία. Πηγεσ γνωσησ, πηγεσ μνημησ Τα αρχεία στους αρχαϊκούς και κλασικούς χρόνους. Ασκήσεις επί λίθου Τευχος δευτερο αρχεία Πηγεσ γνωσησ, πηγεσ μνημησ Τα αρχεία στους αρχαϊκούς και κλασικούς χρόνους Ασκήσεις επί λίθου Άσκηση 1η Οι θησαυροί του ιερού Οι ιερείς της Βραυρωνίας Αρτέμιδος κάνουν απογραφή των

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ 14η ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ Εικ. 1-2. Σκάλα Ερεσού. Παλαιοχριστιανική Βασιλική Αγίου Ανδρέα. Ταφές. ΛΕΣΒΟΣ Σκάλα Ερεσού Παλαιοχριστιανική Βασιλική Αγίου Ανδρέα Η Βασιλική του Αγίου Ανδρέα ιδρύθηκε

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 1 : Το ταξίδι των λέξεων στον χρόνο

Ενότητα 1 : Το ταξίδι των λέξεων στον χρόνο Αρχαία Ελληνική Γλώσσα Α Γυμνασίου Ενότητα 1 : Το ταξίδι των λέξεων στον χρόνο 1 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Διαφάνειες Οι Έλληνες και η ελληνική γλώσσα 3-4 Η καταγωγή του ελληνικού αλφαβήτου 5-7 Οι διάλεκτοι της Αρχαίας

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ

ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΓΕΝΙΚΗ ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΜΝΗΜΕΙΩΝ (ΚΕΝΤΡΙΚΕΣ ΙΕΥΘΥΝΣΕΙΣ) Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Αρχαιοτήτων Εθνικού Αρχείου, Τεκμηρίωσης και Προστασίας Πολιτιστικών

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΚΓ ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΜΕΓΑΛΟ ΘΕΑΤΡΟ ΓΟΡΤΥΝΑΣ ΧΟΡΗΓΙΚΟΣ ΦΑΚΕΛΟΣ

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΚΓ ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΜΕΓΑΛΟ ΘΕΑΤΡΟ ΓΟΡΤΥΝΑΣ ΧΟΡΗΓΙΚΟΣ ΦΑΚΕΛΟΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΚΓ ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΜΕΓΑΛΟ ΘΕΑΤΡΟ ΓΟΡΤΥΝΑΣ ΧΟΡΗΓΙΚΟΣ ΦΑΚΕΛΟΣ ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2010 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Ο ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ ΤΗΣ ΓΟΡΤΥΝΑΣ ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΘΕΑΤΡΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΣΥΝΟΛΩΝ

ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΣΥΝΟΛΩΝ ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΣΥΝΟΛΩΝ -Η κάθε αστική ή αγροτική τοποθεσία που µαρτυρεί πολιτισµό έχει µνηµειακή αξία -Το ενδιαφέρον δεν περιορίζεται µόνο στην υψηλή αρχιτεκτονική αλλά και στα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΕΝΑΛΙΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΕΝΑΛΙΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΕΦΟΡΕΙΑ ΕΝΑΛΙΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΑΤΤΙΚΗ Ραμνούντας Σε συνεργασία με τον D. Blakcman και την εν Αθήναις Αρχαιολογική Εταιρεία το 2009 διερευνήθηκε αρχαίο λιμάνι. Δόθηκε έμφαση στις έρευνες συγχρόνων ναυαγίων

Διαβάστε περισσότερα

Ειδική Υπηρεσία Προβολής και Αξιοποίησης Πολιτιστικής Κληρονομιάς και Σύγχρονης Δημιουργίας

Ειδική Υπηρεσία Προβολής και Αξιοποίησης Πολιτιστικής Κληρονομιάς και Σύγχρονης Δημιουργίας Υπουργός Αναπληρωτής Υπουργός Γραφείο Νομοθετικής Πρωτοβουλίας Εκπαιδευτικής Πολιτικής & Θρησκευμάτων Πολιτικής Τομέων & Δ. Ανθρ. Πόρων Υ Γενική Οικονομικών Υπηρεσιών Υ Γενική και Γενική Αναστήλωσης, Μουσείων

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ ΤΩΝ ΜΕΤΕΩΡΩΝ

ΤΑ ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ ΤΩΝ ΜΕΤΕΩΡΩΝ ΤΑ ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ ΤΩΝ ΜΕΤΕΩΡΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Για να γνωρίσει κάποιος τα Μετέωρα και να βιώσει τη μαγεία του πέτρινου δάσους, ο καλύτερος και μοναδικός τρόπος είναι να πεζοπορήσει ανάμεσα στους Μετεωρίτικους πύργους

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Κλασική Αρχαιολογία ΙΙ (5ος - 4ος αι. π.χ.) Ιφιγένεια Λεβέντη

Εισαγωγή στην Κλασική Αρχαιολογία ΙΙ (5ος - 4ος αι. π.χ.) Ιφιγένεια Λεβέντη Εισαγωγή στην Κλασική Αρχαιολογία ΙΙ (5ος - 4ος αι. π.χ.) Ιφιγένεια Λεβέντη Τμήμα: Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας 12. Γλύπτες του 4 ου αι. π.χ. Σκόπας, Ευφράνωρ,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΔΑ: ΒΛ4ΞΓ-Λ9Σ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ

ΑΔΑ: ΒΛ4ΞΓ-Λ9Σ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΕΙΔΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΟΜΕΑ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ Ταχ. Δ/νση : Θεμιστοκλέους 87 Αθήνα Ταχ.Κώδικας : 10681 Πληροφορίες : Παναγιώτα Μπρατσιάκου Τηλέφωνο : 2103307621

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙ ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΧΩΡΟΤΑΞΙΑΣ (ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΤΙΚΟΣ) ΝΟΜΟΣ ΤΟΥ 2011 ΑΠΟΦΑΣΕΙΣ ΤΡΙΜΕΛΟΥΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΦΥΛΛΟ/ ΣΧΕΔΙΟ

ΠΕΡΙ ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΧΩΡΟΤΑΞΙΑΣ (ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΤΙΚΟΣ) ΝΟΜΟΣ ΤΟΥ 2011 ΑΠΟΦΑΣΕΙΣ ΤΡΙΜΕΛΟΥΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΦΥΛΛΟ/ ΣΧΕΔΙΟ 6/7/12 AAO13/12 BM13/08 6/7/12 ΑΑΟ14/12 Β349/79 6/7/12 ΑΑΟ15/12 ΒΜ91/95 6/7/12 ΑΑΟ17/12 Β363/62 Ενσωμάτωση εγκριμένης βεράντας στην κύρια χρήση του διαμερίσματος στον 3 ον όροφο (ρετιρέ) Μετατροπή μέρους

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΟ: ΑΝΑΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΚΩΔΩΝΟΣΤΑΣΙΟΥ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΒΑΣΙΛΕΩΝΟΙΚΟΥ

ΕΡΓΟ: ΑΝΑΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΚΩΔΩΝΟΣΤΑΣΙΟΥ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΒΑΣΙΛΕΩΝΟΙΚΟΥ ΕΡΓΟ: ΑΝΑΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΚΩΔΩΝΟΣΤΑΣΙΟΥ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΒΑΣΙΛΕΩΝΟΙΚΟΥ ΘΕΣΗ : ΒΑΣΙΛΕΩΝΟΙΚΟ- ΧΙΟΥ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Α. ΤΕΧΝΙΚΗ & ΑΙΤΙΟΛΟΓΗΚΗ ΕΚΘΕΣΗ 1. ΘΕΣΗ ΟΙΚΟΠΕΔΟΥ 2. ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΟΙΚΟΠΕΔΟΥ 3. ΣΤΟΙΧΕΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Ανδρόνικος: Είχα λοιπόν βρει, τον πρώτο ασύλητο μακεδονικό τάφο!

Ανδρόνικος: Είχα λοιπόν βρει, τον πρώτο ασύλητο μακεδονικό τάφο! Ανδρόνικος: Είχα λοιπόν βρει, τον πρώτο ασύλητο μακεδονικό τάφο! Πήρα το τσαπάκι της ανασκαφής, που έχω μαζί μου από το 1952, έσκυψα στο λάκκο και άρχισα να σκάβω με πείσμα και αγωνία το χώμα κάτω από

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΟΔΕΙΑ ΤΟΥ ΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΟΥ ΔΙΑΖΩΜΑΤΟΣ κ. ΣΤΑΥΡΟΥ ΜΠΕΝΟΥ ΣΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΘΕΑΤΡΑ ΤΟΥ ΠΕΙΡΑΙΑ

ΠΕΡΙΟΔΕΙΑ ΤΟΥ ΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΟΥ ΔΙΑΖΩΜΑΤΟΣ κ. ΣΤΑΥΡΟΥ ΜΠΕΝΟΥ ΣΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΘΕΑΤΡΑ ΤΟΥ ΠΕΙΡΑΙΑ ΠΕΡΙΟΔΕΙΑ ΤΟΥ ΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΟΥ ΔΙΑΖΩΜΑΤΟΣ κ. ΣΤΑΥΡΟΥ ΜΠΕΝΟΥ ΣΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΘΕΑΤΡΑ ΤΟΥ ΠΕΙΡΑΙΑ 3 Μαρτίου 2010 Σωματείο «ΔΙΑΖΩΜΑ», Μπουμπουλίνας 30, Τ.Κ. 10682, Αθήνα www.diazoma.gr / info@diazoma.gr Την Τετάρτη

Διαβάστε περισσότερα

Αθήνα, 23.07.2013. Αριθ. Πρωτ. 2811. κ.κ. Μπρούνο και Λουκά Μπατάλια, Αλίζ Μανσέτ και Τζεορτζιάννα Φρουµούζου (δια του µηχανικού κ.

Αθήνα, 23.07.2013. Αριθ. Πρωτ. 2811. κ.κ. Μπρούνο και Λουκά Μπατάλια, Αλίζ Μανσέτ και Τζεορτζιάννα Φρουµούζου (δια του µηχανικού κ. ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ& ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ 2η ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ Τµήµα Αρχαιολογικών Χώρων, Μνηµείων & Αρχαιογνωστικής Έρευνας Ταχ. /νση: Κλεψύδρας 2 105 55 Αθήνα Πληροφορίες:. Κορµανιάτης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ 7 Α' ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΑΘΗΝΑ Κλιτύες Ακρόπολης Η σπουδαιότερη ανακάλυψη στη Νότια Κλιτύ της Ακρόπολης στη διάρκεια των εργασιών της Ενοποίησης των Αρχαιολογικών Χώρων της Αθήνας

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΘΕΟΣ ΗΛΙΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ ΑΡΧΑΙΑ ΑΙΓΥΠΤΟΣ ΑΖΤΕΚΟΙ ΙΝΚΑΣ

Ο ΘΕΟΣ ΗΛΙΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ ΑΡΧΑΙΑ ΑΙΓΥΠΤΟΣ ΑΖΤΕΚΟΙ ΙΝΚΑΣ Ο ΘΕΟΣ ΗΛΙΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ ΑΡΧΑΙΑ ΑΙΓΥΠΤΟΣ ΑΖΤΕΚΟΙ ΙΝΚΑΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΑΡΜΑΚΟΛΑΣ ΝΙΚΗΦΟΡΟΣ ΘΕΟΔΩΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ 14/3/2014 1 Ο ΗΛΙΟΣ ΜΑΣ Ο Ήλιος είναι ένα άστρο, όμοιο με τα υπόλοιπα

Διαβάστε περισσότερα

διάστημα κατασκευής αυτών των αγγείων περιορίζεται σε δύο έως τρεις γενιές. Ως προς τη χρονολόγησή της βασιζόμαστε στα κεραμικά συνευρήματα που

διάστημα κατασκευής αυτών των αγγείων περιορίζεται σε δύο έως τρεις γενιές. Ως προς τη χρονολόγησή της βασιζόμαστε στα κεραμικά συνευρήματα που ΠΕΡΙΛΗΨΗ H διδακτορική διατριβή με θέμα: «Σύγκλιση Απόκλιση. Έρευνα & Συνεισφορά στην τοπική κεραμική της Περιφέρειας Αρμένων-Ρεθύμνου και στην Κεραμική Παραγωγή της Κρήτης κατά τον 14 ο και 13 ο π. Χ.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΙΗ' ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ Εικ. 1-2. Αρχαίος Φάγρης. Ερυθρόμορφος καλυκωτός κρατήρας και πήλινη γυναικεία προτομή από το νεκροταφείο (4ος αι. π.χ.). ΚΑΒΑΛΑ Πέρνη Στη θέση «Τούμπα»

Διαβάστε περισσότερα

Α.4.6. Οικιστικό απόθεμα

Α.4.6. Οικιστικό απόθεμα Α.4.6. Οικιστικό απόθεμα Κατά την απογραφή κατοικιών της Ε.Σ.Υ.Ε. το 2000, το οικιστικό απόθεμα του Δήμου Τρικκαίων αποτελείται από: 13.129 οικοδομές (στοιχεία από 15.343 κτίρια 25.074 κατοικίες και 24.385

Διαβάστε περισσότερα

ΔΥΤΙΚΗ ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ: ΠΑΛΑΙΑ ΚΑΙ ΝΕΑ ΕΥΡΗΜΑΤΑ

ΔΥΤΙΚΗ ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ: ΠΑΛΑΙΑ ΚΑΙ ΝΕΑ ΕΥΡΗΜΑΤΑ 65 ΔΥΤΙΚΗ ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ: ΠΑΛΑΙΑ ΚΑΙ ΝΕΑ ΕΥΡΗΜΑΤΑ Οι κοινοί χώροι ταφής στον ελληνικό χώρο από την πρώτη εμφάνιση τους μέχρι και τα παλαιοχριστιανικά χρόνια δημιουργούνταν και αναπτύσσονταν πάντα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΚΖ' ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΠΙΕΡΙΑ Μεθώνη (εικ. 1-4) Αμέσως βόρεια της Νέας Αγαθούπολης έχει ε ντο πιστεί, ήδη από τη δεκαετία του 1970, η θέ ση της αρχαίας Μεθώνης, της αρχαιότερης

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΣΤΑΔΑ Β. Εικόνα 368. Κάτοψη των δύο τάφων της συστάδας Β. Εικόνα 369. Ο κιβωτιόσχημος Τ5 της συστάδας Β.

ΣΥΣΤΑΔΑ Β. Εικόνα 368. Κάτοψη των δύο τάφων της συστάδας Β. Εικόνα 369. Ο κιβωτιόσχημος Τ5 της συστάδας Β. 6 ΣΥΣΤΑΔΑ Β Στη ΝΔ γωνία του όμορου 153α και σε απόσταση περίπου 20 μ. βόρεια από την Α συστάδα, ανασκάφηκε ένας κιβωτιόσχημος και ένας καλυβίτης υστερορωμαϊκών επίσης χρόνων (ΕΙΚ. 368), που περιείχαν

Διαβάστε περισσότερα

Ταφικά έθιμα των Μακεδόνων

Ταφικά έθιμα των Μακεδόνων ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΟΙ ΤΑΦΟΙ 1 Ταφικά έθιμα των Μακεδόνων Στη Μακεδονία, όπως και στην υπόλοιπη Ελλάδα, ο τρόπος ταφής ήταν θέμα προσωπικής επιλογής και οικονομικών δυνατοτήτων. Ο ενταφιασμός χρησιμοποιούνταν παράλληλα

Διαβάστε περισσότερα

10. ΑΝΑΣΚΑΦΗ ΖΩΜΙΝΘΟΥ

10. ΑΝΑΣΚΑΦΗ ΖΩΜΙΝΘΟΥ Originalveröffentlichung in: Πρακτικά της εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας 2005, S. 89-105 10. ΑΝΑΣΚΑΦΗ ΖΩΜΙΝΘΟΥ (Πίν. 47-55) Μετά από διακοπή δεκαπέντε περίπου χρόνων συνεχίστηκαν τό καλοκαίρι τοΰ 2005

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ Τα Εκπαιδευτικά Προγράμματα του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου, που πλαισιώνουν τις Μόνιμες Συλλογές του, για τη σχολική χρονιά 2014-2015 (διάστημα

Διαβάστε περισσότερα

ΡΟΜΑΝΙΚΗ ΤΕΧΝΗ 1000-1150 μ.χ. Στα μέσα του 11 ου αιώνα οι κάτοικοι της κεντρικής και βόρειας Ευρώπης ανεξαρτητοποιούνται από το κλασικό και ρωμαϊκό

ΡΟΜΑΝΙΚΗ ΤΕΧΝΗ 1000-1150 μ.χ. Στα μέσα του 11 ου αιώνα οι κάτοικοι της κεντρικής και βόρειας Ευρώπης ανεξαρτητοποιούνται από το κλασικό και ρωμαϊκό ΡΟΜΑΝΙΚΗ ΤΕΧΝΗ 1000-1150 μ.χ. Στα μέσα του 11 ου αιώνα οι κάτοικοι της κεντρικής και βόρειας Ευρώπης ανεξαρτητοποιούνται από το κλασικό και ρωμαϊκό παρελθόν. Κατά την διάρκεια αυτής της περιόδου έχουμε

Διαβάστε περισσότερα

Νεοκλασική μορφολογία και βασικές αρχές δόμησης

Νεοκλασική μορφολογία και βασικές αρχές δόμησης Νεοκλασική μορφολογία και βασικές αρχές δόμησης Βασικές αρχές της αρχιτεκτονικής του νεοκλασικισμού 1. Το δομικό σύστημα που χρησιμοποιείται είναι αυτό της «δοκού επί στύλου», δηλ. κατακόρυφοι φέροντες

Διαβάστε περισσότερα

εφαρμόζεται ο γενικότερος κανόνας, ότι δηλ. ο νεκρός να είναι στραμμένος προς τα Β, Δ ή ΒΔ. Στο άμεσο περιβάλλον των τάφων της συστάδας Γ βρέθηκαν

εφαρμόζεται ο γενικότερος κανόνας, ότι δηλ. ο νεκρός να είναι στραμμένος προς τα Β, Δ ή ΒΔ. Στο άμεσο περιβάλλον των τάφων της συστάδας Γ βρέθηκαν 8 ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Η ανασκαφή του παραλιακού νεκροταφείου στη θέση Κασιδιάρης των Σαβαλιών πρόσθεσε μία ακόμη θέση στις ήδη γνωστές της ευρύτερης περιοχής και εμπλούτισε τις γνώσεις μας με νέα σημαντικά συγκριτικά

Διαβάστε περισσότερα