Η λατρεια ΤΗς ΜΗΤΕρΑς Των ΘΕων

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Η λατρεια ΤΗς ΜΗΤΕρΑς Των ΘΕων"

Transcript

1 99 Η λατρεια ΤΗς ΜΗΤΕρΑς Των ΘΕων ςτη λευκοπετρα ΒΕρΜΙου 1 ο Φώτιος Πέτσας αποτελεί μια ιστορική φυσιογνωμία της ελληνικής αρχαιολογίας και έτσι έχει καταγραφεί στη συνείδηση όλων σχεδόν των αρχαιολόγων από την εποχή του και μετά. Έτσι, η πραγματοποίηση μιας επιστημονικής διημερίδας στη μνήμη του και η έκδοση των πρακτικών αποτελεί εκπλήρωση ενός χρέους της αρχαιολογικής κοινότητας. ορισμένες φορές συμβαίνει μια προσωπικότητα που ποτέ δεν γνωρίσαμε, ποτέ καν δεν συναντήσαμε, να συνδεθεί μαζί μας με έναν αδιόρατο, σχεδόν μεταφυσικό τρόπο. Αυτό νομίζω ότι συνέβη ανάμεσα στην υπογράφουσα και τον Φώτιο Πέτσα, καθώς από την πρώτη στιγμή της θητείας μου στην ΙΖ ΕΠΚΑ και στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Βέροιας, το 1993, ο Πέτσας ήταν πανταχού παρών μέσω της δουλειάς του: ευρετήρια και κατάλογοι του μουσείου, καρτέλες εντοπισμού και κηρύξεις αρχαιολογικών χώρων και δημοσιεύσεις. ςυχνά αναρωτήθηκα πως ήταν δυνατόν αυτός ο άνθρωπος, με τις ανύπαρκτες υποδομές πριν σχεδόν 40 χρόνια, να καταφέρει να γνωρίσει όλη την Ημαθία και να επισκεφθεί χώρους που ακόμα και σήμερα είναι σχεδόν απροσπέλαστοι. ο Πέτσας όμως δεν αρκούνταν στην επίσκεψη ή τον εντοπισμό χώρων: προχωρούσε άμεσα σε ενέργειες προστασίας με αποτέλεσμα οι δικές του κηρύξεις να είναι ακόμα στα δικά μας χέρια ένα από τα σημαντικότερα εργαλεία προστασίας των αρχαιοτήτων της Ημαθίας. Κάτι άλλο που με εντυπωσίαζε, και ακόμα με εντυπωσιάζει, στο έργο του Φώτιου Πέτσα είναι ότι κατάφερε να μετουσιώσει όλη αυτή τη δράση σε βαθιά γνώση. Η διατριβή του για τον Μακεδονικό Τάφο της Κρίσεως στα λευκάδια και δημοσιεύσεις όπως αυτή της ωνής από την επίχωση του ίδιου τάφου αποπνέουν σοφία και διατυπώνουν συνθετικές και ερμηνευτικές απόψεις, οι οποίες όχι μόνο δεν έχουν ξεπεραστεί αλλά επιβεβαιώνονται από τις νεότερες έρευνες. Το καλοκαίρι του 1998 μια ευτυχής συγκυρία με οδήγησε σε ένα μνημείο που είχε ερευνήσει παλιότερα ο Πέτσας, στον τάφο της Κρίσεως στα λευκάδια. ςτο πλαίσιο του έργου αναστήλωσης της πρόσοψης του μνημείου, η τότε διευθύντρια της ΙΖ ΕΠΚΑ Δρ. Μαρία Ακαμάτη μου ανέθεσε 1. Θερμές ευχαριστίες οφείλονται στην προϊσταμένη της ΙΖ ΕΠΚΑ Δρ. Μαρία Ακαμάτη για την ποικιλότροπη βοήθειά της και τον καθηγητή κ. Μ. Τιβέριο για τις βιβλιογραφικές του υποδείξεις.

2 100 Ευαγγελία Δ. ςτεφανή την ευθύνη της ανασκαφής του προθαλάμου 2. ςύντομα ήρθε στο φως μια επιγραφή η οποία αποτελούσε τη συνέχεια της ωνής την οποία δημοσίευσε ο Πέτσας στην Αρχαιολογική Εφημερίδα το λίγες ημέρες μετά την αποκάλυψη του αναπάντεχου αυτού ευρήματος δέχθηκα έκπληκτη ένα τηλεφώνημα από τον Πέτσα, ο οποίος ήθελε να μάθει εάν στο νέο κομμάτι της επιγραφής αναφερόταν το όνομα της πόλης στην οποία είχαν λάβει χώρα όλες οι αγοραπωλησίες που καταγράφονται στο κείμενο, η πόλη με άλλα λόγια που έχει ταυτιστεί με τη Μίεζα. Ήταν συγκινητικό το γεγονός ότι ένας ηλικιωμένος πια άνθρωπος, ο οποίος είχε φύγει από την περιοχή εδώ και πολλά χρόνια, εξακολουθούσε να προβληματίζεται και να μαθαίνει για αυτά που συμβαίνουν τώρα. Αυτό το γεγονός ήταν μια σπουδαία απόδειξη της άποψης που θέλει τους αρχαιολόγους να «δένονται» εφ όρου ζωής με τον τόπο που ερευνούν. Η δημοσίευση του δεύτερου τμήματος της επιγραφής δεν θα μπορούσε παρά να είναι αφιερωμένη στη μνήμη του 4. Το 2002 μου δόθηκε η δεύτερη ευκαιρία να εργαστώ σε ένα άλλο μνημείο, το οποίο είχε ερευνηθεί και γίνει γνωστό από τον Φ. Πέτσα, το Ιερό της Μητρός των Θεών Αυτόχθονος στη λευκόπετρα: ήταν η εποχή που οι ανασκαφές στον άξονα της Εγνατίας κατά το πέρασμά της από το Βέρμιο βρίσκονταν στην κορύφωσή τους με περισσότερες από πέντε ανασκαφές στην Ημαθία και ανασκαφικά μελίσσια να προσπαθούν να αναμετρηθούν με τον χρόνο και την ίδια τη ματαιότητα της προσπάθειας, αφού σχεδόν όλα τα ακίνητα ευρήματα που αποκαλύπτονταν στη γη ήταν καταδικασμένα να μην αναδειχθούν αλλά να θυσιαστούν για να περάσει ο μεγάλος δρόμος. Ήταν σαφές ότι είχε τεθεί το δίλημμα «αρχαία ή πρόοδος». Τότε λοιπόν αποφασίστηκε να γίνει ανασκαφικός καθαρισμός του ιερού της Μητέρας των Θεών, το οποίο είχε ανασκαφεί από τον Πέτσα το 1965 και είχε παρουσιαστεί στα Χρονικά του ΑΔ 5, ενώ το πλούσιο επιγραφικό υλικό δημοσιεύθηκε 34 χρόνια μετά από το ΚΕρΑ 6. Αν και ο ρωμαϊκός ναός δεν βρισκόταν στον άξονα χάραξης της Εγνατίας, θεωρήσαμε ότι υπήρχε η ευκαιρία το μνημείο να καθαριστεί και μελλοντικά να αναδειχθεί. ο Πέτσας επισκέφθηκε για πρώτη φορά τη λευκόπετρα το 1958 μετά από τηλεφωνική αναφορά της ΜοΜΑ. Η περιοχή στην οποία οδηγήθηκε είχε την εύγλωττη ονομασία «στο μάρμαρο» και την ίδια εκείνη μέρα της πρώτης επίσκεψής του 2. λ. ςτεφανή, «Η ανασκαφή στον προθάλαμο του Τάφου της Κρίσεως στα λευκάδια», ΑΕΜΘ 12 (1998) Φ. Πέτσας, «ωναί εκ της Ημαθίας», ΑΕ (1961) 1 κ.ε. 4. Μ. λιλιμπάκη-ακαμάτη λ. ςτεφανή, «ωναί εκ της Ημαθίας, ΙΙ», ΑΕ (2003) Φ. Πέτσας., «λευκόπετρα Ημαθίας», ΑΔ 21 (1966) Χρονικά Β2, Ph. Petsas M. B. Hatzopoulos L. Gounaropoulou P. Paschidis, Inscriptions du sanctuaire de la Mére Autochtone de Leukopetra [Μελετήματα 28], Αθήνα 2000.

3 Η λατρεία της Μητέρας των Θεών στη λευκόπετρα Βερμίου 101 ο Πέτσας περισυνέλεξε και μετέφερε στο Μουσείο της Βέροιας μαρμάρινο ενεπίγραφο βωμό αφιερωμένο στον Δία Ύψιστο 7. Το 1965 ειδοποιήθηκε και πάλι από την 3η ΜοΜΑ για τον εντοπισμό αρχαίων κοντά στο 13ο χιλ. της διανοιγόμενης τότε νέας εθνικής οδού Βέροιας Κοζάνης. Η ανασκαφή που ακολούθησε είχε ως αποτέλεσμα την αποκάλυψη ενός ναού της Μητέρας των Θεών, σε έναν «τόπο έρημο», όπως έγραφε χαρακτηριστικά ο Πέτσας. Από εκείνη την εποχή και μετά η περιοχή της λευκόπετρας βυθίστηκε και πάλι στην ερημιά με μόνη ζωντανή παρουσία αυτή των βοσκών που οδηγούσαν τα κοπάδιά τους σε ποτίστρες σχετικά κοντά στον ναό, τα λείψανα του οποίου ήταν μόλις ορατά. Το 1997, όταν υποβλήθηκε στην ΙΖ Εφορεία η προμελέτη κατασκευής της Εγνατίας οδού διαπιστώσαμε ότι προβλεπόταν ο δρόμος να περάσει σε απόσταση πολύ κοντινή από το μνημείο με ό, τι αυτό θα συνεπαγόταν για την επιβάρυνση που θα δεχόταν. Έγινε λοιπόν μετατόπιση της χάραξης, ώστε να υπάρχει απόσταση ασφαλείας από τον ναό, χωρίς ωστόσο να αποφευχθεί η συνάντηση του δρόμου με αρχαιότητες. Έτσι, στις ανασκαφές που ξεκίνησαν το 1999 και κράτησαν ώς το 2004 αποκαλύφθηκε ένας πλούτος αρχαιολογικών ευρημάτων από τα προϊστορικά μέχρι και τα βυζαντινά χρόνια, που άλλαξαν την εικόνα που είχαμε μέχρι τότε για τις ημιορεινές περιοχές του Βερμίου 8. οι νέες έρευνες στο ρωμαϊκό ιερό είχαν ως αρχικό στόχο τον καθαρισμό του μνημείου και εάν ήταν δυνατόν τη συντήρηση των κονιαμάτων του. Κατά τον καθαρισμό όμως διαπιστώθηκε ότι ο ναός, ο οποίος σύμφωνα με τον Πέτσα ήταν δίχωρος, με πρόναο και σηκό, είχε στην πραγματικότητα τρεις χώρους, καθώς στη δυτική του πλευρά υπήρχε και οπισθόδομος 9, ο οποίος δεν είχε εντοπιστεί από τον Πέτσα. ςτο ερώτημα που προκύπτει γιατί ο έμπειρος ανασκαφέας δεν ολοκλήρωσε την έρευνα, δίνουν απάντηση τόσο η σύγχρονη ανασκαφή όσο και η έρευνα στα αρχεία: όταν ο Πέτσας έφθασε στις γωνίες που σχημάτιζαν ο βόρειος και ο νότιος τοίχος του κτιρίου με τον δυτικό τοίχο του κυρίως ναού όπως γνωρίζουμε τώρα θεώρησε πιθανό ότι επρόκειτο για το πέρας του κτιρίου. Έτσι μετά την αποκά- 7. Πέτσας 1966, ό.π. (σημ. 5), λ. ςτεφανή, «Ανασκαφή στον άξονα της Εγνατίας: δύο προϊστορικές εγκαταστάσεις στην περιοχή της λευκόπετρας», ΑΕΜΘ 14 (2000) η ίδια, «Ανασκαφές στον άξονα της Εγνατίας: η έρευνα στις περιοχές της λευκόπετρας και της Μ. ςάντας, ΑΕΜΘ 15 (2001) η ίδια, «Η οργάνωση του χώρου σε μια ημιορεινή περιοχή του Βερμίου: το παράδειγμα της λευκόπετρας Ημαθίας», ΑΕΜΘ 16 (2002α) η ίδια, «Η περιοχή της λευκόπετρας Ημαθίας από την εποχή του ςιδήρου ώς τα χρόνια του Φιλίππου του Β. Τα δεδομένα από τις σύγχρονες έρευνες», Αρχαία Μακεδονία VII, 2007, σσ η ίδια, «ὄρος Βέρμιον ἄβατον ὑπὸ χειμῶνος : τοπίο και κατοίκηση στην ημιορεινή Ημαθία, στο Μ. Τιβέριος - Π. Αδάμ-Βελένη - Π. νίγδελης (επιμ.), ΘΡΕΠΤΗΡΙΑ. Μελέτες για την Αρχαία Μακεδονία, Θεσσαλονίκη 2012, σσ ςτεφανή 2002α, ό.π. (σημ. 8), 538, σχ. 3.

4 102 Ευαγγελία Δ. ςτεφανή λυψη ενός ικανοποιητικού τμήματος του τοίχου αποφάσισε να κλείσει την ανασκαφή καλύπτοντας τους τοίχους με πλαστικό, το οποίο βρέθηκε στην έρευνα του ωστόσο, σε έγγραφο της ΙΓ Αρχαιολογικής Περιφέρειας Θεσσαλονίκης (Εικ. 1), που συντάχθηκε στις αρχές του 1966, ο Πέτσας τονίζει ότι θεωρεί πολύ πιθανή την ύπαρξη και άλλων οικοδομικών λειψάνων του ναού και κρίνει απαραίτητη την απαγόρευση όλων των εργασιών πέριξ του μνημείου, γιατί δεν έχουν ολοκληρωθεί οι ανασκαφές 10. ο ναός σύμφωνα με τα ευρήματα του Φ. Πέτσα είχε συνολικές διαστάσεις 14,70 μ. 9,25 μ. 11, ενώ μετά τις νεότερες έρευνες ο ναός έχει συνολικό εσωτερικό μήκος 24 μ. (Εικ. 2). ο δυτικός τοίχος του ναού διαμορφώνεται από την επιμελή λάξευση του μαλακού σχιστολιθικού βράχου, ενώ λάξευση του βράχου έχει γίνει και στη βόρεια πλευρά του οπισθοδόμου, πριν την ανοικοδόμηση του αντίστοιχου τοίχου. ςε αρκετά σημεία βρέθηκαν σπαράγματα από τα κονιάματα, συνήθως κίτρινα και λευκά, που κάλυπταν τους τοίχους αλλά και τον λαξευμένο βράχο στα δυτικά. Κατά την ανασκαφή του χώρου εντοπίστηκε το στρώμα καταστροφής της στέγης και κάτω από αυτό στρώμα καταστροφής από φωτιά σε όλη την έκταση του χώρου. Μπροστά από τον δυτικό τοίχο βρέθηκαν μαρμάρινες τράπεζες (Εικ. 3), ενώ ολόκληρος ο χώρος ήταν διάσπαρτος από μαρμάρινα σπαράγματα αρχιτεκτονικών μελών και γλυπτών καθώς και από αναθηματικές επιγραφές, οι περισσότερες σπασμένες. ςτο βόρειο τμήμα του χώρου βρέθηκε μαρμάρινο τμήμα χεριού με τύμπανο, το οποίο προφανώς ανήκε σε λατρευτικό άγαλμα της θεάς. ςτις 194 δημοσιευμένες επιγραφές προστίθενται τώρα άλλες 48 ακέραιες και αποσπασματικά σωζόμενες. Αρκετά χάλκινα νομίσματα βρέθηκαν διάσπαρτα στον χώρο αλλά με μεγαλύτερες συγκεντρώσεις μπροστά και γύρω από την τράπεζα. Όσα από αυτά ταυτίζονται καθώς τα περισσότερα είναι καμένα- ανήκουν στην τελευταία περίοδο ζωής του ιερού, τον 4ο αι. μ.χ. ςτα υπόλοιπα ευρήματα περιλαμβάνονται λίγα θραύσματα γυάλινων και πήλινων αγγείων και λίγα χάλκινα κοσμήματα 12. Η τοιχοποιία του οπισθοδόμου παρουσιάζει διαφοροποιήσεις στον τρόπο δόμησης σε σχέση με τον υπόλοιπο ναό. ωστόσο θεωρώ ότι μόνο με αυτό το στοιχείο δεν μπορούμε να αποδεχθούμε ότι ο οπισθόδομος εκπροσωπεί παλαιότερη φάση του ναού, με δεδομένο ότι κανένα εύρημα δεν πα- 10. Έγγραφο υπ. αρ. 54/ της ΙΓ Αρχ/κής Περιφέρειας Θεσσαλονίκης προς την ΙΔ Αρχ/κή Περιφέρεια Βέροιας με κοινοποίηση στην 3η ΜοΜΑ. 11. Πέτσας 1966, ό.π. (σημ. 5), Η μελέτη του νέου επιγραφικού υλικού και των υπολοίπων δεδομένων (αρχιτεκτονική και ευρήματα) έχει ήδη ξεκινήσει από την υπογράφουσα και τον καθηγητή Μ. Β. Χατζόπουλο.

5 Η λατρεία της Μητέρας των Θεών στη λευκόπετρα Βερμίου 103 ραπέμπει σε χρονολόγηση πρωιμότερη από αυτή που ήδη γνωρίζαμε με βάση τη μελέτη των επιγραφών και των νομισμάτων 13. Φαίνεται λοιπόν ότι η λειτουργία του ναού ξεκινάει γύρω στο α μισό του 2ου αι. μ.χ. και φθάνει ώς τα τέλη περίπου του 4ου αι. μ.χ. 14. Η συνολική εικόνα που δίνει η ανασκαφή του οπισθοδόμου είναι αυτή μιας μεγάλης και έντονης καταστροφής. Εκτός από τη φωτιά, η οποία κατέκαψε τον χώρο και ό, τι βρισκόταν μέσα σε αυτόν, τόσο οι αναθηματικές επιγραφές όσο και ο τελετουργικός εξοπλισμός, έχει σπάσει και αναποδογυριστεί. Θεωρούμε ότι η θέση στην οποία βρέθηκαν τα αντικείμενα και η κατάσταση διατήρησής τους δεν παραπέμπουν σε κατάρρευση από σεισμό και φωτιά αλλά σε βίαιη δράση και εμπρησμό. Η φτώχια των κινητών ευρημάτων ενισχύει αυτή την άποψη. Ίσως τελικά η εγκατάλειψη του Μητρώου της λευκόπετρας να μην οφείλεται σε σταδιακή παρακμή αλλά σε ένα γεγονός που έθεσε απότομο τέλος στη ζωή του, χωρίς βέβαια να αποκλείεται ένας συνδυασμός των δύο παραγόντων. Ας μην ξεχνάμε ότι το ιερό καταστρέφεται και εγκαταλείπεται τον ταραγμένο 4ο αι. μ.χ. 15. οι σύγχρονες αρχαιολογικές έρευνες που διενεργήθηκαν στην ευρύτερη περιοχή της λευκόπετρας από το 2000 μέχρι και το 2003 με αφορμή την κατασκευή της Εγνατίας, έριξαν φως στα μέχρι σήμερα γνωστά για την περιοχή, καθώς με τα νέα πολύτιμα δεδομένα αποκαλύπτοντα οι βαθιές ρίζες της λατρείας της Μητέρας των Θεών στην περιοχή. ςτη θέση Καλλίπετρα, 700 μ. ανατολικά του ρωμαϊκού ιερού και σε υψόμετρο 400 μ. περίπου, οι πρόσφατες ανασκαφές έδειξαν ότι η ανθρώπινη παρουσία ξεκινάει την 7η χιλιετία π.χ. και συνεχίζεται αδιάλειπτα ώς τη ρωμαϊκή εποχή 16. Πρόκειται για μια ιδιαίτερα σημαντική θέση, η οποία βρίσκεται στα νοτιοανατολικά πρανή του Βερμίου, πάνω από τον Αλιάκμονα και απέναντι από τα Πιέρια. Προστατεύεται από τις ψηλότερες λοφοσειρές και ανοίγεται προς το ποτάμι, με το δάσος να προσφέρει απλόχερα τον πλούτο του, ενώ οι γύρω από τη θέση επίπεδες εκτάσεις να είναι κατάλληλες για την καλλιέργεια σιτηρών 17. Η ανασκαμμένη περιοχή είναι τ.μ. περίπου και περιλαμβάνει ένα πλά- 13. Petsas Hatzopoulos κ. άλ., ό.π. (σημ. 6). 14. Για τη λατρεία της Μητέρας των Θεών στη ρώμη βλ. H. Graillot, «Le culte de Cybèle, mère des dieux à Rome et dans l Empire romaine»,befar 107, 505 κ.ε. I. Becher, «Der Kult der Mater Magna in augusteicher Zeit, Klio 73, » 15. Βλ. για την εποχή Α. Τσιτουρίδου, «Παλαιοχριστιανικοί Χρόνοι. Πολιτική Ιστορία, », στο Μ. Β. ςακελλαρίου (επιμ.), Μακεδονία χρόνια ελληνικής ιστορίας και πολιτισμού, Αθήνα 1982, κυρίως σσ ςτεφανή 2000, ό.π. (σημ. 8), , εικ ςτεφανή 2001, ό.π. (σημ. 8), , εικ. 1-19, ςτεφανή 2002α, ό.π. (σημ. 8), ςτεφανή 2012, ό.π. (σημ. 8), σσ Για τα οικολογικά χαρακτηριστικά της περιοχής ςτεφανή 2007, ό.π. (σημ. 8), ςτεφανή 2012, ό.π. (σημ. 8), σσ

6 104 Ευαγγελία Δ. ςτεφανή τωμα, το οποίο διακόπτεται από ρεματιά. ο αρχαιολογικός χώρος εκτείνεται και σε λόφο στο ανατολικό άκρο του πλατώματος, περιοχή που δεν ανασκάφηκε, γιατί επιλέχθηκε η λύση της διάνοιξης σήραγγας (ς 2.1). ςτον τομέα 1 της ανασκαφής, μπροστά ακριβώς στη σήραγγα ς 2.1 της Εγνατίας, τα αρχαιολογικά στρώματα ξεκινούν από την Ύστερη Εποχή του Χαλκού, συνεχίζονται μέχρι και τον 4ο αι. π.χ. και επάνω σε οικοδομήματα και κατασκευές του 4ου αι. π.χ. θεμελιώνεται η κύρια οικοδομική φάση ενός κτιριακού συγκροτήματος, που χρονολογείται περίπου από τα τέλη του 4ου αι. π.χ. ώς τα μέσα του 2ου αι. π.χ., οπότε και καταστρέφεται σε όλη του την έκταση από φωτιά 18 (Εικ. 4). Μετά την καταστροφή οι χώροι ουσιαστικά εγκαταλείπονται, αν και η εύρεση λίγων αντικειμένων ρωμαϊκής εποχής, κυρίως νομισμάτων, υποδεικνύει ότι περιστασιακά υπήρχε ανθρώπινη παρουσία στην περιοχή μέχρι και τον 2ο αι. μ.χ. Τα αρχιτεκτονικά λείψανα του κτιριακού συγκροτήματος ερευνήθηκαν σε μια έκταση τ.μ. (ςχ. 1). Η ανασκαφή αποκάλυψε τα βόρεια και δυτικά όρια του, ενώ είναι βέβαιο ότι τα κτίρια συνεχίζονται προς τα νότια του ανασκαμμένου χώρου. Αναγνωρίστηκαν με ασφάλεια 21 χώροι διατεταγμένοι στον άξονα βορά-νότου και οργανωμένοι στα βόρεια, νότια και δυτικά μιας τραπεζιόσχημης αυλής, επιφάνειας 120 τ.μ. περίπου. Ήδη κατά τη διάρκεια της ανασκαφής ήταν σαφές ότι σε όλους σχεδόν τους χώρους υπήρχε λατρευτική χρήση, ωστόσο δεν επιχειρήθηκε νωρίτερα ταύτιση με ιερό συγκεκριμένης θεότητας. ςτο παρόν κείμενο θα διατυπώσουμε την πρόταση ότι το συγκεκριμένο συγκρότημα αποτελεί, έναν χώρο λατρείας, πιθανότατα το αρχικό ιερό της Μητέρας των Θεών, πριν την ίδρυση του ρωμαϊκού ιερού τον 2ο μ.χ. αιώνα. Βέβαια μόνο μετά την τελική δημοσίευση της ανασκαφής και του συνόλου των ανασκαφικών δεδομένων θα είναι δυνατόν να έχουμε τη βέβαιη ταύτιση του κτιρίου και όλων των λειτουργιών του 19. ςτο πλαίσιο της παρούσας εργασίας θα περιοριστούμε στην παρουσίαση και ερμηνεία των δεδομένων που προσφέρουν ορισμένοι από τους χώρους που ερευνήθηκαν: ςτη νοτιοανατολική πλευρά του οικοδομικού συγκροτήματος υπάρχει μια ομάδα χώρων, με τους συμβατικούς αρ. 18, 19 και 21 (ςχ. 1), από τους οποίους ο τετράγωνος χώρος 19 είναι ο κεντρικός και μεγαλύτερος (6,00 6,00 μ.), 18. ςτεφανή 2002α, ό.π. (σημ. 8), οι περισσότερες πληροφορίες για την οργάνωση της λατρείας της Θεάς αντλούνται από τα Μητρώα της Αττικής (Αθήνα, Πειραιάς, Φλύα). Βλ. σχετ.: M. J. Vermaseren, Corpus Cultus Cybelαe Attidisque, II. Graecia àtque insuale, [EPRO 50], Leiden 1982 ο ίδιος, Cybele and Attis. The Myth and Cult, London 1977 Ι. Παπαχριστοδούλου, «Άγαλμα και ναός Κυβέλης εν Μοσχάτω Αττικής», ΑΕ,

7 Η λατρεία της Μητέρας των Θεών στη λευκόπετρα Βερμίου 105 με είσοδο στη νοτιοδυτική γωνία μέσω της προσπέλασης άλλων χώρων και άλλη μια στο κέντρο του ανατολικού τοίχου. Το δάπεδο του δωματίου είναι κατασκευασμένο από πατημένο πηλόχωμα, όπως τα δάπεδα όλα των χώρων που ερευνήθηκαν. ςε επαφή με τον βόρειο τοίχο του δωματίου έχει διαμορφωθεί κτιστό θρανίο (μήκους 2,70 μ.) και μπροστά από αυτό υπάρχει τραπεζιόσχημη κατασκευή (μέγιστων διαστάσεων 2,15 1,80 μ.), η οποία σχηματίζεται από πήλινο περιχείλωμα με κυκλικές απολήξεις (Εικ. 5). Η εσωτερική επιφάνεια της κατασκευής έχει σχηματιστεί από αλλεπάλληλα στρώματα τέφρας, ενώ όλη η περιοχή χαρακτηρίζεταιαπό την έντονη παρουσία καύσης. Η μορφή της κατασκευής και η παρουσία της τέφρας, μας οδηγούν στην ταύτιση της κατασκευής με βωμό. ςε ό, τι αφορά τα κινητά ευρήματα του χώρου 19, σημειώνουμε την παρουσία μεγάλου πίθου με λίθινο καπάκι στη νοτιοανατολική γωνία του δωματίου, ενώ η ποσότητα της κεραμικής που βρέθηκε στον χώρο ήταν μεγάλη: τριάντα (30) ολόκληρα μελαμβαφή και αβαφή αγγεία διαφόρων σχημάτων (πινάκια, αμφορίσκοι, σκυφίδια, λεκάνες και λύχνοι). Επίσης βρέθηκαν υφαντικά βάρη και περισσότερα από 40 μεταλλικά αντικείμενα, στα οποία περιλαμβάνονται κοσμήματα (ψήφοι, πόρπες) και μικρά εργαλεία (βελόνες, μαχαιρίδια). ςτον ίδιο χώρο βρέθηκαν πέντε γυναικεία ειδώλια, από τα οποία το ένα συγκολλήθηκε ολόκληρο και αποτελεί ένα από τα πιο εύγλωττα ευρήματα της ανασκαφής: πρόκειται για προτομή της Μητέρας των Θεών-Κυβέλης (Εικ. 6) με πυργωτό διάδημα 20 και τo σύμβολo της ημισελήνου 21 και τα δύο διακριτά εικονογραφικά της χαρακτηριστικά 22 η οποία μάλιστα βρέθηκε δίπλα στον βωμό. Ειδώλια της Μητέρας των Θεών με ανάλογα εικονογραφικά χαρακτηριστικά έχουν βρεθεί στα Ιερά της Θεάς στην Πέλλα και στη Βεργίνα καθώς και στην πόλη των Πετρών Φλώρινας 23. Ένα ακόμη σημαντικό εύρημα προέρχεται από τον 20. Για το χαρακτηριστικό του τειχόμορφου στέμματος στην εικονογραφία της Μητέρας των Θεών βλ. Π. Παπαγεωργίου, Το τειχόμορφο στέμμα στην τέχνη της Μέσης Ανατολής και της αρχαίας Ελλάδας έως το τέλος της ελληνιστικής εποχής, Αθήνα 1997, σσ. 194, 195 Μ. λιλιμπάκη-ακαμάτη, Το Ιερό της Μητέρας των Θεών και της Αφροδίτης στην Πέλλα, Θεσσαλονίκη 2000, σσ. 211, Το σύμβολο της ημισελήνου σχετίζεται με τη συγγένεια της Μητέρας των Θεών με την Αφροδίτη. Βλ. σχετικά L. R. Farnell, The Cults of Greek States II, Oxford , σ. 699 LIMC II 1984, 113, αρ Παπαγεωργίου, ό.π. (σημ. 8), σ. 161 λιλιμπάκη-ακαμάτη 2000, ό.π. (σημ. 18), σ. 51, Για την εικονογραφία της Μητέρας των Θεών/Κυβέλης βλ. αναλυτικά F. Naumann-Steckner, Die Ikonographie der Kybele in der phrygischen Kunst, Tübingen Ένθρονη Μητέρα των Θεών με τειχόμορφο στέμμα και ανάγλυφες ημισελήνους βρέθηκε στο Ιερό της Μητέρας των Θεών στην Πέλλα βλ. λιλιμπάκη-ακαμάτη 2000, ό.π. (σημ. 18), αρ. 52, πίν. 59 α, 49-51, όπου και σχετική συζήτηση και βιβλιογραφία. Τειχόμορφο είναι και το στέμμα της ένθρονης Κυβέλης/Μητέρας των Θεών από το αντίστοιχο Ιερό στη Βεργίνα, ς. ς. Δρούγου, «Βεργίνα: Ιερό Μητέρας Θεών Κυβέλης», ΑΕΜΘ 4 (1990), 6, εικ. 4. ςτα δύο παραπάνω παραδείγματα η Θεά κρατάει τύμπανο και φιάλη

8 106 Ευαγγελία Δ. ςτεφανή χώρο 19: πρόκειται για θησαυρό 22 χάλκινων νομισμάτων 24 μέσα σε μικρό αγγείο είχε κρυφτεί στη βορειοανατολική γωνία του δωματίου. Από τα 22 νομίσματα, τα 5 είναι Φιλίππου Ε 25, ενώ τα υπόλοιπα αποτελούν αυτόνομες κοπές Πέλλας 26, Αμφίπολης 27 και Θεσσαλονίκης 28. Η συγκεκριμένη κατηγορία νομισμάτων τοποθετούνταν παλαιότερα μεταξύ του 187 και 31 π.χ. ςήμερα έχει επικρατήσει η άποψη του κ. Τουράτσογλου, ο οποίος περιόρισε το χρονολογικό πλαίσιό τους από το 187 έως το 168 π.χ. 29 νεότερες έρευνες αναθεωρούν και αυτή την άποψη προτείνοντας ως χρονολογία έναρξης κυκλοφορίας των αυτόνομων κοπών το 168 π.χ. 30. ςε κάθε περίπτωση αυτή η συζήτηση είναι σε εξέλιξη και μπορούμε να κρατήσουμε ως στοιχείο χρονολόγησης του χώρου περίπου τα μέσα του 2ου αι. π.χ., χρονολόγηση, η οποία έτσι κι αλλιώς συμφωνεί με το σύνολο των υπόλοιπων ευρημάτων. Δυτικά και νότια του χώρου 19 και σε άμεση σύνδεση με αυτόν βρίσκονται τα μικρότερα δωμάτια 18 και 21. ο χώρος 18 περιείχε άφθονα αβαφή και μελαμβαφή αγγεία (σκυφίδια, πινάκια, κάνθαροι) και αρκετά ανάγλυφα. Άξια αναφοράς είναι ένα ειδώλιο βοοειδούς, που θυμίζει αντίστοιχο από το Μητρώο της Βεργίνας 31 και ένας περίτεχνος πλαστικός ηθμός με τη μορφή ποδιού με σανδάλι (Εικ. 7). Ανάλογος έχει βρεθεί στην ελληνι- και συνοδεύεται από το ιερό της ζώο, το λιοντάρι. Ανάλογα είναι τα χαρακτηριστικά πήλινων ειδωλίων από τις Πέτρες, Π. Αδάμ-Βελένη, Πέτρες Φλώρινας, Θεσσαλονίκη 1998, σ. 72, 74, εικ. 62 (δεύτερο από αριστερά), 67 και 68. Βλ. επίσης το ενδιαφέρον υλικό που περιλαμβάνει αρκετά γυναικεία ειδώλια από τη θέση Κάτω Μπράβας Βελβεντού, σε Α. Χονδρογιάννη-Μετόκη Ε. Μαγγουρετσίου, «Αλιάκμων Από την ανασκαφική έρευνα στη θέση Κάτω Μπράβας Βελβεντού», ΑΕΜΘ 11 (1997), εικ Κάποια από αυτά παρουσιάζουν σημαντικές ομοιότητες με τα ειδώλια της Καλλίπετρας. 24. Αρ. ευρετηρίου Μουσείου Βέροιας ν Ας σημειώσουμε ότι και στο Ιερό της Μητέρας των Θεών στη Βεργίνα βρέθηκε μικρός θησαυρός χάλκινων νομισμάτων του 2ου αι. π.χ., αυτόνομων κοπών Θεσσαλονίκης και Πέλλας, βλ. Δρούγου 1990, ό.π. (σημ. 23), H. Gaebler, Die Antiken Münzen Nord-Griechenlands, Band III, Makedonia und Paionia, 2. Abteilung, Berlin 1935, σ. 192, πίν. XXV, Gaebler, ό.π. (σημ. 25), 94, πίν. XXΙΙΙ, 27, Gaebler, ό.π. (σημ. 25), 34, 35, πίν. ΙX, 1, 9, Gaebler, ό.π. (σημ. 25), 118, 119, πίν, XXII, 21, G. Touratsoglou, «Macedonia», στο A. M. Burnett M. H. Crawford (επιμ.), «The Coinage of the Roman World in the Late Republic. Proceedings of a Colloquium Ηeld at the British Museum in September 1985», BAR 326, 55 Γ. Τουράτσογλου, Η νομισματική κυκλοφορία στην αρχαία Μακεδονία (περ. 200 π.χ π.χ. Η μαρτυρία των «Θησαυρών», Αθήνα 1993, σσ Ευχαριστώ θερμά τον συνάδελφο Χ. Γκατζόλη για τις παρατηρήσεις του στο ζήτημα της χρονολόγησης των νομισμάτων. 31. Δρούγου 1990, ό.π. (σημ. 23), 7, εικ. 6. ςτο Μητρώο της Βεργίνας βρέθηκαν έξι πήλινα ειδώλια ταύρων, τα οποία συσχετίζονται από την ανασκαφέα με το είδος των θυσιών προς τιμήν της θεάς. Βλ. σχετ. Δρούγου 1990, αυτ., 10 σημ. 13, εικ. 14.

9 Η λατρεία της Μητέρας των Θεών στη λευκόπετρα Βερμίου 107 στική πόλη των Πετρών στη Φλώρινα 32 αλλά και στο Κρυονέρι της Μικρής ςάντας Βερμίου 33. ςτον ίδιο χώρο βρέθηκαν ειδώλια της Αφροδίτης με συνοδεία Έρωτα και μικρού κοριτσιού/λάτρισσας (Εικ. 8), τύπος που μας είναι γνώριμος από την κοροπλαστική παραγωγή της Βέροιας 34. Επίσης συλλέχθηκαν υφαντικά βάρη, τα περισσότερα ενσφράγιστα. Η χρονολόγηση όλων των αντικειμένων που βρέθηκαν στον χώρο τοποθετούν τη χρήση του στο προαναφερθέν χρονολογικό πλαίσιο. ο χώρος 21 ήταν φτωχότερος σε ευρήματα: λίγα κοσμήματα, μικροεργαλεία, δύο πήλινοι βωμοί, τυπικό εύρημα σε ιερά, από τους οποίους ο ένας με ανάγλυφες γιρλάντες 35, παραπέμπει σε ανάλογο από το Ιερό της Μητέρας των Θεών στη Βεργίνα. υφαντικά βάρη βρέθηκαν και σε αυτόν τον χώρο, όπως σε πολλούς του οικοδομικού συγκροτήματος. Το στοιχείο των πολυάριθμων αγνυθών απαντά και σε άλλα Ιερά της Μητέρας των Θεών 36 και πιθανώς συνδέεται με τη γυναικεία διάσταση της λατρείας και την παρουσία των υφαντικών βαρών ως αναθημάτων 37 εκ μέρους των λατρευτριών. Περαιτέρω έρευνα μπορεί να οδηγήσει σε συμπεράσματα ως προς τη δυνατότητα παραγωγής και ανάθεσης υφασμάτων μέσα στο Ιερό. Με βάση τα παραπάνω δεδομένα θεωρούμε ότι ο χώρος 19 έχει όλα τα χαρακτηριστικά για να θεωρηθεί κεντρικός λατρευτικός χώρος, ενώ οι χώροι 18 και 21 είναι βοηθητικοί, πιθανώς αποθήκες τελετουργικών αντικειμένων και σκευών ή χώροι προετοιμασίας των ιεροπραξιών. Θα εξετάσουμε στη συνέχεια τα δεδομένα δύο χώρων της δυτικής πτέρυγας του συγκροτήματος (ςχ. 1): ο χώρος 2, είναι ένα μεγάλο, ορθογώνιο δωμάτιο (διαστάσεων 7, 50 5,70 μ.) με είσοδο στη βορειοανατολική γωνία, ενώ δεν αποκλείεται η ύπαρξη δευτερεύουσας εισόδου από τον δρο- 32. Αδάμ-Βελένη ό.π. (σημ. 23), σ. 66, εικ Για την ανασκαφή της Μ. ςάντας, λ. ςτεφανή, «οι ανασκαφές στη Μικρή ςάντα Βερμίου: από τον προϊστορικό οικισμό στην ελληνιστική κώμη», ΑΕΜΘ 16 (2002β), 550 κ.ε. 34. Κ. Τσακάλου-Τζαναβάρη, Πήλινα ειδώλια από τη Βέροια. Ταφικά σύνολα της ελληνιστικής εποχής, Αθήνα 2002, ομάδα Ε, , όπου προτείνεται η ταύτιση της κεντρικής μορφής με Αφροδίτη καθώς και η απόδοση του συγκεκριμένου τύπου στο εργαστήριο της Βέροιας κατά τα μέσα του 2ου αι. π.χ. 35. Δρούγου 1990, ό.π. (σημ. 23), 7, εικ ςτ. Δρούγου, «Βεργίνα. Το Ιερό της Μητέρας των Θεών, 1991», ΑΕΜΘ 5 (1991) 2 ςτ. Δρούγου «Βεργίνα: Το Ιερό της Μητέρας των Θεών», ΑΕΜΘ 6 (1992) 48 ςτ. Δρούγου «Βεργίνα: Το Ιερό της Μητέρας των Θεών», ΑΕΜΘ 10Α (1996) 46-47, για υφαντικά βάρη στο Μητρώο της Βεργίνας, Κ. ςισμανίδης Γ. Καραΐσκου, «ςωστική ανασκαφή στην Ποτίδαια Χαλκιδικής», ΑΕΜΘ 6 (1992) 487, 489, για τον μεγάλο αριθμό αγνυθών σε κτιριακό συγκρότημα στην Ποτίδαια, το οποίο ταυτίστηκε με Ιερό της Μητέρας των Θεών από τον Μ. Τιβέριο, Μακεδόνες και Παναθήναια. Παναθηναϊκοί αμφορείς από τον βορειοελλαδικό χώρο, Αθήνα 2000, σσ. 18, Δρούγου 1996, ό.π. (σημ. 36), 46.

10 108 Ευαγγελία Δ. ςτεφανή μίσκο ανατολικά του χώρου. Δίπλα στη βορειοανατολική είσοδο ήταν η θέση μεγάλης, κυκλικής εστίας, ενώ σε επαφή με τη βορειοδυτική γωνία υπήρχε κτιστή, πηλόχριστη κατασκευή με τη μορφή θρανίου. ςτο θρανίο ήταν τοποθετημένη ομάδα λατρευτικών αντικειμένων: ειδώλιο Έρωτα τύπου γνωστού από τα εργαστήρια της Βέροιας 38 και της Πέλλας 39, σύμπλεγμα Αφροδίτης με Ερωτιδείς και θυμιατήρια 40. ςτον χώρο 2 βρέθηκαν επίσης πήλινοι βωμίσκοι 41, αποσπασματικά γυναικεία ειδώλια και τμήμα γενειοφόρας ανδρικής κεφαλής, η οποία πιθανότατα ταυτίζεται με διονυσιακή μορφή (Εικ. 9). Η παρουσία μιας διονυσιακής μορφής όχι μόνο δεν μας ξενίζει σε ένα Ιερό της Μητέρας των Θεών αλλά, όπως έχουν αποδείξει οι σχετικές μελέτες, η λατρεία της Θεάς έχει στενή σχέση με τον Διόνυσο ως προς τη γονιμική και οργιαστική διάστασή της, γι αυτό συχνά οι δύο θεότητες συλλατρεύονται 42. ςτην κεραμική του δωματίου 2 κυριαρχούν τα άωτα σκυφίδια. ο χώρος 3, ο οποίος βρίσκεται σε συνέχεια προς νότο, είναι ένας από τους μεγαλύτερους χώρους του συγκροτήματος (60 τ.μ.). ςε αυτόν βρέθηκαν ορισμένα από τα πιο χαρακτηριστικά ευρήματα της ανασκαφής, όπως τμήμα πήλινου κιονίσκου και πήλινη προτομή Πάνα με σύριγγα. Από εδώ επίσης προέρχεται ένα πήλινο σφράγισμα με οπές για το πέρασμα του λίνου και ίχνη παπύρου στην οπίσθια όψη. ςτην εμπρόσθια όψη αποδίδεται το σύμβολο του ροπάλου και η επιγραφή ΒΕροΙΑς ΠολΙΤΑρΧων (Εικ. 10). Η παρουσία του σφραγίσματος σε αυτό το κτίριο καταδεικνύει τον δημόσιο χαρακτήρα του 43 και παράλληλα αποσαφηνίζει τη διοικητική θέση του οικισμού σε άμεση σύνδεση και εξάρτηση από τη Βέροια. ςφραγίσματα έχουν βρεθεί στα Ιερά της Μητέρας των Θεών τόσο στη Βεργίνα 44 με παράσταση 38. Τσακάλου-Τζαναβάρη ό.π. (σημ. 34), 179 κ.ε., πίν. 83 κ.ε. 39. λιλιμπάκη-ακαμάτη ό.π. (σημ. 20), 53-55, πίν ςτο Ιερό της Πέλλας βρέθηκαν θυμιατήρια διαφόρων τύπων, λιλιμπάκη-ακαμάτη 2000, ό.π. (σημ. 20), 59 κ.ε., ανάλογα και στο Μητρώο της Βεργίνας, Δρούγου 1992, ό.π. (σημ. 36), 48, εικ λιλιμπάκη-ακαμάτη 2000, ό.π. (σημ. 20), σσ , για πήλινους ορθογώνιους βωμίσκους από το Ιερό της Μητέρας των Θεών στην Πέλλα και για τη χρήση τους στις τελετουργίες, στο ίδιο βλ. σημ. 329 για παράλληλα. 42. Γενικά U. Bianchi, The Greek Mysteries, Brill 1976, για χρήσιμη σύνοψη του θέματος βλ. Δρούγου 1996, ό.π. (σημ. 36), σημ. 1-4 και Τιβέριος, ό.π. (σημ. 36), 19-20, σημ. 29, 30. Η παρουσία του Διονύσου έχει τεκμηριωθεί στα Μητρώα της Πέλλας, λιλιμπάκη-ακαμάτη 2000, ό.π. (σημ. 20), 59-60, , όπου και ευρύτερη συζήτηση για τη σχέση της μητραϊκής λατρείας με τη διονυσιακή και της Βεργίνας Δρούγου 1996, αυτ., 47, 49, σημ Για τη χρήση των σφραγισμάτων βλ. Π. Πάντος, Τα σφραγίσματα της Αιτωλικής Καλλιπόλεως, Αθήνα 1985, σ. 15 κ.ε. 44. Δρούγου 1991, ό.π. (σημ. 36), 2, εικ. 5, 6 Δρούγου 1996, ό.π. (σημ. 36), 49.

11 Η λατρεία της Μητέρας των Θεών στη λευκόπετρα Βερμίου 109 κεφαλής Ηρακλή όσο και στην Πέλλα 45 με παράσταση προτομής αλόγου. Δεν μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα εάν σε αυτούς τους χώρους φυλάσσονταν αρχεία της πόλης, ωστόσο η παρουσία σφραγισμάτων θεωρούμε ότι συνδέεται με την υπόσταση της Μητέρας των Θεών ως προστάτιδας της πόλης και του δημόσιου βίου, όπως έχει παρατηρηθεί από άλλους μελετητές 46. Η τελευταία ομάδα χώρων τους οποίους θα παρουσιάσουμε βρίσκονται στον βόρειο τομέα του οικοδομικού συγκροτήματος της Καλλίπετρας. Πρόκειται για τον χώρο 12 και τον άμεσα συνδεδεμένο με αυτόν, 13 (ςχ. 1). Η πρόσβαση στην ομάδα δωματίων που βρίσκεται σε αυτή την περιοχή, γίνεται τόσο από την αυλή μέσω ανοιγμάτων στο νότιο άξονα των χώρων όσο και από άνοιγμα στα ανατολικά. Τα ευρήματα που περισυλλέχθηκαν και από τους δύο χώρους θεωρούμε ότι είναι ιδιαίτερα σημαντικά και εύγλωττα για την ταύτιση του οικοδομικού συγκροτήματος της λευκόπετρας. ςυγκεκριμένα από τον μικρό, τετράγωνο χώρο 13 προέρχεται ειδώλιο καθιστού λέοντα που διατηρεί και τμήμα θρόνου καθώς και αποσπασματικό ειδώλιο της Μητέρας των Θεών με τειχόμορφο διάδημα. Θεωρούμε πιθανό και τα δύο κομμάτια να ανήκουν σε ειδώλιο ένθρονης Θεάς με λιοντάρι 47. ςημαντική επίσης είναι η προτομή γυναικείας μορφής η οποία φέρει κέρας (Εικ. 11) και πιθανώς συσχετίζεται με τη λατρεία της Αφροδίτης, καθώς όπως γνωρίζουμε το κέρας αφθονίας σύμβολο κατεξοχήν της Θεάς Τύχης συναντιέται και σε παραστάσεις άλλων θεοτήτων που συνδέονται με τη γονιμότητα της γης, όπως η Αφροδίτη 48. Φαίνεται ότι η συλλατρεία της Μητέρας των Θεών με την Αφροδίτη αλλά και με άλλες θεότητες 49, όπως ο Διόνυσος, ήταν καθιερωμένη, καθώς έχει σαφώς τεκμηριωθεί στο αντίστοιχο Ιερό της Πέλλας, όπου η ανασκαφέας επισημαίνει ότι οι δύο θεότητες δεν είχαν χωριστούς χώρους λατρείας 50, ενώ αξιόπιστες ενδείξεις για συλλατρευόμενες θεότητες υπάρχουν και στο Μητρώο της Βεργίνας 51 και της Πο- 45. λιλιμπάκη-ακαμάτη 2000, ό.π. (σημ. 20), σ. 114, αρ Για τα σφραγίσματα που βρέθηκαν στην Αγορά της Πέλλας, στο χώρο που χαρακτηρίστηκε ως αρχείο βλ. Ιω. Ακαμάτης, «Η Αγορά της Πέλλας κατά το », ΑΕΜΘ 6 (1992) 118, εικ. 7-8, σημ Παπαγεωργίου ό.π. (σημ. 20), σ. 169 κ.ε. λιλιμπάκη-ακαμάτη 2000, ό.π. (σημ. 20), σ. 207 σημ Το λιοντάρι αποτελεί πανάρχαιο, φρυγικό σύμβολο της Μεγάλης Θεάς. Βλ. σχετ. W. Burkert, Ελληνική Μυθολογία και Τελετουργία. Δομή και Ιστορία, Αθήνα 1997 (ελλην. μτφρ.), σ Μ. λιλιμπάκη-ακαμάτη, Λαξευτοί θαλαμωτοί τάφοι Πέλλας, Αθήνα 1994, σ. 230, σημ. 357 Τσακάλου-Τζαναβάρη 1996, ό.π. (σημ. 34), σ. 145, 152 κ.ε., Ακαμάτη 2000, ό.π. (σημ. 20), σ. 185 σημ Τιβέριος, ό.π. (σημ. 36), σσ Ακαμάτη 2000, ό.π. (σημ. 20), σσ Δρούγου 1992, ό.π. (σημ. 20), σ. 48.

12 110 Ευαγγελία Δ. ςτεφανή τίδαιας 52. Ειδικά σε ό,τι αφορά τη συλλατρεία της Μητέρας των Θεών με την Αφροδίτη, θα λέγαμε ότι είναι μάλλον αναμενόμενη καθώς οι ίδιες οι υποστάσεις τους συμπλέκονται ήδη από τα πρώτα στάδια της λατρείας τους από τους Έλληνες 53, ενώ και η συγχώνευση της βακχικής λατρείας με αυτή της Μητέρας των Θεών-Κυβέλης αποδεικνύεται και από γραμματειακές πηγές 54. ο κεντρικός χώρος 12 (7,20 6,00 μ.) παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον: στο κέντρο του υπάρχει εστία, ενώ στη ΒΔ γωνία κτιστό θρανίο (0,90 0,40 μ.), την επιφάνεια χρήσης του οποίου αποτελεί μεγάλος πλακαρός λίθος. Ακριβώς δίπλα και εφαπτόμενα στον βόρειο τοίχο του δωματίου υπάρχει άλλη κατασκευή (1,80 0,40 μ.) πηλόκτιστη, ορθογώνια και χαμηλότερη, ενώ δίπλα της βρισκόταν η θέση μαρμάρινου κιονίσκου (Εικ. 12). ςε επαφή με τον δυτικό τοίχο βρίσκεται άλλη μία κατασκευή, με τη μορφή λίθινου επιμήκους θρανίου (2,00 0,60 μ.), επάνω στο οποίο βρέθηκαν αρκετά ολόκληρα αγγεία, κυρίως μελαμβαφή σκυφίδια. Απέναντι και παράλληλα με τον ανατολικό τοίχο του δωματίου υπάρχει πήλινος λουτήρας χωρίς οπή απορροής του νερού, στοιχείο που αποδίδει στον λουτήρα τελετουργική και όχι χρηστική λειτουργία. Η παρουσία του λουτήρα αποτελεί ένα ακόμη στοιχείο που ενισχύει την ταύτιση του κτιριακού συγκροτήματος με ιερό της Μητέρας των Θεών, καθώς όπως έχει επισημανθεί σε σχετικές μελέτες, το νερό έπαιζε σημαντικό ρόλο σε τελετουργικά δρώμενα προς τιμήν της θεάς 55. Τα κινητά ευρήματα που συλλέχθηκαν στον χώρο ήταν πραγματικά πολυάριθμα: 47 ολόκληρα αγγεία (μυροδοχεία, μελαμβαφή σκυφίδια, πινάκια, κάνθαροι και λεκάνες, μακεδονικοί αμφορείς και ανάγλυφα αγγεία, ηθμός και θυμιατήρι) και ποικίλα μεταλλικά αντικείμενα (πόρπες, βελόνες, δαχτυλίδια, μαχαίρια κ.ά.). Ειδώλια και τμήματα ειδωλίων γυναικείων μορφών βρέθηκαν στο βορειοδυτικό τμήμα του δωματίου, στην περιοχή των θρανίων. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει μεγάλο γυναικείο κεφάλι που φέρει στεφάνη με δακτυλιόσχημη βάση και διακόσμηση με επίθετους δίσκους. Η μορφή φορά δισκοειδή ενώτια και έχει κόμμωση κνιδιακού τύπου. Τα χαρακτηριστικά αυτά παραπέμπουν σε Αφροδίτη με κοντινά παράλληλα σε κεφάλια ειδωλίων Αφροδίτης από τα εργαστήρια της Πέλλας 56 και της Βέροιας 57. Τα λατρευτικού χαρακτήρα αντικείμενα του χώρου συμπλη- 52. Τιβέριος, ό.π. (σημ. 36), σ. 190 σημ. 20, Τιβέριος 2000 σ. 20, σημ. 31, Burkert, ό.π. (σημ. 47), σ Burkert, ό.π. (σημ. 47), σ λιλιμπάκη-ακαμάτη 2000, ό.π. (σημ. 20), σ. 213 Τιβέριος, ό.π. (σημ. 36), σ λιλιμπάκη-ακαμάτη 1994, ό.π. (σημ. 48), αρ. 345, πίν. 42, αρ. 278, πίν. 32, αρ. 286, πίν. 35 λιλιμπάκη-ακαμάτη 2000, ό.π. (σημ. 20), αρ. 9, πίν. 42, αρ. 10, πίν. 43, αρ. 7, πίν. 297, αρ. 1, πίν Τσακάλου-Τζαναβάρη, ό.π. (σημ. 34), αρ. 262, πίν. 71, αρ. 268, πίν. 75, αρ. 269, πίν. 76, και πιο περίτεχνα καλύματα κεφαλής αρ. 271, 273, 274, πίν. 78, 79.

13 Η λατρεία της Μητέρας των Θεών στη λευκόπετρα Βερμίου 111 ρώνονται από πήλινο ομοίωμα κίονα και πόδι τράπεζας. ςτο δωμάτιο 12 βρέθηκαν, ακόμη, 60 υφαντικά βάρη, τα περισσότερα ενσφράγιστα και συγκεντρωμένα σε δύο σημεία του δωματίου: στα να, πάνω και γύρω από μια μεγάλη ξύλινη δοκό, η οποία βρέθηκε εδώ απανθρακωμένη, και έξω από τη νδ είσοδο του χώρου, στον διάδρομο. ςτην ίδια περιοχή βρέθηκε μεγάλη ποσότητα ανάγλυφης κεραμικής. Η θέση εύρεσης των αγνύθων και των ανάγλυφων αγγείων, καθώς και η παρουσία απανθρακωμένου ξύλου, υποδεικνύουν ότι πιθανώς ήταν τοποθετημένα σε ράφια αναρτημένα στον νότιο και δυτικό τοίχο αντίστοιχα. Ας σημειώσουμε ότι η εύρεση αγνύθων ως αναθήματα σε ιερά δεν είναι παράδοξο φαινόμενο. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του Μητρώου της Βεργίνας, όπου η ανασκαφέας, σημειώνει την εύρεσή τους «σε ξεχωριστή θέση» 58, όπως ακριβώς διαπιστώθηκε και για τις αγνύθες του χώρου 12, ενώ στο ιερό της Ποτίδαιας οι ανασκαφείς σημειώνουν τον μεγάλο αριθμό υφαντικών βαρών 59. Από την άλλη πλευρά στο κτιριακό συγκρότημα της Καλλίπετρας πέρα από την παρουσία των αγνύθων ως αναθηματικών αντικειμένων σε συγκεκριμένα δωμάτια που χαρακτηρίζονται από ένα σύνολο λατρευτικών και τελετουργικών χαρακτηριστικών, υπάρχουν ανασκαφικά δεδομένα που υποστηρίζουν την ύπαρξη εργαστηρίων υφαντουργίας σε χώρους, οι οποίοι δεν παρουσιάζονται στο παρόν κείμενο. Η παρουσία εργαστηριακών χώρων στα Ιερά της Μητέρας των Θεών είναι ένα στοιχείο που έχει επιβεβαιωθεί στο Μητρώο της Πέλλας. Μάλιστα η ανασκαφέας συσχετίζει τα εργαστήρια με τις ανάγκες του ίδιου του ιερού και των πιστών του 60. Η κεραμική του χώρου χρονολογείται από τα μέσα του 3ου μέχρι το τρίτο τέταρτο περίπου του 2ου αι. π.χ., ενώ τα ειδώλια φαίνεται να εντοπίζονται κυρίως στη φάση των μέσων του 2ου αι. π.χ. ή αμέσως μετά. Τα 22 νομίσματα που βρέθηκαν στον χώρο χρονολογούνται στην πλειοψηφία τους στον 2ο αι. π.χ. και λιγότερα στον 3ο και στον 4ο αι. π.χ. Όλα τα παραπάνω αρχιτεκτονικά στοιχεία και τα κινητά ευρήματα που παρουσιάσαμε για τον χώρο 12 και τους προσκείμενους του συνηγορούν κατά τη γνώμη μου σε μια συστηματική λατρευτική χρήση του χώρου, με επίκεντρο γυναικεία ή γυναικείες θεότητες, πιθανώς την Αφροδίτη και τη Μητέρα των Θεών. υπάρχει όμως άλλη μια κατασκευή στον χώρο 12 η οποία δίνει μια νέα διάσταση στα δεδομένα. Πρόκειται για λιθόκτιστη, κυκλική κατασκευή, διαμέτρου 2,00 μ., δίπλα στην είσοδο. ο λιθοσωρός είχε κατασκευαστεί 58. Δρούγου 1996, ό.π. (σημ. 36), σ ςισμανίδης Καραΐσκου, ό.π. (σημ. 36), σ. 487, 489 ντ. Κουσουλάκου, «Ανασκαφή Ποτίδαιας 1993», ΑΕΜΘ 7 (1993) 456 ντ. Κουσουλάκου, «Ανασκαφή Ποτίδαιας 1994», ΑΕΜΘ 8 (1994) λιλιμπάκη-ακαμάτη 2000, ό.π. (σημ. 20), σ. 219.

14 112 Ευαγγελία Δ. ςτεφανή γύρω από έναν κεντρικό πυρήνα με σειρές μεγάλων λίθων, χωρίς συνδετικό υλικό, που αναπτύσσονταν σπειροειδώς γύρω από τον κεντρικό πυρήνα. Η κατασκευή κάλυπτε και προφανώς αποτελούσε το σήμα μιας ανδρικής ταφής (Εικ. 13). Δεξιά στο στέρνο του νεκρού μία χάλκινη περόνη συγκρατούσε το ένδυμα, ένα χάλκινο νόμισμα πλήρως διαβρωμένο είχε τοποθετηθεί στο στόμα και τρία νομίσματα στη δεξιά παλάμη του. Και τα τρία είναι αυτόνομες κοπές Πέλλης 61 (εμπρ.: κεφάλι Αθηνάς προς τα δεξιά, οπισθ.: βόδι που βόσκει ΠΕΛΛΗΣ), για τη χρονολόγηση των οποίων κάναμε πιο πάνω σύντομη συζήτηση με αφορμή τον θησαυρό του χώρου 19. Κατά συνέπεια τα τρία νομίσματα στο χέρι του νεκρού μας παραπέμπουν επίσης στα μέσα περίπου του 2ου αι. π.χ. ή αμέσως μετά. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον προσδίδουν στο εύρημα τα πορίσματα της ανθρωπολογικής εξέτασης του σκελετού από την κα. L. Wynn και τον κ. Θ. Αντίκα 62 : πρόκειται για άνδρα περίπου 31 ετών και ύψους γύρω στο 1,70 μ., ο οποίος έφερε ένα σπάνιο τραύμα μεταξύ του 11ου και 12ου θωρακικού σπονδύλου. Επρόκειτο για μια οπή διάτρησης από αιχμηρό αντικείμενο, το οποίο διαπέρασε τη σπονδυλική στήλη πέρα ως πέρα αφού διέτρησε πνεύμονα, ήπαρ, αορτή, διάφραγμα και ίσως μέρος της καρδιάς. Η μελέτη που έγινε έδειξε ότι το θανατηφόρο τραύμα είχε προκληθεί από οξυβέλος καταπέλτη, το οποίο αφαιρέθηκε πριν τον ενταφιασμό του νεκρού. Το σημαντικό στοιχείο, λοιπόν, που προκύπτει είναι ότι ο άνδρας που ήταν θαμμένος στον χώρο 12 πέθανε στη μάχη. ςε μια μάχη που έγινε γύρω στα μέσα του 2ου αι. π.χ. όπως μπορούμε να πούμε με βάση τα νομίσματα που τον συνοδεύουν. Το επόμενο ερώτημα που τίθεται έχει να κάνει με τη σχέση αυτού του νεκρού και του απλού μνημείου που έγινε για να σηματοδοτήσει την ταφή του με τον χώρο 12, αλλά και ευρύτερα με το συγκεκριμένο οικοδομικό συγκρότημα της Καλλίπετρας, το οποίο όπως δείχνουν τα δεδομένα που παρουσιάστηκαν πιο πάνω προσφέρει αρκετά στοιχεία, ώστε να γίνει αποδεκτή η πρόταση για ταύτισή του με ιερό της Μητέρας των Θεών. Η πρώτη σκέψη που έγινε ήδη κατά την ανασκαφή είχε σχέση με τη σημαντικότητα του νεκρού για την κοινότητα και με τις συνθήκες κάτω από τις οποίες πέθανε, στις οποίες έριξε φως, όπως είδαμε, η ανθρωπολογική έρευνα. Η σημαντικότητα του νεκρού για την κοινότητα δεν είναι δυνατό να διασαφηνιστεί καθώς είναι ανώνυμος, εκτός από το ίδιο το γεγονός του ενταφιασμού του σε ένα χώρο κατά τα φαινόμενα ιερό. Χρονολογικά, παρά την αδυναμία πιο ακριβούς χρονολόγησης, 61. Αρ. ευρ. Μ. Βέροιας ν 1013, 1014 και 1015 Gaebler, ό.π. (σημ. 25), σ. 95, πίν. XVIII. 30, σ. 96, πίν. XIX. 4, σ. 93, πίν. XVIII T. Antikas L. Wynn-Antikas J. Naylor L. Stefani, «Perimortem Weapon Trauma to the Thoracic Vertebrae of a 2nd Century B.C.E. Adult Male from Central Macedonia, Northern Greece», Journal of Paleopathology 2 (2004)

15 Η λατρεία της Μητέρας των Θεών στη λευκόπετρα Βερμίου 113 γνωρίζουμε με βάση τα νομίσματα ότι η ταφή δεν είναι παλιότερη από τη χρήση του υπόλοιπου χώρου αλλά ούτε και μεταγενέστερη, αφού η καταστροφή του συγκροτήματος, όπως έχουμε ήδη σημειώσει, προσδιορίζεται με βάση όλα τα ευρήματα μετά τα μέσα του 2ου αι. π.χ. Το στρώμα καταγραφής του χώρου και ολόκληρου του συγκροτήματος καλύπτει την επιτύμβια κατασκευή μέσα στον χώρο 12. υποθέτουμε, λοιπόν, ότι πρόκειται για έναν άνθρωπο που τιμάται ιδιαίτερα μετά τον θάνατό του σε μάχη σε μια περίοδο μάλιστα κατά την οποία δεν επικρατεί ειρήνη στη Μακεδονία λόγω βαρβαρικών επιδρομών και εσωτερικών στάσεων 63. Η ένταξη του τάφου σε έναν χώρο που ήδη λειτουργούσε ως ιερό χρειάζεται παραπέρα ερμηνεία. Ίσως είναι παρακινδυνευμένο να μιλήσουμε για αφηρωισμό νεκρού δεδομένου ότι, από όσο γνωρίζω, δεν υπάρχουν ανασκαφικά παράλληλα του ευρήματός μας στη Μακεδονία. Βέβαια η ηρωολατρεία 64 είναι τεκμηριωμένη τόσο για παλαιότερες περιόδους όσο και για τα ελληνιστικά χρόνια, που μας ενδιαφέρουν εδώ και είναι γνωστό ότι η νεκρική και ηρωική λατρεία έχουν πανάρχαιες ρίζες στην ελληνική θρησκεία 65, όπως μας υποδεικνύουν εύγλωττα τόσο οι γραμματειακές πηγές όσο και τα αρχαιολογικά δεδομένα. Εκτός από την εικονογραφία, η οποία είναι πλούσια σε παραστάσεις ηρώων-νεκρών, σπουδαίοι άνθρωποι αφηρωίζονται αιώνες μετά τον θάνατό τους, όπως ο Αρχίλοχος στην Πάρο, ο οποίος τιμήθηκε με ηρώο στα πρώιμα ελληνιστικά χρόνια 66 ή όπως ο Όμηρος στη Χίο, ο οποίος τιμώνταν ως ήρωας τουλάχιστον από τον 4ο αι. π.χ. ώς τον 1ο αι. μ.χ. 67. ωστόσο η Μεσσήνη είναι ο χώρος μας δίνει τις περισσότερες ανασκαφικές πληροφορίες για την ηρωική λατρεία και τη μεταθανάτια απόδοση τιμών σε επιφανείς πολίτες κατά την ελληνιστική και ρωμαϊκή εποχή: εκτός από τον αφηρωισμό προγόνων οικιστών 68 (Μεσσήνη) και θρυλικών πολεμιστών 69 (Αριστομένης) τιμώνται σύγχρονα, ιστορικά πρόσωπα 70 (γλύπτης Δαμοφώντας), τα οποία διακρίθηκαν ιδιαίτερα ή πρόσφεραν τη ζωή τους στην πατρίδα σε κρίσιμες στιγμές 71 (μνημείο πεσόντων). Βέβαια σε όλες αυτές τις περιπτώσεις 63. Βλ. γενικά Φ. Παπάζογλου, «Η Μακεδονία υπό τους ρωμαίους. Πολιτικές και διοικητικές εξελίξεις, », στο Μ. Β. ςακελλαρίου (επιμ.), Μακεδονία χρόνια ελληνικής ιστορίας και πολιτισμού, Αθήνα Αναλυτικά για την ηρωική λατρεία και την εικονογραφία της βλ. Εμμ. Βουτυράς, «Ηφαιστίων Ήρως», Εγνατία 2 (1990) Βλ. γενικά B. C. Dietrich, Death, Fate and the Gods, London 1965 L. R. Farnell, Ο Ήρωας στην Αρχαία Ελληνική Θρησκεία, ελλην. μτφρ., Αθήνα A. Ohnesorg, «Der dorische Prostylos des Archilochos von Paros», AA (1982) J. Larson, Greek Heroine Cults, London 1995, σ Π. Θέμελης, Ήρωες και Ηρώς στη Μεσσήνη, Αθήνα 2000, σσ Θέμελης, ό.π. (σημ. 68), σσ Θέμελης, ό.π. (σημ. 68), σσ Θέμελης, ό.π. (σημ. 68), σσ

16 114 Ευαγγελία Δ. ςτεφανή οι ήρωες είναι επώνυμοι και τιμώνται με επιβλητικά μνημεία ή τιμητικά ψηφίσματα, σε αντίθεση με τον νεκρό πολεμιστή της λευκόπετρας, ο οποίος τάφηκε σε ένα απλό μνημείο και παρέμεινε στην ανωνυμία. Γενικότερα οι περιπτώσεις τάφων-ηρώων που έχουν ταυτιστεί είναι πολύ λίγες. Αναφέρουμε ενδεικτικά την περίπτωση του τάφου-ηρώου στην αγορά της Κυρρήνης, το οποίο έχει αποδοθεί στον οικιστή Βάττο 72. Δικαιούμαστε όμως να υποθέτουμε ότι ο μαχητής της λευκόπετρας τιμήθηκε από την πατρίδα του με την ένταξή του τάφου του σε έναν χώρο ιερό, όπως πιστεύουμε, για την ενάρετη πιθανώς ζωή και τον ηρωικό προφανώς θάνατό του, σε μια ιδιαίτερα κρίσιμη εποχή. Άλλωστε, όπως έχει γράψει χαρακτηριστικά ο Burkert, «όλοι οι Έλληνες στρέφονταν προς τους ήρωές τους στις πολεμικές κρίσεις» 73. Ίσως τελικά η παρουσία του απλού ταφικού μνημείου σε αυτό τον χώρο να σχετίζεται με τη χθόνια διάσταση της Μητέρας των Θεών, όπως έχει επισημανθεί και για το ιερό των Αιγών 74, η οποία με αυτή την ιδιότητα μπορεί να «φιλοξενεί» στο ιερό της έναν σημαντικό για την κοινότητα νεκρό. Όπως έχει εύστοχα παρατηρηθεί υπάρχει στην αρχαιοελληνική σκέψη «η αντίληψη ότι ένας σημαντικός ή εξαιρετικά ενάρετος άνθρωπος, ιδιαίτερα μάλιστα αν έχει χαθεί πρόωρα ή με αδόκητο ή άδικο τρόπο, αποκτά μετά τον θάνατό του ιδιαίτερη δύναμη, που την αντλεί από τους θεούς του κάτω κόσμου, των οποίων γίνεται ακόλουθος» 75. ςυμπερασματικά θα σταθούμε σε τρία σημεία: (1). Το κτιριακό συγκρότημα της Καλλίπετρας παρουσιάζει σημαντικές ομοιότητες με τα Ιερά της Μητέρας των Θεών στην Πέλλα, στην Ποτίδαια κυρίως στις Αιγές 76. Με το τελευταίο είναι εμφανή τα κοινά στοιχεία τόσο ως προς την οργάνωση των χώρων όσο και ως προς τον εξοπλισμό τους σε κινητά ευρήματα-αντικείμενα τελετουργικού χαρακτήρα. Αξιοσημείωτο εξάλλου είναι και το στοιχείο του κοινού χρονολογικού ορίζοντα των δύο κτιρίων, η ίδρυση και των δύο επάνω σε προγενέστερα κτίρια του 4ου αι.π.χ. και η καταστροφή τους από μεγάλη πυρκαγιά την ταραγμένη εποχή 72. M. Müller, «Grabmal und Politik in der Archaik», στο W. Höpfner - G. Zimmer (επιμ.), Die griechische Polis, Architektur und Politik, Tübingen 1993, σ. 63, εικ Burkert, ό.π. (σημ. 45), σ Δρούγου 1996, ό.π. (σημ. 36), σσ Βουτυράς, ό.π. (σημ. 64), σσ ςημαντικές αλλά αποσπασματικές είναι οι πληροφορίες που προέρχονται από την Άνω Μακεδονία, σχετικά με τη λατρεία της Μητέρας των θεών. Για σύνοψη των δεδομένων από αυτή την περιοχή βλ. Κ. Γ. Χατζηνικολάου, Οι λατρείες των Θεών και Ηρώων στην Άνω Μακεδονία κατά την αρχαιότητα (Ελίμεια, Εορδαία, Ορεατιάδα, Λυγκηστίδα), Θεσσαλονίκη 2011, σσ Ειδικότερα για τη θέση Κάτω Μπράβας Βελβεντού, όπου θεωρώ πιθανό να υπήρχε ένα ακόμη ιερό της θεάς βλ. Χονδρογιάννη- Μετόκη Μαγγουρέτσιου, ό.π. (σημ. 23).

17 Η λατρεία της Μητέρας των Θεών στη λευκόπετρα Βερμίου 115 των μέσων του 2ου αι. π.χ.. Τόσο στις Αιγές όσο και στην Καλλίπετρα νομισματικοί θησαυροί αυτόνομων κοπών αντικατοπτρίζουν την ανασφάλεια της εποχής. (2). Θεωρούμε ότι υπάρχουν στοιχεία τα οποία μπορούν να υποστηρίξουν τη λατρεία της Μητέρας των Θεών στην Καλλίπετρα μαζί με την Αφροδίτη και τη σύνδεση της λατρείας τους με τη διονυσιακή, όπως έχει τεκμηριωθεί σε ήδη γνωστά Μητρώα 77. Το κεφάλι που υποθέτουμε ότι αποδίδει τον Βάκχο, η προτομή του Πάνα, συνοδού του θεού και άλλα ευρήματα (προτομές ςατύρων και τράγων, ομοιώματα φαλλών) προσδίδουν στη λατρεία οργιαστική και γονιμική διάσταση, μαζί με τη χθόνια, στην οποία αναφερθήκαμε πιο πάνω. (3). Η βαθιά ριζωμένη παράδοση της λατρείας της Μητέρας των Θεών στην περιοχή της λευκόπετρας θεωρούμε ότι οδήγησε στην ίδρυση του ρωμαϊκού Ιερού, πολύ κοντά στην ελληνιστική θέση τον 2ο αι. μ.χ. Ίσως τελικά το επίθετο «Αυτόχθων» της Θεάς της λευκόπετρας να απηχεί ακριβώς τη μακραίωνη, «αυτόχθονη» παρουσία της στην περιοχή. Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης ΕυΑΓΓΕλΙΑ Δ. ςτεφανη 77. Βλ. σημ. 50, 51, 52, 54.

18 116 Ευαγγελία Δ. ςτεφανή Σχέδιο 1. Το οικοδομικό συγκρότημα/ιερό της Μητέρας των Θεών στην Καλλίπετρα. Αριθμούνται οι χώροι που σχολιάζονται στο κείμενο.

19 Η λατρεία της Μητέρας των Θεών στη λευκόπετρα Βερμίου 117 Εικ. 1. Έγγραφο του Φ. Πέτσα που αφορά στο ρωμαϊκό Ιερό της Λευκόπετρας.

20 118 Ευαγγελία Δ. ςτεφανή Εικ. 2. Αεροφωτογραφία του ρωμαϊκού ναού της Μητέρας των Θεών. Εικ. 3. Άποψη του δυτικού χώρου του ναού.

21 Η λατρεία της Μητέρας των Θεών στη λευκόπετρα Βερμίου 119 Εικ. 4. Αεροφωτογραφία του οικοδομικού συγκροτήματος στη θέση Καλλίπετρα. Εικ. 5. Η τραπεζιόσχημη κατασκευή βωμός στον χώρο 19.

22 120 Ευαγγελία Δ. ςτεφανή Εικ. 6. Πήλινο ειδώλιο της Μητέρας των Θεών από τον χώρο 19. Εικ. 7. Πλαστικός ηθμός με τη μορφή ποδιού από τον χώρο 18.

23 Η λατρεία της Μητέρας των Θεών στη λευκόπετρα Βερμίου 121 Εικ. 8. Ειδώλιο Αφροδίτης με συνοδεία Έρωτα και μικρού κοριτσιού/λάτρισσας. Εικ. 9. Τμήμα γενειοφόρας κεφαλής από τον χώρο 2.

24 122 Ευαγγελία Δ. ςτεφανή Εικ. 10. Πήλινο σφράγισμα από τον χώρο 3. Εικ. 11. Πήλινη προτομή γυναικείας μορφής με κέρας από τον χώρο 13.

25 Η λατρεία της Μητέρας των Θεών στη λευκόπετρα Βερμίου 123 Εικ. 12. Άποψη των κατασκευών του βορειοδυτικού τομέα του χώρου 12. Εικ. 13. Ο νεκρός του χώρου 12.

Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού

Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού Η ανασκαφή τού 2012 είχε ως στόχους: την περαιτέρω διερεύνηση της στοάς του μεγάλου ρωμαϊκού κτιρίου με τη στοά περιμετρικά

Διαβάστε περισσότερα

Ο αρχαιολογικός χώρος του Καλαμωτού βρίσκεται 2 χλμ. νότια του χωριού και είναι γνωστός στους κατοίκους του με την ονομασία Τούμπες ή Καστέλλια.

Ο αρχαιολογικός χώρος του Καλαμωτού βρίσκεται 2 χλμ. νότια του χωριού και είναι γνωστός στους κατοίκους του με την ονομασία Τούμπες ή Καστέλλια. ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΛΙΝΔΟΙΑ ΣΥΝΟΨΗ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΕΥΡΗΜΑΤΩΝ ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ ΑΡΧΑΙΑΣ ΠΟΛΗΣ: Ο αρχαιολογικός χώρος του Καλαμωτού βρίσκεται 2 χλμ. νότια του χωριού και είναι γνωστός στους κατοίκους του με την ονομασία Τούμπες

Διαβάστε περισσότερα

Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια

Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια κάτοψη, περισσότερους από έναν ορόφους και στιβαρή κατασκευή.

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΝΑΣΚΑΦΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΣΤΗΝ ΠΛΩΤΙΝΟΠΟΛΗ

Η ΑΝΑΣΚΑΦΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΣΤΗΝ ΠΛΩΤΙΝΟΠΟΛΗ Η ΑΝΑΣΚΑΦΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΣΤΗΝ ΠΛΩΤΙΝΟΠΟΛΗ 1 Στη ΝΑ πλευρά του Διδυμοτείχου, ανάμεσα στη συμβολή των ποταμών Έβρου και Ερυθροποτάμου και το Σιδηροδρομικό σταθμό, υψώνεται ένας βραχώδης οχυρός λόφος γνωστός με

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ - Γενική Εισαγωγή..2 - Iστορική αναδρομή....3-4 - Περιγραφή του χώρου.....5-8 - Επίλογος...9 - Βιβλιογραφία 10 1 Γενική Εισαγωγή Επίσκεψη στο Επαρχιακό Μουσείο Πάφου Το Επαρχιακό Μουσείο της

Διαβάστε περισσότερα

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας Το φυλλάδιο αυτό είναι του/της... που επισκέφθηκε το Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας στις... Το φυλλάδιο που κρατάς στα χέρια σου

Διαβάστε περισσότερα

Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28

Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28 Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28 Να περιγράψετε ένα μινωικό ανάκτορο; Μεγάλα Συγκροτήματα κτιρίων, Είχαν πολλές πτέρυγες-δωματίων, Διοικητικά, Οικονομικά, Θρησκευτικά και Καλλιτεχνικά κέντρα της περιοχής,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10. Μινωικοί ιεροί χώροι

ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10. Μινωικοί ιεροί χώροι ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10 Μινωικοί ιεροί χώροι Ενδεχομένως από τη Νεολιθική, αλλά με βεβαιότητα από την Προανακτορική εποχή φαίνεται ότι οι μινωίτες ασκούσαν τις λατρευτικές τους πρακτικές στα σπήλαια.

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΔΙΟΝ ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ Το Δίον ήταν μια αρχαιότατη πόλη στρατηγικής σημασίας και μια από τις πιο φημισμένες μακεδονικές πολιτείες. Η γεωγραφική θέση

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕΡΟ ΤΩΝ ΚΑΒΙΡΩΝ (ΚΑΒΙΡΕΙΟ) Καβίρειο

ΙΕΡΟ ΤΩΝ ΚΑΒΙΡΩΝ (ΚΑΒΙΡΕΙΟ) Καβίρειο ΙΕΡΟ ΤΩΝ ΚΑΒΙΡΩΝ (ΚΑΒΙΡΕΙΟ) Καβίρειο Ιερό τοπικής λατρείας αφιερωμένο στον θεό Κάβιρο (γενειοφόρο θεό με στεφάνι κισσού στο κεφάλι και κάνθαρο στο χέρι υπόσταση του Διονύσου) και το Θεό Παίδα (θεϊκό παιδί

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10. Η Παλαιοανακτορική Κρήτη (ΜΜΙΒ ΜΜΙΙΙΑ)

ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10. Η Παλαιοανακτορική Κρήτη (ΜΜΙΒ ΜΜΙΙΙΑ) ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10 Η Παλαιοανακτορική Κρήτη (ΜΜΙΒ ΜΜΙΙΙΑ) Ίδρυση των πρώτων ανακτορικών κέντρων Κύριο χαρακτηριστικό στην κεραμική η εμφάνιση του καμαραϊκού ρυθμού, ο οποίοςαποτελεί προϊόν των

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ 26η ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΜΕΣΣΗΝΙΑ Χριστιανούπολη, Ι.Ν. Μεταμόρφωσης του Σωτήρος Σημαντικό οικοδομικό συγκρότημα του 11ου- 12ου αιώνα, που αποτελείται από τον οκταγωνικού τύπου ναό και το επισκοπικό

Διαβάστε περισσότερα

ΛΟΡΔΟΣ ΚΟΛΙΝ ΡΕΝΦΡΙΟΥ

ΛΟΡΔΟΣ ΚΟΛΙΝ ΡΕΝΦΡΙΟΥ ΛΟΡΔΟΣ ΚΟΛΙΝ ΡΕΝΦΡΙΟΥ O ΒΡΕΤΑΝΟΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΟΣ, ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΣΤΟ ΚΕΜΠΡΙΤΖ, ΑΦΟΥ ΤΑΡΑΞΕ ΤΑ ΝΕΡΑ ΔΙΑΤΥΠΩΝΟΝΤΑΣ ΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΠΩΣ ΟΙ ΈΛΛΗΝΕΣ ΔΕΝ ΗΤΑΝ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΣ ΙΝΔΟΕΥΡΩΠΑΙΟΙ ΑΛΛΑ ΑΥΤΟΧΘΟΝΕΣ..!!! Κομμάτια έκαναν οι

Διαβάστε περισσότερα

Ανεμόσπηλια Αρχανών : τα ευρήματα και η ερμηνεία τους

Ανεμόσπηλια Αρχανών : τα ευρήματα και η ερμηνεία τους Ανεμόσπηλια Αρχανών : τα ευρήματα και η ερμηνεία τους Βογιατζόπουλος Σταμάτης Ιστορικό - Αρχαιολογικό Ιωαννίνων Ζ' Εξάμηνο Υπ.Καθ : Αν. Βλαχόπουλος, Μάθημα: Κρητομυκηναϊκή Θρησκεία Δεκέμβριος 2013 Εικόνα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Η ΓΕΦΥΡΑ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ

ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Η ΓΕΦΥΡΑ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Το Κάστρο των Ιπποτών είναι ένα από τα σημαντικότερα ιστορικά μνημεία της Κω. Ιδιαίτερα εντυπωσιακό και επιβλητικό είναι ένα από τα αξιοθέατα που κάθε επισκέπτης του νησιού πρέπει να

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό

Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό Με τον όρο Μυκηναϊκός Πολιτισμός χαρακτηρίζεται ο προϊστορικός πολιτισμός της Ύστερης Εποχής του Χαλκού, που αναπτύχθηκε την περίοδο 1600-1100 π. Χ., κυρίως στην

Διαβάστε περισσότερα

Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της.

Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της. Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της. Βρίσκεται στο κέντρο σχεδόν της ελληνικής χερσονήσου, πάνω στο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ 19η ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΤΡΙΚΑΛΑ Πλάτανος Θέση «Ομβριάσα» Η 19η ΕΒΑ διενεργεί ανασκαφική έρευνα στον αγρό ιδιοκτησίας Σ. και Α. Υφαντή, η οποία είναι συνέχεια αυτής που διενεργούσε η 7η ΕΒΑ,

Διαβάστε περισσότερα

1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1. το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων

1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1. το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1 το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 2 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 3 ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΠΥΡΡΟΣ αντίγραφο από πρωτότυπο του 3ου π.χ. αι. της

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΙΣΤ' ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ Μετρό Κατά το 2007-2008, η ανασκαφική έρευνα, που πραγματοποιήθηκε στο χώρο νότια της Κεντρικής Βιβλιοθήκης του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής

Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής ΑΝΑΓΝΩΣΗ - ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΜΝΗΜΕΙΟΥ ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΗΦΑΙΣΤΟΥ Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής δομής

Διαβάστε περισσότερα

Προϊστορική οικία από το Ακρωτήρι Θήρας (16ος αι. π.χ.)

Προϊστορική οικία από το Ακρωτήρι Θήρας (16ος αι. π.χ.) Προϊστορική οικία από το Ακρωτήρι Θήρας (16ος αι. π.χ.) Μελέτη: Κ. Παλυβού Κατασκευή: Ι. Γιαννόπουλος Ιδιοκτησία: Εταιρεία Μελέτης Αρχαίας Ελληνικής Τεχνολογίας/TEE Η λεγόμενη Ξεστή 3 ήταν σημαντικό δημόσιο

Διαβάστε περισσότερα

Αφιερώνω αυτή τηνεργασία στην αγαπηµένη µου δασκάλα, κυρία Ειρήνη Καραγιάννη, που µας δίδαξε µε τόση αγάπη και χαρά όλα τα µαθήµατα της Γ και Τάξης

Αφιερώνω αυτή τηνεργασία στην αγαπηµένη µου δασκάλα, κυρία Ειρήνη Καραγιάννη, που µας δίδαξε µε τόση αγάπη και χαρά όλα τα µαθήµατα της Γ και Τάξης 6ο Γυµνάσιο Νέας Ιωνίας Τάξη:Α Τµήµα:2 Μάθηµα:Αρχαία Ιστορία ιδάσκουσα:ελ.σάρδη Η ΘΕΑ ΑΘΗΝΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΑΘΗΤΡΙΑΣ:ΣΕΒΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΠΟΥΛΟΥ ΜΑΪΟΣ 2015 Αφιερώνω αυτή τηνεργασία στην αγαπηµένη µου

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΚΒ ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ & ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΑ Θ Ε Α Τ Ρ Ο ΛΙΝΔΟΥ ΧΟΡΗΓΙΚΟΣ ΦΑΚΕΛΟΣ

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΚΒ ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ & ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΑ Θ Ε Α Τ Ρ Ο ΛΙΝΔΟΥ ΧΟΡΗΓΙΚΟΣ ΦΑΚΕΛΟΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΚΒ ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ & ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΑ Θ Ε Α Τ Ρ Ο ΛΙΝΔΟΥ ΧΟΡΗΓΙΚΟΣ ΦΑΚΕΛΟΣ ΡΟΔΟΣ, ΜΑΡΤΙΟΣ 2011 1 1. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Σελ. 2 2. ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΜΝΗΜΕΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΗΣ ΛΙΝΔΟΥ ΣΟΦΙΑ ΒΑΣΑΛΟΥ ΒΠΠΓ

ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΗΣ ΛΙΝΔΟΥ ΣΟΦΙΑ ΒΑΣΑΛΟΥ ΒΠΠΓ ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΗΣ ΛΙΝΔΟΥ ΣΟΦΙΑ ΒΑΣΑΛΟΥ ΒΠΠΓ Περιγραφή μνημείου Το αρχαίο θέατρο της Λίνδου διαμορφώνεται στους πρόποδες της δυτικής πλαγιάς του βράχου της λινδιακής ακρόπολης. Το κοίλο χωρίζεται σε

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Κλασική Αρχαιολογία ΙΙ (5ος - 4ος αι. π.χ.) Ιφιγένεια Λεβέντη

Εισαγωγή στην Κλασική Αρχαιολογία ΙΙ (5ος - 4ος αι. π.χ.) Ιφιγένεια Λεβέντη Εισαγωγή στην Κλασική Αρχαιολογία ΙΙ (5ος - 4ος αι. π.χ.) Ιφιγένεια Λεβέντη Τμήμα: Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας 8. Πανελλήνια Ιερά. Δελφοί και Ολυμπία Τα Πανελλήνια

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ Κ' ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ Από το 2000 έως το 2009 στην περιοχή αρμοδιότητας της Κ ΕΠΚΑ που περιλαμβάνει τα νησιά Λέσβο, Λήμνο, Χίο, Οινούσσες, Ψαρά και Άγιο Ευστράτιο, πραγματοποιήθηκε

Διαβάστε περισσότερα

Αµφίπολη: Βρέθηκε σκελετός σε τάφο κάτω από τον τρίτο θάλαµο

Αµφίπολη: Βρέθηκε σκελετός σε τάφο κάτω από τον τρίτο θάλαµο Νοέµβριος 12 2014 13:20 Αµφίπολη: Βρέθηκε σκελετός σε τάφο κάτω από τον τρίτο θάλαµο Τι ανακοίνωσε το υπουργείο Πολιτισµού για τις ανασκαφικές εργασίες στον τάφο της Αµφίπολης. Τι έδειξαν οι ανασκαφές

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ

ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ ΔΙΟΝ ΑΠΟ ΤΙΣ ΠΙΟ ΟΝΟΜΑΣΤΕΣ ΠΟΛΕΙΣ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ Το αρχαίο Δίον του Ολύμπου βρίσκεται 15 χλμ. νότια της Κατερίνης, στους πρόποδες του Ολύμπου δίπλα στο

Διαβάστε περισσότερα

Βασιλικοί Παίδες. Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού ΙΖ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ ΑΙΓΩΝ.

Βασιλικοί Παίδες. Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού ΙΖ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ ΑΙΓΩΝ. Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού ΙΖ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ ΑΙΓΩΝ Βασιλικοί Παίδες για Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα μαθη τές Δ -Στ Τάξης Δημοτικού Σχολείου και Γυμνασίου

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Κλασική Αρχαιολογία ΙΙ (5ος - 4ος αι. π.χ.) Ιφιγένεια Λεβέντη

Εισαγωγή στην Κλασική Αρχαιολογία ΙΙ (5ος - 4ος αι. π.χ.) Ιφιγένεια Λεβέντη Εισαγωγή στην Κλασική Αρχαιολογία ΙΙ (5ος - 4ος αι. π.χ.) Ιφιγένεια Λεβέντη Τμήμα: Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας 9. Ναοί του 4 ου αι. π.χ. στην ηπειρωτική Ελλάδα

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Αρχαία Πόλη: Βρίσκεται: Ταυτίζεται με: Κατοικείται από:

ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Αρχαία Πόλη: Βρίσκεται: Ταυτίζεται με: Κατοικείται από: ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΑΛΕΠΑΚΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΣ ΝΙΚΟΣ ΔΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΜΑΡΙΑ ΓΙΑΡΙΚΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΓΚΙΚΑ ΘΟΔΩΡΗΣ ΚΑΦΗΡΑΣ ΑΓΓΕΛΟΣ ΖΕΡΒΟΠΟΥΛΟΣ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΑΝΑΣΤΟΥΛΗ ΑΚΗΣ ΖΑΦΕΙΡΙΟΥ ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ ΑΝΤΥΠΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΣΤΡΑΤΟΥ. βασίσθηκε στην εργασία που εκπόνησε ειδική επιστημονική ομάδα υπό τους κ.κ. Λάζαρο Κολώνα τ. γενικό Διευθυντή Αρχαιοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

Χώροι θέασης και ακρόασης της αρχαίας Ελευσίνας. Φοίβος Αργυρόπουλος

Χώροι θέασης και ακρόασης της αρχαίας Ελευσίνας. Φοίβος Αργυρόπουλος Χώροι θέασης και ακρόασης της αρχαίας Ελευσίνας Φοίβος Αργυρόπουλος ΤΟ ΜΥΣΤΗΡΙΑΚΟ ΙΕΡΟ ΤΗΣ ΔΗΜΗΤΡΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΕΥΣΙΝΑ Πανίερο έγινε το Θριάσιο πεδίο από τη στιγμή που η θεά Δήμητρα θέλησε να εκφράσει την ευγνωμοσύνη

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΦωτιΟς Πετςας και το αρχαιολογικο εργο ςτη ΜακεδΟνια

Ο ΦωτιΟς Πετςας και το αρχαιολογικο εργο ςτη ΜακεδΟνια 125 Ο ΦωτιΟς Πετςας και το αρχαιολογικο εργο ςτη ΜακεδΟνια τον ςεπτέμβριο του 2006 οργανώθηκε από τον πολιτιστικό σύλλογο αριστοτέλης στη νάουσα ένα συμπόσιο στη μνήμη του Φώτιου Πέτσα, στο οποίο παρουσιάσθηκε

Διαβάστε περισσότερα

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΚΑΛΥΔΩΝΑΣ. βασίσθηκε στην εργασία που εκπόνησε ειδική επιστημονική ομάδα υπό τους κ.κ. Λάζαρο Κολώνα τ. γενικό Διευθυντή Αρχαιοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

Μάρτιος 2014. Λίγο μετά το αρχαιολογικό συνέδριο για την ανασκαφική δραστηριότητα στη Μακεδονία η επικεφαλής της ανασκαφής αποκαλύπτει:

Μάρτιος 2014. Λίγο μετά το αρχαιολογικό συνέδριο για την ανασκαφική δραστηριότητα στη Μακεδονία η επικεφαλής της ανασκαφής αποκαλύπτει: «Η αρχαιολογία είναι πάντα μαγεία και είναι πάντα το άγνωστο. Δεν ξέρουμε τι θα μας κρύψει και τι θα μας βγάλει η αυριανή μέρα. Ποτέ δεν πρέπει να απογοητευόμαστε, πάντα πρέπει να είμαστε αισιόδοξοι ότι

Διαβάστε περισσότερα

Επίσκεψη στην Αρχαία Αγορά

Επίσκεψη στην Αρχαία Αγορά Επίσκεψη στην Αρχαία Αγορά Η Αγορά ήταν η μεγαλύτερη πλατεία της πόλης. Η πλατεία άρχισε να χρησιμοποιείται ως δημόσιος χώρος από τα αρχαϊκά χρόνια. Μέχρι τότε στην περιοχή υπήρχαν σπίτια και τάφοι. Ο

Διαβάστε περισσότερα

Αξιοθέατα Μακεδονίας, Στερεάς Ελλάδας και Θράκης

Αξιοθέατα Μακεδονίας, Στερεάς Ελλάδας και Θράκης PROJECT Β ΤΕΤΡΑΜΗΝΟΥ Αξιοθέατα Μακεδονίας, Στερεάς Ελλάδας και Θράκης Μέλη: Αλέξανδρος Χατζόπουλος, Δέσποινα Γρηγοριάδου, Μαρία Γούλα, Αθανάσιος Ουζούνης, Ευθύμης Καραβίτης, Δημήτρης Χατζηβλασίου Επιμελητές:

Διαβάστε περισσότερα

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης;

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Μέρος της οχύρωσης Οι αρχαιολογικές ανασκαφές που διενεργούνται στην περιοχή της La Bastida (Totana, Murcia στην Ισπανία) έχουν αποκαλύψει ένα επιβλητικό οχυρωματικό

Διαβάστε περισσότερα

Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ

Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η σημερινή βασιλική «Αγ. Σοφία» βρίσκεται στο κέντρο της κύριας νεκρόπολης της αρχαίας πόλης Σέρντικα. Σ αυτή την περιοχή έχουν ανακαλυφθεί

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Κλασική Αρχαιολογία ΙΙ (5ος - 4ος αι. π.χ.) Ιφιγένεια Λεβέντη

Εισαγωγή στην Κλασική Αρχαιολογία ΙΙ (5ος - 4ος αι. π.χ.) Ιφιγένεια Λεβέντη Εισαγωγή στην Κλασική Αρχαιολογία ΙΙ (5ος - 4ος αι. π.χ.) Ιφιγένεια Λεβέντη Τμήμα: Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας 10. Ιωνικοί Ναοί της Μ. Ασίας στον 4 ο αι.

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΡΚΥΡΑ Η ΑΡΧΑΙΑ ΠΟΛΗ. 2 ο Γενικό Λύκειο Μοσχάτου Α Τάξη. Θουκυδίδου, Ἱστοριῶν

ΚΕΡΚΥΡΑ Η ΑΡΧΑΙΑ ΠΟΛΗ. 2 ο Γενικό Λύκειο Μοσχάτου Α Τάξη. Θουκυδίδου, Ἱστοριῶν ΚΕΡΚΥΡΑ Η ΑΡΧΑΙΑ ΠΟΛΗ Η αρχαία πόλη της Κέρκυρας, εγκαταστημένη σε απόσταση 4 χλμ. νότια του σημερινού ιστορικού Κέντρου, εκτείνονταν περίπου στο κέντρο της σημερινής χερσονήσου του Κανονιού, που περιβάλλεται

Διαβάστε περισσότερα

Ο Οικισμός Σκάρκος της Ίου

Ο Οικισμός Σκάρκος της Ίου Ο Οικισμός Σκάρκος της Ίου Εργασία στο μάθημα: Το Νησιωτικό Αιγαίο κατά την 3 η Χιλιετία π.χ. Παναγιώτης Καπλάνης Επιβλέπων Καθηγητής: Βλαχόπουλος Ανδρέας Εαρινό Εξάμηνο 2015 Η Θέση Η Ίος βρίσκεται στο

Διαβάστε περισσότερα

Έκθεση αποτελεσμάτων της ανασκαφής στον Αζοριά (2013) Donald C. Haggis, The University of North Carolina at Chapel Hill

Έκθεση αποτελεσμάτων της ανασκαφής στον Αζοριά (2013) Donald C. Haggis, The University of North Carolina at Chapel Hill Έκθεση αποτελεσμάτων της ανασκαφής στον Αζοριά (2013) Donald C. Haggis, The University of North Carolina at Chapel Hill Η ανασκαφή στον αρχαιολογικό χώρο του Αζοριά στη βορειοανατολική Κρήτη (Καβούσι,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΚΘ' ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΦΛΩΡΙΝΑ Άγιος Αχίλλειος Πρεσπών Το 2007 διενεργήθηκε σωστική ανασκαφή, με χρηματοδοτική συνεισφορά του ΥΠΠΟΤ, του Υπουργείου Μακεδονίας-Θράκης και του

Διαβάστε περισσότερα

Έκθεση αποτελεσμάτων της ανασκαφής στον Αζοριά (2014) Donald C. Haggis, Πανεπιστήμιο της Βόρειας Καρολίνας (Chapel Hill)

Έκθεση αποτελεσμάτων της ανασκαφής στον Αζοριά (2014) Donald C. Haggis, Πανεπιστήμιο της Βόρειας Καρολίνας (Chapel Hill) Έκθεση αποτελεσμάτων της ανασκαφής στον Αζοριά (2014) Donald C. Haggis, Πανεπιστήμιο της Βόρειας Καρολίνας (Chapel Hill) Εισαγωγή Οι εργασίες στον αρχαιολογικό χώρο του Αζοριά στη βορειοανατολική Κρήτη

Διαβάστε περισσότερα

Το σύνολο των βραχογραφιών και κάτω λεπτομέρεια

Το σύνολο των βραχογραφιών και κάτω λεπτομέρεια ΠΡΟΝΕΟΛΙΘΙΚΗ ΚΡΗΤΗ Πριν από τις επιφανειακές έρευνες στην περιοχή του Πλακιά και της Πρεβέλης στη νότια Κρήτη, τα μόνα γνωστά προνεολιθικά ευρήματα προέρχονταν από το εσωτερικό του σπηλαίου Ασφέντου στο

Διαβάστε περισσότερα

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΑΜΦΙΛΟΧΙΚΟΥ ΑΡΓΟΥΣ. βασίσθηκε στην εργασία που εκπόνησε ειδική επιστημονική ομάδα υπό τους κ.κ. Λάζαρο Κολώνα τ. γενικό Διευθυντή

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΑΠΤΕΡΑΣ ΧΟΡΗΓΙΚΟΣ ΦΑΚΕΛΟΣ

ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΑΠΤΕΡΑΣ ΧΟΡΗΓΙΚΟΣ ΦΑΚΕΛΟΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΕ ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΑΠΤΕΡΑΣ ΧΟΡΗΓΙΚΟΣ ΦΑΚΕΛΟΣ Ομάδα εργασίας: ΒΑΝΝΑ ΝΙΝΙΟΥ ΚΙΝΔΕΛΗ ΧΑΤΖΗΔΑΚΗΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΧΑΤΖΗΔΑΚΗ ΕΛΕΝΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΟΣ ΚΕ ΕΠΚΑ-ΥΠΠΟ

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ. Χρωματίστε τη γραμμή του χρόνου Α.. Β.. Γ...

Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ. Χρωματίστε τη γραμμή του χρόνου Α.. Β.. Γ... Χρωματίστε τη γραμμή του χρόνου 1) Καταγράφω τους τρεις (3) σημαντικότερους πολιτισμούς που εμφανίστηκαν στον ελλαδικό χώρο κατά την εποχή του χαλκού: Α.. Β.. Γ... 2) Επιλέξτε ποιες λέξεις της στήλης Β

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΙΖ' ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ Η ανασκαφική δραστηριότητα της ΙΖ ΕΠΚΑ, την περίοδο 2000-2010 επικεντρώθηκε κυρίως σε σωστικές και δοκιμαστικές ανασκαφές, στο πλαίσιο των εργασιών συντήρησης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ 27 ΚΣΤ' ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΠΕΙΡΑΙΑΣ Κατά την περίοδο 2000-2009 πραγματοποιήθηκαν πολυάριθμες σωστικές ανασκαφές μέσα στην πόλη του Πειραιά, κατά τις οποίες αποκαλύφθηκαν τμήματα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΜΟΥΣΙΚΟ ΠΑΕΙ ΜΟΥΣΕΙΟ! Η Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΤΟΥ Μ.Σ.Θ.

ΤΟ ΜΟΥΣΙΚΟ ΠΑΕΙ ΜΟΥΣΕΙΟ! Η Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΤΟΥ Μ.Σ.Θ. ΤΟ ΜΟΥΣΙΚΟ ΠΑΕΙ ΜΟΥΣΕΙΟ! ΜΟΥΣΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΜΟΥΣΕΙΑΚΗ ΑΓΩΓΗ, 2012-2013 ΥΠΕΥΘΥΝΕΣ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΕΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ: Α. ΑΡΖΟΓΛΟΥ & Ε. ΤΖΗΜΟΥΛΗ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ-ΣΥΝΟΔΟΙ: Τ. ΚΥΡΙΑΖΙΚΙΔΟΥ & Δ. ΤΖΟΒΑΝΑΚΗΣ Παρασκευή,

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Ιστορίας. Ελένη Ζέρβα

Εργασία Ιστορίας. Ελένη Ζέρβα Εργασία Ιστορίας U«Μυκηναϊκός Πολιτισµός» UΜε βάση τις πηγές και τα παραθέµατα Ελένη Ζέρβα Α1 Μελετώντας τον παραπάνω χάρτη παρατηρούµε ότι τα κέντρα του µυκηναϊκού κόσµου ήταν διασκορπισµένα στον ελλαδικό

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαιολογία των κλασικών και ελληνιστικών χρόνων (480 π.χ. - 1ος αι. π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος

Αρχαιολογία των κλασικών και ελληνιστικών χρόνων (480 π.χ. - 1ος αι. π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος [IA12] ΚΛΑΣΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ Β Αρχαιολογία των κλασικών και ελληνιστικών χρόνων (480 π.χ. - 1ος αι. π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος Τι είναι Aρχαιολογία; Η επιστήμη της αρχαιολογίας: Ασχολείται με την περισυλλογή,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΒΕΡΓΙΝΑΣ

ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΒΕΡΓΙΝΑΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΑΣΚΑΦΗ ΒΕΡΓΙΝΑΣ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΒΕΡΓΙΝΑΣ Παρελθόν - Παρόν - Μέλλον Στ. Δρούγου Ομάδα εργασίας: καθηγήτρια κλασικής αρχαιολογίας ΑΠΘ Ν. Χατζηδάκης αρχιτέκτων ΔΠΜΣ

Διαβάστε περισσότερα

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΝΕΑΣ ΠΛΕΥΡΩΝΑΣ. βασίσθηκε στην εργασία που εκπόνησε ειδική επιστημονική ομάδα υπό τους κ.κ. Λάζαρο Κολώνα τ. γενικό Διευθυντή Αρχαιοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

ΑρΧΑΙΟλΟΓΙΚΟΣ ΧωρΟΣ ΕδΕΣΣΑΣ 40 ΧρΟνΙΑ μετα την ΕνΑρξΗ των ΑνΑΣΚΑΦων ΑΠΟ τον Φ. ΠΕτΣΑ

ΑρΧΑΙΟλΟΓΙΚΟΣ ΧωρΟΣ ΕδΕΣΣΑΣ 40 ΧρΟνΙΑ μετα την ΕνΑρξΗ των ΑνΑΣΚΑΦων ΑΠΟ τον Φ. ΠΕτΣΑ 139 ΑρΧΑΙΟλΟΓΙΚΟΣ ΧωρΟΣ ΕδΕΣΣΑΣ 40 ΧρΟνΙΑ μετα την ΕνΑρξΗ των ΑνΑΣΚΑΦων ΑΠΟ τον Φ. ΠΕτΣΑ Όπως πρώτοι οι περιηγητές του 19ου αιώνα είχαν επισημάνει, η πόλη της αρχαίας Έδεσσας αναπτυσσόταν σε δύο επίπεδα

Διαβάστε περισσότερα

7o Ταξίδι στην Θράκη. Σχεδιάστηκε με το trip planner του emtgreece.com. Σχεδιάστε το δικό σας ταξίδι, τώρα.

7o Ταξίδι στην Θράκη. Σχεδιάστηκε με το trip planner του emtgreece.com. Σχεδιάστε το δικό σας ταξίδι, τώρα. 7o Ταξίδι στην Θράκη Σχεδιάστηκε με το trip planner του emtgreece.com. Σχεδιάστε το δικό σας ταξίδι, τώρα. 7o Ταξίδι στην Θράκη Δευτέρα, 17 Αύγουστος 2015 Παραλία Μακρύαμμου Παραδεισένια και πλήρως εξοπλισμένη

Διαβάστε περισσότερα

Μυκηναϊκή θρησκεία. 3. Από την ανασκαφή θρησκευτικών κτηρίων στα ανάκτορα και ιερών σε οικίες

Μυκηναϊκή θρησκεία. 3. Από την ανασκαφή θρησκευτικών κτηρίων στα ανάκτορα και ιερών σε οικίες Μυκηναϊκή θρησκεία Τα στοιχεία που διαθέτουμε για αυτήν προέρχονται: 1.Από την εικονογραφία σφραγιστικών δακτυλιδιών, σφραγίδων, τοιχογραφιών και αντικειμένων μικροτεχνίας (ελεφαντουργίας κλπ). Κεντρική

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης. Δραπετσώνας & Τροιζήνας Μεθάνων. Λόφος Μουσών. Φύλλα εργασίας

Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης. Δραπετσώνας & Τροιζήνας Μεθάνων. Λόφος Μουσών. Φύλλα εργασίας Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Δραπετσώνας & Τροιζήνας Μεθάνων Λόφος Μουσών Φύλλα εργασίας Στόχος των φύλλων εργασίας είναι να ανιχνευθούν βιωματικά στον χώρο τα κυριότερα στοιχεία της ανάπλασης του

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ Πυραμίδες στην Ελλάδα

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ Πυραμίδες στην Ελλάδα ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ Πυραμίδες στην Ελλάδα Oι πυραμίδες που έχουν εντοπιστεί στην Ελλάδα, αποτελούν μοναδικά δείγματα πυραμιδικής αρχιτεκτονικής στον ευρωπαϊκό χώρο. Η μορφή τους, η αρχιτεκτονική τους, καθώς

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΒΛΙΟ ΕΚΑΤΟ ΤΕΤΑΡΤΟ. ΤΟ ΠΑΛΙΟΦΡΑΝΤΖΙ (ΠΑΛΙΟΥΦΡΑΝΤΖΙ) Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή.

ΒΙΒΛΙΟ ΕΚΑΤΟ ΤΕΤΑΡΤΟ. ΤΟ ΠΑΛΙΟΦΡΑΝΤΖΙ (ΠΑΛΙΟΥΦΡΑΝΤΖΙ) Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή. ΒΙΒΛΙΟ ΕΚΑΤΟ ΤΕΤΑΡΤΟ ΤΟ ΠΑΛΙΟΦΡΑΝΤΖΙ (ΠΑΛΙΟΥΦΡΑΝΤΖΙ) Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή. Είναι γνωστά τα της Μάχης του Σπερχειού. ΒΙΒΛΙΟ ΕΝ ΕΚΑΤΟ (ΜΑΧΗ ΤΟΥ ΣΠΕΡΧΕΙΟΥ). Στο σηµερινό χωριό Φραντζί

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΛΑΙΟΤΕΡΕΣ ΚΑΙ ΝΕΟΤΕΡΕΣ ΕΡΕΥΝΕΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ ΤΡΙΛΟΦΟΥ ΣΤΕΝΗΜΑΧΟΥ Ν. ΗΜΑΘΙΑΣ.

ΠΑΛΑΙΟΤΕΡΕΣ ΚΑΙ ΝΕΟΤΕΡΕΣ ΕΡΕΥΝΕΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ ΤΡΙΛΟΦΟΥ ΣΤΕΝΗΜΑΧΟΥ Ν. ΗΜΑΘΙΑΣ. 175 ΠΑΛΑΙΟΤΕΡΕΣ ΚΑΙ ΝΕΟΤΕΡΕΣ ΕΡΕΥΝΕΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ ΤΡΙΛΟΦΟΥ ΣΤΕΝΗΜΑΧΟΥ Ν. ΗΜΑΘΙΑΣ. Ο Νομός Ημαθίας, με το πλούσιο αρχαιολογικό παρελθόν του, υπήρξε για πολλά χρόνια ένα ανεξάντλητο πεδίο έρευνας και μελέτης

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΠΑΛΑΜΑΡΙ ΤΗΣ ΣΚΥΡΟΥ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΡΩΙΜΗ ΚΑΙ ΜΕΣΗ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ

ΤΟ ΠΑΛΑΜΑΡΙ ΤΗΣ ΣΚΥΡΟΥ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΡΩΙΜΗ ΚΑΙ ΜΕΣΗ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ ΤΟ ΠΑΛΑΜΑΡΙ ΤΗΣ ΣΚΥΡΟΥ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΡΩΙΜΗ ΚΑΙ ΜΕΣΗ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ Όνομα: Χολέβα Βασιλική Εξάμηνο: Η Μάθημα: Το Αιγαίο κατά την 3η χιλιετία π.χ Διδάσκων: Βλαχόπουλος Ανδρέας ΠΑΛΑΜΑΡΙ I ΠΧ II ΠΑΛΑΜΑΡΙ

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος

Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος [IA11] ΚΛΑΣΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ Α Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος Πρώιμοι και Γεωμετρικοί χρόνοι (1100-700 π.χ.) Οι περίοδοι της αρχαίας ελληνικής τέχνης:

Διαβάστε περισσότερα

ποδράσηη Διονυσία Διονυσίου Σιδώνια Σχέδια εργασίας σχολείων-μουσείων σχολικού έτους 2011-2012 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ ΜΑΘΗΤΩΝ Γυμνάσιο Αγιάς Λάρισας

ποδράσηη Διονυσία Διονυσίου Σιδώνια Σχέδια εργασίας σχολείων-μουσείων σχολικού έτους 2011-2012 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ ΜΑΘΗΤΩΝ Γυμνάσιο Αγιάς Λάρισας ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ ΜΑΘΗΤΩΝ 9 ποδράσηη 5 Σχέδια εργασίας σχολείων-μουσείων σχολικού έτους 2011-2012 «Αθανασάκειο» Αρχαιολογικό Μουσείο Βόλου Γυμνάσιο Αγιάς Λάρισας Διονυσία Διονυσίου Σιδώνια ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Αριστοτέλειο Πνευματικό Κέντρο Δήμου Αριστοτέλη, 630 75 Ιερισσός Χαλκιδικής 23770 21121-21130 23770 21132 aristoteleio@dimosaristoteli.

Αριστοτέλειο Πνευματικό Κέντρο Δήμου Αριστοτέλη, 630 75 Ιερισσός Χαλκιδικής 23770 21121-21130 23770 21132 aristoteleio@dimosaristoteli. Ιερισσός, 17 Νοεμβρίου 2015 ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ Για πρώτη φορά η ιστορία της Αρναίας στην οθόνη Κυριακή 29 Νοεμβρίου 2015, στις 12.00 το μεσημέρι στην Αίθουσα Μητροπολίτη Σωκράτη στην Αρναία Η Εφορεία Αρχαιοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΝΑΣΤΗΛΩΣΗΣ ΤΟΥ ΚΑΜΠΑΝΑΡΙΟΥ>> ΠΕΡΙΟΧΗ:ΚΑΣΤΑΝΙΑ ΔΗΜΟΣ ΣΕΡΒΙΩΝ-ΝΟΜΟΣ ΚΟΖΑΝΗΣ

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΝΑΣΤΗΛΩΣΗΣ ΤΟΥ ΚΑΜΠΑΝΑΡΙΟΥ>> ΠΕΡΙΟΧΗ:ΚΑΣΤΑΝΙΑ ΔΗΜΟΣ ΣΕΡΒΙΩΝ-ΝΟΜΟΣ ΚΟΖΑΝΗΣ Τ.Ε.Ι. ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ:ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ ΥΠΟΔΟΜΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΕΡΙΟΧΗ:ΚΑΣΤΑΝΙΑ ΔΗΜΟΣ ΣΕΡΒΙΩΝ-ΝΟΜΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ

ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ ΚΕΡΑΜΙΚΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ Η κεραμική, μια πανάρχαια τέχνη, χρησιμοποιεί ως πρώτη ύλη το αργιλόχωμα. Όταν αναμείξουμε το αργιλόχωμα με νερό θα προκύψει μία πλαστική μάζα

Διαβάστε περισσότερα

Greither Elias. "Icarus" Fresco Munchen 1616

Greither Elias. Icarus Fresco Munchen 1616 Greither Elias. "Icarus" Fresco Munchen 1616 Η θρησκεία των Μινωιτών Στην είσοδο του Ιδαίου Αντρου φαίνεται ο βωμός λαξευμένος στο βράχο σπήλαιο Καμαρών Δικταίο άντρο τριμερές ιερό ανακτόρωνφαιστού Μινωική

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014

ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014 ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014 Η ΚΘ Εφορεία Προϊστορικών & Κλασικών Αρχαιοτήτων και η Επιστημονική Ομάδα των Ανασκαφών Αυγής οργανώνουν για πέμπτη χρονιά εκπαιδευτικές δράσεις με αφορμή

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ 10η ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗ Εικ. 1. Αεροφωτογραφία του οικισμού της Ποτίδαιας. Εικ. 2. Τμήμα του διατειχίσματος. Διατείχισμα της Κασσάνδρειας Στη θέση της αρχαίας Ποτίδαιας, που καταστράφηκε

Διαβάστε περισσότερα

Βυζαντινά και Οθωμανικά μνημεία της Μάκρης

Βυζαντινά και Οθωμανικά μνημεία της Μάκρης Βυζαντινά και Οθωμανικά μνημεία της Μάκρης Στρατηγικής σημασίας η θέση της Μάκρης / Κατοικήθηκε από την αρχαιότητα Οικισμός με διαρκή ανθρώπινη παρουσία από τα νεολιθικά χρόνια Ορατά στο κέντρο της σημερινής

Διαβάστε περισσότερα

Iδεολογία κατά την Εποχή του Χαλκού. Κική Πιλάλη, Καθηγήτρια Προϊστορικής Αρχαιολογίας (1945-2008)

Iδεολογία κατά την Εποχή του Χαλκού. Κική Πιλάλη, Καθηγήτρια Προϊστορικής Αρχαιολογίας (1945-2008) Iδεολογία κατά την Εποχή του Χαλκού Κική Πιλάλη, Καθηγήτρια Προϊστορικής Αρχαιολογίας (1945-2008) Με την αρχή της ΕΧ παρατηρείται μια αλλαγή στη συμβολική έκφραση των προϊστορικών κοινοτήτων στο βόρειο

Διαβάστε περισσότερα

Βεργίνα. digitalarchive

Βεργίνα. digitalarchive digitalarchive Βεργίνα publishing by tag Πόλη του Νομού Ημαθίας στην περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας. Η Βεργίνα απέκτησε ιστορική σημασία μετά την ανακάλυψη του τάφου του Φιλίππου Β, πατέρα του Μεγάλου

Διαβάστε περισσότερα

Υπηρεσία Συντηρήσεως Μνημείων Ακροπόλεως σε συνεργασία με την Α' ΕΠΚΑ-Κέντρο Μελετών Ακροπόλεως

Υπηρεσία Συντηρήσεως Μνημείων Ακροπόλεως σε συνεργασία με την Α' ΕΠΚΑ-Κέντρο Μελετών Ακροπόλεως Υπηρεσία Συντηρήσεως Μνημείων Ακροπόλεως σε συνεργασία με την Α' ΕΠΚΑ-Κέντρο Μελετών Ακροπόλεως Η Υπηρεσία Συντηρήσεως Μνημείων Ακροπόλεως (ΥΣΜΑ) δραστηριοποιείται στον αρχαιολογικό χώρο της Ακροπόλεως.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟÏΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟÏΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΙΒ' ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟÏΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ Έως πρόσφατα στη δικαιοδοσία της ΙΒ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων, με έδρα τα Ιωάννινα, περιλαμβάνονταν οι Ν. Ιωαννίνων, Άρτας, Πρέβεζας

Διαβάστε περισσότερα

Α Κύκλος: 1 14 Ιουλίου 2013

Α Κύκλος: 1 14 Ιουλίου 2013 Α Κύκλος: 1 14 Ιουλίου 2013 ΔΕΥΤΕΡΑ, 1 Ιουλίου Άφιξη στο ξενοδοχείο Ιλισός και τακτοποίηση στα δωμάτια 17:30 Κέρασμα και συνάντηση με τους υπεύθυνους των Θερινών Σχολείων 20:30-23:00 ΤΡΙΤΗ, 2 Ιουλίου 09:30-10:00

Διαβάστε περισσότερα

Mικροί - Mεγάλοι σε δράση

Mικροί - Mεγάλοι σε δράση Υπουργείο Πολιτισμού, Παιδείας και Θρησκευμάτων Γενική Διεύθυνση Αρχαιοτήτων και Πολιτιστικής Κληρονομιάς Διεύθυνση Μουσείων Τμήμα Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων και Επικοινωνίας Εφορεία Αρχαιοτήτων Αθηνών

Διαβάστε περισσότερα

«Το Ναυάγιο των Αντικυθήρων» Το Πλοίο, οι Θησαυροί, ο Μηχανισμός

«Το Ναυάγιο των Αντικυθήρων» Το Πλοίο, οι Θησαυροί, ο Μηχανισμός Δελτίο Τύπου Περιοδική Έκθεση στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο «Το Ναυάγιο των Αντικυθήρων» Το Πλοίο, οι Θησαυροί, ο Μηχανισμός 6 Απριλίου 2012 28 Απριλίου 2013 Το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, συνεχίζει

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαιολογικό µουσείο Κιµώλου

Αρχαιολογικό µουσείο Κιµώλου Αρχαιολογικό µουσείο Κιµώλου εισαγωγή η παρουσίαση φιλοδοξεί να είναι µια παρουσίαση του µουσείου από την πλευρά του επισκέπτη, χωρίς να έχουµε µιλήσει µε τους αρµόδιους για τις προθέσεις και τους στόχους

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΦΩΤΙΟΣ ΠΕΤΣΑΣ ΚΑΙ Η ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΣΤΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ. Οι δεκαετίες του 50 και 60 υπήρξαν για τη Μακεδονία η περίοδος οργάνωσης

Ο ΦΩΤΙΟΣ ΠΕΤΣΑΣ ΚΑΙ Η ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΣΤΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ. Οι δεκαετίες του 50 και 60 υπήρξαν για τη Μακεδονία η περίοδος οργάνωσης Ο ΦΩΤΙΟΣ ΠΕΤΣΑΣ ΚΑΙ Η ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΣΤΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ Οι δεκαετίες του 50 και 60 υπήρξαν για τη Μακεδονία η περίοδος οργάνωσης της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας, υπεΰθυνης για την αρχαιολογική έρευνα και όλα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΝΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ «ΠΑΜΕ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ» ΚΑΙ «ΠΑΜΕ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΠΕΡΙΠΑΤΟ ΤΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ»

ΤΑ ΝΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ «ΠΑΜΕ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ» ΚΑΙ «ΠΑΜΕ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΠΕΡΙΠΑΤΟ ΤΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ» ,,^ -^,;-,..:..,, : χ λ κ«:! «e.«?s"'h. ΗΗΗΜΗΗΒ ΤΑ ΝΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ «ΠΑΜΕ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ» ΚΑΙ «ΠΑΜΕ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΠΕΡΙΠΑΤΟ ΤΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ» ΕΙΡΗΝΗ ΚΑΙΜΑΡΑ Τα καινούρια προγράμματα του Τμήματος Εκπαιδευτικών

Διαβάστε περισσότερα

Το Μεσαιωνικό Κάστρο Λεμεσού.

Το Μεσαιωνικό Κάστρο Λεμεσού. Το Μεσαιωνικό Κάστρο Λεμεσού. 1 Περιεχόμενα: Εισαγωγή σελ.3 Ιστορική αναδρομή σελ.4 Περιγραφή του χώρου σελ.5-7 Βιβλιογραφία σελ.8 Παράρτημα σελ.9-10 2 Εισαγωγή. Στο κέντρο της Λεμεσού υπάρχει το Κάστρο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΜΟΥΣΕΙΟ-ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ I ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΚΟΡΝΗΛΙΑ ΧΑΤΖΗΑΣΛΑΝΗ, ΕΙΡΗΝΗ ΚΑΪΜΑΡΑ, ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ Η σχολική χρονιά 2009-2010 ξεκίνησε για τον Τομέα Ενημέρωσης και Εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΜΑΚΥΝΕΙΑΣ.

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΜΑΚΥΝΕΙΑΣ. Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΜΑΚΥΝΕΙΑΣ. βασίσθηκε στην εργασία που εκπόνησε ειδική επιστημονική ομάδα υπό τους κ.κ. Λάζαρο Κολώνα τ. γενικό Διευθυντή Αρχαιοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

ΒΥΡΩΝ Γ. ΠΟΛΥΔΩΡΑΣ. Βουλευτής Β Αθηνών Νέας Δημοκρατίας ΕΡΩΤΗΣΗ. Προς τον ΑΝΑΠΛΗΡΩΤΗ ΥΠΟΥΡΓΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ

ΒΥΡΩΝ Γ. ΠΟΛΥΔΩΡΑΣ. Βουλευτής Β Αθηνών Νέας Δημοκρατίας ΕΡΩΤΗΣΗ. Προς τον ΑΝΑΠΛΗΡΩΤΗ ΥΠΟΥΡΓΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΒΥΡΩΝ Γ. ΠΟΛΥΔΩΡΑΣ Βουλευτής Β Αθηνών Νέας Δημοκρατίας ΕΡΩΤΗΣΗ Προς τον ΑΝΑΠΛΗΡΩΤΗ ΥΠΟΥΡΓΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ Θέμα : Πηγές του Ιλισσού στις υπώρειες του Υμηττού. 1 / 6 Στις 28-1-11 είχα υποβάλει ερώτηση προς το

Διαβάστε περισσότερα

ναού του Ολύμπιου Διός που ολοκλήρωσε, το 131 μ.χ., ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Αδριανός.

ναού του Ολύμπιου Διός που ολοκλήρωσε, το 131 μ.χ., ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Αδριανός. ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ ΠΥΛΗ ΤΟΥ ΑΔΡΙΑΝΟΥ Πρόκειται για τα απομεινάρια ενός από τους μεγαλύτερους ναούς του αρχαίου κόσμου, του ναού του Ολύμπιου Διός που ολοκλήρωσε, το 131 μ.χ., ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Αδριανός.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ Στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο πραγματοποιούνται προγράμματα που πλαισιώνουν τις Μόνιμες Συλλογές του. Αναλυτικότερα, για τη σχολική χρονιά 2015-2016

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ

Θέμα: ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΤΕΙ ΣΕΡΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΔΟΜΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ Θέμα: ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΩΝ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗΣ & ΟΙΚΟΔΟΜΙΚΗΣ Σύνταξη κειμένου: Μαρία Ν. Δανιήλ, Αρχιτέκτων

Διαβάστε περισσότερα

Η Νίκη ήταν κόρη της Στύγας και του Πάλλαντα. Είχε αδέρφια της το Κράτος, το Ζήλο και τη Βία.

Η Νίκη ήταν κόρη της Στύγας και του Πάλλαντα. Είχε αδέρφια της το Κράτος, το Ζήλο και τη Βία. Η Νίκη σε νομίσματα Νίκη: θεά της ελληνικής μυθολογίας προσωποποιούσε τη δόξα του ελληνικού πολιτισμού. Η Νίκη στέλνονταν από το Δία για να εξυμνήσει μία νίκη, να προσφέρει σπονδές ή να στεφανώσει ένα

Διαβάστε περισσότερα

33 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΣΥΛΟ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΤΜΗΜΑ Ε2 2013-2014 1

33 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΣΥΛΟ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΤΜΗΜΑ Ε2 2013-2014 1 ΕΝΑ ΓΟΗΤΕΥΤΙΚΟ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΧΡΟΝΙΑ, ΓΕΜΑΤΟ ΕΚΠΛΗΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΛΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ. 33 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΣΥΛΟ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΤΜΗΜΑ Ε2 2013-2014 1 Εικόνα 1 Εικόνα 2 Ρωμαϊκές λεγεώνες

Διαβάστε περισσότερα

Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη

Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη Νάγια Οικονομίδου 2014-2015 1 Περιεχόμενα Πρόλογος...3 1. Γνωρίσματα Κυκλαδικής Τέχνης...4 Πτυόσχημα ειδώλια.5 Βιολόσχημα ειδώλια 6

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΙΩΝ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ-ΘΡΑΚΗΣ ΓΙΑ ΤΟ 2008

ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΙΩΝ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ-ΘΡΑΚΗΣ ΓΙΑ ΤΟ 2008 ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΙΩΝ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ-ΘΡΑΚΗΣ ΓΙΑ ΤΟ 2008 ΝΟΜΟΣ ΕΒΡΟΥ ΣΥΝΟΛΟ 20.000 ΝΟΜΟΣ ΡΟΔΟΠΗΣ ΙΘ' Εφορεία Πρ. Κομοτηνής Έργου 4916 ΙΘ' Εφορεία Πρ. Κομοτηνής Π.Τσατσοπούλου Τηλ:2531022411 FAX:2531021517

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΤΡΙΝΗ ΜΟΝΟΚΑΤΟΙΚΙΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΒΥΣΣΟ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ. 44 ΤΕΥΧΟΣ 2/2014 www.ktirio.gr 45

ΠΕΤΡΙΝΗ ΜΟΝΟΚΑΤΟΙΚΙΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΒΥΣΣΟ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ. 44 ΤΕΥΧΟΣ 2/2014 www.ktirio.gr 45 ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ - ΕΠΙΒΛΕΨΗ: Whitebox Architects - Π. Κοκκαλίδης, Α.Τριανταφυλλίδου, Α. Δρέλλα www.whitebox.gr ΣΤΑΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ: Χ. Βαχλιώτης H/M MEΛETH: Conap - Α. Ψαρουδάκης TEXNIKH ETAIPΕIA

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΑρΧΑιολογικΑ εργα στη ΘεσσΑλονικη στισ ΑρΧεσ Τησ δεκαετιασ Του 1960.

ΤΑ ΑρΧΑιολογικΑ εργα στη ΘεσσΑλονικη στισ ΑρΧεσ Τησ δεκαετιασ Του 1960. 7 ΤΑ ΑρΧΑιολογικΑ εργα στη ΘεσσΑλονικη στισ ΑρΧεσ Τησ δεκαετιασ Του 1960. Με την έναρξη αυτής της εκδήλωσης για να τιμηθεί ένας παλιός συνάδελφος, ο Φώτιος Πέτσας, θα ήθελα να συγχαρώ τους νέους που προσπαθούν

Διαβάστε περισσότερα

ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ [www.philosophical-research.org] ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΙΣΤΟΡΙΚΟΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟΥ ΛΟΓΟΥ. Μελέτη Ελληνισμού

ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ [www.philosophical-research.org] ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΙΣΤΟΡΙΚΟΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟΥ ΛΟΓΟΥ. Μελέτη Ελληνισμού ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ [www.philosophical-research.org] ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΙΣΤΟΡΙΚΟΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟΥ ΛΟΓΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ Λ. ΠΙΕΡΡΗΣ ΚΥΚΛΟΣ ΚΖ ΠΕΡΙΟΔΟΣ 2013-2014 Μελέτη Ελληνισμού Ιδέα 5ης Χωρολογικής Εκδρομής: Ολυμπία

Διαβάστε περισσότερα