Demoktesis και res extra commercium: μιά καντιανή απάντηση στον Nozick

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Demoktesis και res extra commercium: μιά καντιανή απάντηση στον Nozick"

Transcript

1 Φίλιππος Βασιλόγιαννης Demoktesis και res extra commercium: μιά καντιανή απάντηση στον Nozick 1. Η σχέση του προσώπου προς το σώμα του βρίσκεται στο επίκεντρο των πραγματεύσεων πολλών βιοηθικών καθηκόντων 1. Το κρίσιμο νομικό ζήτημα έγκειται στο ερώτημα αν το σώμα αποτελεί ιδιοκτησία του προσώπου ή, ακριβέστερα, αν το πρόσωπο έχει εμπράγματα δικαιώματα επί του σώματός του ζήτημα που αποτελεί την άλλη όψη του ερωτήματος αν το ανθρώπινο σώμα αποτελεί πράγμα. Όπως είναι φυσικό, η επιστήμη του δικαίου έχει από πολύ παλαιά κληθεί να αντιμετωπίσει το πρόβλημα της νομικής φύσεως και καταστάσεως του ανθρωπίνου σώματος. Κατά την κρατούσα μεταξύ των συνταγματολόγων τουλάχιστον στην ηπειρωτική Ευρώπη άποψη, «[τ]ο σώμα και τα όργανά του δεν αποτελούν ιδιοκτησία του προσώπου, αποτελούν το πρόσωπο. Το δικαιϊκό καθεστώς του διέπεται από τις αρχές του αδιαθέτου του ανθρωπίνου σώματος και της μη εμπορευματοποιήσεως των προϊόντων του» 2. Αυτή υπήρξε και η θέση του Kant στο ζήτημα 3. Την άποψη αυτή δεν συμμερίζεται ένα ιδιαίτερα ισχυρό ρεύμα στον χώρο της πολιτικής φιλοσοφίας, το οποίο επικεντρώνεται ακριβώς στη θέση ότι υφίσταται ιδιοκτησία επί του εαυτού (self-ownership), συνεπώς, και ιδιοκτησία του προσώπου επί του σώματός του. Στην παρούσα συμβολή εκτίθεται ένας γενικότερος καντιανός αντίλογος, όχι στη θέση καθ εαυτή, αλλά σε ορισμένες ενδιαφέρουσες αναπτύξεις της. Οι εν λόγω αναπτύξεις συνδέονται με τον πλέον εξέχοντα εκπρόσωπο των σχετικών ιδεών (ή ιδεολογίας, γνωστής ως Εισήγηση στην 6 η Ετήσια Επιστημονική Συνάντηση του (διατμηματικού) Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών του Πανεπιστημίου Κρήτης «Βιοηθική» ( ) (σε συνοπτική εκδοχή), καθώς και στο Σεμινάριο Βιοηθικής της Εθνικής Επιτροπής Βιοηθικής ( ) υπό δημοσίευση στον συλλογικό τόμο προς τιμήν του Καθηγητή Ιωάννη Σπυριδάκη. Οι 8-11 συνοψίζουν βασικές πτυχές της επιχειρηματολογίας του γράφοντος στην υπό έκδοση μονογραφία του Πρόσωπα, λόγοι και πράγματα: ατομική ιδιοκτησία και δικαιοσύνη (Αθήνα, 2011). Στην εν λόγω μονογραφία εξετάζεται το ζήτημα της ατομικής ιδιοκτησίας από τη σκοπιά της εναρμονίσεως των αρχών της διορθωτικής (ή μη διανεμητικής) δικαιοσύνης (της δικαιοσύνης που διέπει κατ αρχήν τις έννομες σχέσεις ιδιωτικού δικαίου) με αρχές διανεμητικής δικαιοσύνης. 1 Βλ. ανάπτυξη του ζητήματος στην ενότητα «Το ανθρώπινο σώμα ως πρόσωπο και πράγμα», in Παύλου Κ. Σούρλα και Φιλίππου Κ. Βασιλόγιαννη, Δίκαιο, ηθική και βιοηθική: Θεωρητική θεμελίωση και πρακτικά διλήμματα (Αθήνα: Εκδόσεις Πόλις, 2011, υπό έκδοση). 2 Αντώνης Μανιτάκης, «Le respect de la valeur humaine comme limite et règle de jugement de l expérimentation biomédical», Journées de la Société de Législation Comparée (1992), σ Πρβλ. Arthur Ripstein, Force and Freedom: Kant s Legal and Political Philosophy (Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 2009), 68: «Δεν είμαι κύριος του προσώπου μου είμαι το πρόσωπό μου». Βλ., εκτενέστερα, «Το ανθρώπινο σώμα ως πρόσωπο και πράγμα», 5.7.

2 2 Φίλιππος Βασιλόγιαννης Demoktesis και res extra commercium libertarianism [«ελευθεροκρατίας»;]), τον Robert Nozick 4, η θεωρία του οποίου, πάντως, γιά τη δικαιοσύνη είναι αδιανόητη χωρίς την καντιανή ηθική φιλοσοφία: Κατά τις πλέον θεμελιώδεις αρχές που επικαλείται ο Nozick, «τα άτομα έχουν δικαιώματα, γι αυτό υπάρχουν πράγματα που κανένα πρόσωπο ή ομάδα δεν δύναται να τους προκαλέσει (χωρίς να παραβιάσει τα δικαιώματά τους)... Τα δικαιώματα των άλλων καθορίζουν τους περιορισμούς, στους οποίους υπόκεινται οι πράξεις σου» 5. Πρόκειται γιά τα δικαιώματα ως πλευρικούς περιορισμούς (side constraints). Πράγματι, ο Nozick υπήρξε πρωτοπόρος στη σύλληψη της θεωρίας των δικαιωμάτων ως θεωρίας ως προς το status ή το απαραβίαστο του προσώπου όπως σήμερα είναι γνωστή 6 ή, ακριβέστερα, ως προς το status των προσώπων στις αμοιβαίες σχέσεις τους. Κατά τον Nozick, τα δικαιώματα, ως απολύτως αρνητικά (καθώς και οι σύστοιχες προς αυτά αρχές μη διανεμητικής δικαιοσύνης, όπως θα διαπιστώσουμε στη συνέχεια), δεν εγγυώνται την ευημερία (ή οποιαδήποτε άλλα αγαθά) του προσώπου, αλλά θεμελιώνουν ατομικές αξιώσεις αποχής των άλλων από ορισμένες ενέργειες κατά του φορέα τους περαιτέρω, δεν υπόκεινται σε σταθμίσεις 7 ούτε αντιμετωπίζουν τον 4 O Nozick, παρ ότι θεωρείται ως πολιτικός φιλόσοφος, έγραψε ένα μόνο βιβλίο πολιτικής φιλοσοφίας, το Anarchy, State and Utopia (New York: Basic Books, 1974), και δεν επανήλθε σε ζητήματα πολιτικής φιλοσοφίας, αν εξαιρέσει κανείς τις συνοπτικές και αναθεωρητικές αναπτύξεις του στο βιβλίο του The Examined Life: Philosophical Meditations (New York: Simon & Schuster, 1989), σς 30 επ. και ιδίως, ως προς την προβληματική της θεματικής μας, 286 επ. (Ο ίδιος εξηγεί τους λόγους στην εισαγωγή του στη συλλογή άρθρων του Socratic Puzzles [Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1997], σς 1 επ.) Η καλύτερη ίσως διαθέσιμη στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό εισαγωγή στις ιδέες της ελευθεροκρατίας περιέχεται στο βιβλίο του Will Kymlicka, Η πολιτική φιλοσοφία της εποχής μας, μετ. Γρηγόρη Μολύβα (Αθήνα: Εκδόσεις Πόλις, 2005), σς 198 επ. Σημειωτέον ότι η φιλοσοφικά περισσότερο ενδιαφέρουσα ανάπτυξη της ελευθεροκρατίας συνδέεται μάλλον με ισοκρατικές (egalitarian) ή σοσιαλδημοκρατικές ιδέες βλ. τη σχετική τεκμηρίωση στις συλλογές των Peter Vallentyne και Hillel Steiner, The Origins of Left-Libertarianism: An Anthology of Historical Writings (New York: Palgrave, 2000) και Left-Libertarianism and Its Critics: The Contemporary Debate (ό. π.). Γιά τη διαχρονική υποδοχή του Anarchy, State and Utopia από τη φιλοσοφική κοινότητα βλ. τις συλλογές των Jeffrey Paul (ed.), Reading Nozick: Essays on Anarchy, State, and Utopia (Totowa: Rowman & Littlefield, 1981), και David Schmidtz (ed.), Robert Nozick (Cambridge: Cambridge University Press, 2002), σς Anarchy, State and Utopia, σς ix και Βλ. F. M. Kamm, Intricate Ethics: Rights, Responsibilities, and Permissible Harm (Oxford: Oxford University Press, 2008), σς 227 επ. και 237 επ., καθώς και Thomas Nagel, «The Value of Inviolability», in Paul Bloomfield (ed.), Morality and Self-Interest (Oxford: Oxford University Press, 2008), σς 102 επ. Ο ίδιος ο Nagel, ήδη στην οξεία κριτική του «Libertarianism Without Foundations», in Jeffrey Paul (ed.), Reading Nozick, σ. 198, εξηγεί (και κατά βάση συμφωνεί) ότι, κατά τον Nozick, τα δικαιώματα δεν αποτελούν εγγυήσεις «ότι δεν θα σου συμβούν ορισμένα πράγματα ούτε αξιώσεις παροχής ορισμένων ευκαιριών... Η σχέση μεταξύ του κατόχου του δικαιώματος και του προσώπου που το παραβίασε, και όχι η εγγενής φύση του κατόχου ή ο βίος του, πρέπει να αποτελέσουν στοιχείο της αναλύσεως του δικαιώματος και της εξηγήσεως του θεμελίου του». 7 Με την εξαίρεση της αποφυγής μιάς «ακραίας ηθικής καταστροφής» βλ. Anarchy, State and Utopia, σ. 30. (Κατά μία καντιανή, ωστόσο, θεωρία η εν λόγω «ακραία ηθική καταστροφή», όπως και κάθε νομιμοποιημένος περιορισμός, αποτελεί εγγενές, όχι εξωγενές όριο των δικαιωμάτων. Χωρίς να επεκταθούμε εδώ [βλ. Πρόσωπα, λόγοι και πράγματα, 5.2], όπως στις κατωτέρω αναπτύξεις θα γίνει εμμέσως αντιληπτό, η ατομοκεντρική θεωρία του Nozick δεν του επιτρέπει ίσως να συλλάβει την κοινή

3 Φίλιππος Βασιλόγιαννης Demoktesis και res extra commercium 3 κίνδυνο συγκρούσεων ή επιλύσεως προβλημάτων που σχετίζονται, π. χ., με τη σπανιότητα των επιθυμητών αγαθών και τους σχετικούς ανταγωνισμούς 8. Στο θέμα μας, τώρα, η ιδέα της ιδιοκτησίας επί του εαυτού σημαίνει ακριβώς ότι το πρόσωπο δεν επιτρέπεται να καταστεί θύμα (διανεμητικού) διαμελισμού, χάριν, π. χ., της σωτηρίας της ζωής πολλών άλλων 9, ακριβώς επειδή είναι κύριος του εαυτού του, όπως ο κύριος του δούλου του 10 η ιδιοκτησία επί του εαυτού καθορίζει γιά το άτομο έναν απαραβίαστο ηθικό χώρο 11. Πριν όμως προχωρήσουμε στην εξέταση του ζητήματος, ας επισκοπήσουμε ως εισαγωγή στον φιλοσοφικό προβληματισμό κάποια κρίσιμα νομικά δεδομένα. 2. Κατά τη διδασκαλία του ιδιωτικού δικαίου, το ζήτημα της σχέσεως του προσώπου προς το σώμα του είναι περισσότερο σύνθετο από ό,τι αφήνει να εννοηθεί (στην κατηγορηματικότητά της) η συνταγματολογική προσέγγισή του. Ο Καθηγητής Ιωάννης Σπυριδάκης εκθέτει τη σχετική διδασκαλία και παράδοση στο εγχειρίδιό του γιά το εμπράγματο δίκαιο 12 : Σύμφωνα με τον ορισμό του ισχύοντος Αστικού Κώδικα (άρθρο 947 1), πράγματα είναι μόνο τα ενσώματα αντικείμενα. Ο Σπυριδάκης επισημαίνει ότι το απρόσωπο «ως στοιχείο της έννοιας του πράγματος, προκύπτει ευθέως» από τον εν λόγω ορισμό, «όπου το πράγμα χαρακτηρίζεται αντικείμενο, στο οποίο αντιπαρατίθεται το υποκείμενο, δηλαδή ο άνθρωπος. Ό,τι δεν είναι πρόσωπο / άνθρωπος μπορεί να είναι πράγμα». Ο ίδιος συνοψίζει τις βασικές, ως προς την προβληματική μας, συνέπειες του ορισμού ως εξής: Ο ζωντανός άνθρωπος δεν δύναται να αποτελέσει πράγμα ούτε ομοίως τα μέλη του ανθρωπίνου σώματος (φυσικά ή τεχνητά), εφ όσον είναι ενωμένα με αυτό. Αν τα μέλη του ανθρώπινου σώματος αποχωρισθούν, δύνανται να αποτελέσουν πράγματα. Τα μεν τεχνητά μέλη δεν αποτελούν παρά πράγματα. Το ίδιο θα μπορούσε να λεχθεί παρατηρεί ο Σπυριδάκης και ως προς τα φυσικά μέλη, «εκτός αν τα χρηστά ήθη υπαγορεύουν αντίθετη λύση... Έτσι π. χ. τα μαλλιά της κεφαλής, αν αποκοπούν, αποτελούν πράγμα[ 13 ] αντίθετα, το αποκοπέν δάχτυλο μπορεί να θεωρηθεί res extra commercium...». Και συνεχίζει:...[δ]ικαιοπραξίες σχετικές με τη διάθεση μελών του ανθρώπινου σώματος (π. χ. δωρεά οργάνου, πώληση αίματος κλπ.) είναι έγκυρ[ες], εφόσον δεν αντίκει[ν]ται στα χρηστά ήθη. Άλλο το θέμα της αδυναμίας αναγκαστικής εκτελέσεως για ρίζα της ασκήσεως και του περιορισμού των δικαιωμάτων: την εξ αντικειμένου τάξη δικαίου που προϋποθέτουν και ιδρύουν.) 8 Πρβλ. Anarchy, State and Utopia, σ Βλ. ό. π., σς 206 επ. 10 Βλ. ό. π., σ Βλ. ό. π., σ Βλ. Ι. Σ. Σπυριδάκη, Εμπράγματο Δίκαιο Α (Αθήνα - Κομοτηνή: Εκδόσεις Αντ. Ν. Σάκκουλα, 2001), σ Προφανώς intra commercium «αν και η αποκοπή των μαλλιών σου προς πώληση δεν είναι απαλλαγμένη ενοχής» (Immanuel Kant, Metaphysik der Sitten, in Kant s gesammelte Schriften, τ. 6 ος [Berlin: Königlich Preußischen Akademie der Wissenschaften, ], 423).

4 4 Φίλιππος Βασιλόγιαννης Demoktesis και res extra commercium ικανοποίηση των σχετικών δικαιωμάτων, αδυναμίας που συνδέεται με το σεβασμό της ανθρώπινης προσωπικότητας. Τέλος, ο Σπυριδάκης επισημαίνει ότι αμφισβητείται μεν αν το πτώμα αποτελεί υπόλλειμμα της προσωπικότητας του θανόντος ή πράγμα (extra commercium), πάντως ταριχευμένα πτώματα, σκελετοί κ. λπ., «που δεν συνδέονται με ορισμένο πρόσωπο», αποτελούν πράγματα (προφανώς intra commercium). 3. Πώς είναι κανονιστικά δυνατό να αποτελέσει το ανθρώπινο σώμα αντικείμενο εμπραγμάτων δικαιωμάτων; Εφ όσον, σύμφωνα με την κρατούσα άποψη, τα μέλη του σώματος (φυσικά ή τεχνητά) είναι ενωμένα με αυτό και, επομένως, δεν αποτελούν πράγματα, η προσβολή τους δεν αποτελεί παρά προσβολή της προσωπικότητας. Η προστασία τους, σύμφωνη με το Pandektensystem και τις διαιρέσεις του που ακολουθεί ο Αστικός Κώδικας, αποτελεί ζήτημα των γενικών αρχών του ιδιωτικού δικαίου: του δικαιώματος στην προσωπικότητα 14. Εφ όσον όμως, μετά τον αποχωρισμό τους από το σώμα, τα μέλη του αποτελούν πράγματα, η προστασία και η ρύθμιση της διαθέσεώς τους δεν δύναται πλέον παρά να αποτελεί ζήτημα εμπραγμάτου δικαίου. Το ζήτημα δεν είναι σχολαστικό πρόκειται γιά την ίδια την κανονιστική δυνατότητα του εμπραγμάτου δικαίου: Έστω, λοιπόν, ότι τα μέλη του σώματος, με τον αποχωρισμό τους από αυτό, καθίστανται πράγματα. Η ύπαρξη πραγμάτων χωρίς κύριο, ακριβέστερα: χωρίς τη νομική δυνατότητα ιδιοποιήσεώς τους (είτε ατομικώς είτε συλλογικώς), θα αποτελούσε θεσμικό σκάνδαλο και θα έθετε σε μιά έννομη τάξη σοβαρά προβλήματα αξιολογικής συνοχής, ιδίως αν τα πράγματα αυτά τύχαινε να είναι πολύτιμα, όπως, π. χ., το ανθρώπινο αίμα. Κατά την κρατούσα άποψη, με τον αποχωρισμό μέλους του σώματος δημιουργείται επ αυτού κυριότητα εκείνου στον οποίο ανήκει το σώμα 15. Τούτο σημαίνει ότι ο τελευταίος, προ του αποχωρισμού, έχει ένα έμφυτο (μη εμπράγματο) δικαίωμα εξουσιάσεως του σώματός του 16. (Αυτή ίσως υπήρξε η θέση του Εγέλου στο ζήτημα 17.) Έπειτα 14 Είναι χαρακτηριστικές οι αντιρρήσεις του Carl von Savigny, System des heutigen römischen Rechts, τ. 2 ος (Berlin, 1840), σς 335 επ, στην αναγνώριση ενός δικαιώματος στην προσωπικότητα τουλάχιστον ως ιδιοκτησιακού δικαιώματος (επί του προσώπου), όπως ο ίδιος το εννοεί: κάτι τέτοιο θα νομιμοποιούσε (μεταξύ των άλλων) ένα δικαίωμα στην αυτοκτονία, υπό την έννοια του Arthur Schopenhauer, «Über den Selbstmord», in Parerga und Paralipomena, Sämtliche Werke, τ. 6 ος, (Wiesbaden: Brodhaus, 1972), σ. 325, ότι «δεν υπάρχει τίποτε στον κόσμο επί του οποίου καθένας να έχει το πλέον ακαταγώνιστο δικαίωμα από ό,τι το ίδιο το πρόσωπό του και η ζωή του». Εναντίον αυτής της απόψεως ο Savigny δεν διστάζει να επικαλεσθεί (με δεδομένη την μάλλον αμοιβαία αντιπάθειά τους) το επιχείρημα του Εγέλου ότι η ζωή δεν αποτελεί κάτι το εξωτερικό προς την προσωπικότητα (Grundlinien der Philosophie des Rechts, in Sämtliche Werke [Stuttgart: Fr. Frommanns Verlag, 1952], σ. 128). 15 Βλ. τον σχολιασμό του Κίμωνος Σούρλα στις εισαγωγικές παρατηρήσεις του στην ερμηνεία των άρθρων του Αστικού Κώδικα περί προστασίας της προσωπικότητας, in ΕρμΑΚ (: Ερμηνεία Αστικού Κώδικος [ Αθήναι: χ. εκδ., 1952]), 46 επ. 16 Ή μήπως προ του κρίσιμου αποχωρισμού έχει εμπράγματα δικαιώματα επί των αποσπάσιμων μελών του σώματός του; Ως προς αυτή την εννοιολογική δυνατότητα πρβλ. Stephen R. Munzer, A Theory of Justice (Cambridge: Cambridge University Press, 1990), σς 47 επ., καθώς και 52 επ.

5 Φίλιππος Βασιλόγιαννης Demoktesis και res extra commercium 5 όμως από τον αποχωρισμό μελών του σώματός του το πρόσωπο αποκτά εμπράγματο δικαίωμα επ αυτών αυτοδικαίως χωρίς να απαιτείται να προβεί σε οποιαδήποτε κρίσιμη ενέργεια (π. χ., κατάληψη του αποχωρισθέντος μέλους του σώματός του). Κάτι τέτοιο όμως, μιά οιονεί έμφυτη κτήση εμπραγμάτων δικαιωμάτων επί των μελών του σώματος, δεν εναρμονίζεται με τις αρχές του εμπραγμάτου δικαίου ή, καλύτερα, της ιδέας του εμπραγμάτου δικαίου 18 : τα πρόσωπα δεν έχουν έμφυτα εμπράγματα δικαιώματα τα αποκτούν επεμβαίνοντας στον εξωτερικό κόσμο (π. χ., κυριεύοντας ένα αδέσποτο πράγμα), διευρύνοντας, δηλαδή, την (απλώς έμφυτη) ελευθερία τους. Τα μέλη του σώματος όμως όπως γίνεται δεκτό δεν καθίστανται με τον αποχωρισμό τους αδέσποτα. (Η ίδια η πράξη του αποχωρισμού τους ιδρύει το δικαίωμα κυριότητας του προσώπου στο οποίο ανήκει το σώμα.) Περαιτέρω, το θεσμικό γεγονός ότι το πρόσωπο καθίσταται πράγματι κύριος των μελών του σώματός του, διά του αποχωρισμού τους από αυτό, δεν φαίνεται να εναρμονίζεται ούτε με τον χαρακτηρισμό τους ως πραγμάτων εκτός συναλλαγής. Η ίδια η ιδέα των πραγμάτων εκτός συναλλαγής έγκειται στις φιλοσοφικές απαρχές της στη νομική αδυνατότητα ιδιωτικής κτήσεώς τους τουλάχιστον με πρωτότυπο τρόπο. 4. Ωστόσο, κατά τη διδασκαλία του ιδιωτικού δικαίου, τα πράγματα εκτός συναλλαγής είναι κατ ακριβολογία πράγματα «περιορισμένης ή ειδικής συναλλαγής» 19, συμβατής κατ αρχήν με την ύπαρξη (ιδιωτικής) κυριότητας επ αυτών. Και πάλι, ο Σπυριδάκης παρατηρεί ότι «κάθε ενσώματο αντικείμενο, που παρουσιάζει τα βασικά στοιχεία της νομικής έννοιας του πράγματος, μπορεί να είναι αντικείμενο συναλλαγής», και συντάσσεται με την άποψη του Απόστολου Γεωργιάδη ότι «η ανικανότητα ορισμένων κατηγοριών πραγμάτων να είναι αντικείμενα συναλλαγής δεν είναι φυσική, αλλά νομική ανικανότητα» 20 προχωρώντας δε την άποψη αυτή στις άκρες συνέπειές της, δηλαδή στον νομικό θετικισμό, αποφαίνεται ότι «η έννομη τάξη (και όχι κάποια φυσική ή λογική αναγκαιότητα) προσδίδει την ανικανότητα αυτήν, λόγω της κοινωνικής σημασίας των πραγμάτων αυτών» 21. Και όμως, οι απαρχές της ιδέας των πραγμάτων εκτός συναλλαγής δεν είναι θετικιστικές, όπως τις εκθέτει ο Roscoe Pound 22 : Οι ρωμαίοι νομικοί υποστηρίζει ο Pound, υπό την επίδραση στωικών ιδεών, αναγνώριζαν ότι τα 17 Βλ. Jeremy Waldron, The Right to Private Property (Oxford: Clarendon Press, 1988), σς 361 επ. 18 Υπό την έννοια που ο Ernest Weinrib στο βιβλίο του The Idea of Private Law (Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1995) επικαλείται την ιδέα του ιδιωτικού δικαίου ως κανονιστικά αυτοτελούς (έναντι των ρυθμίσεων του θετικού δικαίου, εν προκειμένω του ισχύοντος Αστικού Κώδικα). Γιά την ιδέα του εμπραγμάτου δικαίου υπό την έννοια του κυρίως κειμένου βλ. Peter Benson, «Philosophy of Private Law», in Jules Coleman και Scott Shapiro (eds), The Oxford Handbook of Jurisprudence & Philosophy of Law (Oxford: Oxford University Press, 2002), σς 752 επ. 19 Βλ. Ι. Σ. Σπυριδάκη, Εμπράγματο Δίκαιο Α, σ Βλ. Απόστολου Γεωργιάδη, Εμπράγματο Δίκαιο (Αθήνα - Θεσσαλονίκη: Εκδόσεις Σάκκουλα, 2 η έκδ. 2010), σ Ό. π., σ An Introduction to the Philosophy of Law (New Haven: Yale University Press, αναθ. έκδ. 1954), σς 110 επ.

6 6 Φίλιππος Βασιλόγιαννης Demoktesis και res extra commercium πλείστα πράγματα είναι εκ φύσεως προορισμένα προς έλεγχο από τους ανθρώπους και μάλιστα ατομικώς. Ορισμένων όμως πραγμάτων η ατομική εξουσίαση αντίκειται προς τον εκ φύσεως σκοπό τους. Γι αυτό, δεν δύνανται να αποτελέσουν αντικείμενο ιδιωτικής κτήσεως με κανέναν από τους παραδεδεγμένους τρόπους, δηλαδή ούτε διά της καταλήψεώς τους (όπως συμβαίνει με τα αδέσποτα πράγματα) ούτε διά ειδοποιίας. Αποτελούν res extra commercium. Τέτοια είναι τα εκ φύσεως κοινά τοις πάσι (όπως η θάλασσα και ο αέρας) ή τα δημοσίας χρήσεως (όπως οι οδοί και τα θέατρα) ή τα αφιερωμένα στην εξυπηρέτηση θρησκευτικών σκοπών (όπως οι ναοί). Σε ένα καθεστώς που επιτρέπει τη δουλεία, όπως συνέβαινε στη ρωμαϊκή έννομη τάξη, ο ελεύθερος άνθρωπος νοείται ως το κατ εξοχήν αντικείμενο εκτός συναλλαγής 23. Πράγματι, κατά την ιουστινιάνεια κωδικοποίηση, τόσο η πώληση ενός πράγματος εκτός συναλλαγής όσο και ενός ελεύθερου ανθρώπου συναποτελούν την αυτή περίπτωση άκυρης συμβάσεως 24. Εν όψει της φιλοσοφικής ιδέας των πραγμάτων εκτός συναλλαγής ερωτάται, ανεξαρτήτως των ρυθμίσεων του ισχύοντος δικαίου ή των ισχυόντων κ. λπ. δικαίων, σε ποιό δικαιικό καθεστώς πρέπει να περιέρχονται τα μέλη του ανθρώπινου σώματος μετά τον αποχωρισμό τους από αυτό; Γιατί, διά του αποχωρισμού τους, να μη καθίστανται απλώς δημόσια περιουσία; Κάτι τέτοιο, ιδίως αν τα αποχωριζόμενα μέλη αποτελούν σημαντικούς πόρους δυνητικά διαθέσιμους σε όσους τους έχουν ανάγκη (π. χ., ζωτικά όργανα προς μεταμόσχευση), όχι μόνο δεν φαίνεται αδικαιολόγητο, αλλά τουλάχιστον ηθικά ίσως επιβεβλημένο 25. Με άλλα λόγια, γιατί να μη αποτελεί το ζήτημα της ιδιοκτησίας επί των μελών του σώματος ζήτημα διανεμητικής δικαιοσύνης ή, άλλως, απαλλοτριώσεως, δηλαδή υποχρεωτικής πωλήσεως 26, η οποία διέπεται από αρχές μη διανεμητικής δικαιοσύνης; (Αν όμως η ακούσια πώληση είναι θεσμικά ανεκτή, γιατί να μη είναι και η εκούσια; Στην πρώτη πάντως, την ακούσια, υφίσταται το πρόσθετο επιχειρηματολογικό βάρος της δικαιολογήσεως του υποχρεωτικού χαρακτήρα της.) Σύμφωνα με τις άκρες κανονιστικές συνέπειες της ιδέας αυτής, της, ούτως ειπείν, δημοκτησίας των μελών του ανθρωπίνου σώματος, θα εξακολουθούσαμε να εξουσιάζουμε και τους δύο οφθαλμούς μας, μόνον καθ όσον και εν όσω δεν υφίστανται εν τω μεταξύ τυφλοί που δεν δύνανται να επωφεληθούν από τη μεταμόσχευση ενός εξ αυτών! Κάτι τέτοιο φαίνεται ότι αντίκειται σε κάποιες αντισυνεπειοκρατικές ηθικές διαισθήσεις μας. Πρόκειται όμως άραγε γιά κάτι περισσότερο από διαισθήσεις, τις οποίες, ούτως ή άλλως, θα οφείλαμε να εγκαταλείψουμε, ως κοινωνικές προκαταλήψεις, εν όψει των υπέρτερων προσταγμάτων της δικαιοσύνης 27 ; Κατά 23 Πρβλ. Reinhard Zimmermann, The Law of Obligations: Roman Foundations of the Civilian Tradition (Oxford: Oxford University Press, 1996), σ Βλ. ό. π., σ Το σχετικό επιχείρημα αναπτύσσει με ενάργεια ο Eric Rakowski, Equal Justice (Oxford: Clarendon Press, 1993), σς 167 επ. 26 Πρβλ. τον προβληματισμό του J. E. Penner, «Misled by Property», Canadian Journal of Law and Jurisprudence 18 (2005), σς 83 επ. 27 Βλ. John Rawls, Θεωρία της δικαιοσύνης (Αθήνα: Εκδόσεις Πόλις, 2001), σ. 28.

7 Φίλιππος Βασιλόγιαννης Demoktesis και res extra commercium 7 τον Nozick, όπως προαναφέραμε, πρόκειται σαφώς γιά κάτι περισσότερο από ψιλές ηθικές διαισθήσεις: πρόκειται γιά απόλυτα δικαιώματα επί του εαυτού, τα οποία, ως «ατού» του ατόμου 28, κατισχύουν των διανεμητικών πολιτικών, ασχέτως των αγαθών αποτελεσμάτων τους. Σύμφωνα με τον Nozick, μιά πολιτική διανομής σωματικών μελών αγνοεί τη διακριτότητα των προσώπων (κατά την περίφημη έκφραση του John Rawls 29 ) ή, με άλλα λόγια, το απαραβίαστο του προσώπου. 5. Είδαμε προηγουμένως ότι, κατά την κρατούσα άποψη, ακόμη και αν, μετά τον αποχωρισμό των μελών του σώματος, η υποσχετική σύμβαση διαθέσεώς τους (πωλήσεως ή δωρεάς τους) είναι έγκυρη (σύμφωνη με τα χρηστά ήθη), η αθέτησή της δεν παρέχει δικαίωμα στον δανειστή να απαιτήσει από τον οφειλέτη την εκπλήρωσή της. (Βεβαίως, στην περίπτωση αθετήσεως, ο δανειστής θα είχε έναντι του οφειλέτη αξίωση αποζημιώσεως γιά τη μη εκπλήρωση έγκυρης συμβάσεως.) Εν τούτοις, κάτι τέτοιο δεν εναρμονίζεται με τη θεωρία του Nozick, ακριβώς επειδή κατά την άποψή του έχουμε απόλυτα δικαιώματα επί του εαυτού, συνεπώς εξουσία απεριόριστης διαθέσεως του σώματός μας, όπως και κάθε άλλου πράγματος που έχουμε στην κυριότητά μας. Εφ όσον η υποσχετική σύμβαση είναι έγκυρη, δεν είναι δηλαδή προϊόν βίας, απάτης ή απειλής, τότε το κράτος έχει την (δοτή, όπως θα δούμε) εξουσία να υποχρεώσει τον οφειλέτη στην εκπλήρωσή της, όπως και σε κάθε άλλη περίπτωση. Τα μέλη του ανθρωπίνου σώματος, ως πράγματα, δεν έχουν εγγενείς ιδιότητες περιοριστικές της δικαιοπρακτικής βουλήσεως του προσώπου στο οποίο ανήκει το σώμα ή αντιτασσόμενες από αυτό κατά των δανειστών του. Αν η εκπλήρωση της εν λόγω υποσχετικής συμβάσεως δεν είναι φυσικώς δυνατή, ο οφειλέτης οφείλει να αποζημιώσει πλήρως τον δανειστή. Τα «χρηστά ήθη», οι «κρατούσες αντιλήψεις του μέσου χρηστού ανθρώπου ως προς το ποιά συμπεριφορά είναι η πρέπουσα» 30, οι αντιλήψεις, δηλαδή, των άλλων, δεν αποτελούν νομιμοποιημένο περιορισμό των δικαιωμάτων, η δε διάθεση των μελών του σώματος ενός προσώπου δεν προξενεί (από τη σκοπιά του δικαίου) βλάβη ή ζημία στους άλλους. Οποιαδήποτε εννοιολογική δυνατότητα πραγμάτων εκτός συναλλαγής δεν υφίσταται. Ας εξετάσουμε τους λόγους: Κατά τον Nozick, κάθε πρόσωπο έχει πρωτεύοντα δικαιώματα ιδιοκτησίας επί του εαυτού και ιδιοποιήσεως του εξωτερικού κόσμου, καθώς και δευτερεύοντα δικαιώματα άμυνας και αυτοδικίας. Τα δικαιώματα αυτά είναι αποκλειστικά, προπολιτικά και απόλυτα: δεν υπόκεινται σε σταθμίσεις ούτε σε περιορισμούς (χωρίς τη συναίνεση του προσώπου). Υπόκεινται, βέβαια, σε ρυθμίσεις: οι σχετικές ρυθμίσεις, ωστόσο θα λέγαμε, αποτελούν, ως ζήτημα αρχής, πάντοτε, λόγω της φύσεως των δικαιωμάτων, ρυθμίσεις οιονεί γειτονικού 28 Κατά την προσφυή έκφραση του Ronald Dworkin, «Rights as trumps», in Jeremy Waldron (ed.), Theories of Rights (Oxford: Oxford University Press, 1984), σς 153 επ. 29 Θεωρία της δικαιοσύνης, σ. 55 η οποία σημειωτέον αποτελεί έναν από τους κύριους στόχους της κριτικής του Nozick, Anarchy, State, and Utopia, σς 183 επ. 30 Ι. Σ. Σπυριδάκης, Γενικές Αρχές Αστικού Δικαίου (Αθήνα - Κομοτηνή: Εκδόσεις Αντ. Ν. Σάκκουλα, 2007), σ. 51.

8 8 Φίλιππος Βασιλόγιαννης Demoktesis και res extra commercium δικαίου. Και ο βασικός κανόνας που διέπει τις σχέσεις γειτονικού δικαίου (αποτυπωμένος στο άρθρο 1003 του Αστικού Κώδικα) έγκειται στην υποχρέωση ανοχής των επεμβάσεων που είναι επουσιώδεις ή που είναι ουσιώδεις μεν, αλλά συνήθεις γιά την περιοχή του ακινήτου 31. Η ratio αυτή γιατί να μη ισχύει γιά όλες τις σχέσεις των προσώπων, εφ όσον δεν δύνανται να αποφύγουν την επαφή τους; Η αναπότρεπτη φυσική επαφή τους δεν υφαίνει, κατ αρχάς, παρά ένα δίκτυο γεωγραφικής γειτνιάσεως. Τούτων δοθέντων, πώς θα μπορούσε να δικαιολογηθεί η ύπαρξη της επικράτειας; Το ερώτημα είναι κρίσιμο, διότι η ίδια η ιδέα της επικράτειας στην καλύτερη εκδοχή της δεν σημαίνει παρά, όπως θα διαπιστώσουμε, την πρωτογενή ύπαρξη πραγμάτων εκτός συναλλαγής (η οποία, ως πρωτογενής, αντιστοιχεί σε έμφυτο δικαίωμα του προσώπου) 32. Η δικαιολόγηση της επικράτειας συνυφαίνεται εν προκειμένω με τη δικαιολόγηση του κράτους, του de jure μονοπωλίου της βίας 33. Ο Nozick επιχειρεί την αναίρεση του αναρχισμού, δείχνοντας ότι είναι δυνατή η δημιουργία του κράτους (όχι των υφισταμένων!), χωρίς να παραβιασθούν τα εν λόγω δικαιώματα (απόλυτης ιδιοκτησίας και προστασίας). Εν περιλήψει 34, εφ όσον τα πρόσωπα έχουν τα δικαιώματα που προαναφέραμε, είναι φυσικό, γιά την αποφυγή συγκρούσεων (εφ όσον και οι πιο καλοπροαίρετοι και αμερόληπτοι κριτές των συμφερόντων τους είναι φυσικό να διαφωνούν εν προκειμένω δε τον τελευταίο λόγο θα τον είχε η νομιμοποιημένη μεν βία, αλλά του ισχυροτέρου) ή μειώσεως του κόστους ασκήσεως και προστασίας τους κ. λπ., να συνάψουν προστατευτικές ενώσεις ή να λάβουν έναντι τιμήματος υπηρεσίες προστασίας, παρεχόμενες από εταιρείες παροχής τέτοιων υπηρεσιών που θα έκαναν εν τω μεταξύ την εμφάνισή τους. Η διαλεκτική των πραγμάτων και ιδίως η ανάγκη διευθετήσεως των συγκρούσεων μεταξύ τοπικώς συνυπαρχουσών προστατευτικών ενώσεων με τον θεσμικά αποτελεσματικότερο τρόπο εύλογα 31 Ο πολύς Bartolus επέλυσε πρώτος αυτός ένα σχετικό ερμηνευτικό πρόβλημα βλ. την ενδιαφέρουσα ιστορικοσυγκριτική επισκόπηση του James Gordley, Foundations of Private Law (Oxford: Oxford University Press, 2007), 66 επ. 32 Η απάντηση στο ερώτημα δίδει αναδρομικά (και αναχρονιστικά) νέα διάσταση στην αυτονόητη παράλειψη του Αριστοτέλους να αφιερώσει οποιαδήποτε σκέψη στην εξέταση ενός συστήματος σχέσεων ιδιοκτησίας, όπου όλα (κτήσεις και χρήσεις) θα ήταν ιδιωτικά βλ. Πολιτικά, 1263a2 επ. και τις σχετικές αναπτύξεις του Richard Kraut, Aristotle: Political Philosophy (Oxford: Oxford University Press, 2002), 327 επ. Αν διακρίνουμε μεταξύ κτήσεων και χρήσεων, όπως ο Αριστοτέλης, τότε οι νοητοί συνδυασμοί είναι τέσσερις: α) όλα κοινά, β) οι μεν κτήσεις κοινές οι δε χρήσεις ιδιωτικές, γ) οι μεν κτήσεις ιδιωτικές οι δε χρήσεις κοινές (λύση που προκρίνει ο Αριστοτέλης, ακολουθώντας το λεγόμενο τα των φίλων κοινά) ή δ) όλα ιδιωτικά (που δεν συζητά καν). Ο αναχρονισμός έγκειται στο ότι, ασχέτως της σχετικής αντιγνωμίας (βλ. Πρόσωπα, λόγοι και πράγματα, 5.2), η έννοια του δικαιώματος, αν υφίσταται στην αρχαιότητα, δεν έχει πάντως τη βαρύνουσα σημασία που απέκτησε στους νεώτερους χρόνους πρβλ. την ισορροπημένη αποτίμηση του Helmut Coing, Zur Geschichte des Privatrechtssystems (Frankfurt a. M.: Vittorio Klostermann, 1962), σς 29 επ. Το επίκεντρο πάντως του ρωμαϊκού δικαίου είναι δικονομικό βλ. Απόστολου Σ. Γεωργιάδη, «Από την actio του Ρωμαϊκού Δικαίου στην αξίωση του Αστικού Κώδικα», Χρονικά Ιδιωτικού Δικαίου 9 (2009), σς 3 επ. 33 Πρβλ. Max Weber, Wirtschaft und Gesellschaft (Tübingen: J. C. B. Mohr, 1976), σ Βλ. αναλυτικά Anarchy, State and Utopia, 12 επ., 54 επ.

9 Φίλιππος Βασιλόγιαννης Demoktesis και res extra commercium 9 θα οδηγούσε σε μία και μόνη επικρατούσα προστατευτική ένωση: στο υπερελάχιστο (ultra-minimal) κατά την ορολογία του Nozick κράτος. Μέχρις εδώ η υπόθεση του Nozick (διότι πρόκειται γιά υπόθεση, η οποία όμως, εφ όσον εξηγεί μιά νομιμοποιημένη προέλευση του κράτους, αποδυναμώνει τις αντιρρήσεις του αναρχικού, π. χ. τον ισχυρισμό του ότι κάθε κράτος αποτελεί προϊόν ωμής βίας) είναι αμιγώς περιγραφική 35. Το υπερελάχιστο κράτος κατέχει ένα de facto μονοπώλιο της βίας. Πώς όμως το κράτος αποκτά το de jure μονοπώλιό της; Στο σημείο αυτό το επιχείρημα του Nozick γίνεται κανονιστικό 36 : Το υπερελάχιστο κράτος είναι ένα μάλλον ιδιωτικό και άδικο κράτος, διότι παρέχει προστασία μόνο στους πελάτες του. Είναι όμως επιβεβλημένο γιά λόγους αρχής να παράσχει προστασία και σε μη πελάτες του, διότι οφείλει να τους αποζημιώσει γιά τους περιορισμούς που τους επιβάλλει χάριν της προστασίας των πελατών του (από διακινδύνευση και βλάβη των αγαθών τους, προκαλούμενες από τους εκτός πελατολογίου δρώντες, εν προκειμένω τους δέκτες της θεσμικής αποζημιώσεως). Έτσι, δημιουργείται το ελάχιστο (minimal) κράτος, το οποίο είναι δημόσιο, κατέχει ένα νομιμοποιημένο μονοπώλιο εξουσίας και περιορίζει τη δράση του στην προστασία των προσώπων από βία, απάτη ή απειλή, καθώς και από την πλημμελή εκπλήρωση των συμβάσεων. Οποιαδήποτε άλλη δράση του κράτους, η οποία θα υπερέβαινε τα εγγενή όρια του ελαχίστου, είναι, κατά τον Nozick, ανομιμοποίητη 37. Ωστόσο, όσοι το επιθυμούν, σεβόμενοι όμως τους περιορισμούς του ελαχίστου κράτους, έχουν φυσικά τη δυνατότητα να ιδρύσουν ανεμπόδιστα τους επιγείους παραδείσους τους, δεσμευόμενοι αμοιβαίως. Το ελάχιστο κράτος είναι ανοικτό στην ιστορία, δηλαδή στην ουτοπία. Το σύγχρονο δημοκρατικό, κοινωνικό κράτος δικαίου κ. τ. τ. δεν αποτελεί κατά τον Nozick παρά ειρωνικά μιλώντας ρεαλιστική ουτοπία: 6. Πώς θα ήταν νομιμοποιημένα δυνατή η συγκρότηση του εν λόγω διευρυμένου κράτους; Ο Nozick μας προκαλεί με ένα επιχείρημα ad absurdum, συγκροτήσεως, ωστόσο, του λαού με τρόπο παράλληλο προς εκείνον της επικράτειας (του κράτους) 38 : Υποθέτουμε ότι κάποιοι από τους κοινωνούς, γιά την απόκτηση χρημάτων ή άλλους λόγους, βρίσκουν ελκυστική την ιδέα να μετοχοποιήσουν τον εαυτό τους και να διαθέσουν τις μετοχές επί του εαυτού τους σε τρίτους. Οι περαιτέρω συναλλαγές επί των εν λόγω μετοχών είναι μεν ιδιάζουσες, συγκροτούν όμως μιά ιδιαίτερη αγορά με τη δική της δυναμική. (Η υπόθεση του Nozick έχει δικαιολογητική αξία γιά το σύγχρονο κράτος, εφ όσον είναι ικανή να εξηγήσει την προέλευσή του, χωρίς να παραβιασθούν τα δικαιώματα 35 Πρβλ. Robert Nozick, «Invisible-Hand Explanations», The American Economic Review 84 (1994), 314 επ. 36 Πρβλ. Jonathan Wolff, Robert Nozick: Property, Justice and the Minimal State (Cambridge: Polity Press, 1991), σ Βλ. κατωτέρω τις αναπτύξεις της Βλ. Anarchy, State and Utopia, 277 επ.

10 10 Φίλιππος Βασιλόγιαννης Demoktesis και res extra commercium κανενός, ιδίως τα δικαιώματα επί του εαυτού του.) Μέχρι την εν προκειμένω κρίσιμη στιγμή καθένας έχει ένα ενιαίο δικαίωμα επί του εαυτού του, το οποίο εμφανίζει τα χαρακτηριστικά της κυριότητας: διέπεται ιδίως από τη λεγόμενη αρχή της ελαστικότητας 39 καταλαμβάνει, δηλαδή, όλες τις νοητές αξιώσεις, ελευθερίες, εξουσίες και ασυλίες 40 επί του εαυτού, ώστε, μόλις εκλείψει ο οποιοσδήποτε νομιμοποιημένος περιορισμός του, το δικαίωμα επί του εαυτού επανέρχεται στην αρχική κατάστασή του (της «ελαστικής σφαίρας»). Κάποιοι, λοιπόν, διαιρούν σύμφωνα με την υπόθεσή μας το δικαίωμα αυτό σε διακριτά δικαιώματα, ας τα ονομάσουμε δουλείες επί του εαυτού (οι οποίες, βέβαια, στην ολότητά τους δεν θα συνιστούσαν παρά μιά κατάσταση δουλείας, πράγμα που ο Nozick θεωρεί πλήρως νομιμοποιημένο 41, αν και ίσως ηθικά απαράδεκτο), λαμβάνοντας, όπως είναι φρόνιμο, πρόνοια διατηρήσεως ενός ελαχίστου ελέγχου επί του εαυτού (που να μη εκμηδενίζει όμως την αξία της μετοχής!), και τα διαθέτουν εν συνεχεία στους άλλους. Τέτοιες δουλείες περιλαμβάνουν (γιά να μη προχωρήσουμε πέρα από τα βιοηθικά συγκείμενα) την εξουσία αποχωρισμού μελών του σώματος γιά μεταμόσχευσή τους σε όσους τα έχουν ανάγκη, την ελευθερία λήψεως ναρκωτικών, γενετησίων επιλογών και επαφών κ. λπ. κ. λπ. Η διάδοση αυτής της συνήθειας ή μόδας θα οδηγούσε, όπως είναι φυσικό, σε μιά κατάσταση χάους και αναποτελεσματικότητας ως προς τη διαχείριση και την ικανοποίηση των εν λόγω δικαιωμάτων, των διακριτών δουλειών επί του εαυτού (ανά άτομο και δουλεία) η αξίωση, π. χ., λήψεως ναρκωτικών ενδέχεται να συγκρούεται με την αξίωση αιμοληψίας κ. ο. κ. Γιά την αντιμετώπιση της εν λόγω απροσδιοριστίας, η ανάπτυξη ειδικού χρηματιστηρίου και συναφών θεσμών, εταιρειών χαρτοφυλακίου (με μετοχές επί προσώπων) και ο καταμερισμός εργασίας μεταξύ διοικητικών συμβουλίων και μετόχων, γενικών συνελεύσεων κ. λπ. μάλλον δεν θα επαρκούσε. Θα υφίστατο, επομένως, η ανάγκη μιάς ριζικής συγχωνεύσεως αυτών των διακριτών δουλειών επί του εαυτού. Το ενδεχόμενο αποτέλεσμα μιάς τέτοιας ριζικής συγχωνεύσεως είναι η απόκτηση από τον καθένα ενός ιδανικού μεριδίου επί του εαυτού καθενός άλλου, καθώς και επί του εαυτού του. Έτσι, αν δεχθούμε ότι ο πληθυσμός μιάς χώρας είναι περί τα (τυχαίο;), καθένας θα έχει 1/ μερίδιο επί του εαυτού καθενός (περιλαμβανομένου του εαυτού του). Πολλαπλασιάζοντας αυτό το ιδανικό μερίδιο επί τον αριθμό του πληθυσμού, η μετοχή καθενός θα ισούται με 1 (γινόμενο που πρέπει να διατηρείται σε κάθε μεταβολή του πληθυσμού, γιά να εξακολουθεί το καθεστώς να είναι δημοκρατικό ανεξαρτήτως των 39 Βλ. Ι. Σ. Σπυριδάκη, Εμπράγματο Δίκαιο Β (Αθήνα - Κομοτηνή: Εκδόσεις Αντ. Ν. Σάκκουλα, 2001), σς 377 επ. 40 Γιά να χρησιμοποιήσουμε τις μνημειώδεις διακρίσεις του Wesley Newcomb Hohfeld, Fundamental Legal Conceptions as Applied in Judicial Reasoning (Burlington: Ashgate, 2001), σ Βλ. Anarchy, State and Utopia, σ. 331.

11 Φίλιππος Βασιλόγιαννης Demoktesis και res extra commercium 11 εκουσίων ή ακουσίων μεταβολών του πληθυσμού 42 ). Το αποτέλεσμα είναι αυτό που κατά τον Nozick προείδε ο Rousseau: Τελικώς, καθένας, δίδοντας τον εαυτό του σε όλους, δεν τον δίδει σε κανέναν εφ όσον δε κάθε κοινωνός αποκτά επί κάθε άλλου κοινωνού την ίδια εξουσία που χορηγεί σε αυτόν επί του εαυτού του, όλοι αποκομίζουν ένα ισοδύναμο γιά ό,τι χάνουν.. 43 Πρόκειται γιά το σύστημα της δημοκτησίας (demoktesis): ιδιοκτησία του λαού, διά του λαού, χάριν του λαού! Με άλλες λέξεις, πρόκειται γιά την προέλευση του σύγχρονου δημοκρατικού κράτους, όπου κάθε μέτοχός του (πολίτης) διαθέτει μία και μόνη ψήφο (στις ζωές των άλλων), προσμετρώμενη κατά την αρχή της πλειοψηφίας. Η ίδια, δηλαδή, νοητή διαδικασία που κατά τον Nozick συγκροτεί τη νομιμοποιημένη δημόσια εξουσία του ελάχιστου κράτους, την επικράτεια, νομιμοποιεί και το επεκτατικό δημοκρατικό κράτος, συγκροτώντας ίσως κυριολεκτικώς το σώμα του λαού. 7. Όπως παρατήρησε και πάλι ο Pound, σχολιάζοντας «μεταφυσικές θεωρίες» του 19 ου αιώνα γιά την ιδιοκτησία και ειδικότερα εκείνη του Εγέλου 44, εφ όσον η ιδιοποίηση δεν αποτελεί παρά μιά απροϋπόθετη (από την αφηρημένη σκοπιά του προσώπου) κτήση (διά καταλήψεως) του πράγματος από το πρόσωπο, που ιδρύει συγχρόνως και άνευ ετέρου δικαίωμα αποκλεισμού των άλλων, η θεωρία του Εγέλου δεν εναρμονίζεται με την ιδέα των πραγμάτων εκτός συναλλαγής (τουλάχιστον πρέπει να προσθέσουμε εντός του ιδιωτικού δικαίου ως ιδιωτικού). Το ίδιο ισχύει βέβαια κατ αρχήν 45 και γιά τον Nozick 46 (όχι όμως κατά τη γνώμη μου και γιά τον Kant και οπωσδήποτε γιά μιά καντιανή όχι απαραιτήτως του ιδίου του Kant! σύλληψη της ιδιοκτησίας, όπως θα τη σκιαγραφήσουμε στη συνέχεια). Πράγματι, ο Nozick χρησιμοποιεί μιάν ανάγλυφη εικόνα γιά να μας δείξει την «επικράτεια» που νομιμοποιημένα προκύπτει μόνον ως άθροισμα ατομικών ιδιοκτησιών (επί ακινήτων). Η εν λόγω «επικράτεια» μοιάζει με «ελβετικό τυρί»: αποτελεί «επικράτεια», όχι μόνο με εξωτερικά, αλλά και με εσωτερικά όρια 47 ακριβώς επειδή αποτελεί τυχαίο άθροισμα ατομικών 42 Έτσι ως προς την ακίνητη ιδιοκτησία, δηλαδή τη διανομή της επικράτειας, ο Pierre Joseph Proudhon, Qu'est-ce que la propriété?, in Œuvres Complètes, τ. 1 ος (Paris: Edition Lacroix, 1873), σ. 57. Ο Έγελος, Die Philosophie des Rechts: Die Mitschriften Wannenmann ( ) und Homeyer (Berlin ) (Stuttgard: Klett - Cotta Verlag, 1983), σ. 47, είχε ήδη προβάλει, πέρα από την αυτονόητη άκρα δυσχέρεια επαναδιανομής της γης σε κάθε γέννηση ενός νέου προσώπου, την καίρια αντίρρηση ότι το δίκαιο δεν πραγματώνεται παρά εντός της σφαίρας του τυχαίου, δηλαδή της ανισότητας. 43 Du contrat social, in Œuvres complètes, τ. 3 ος (Paris:Gallimard, 1964), σ An Introduction to the Philosophy of Law, 120 επ. 45 Υπό την επιφύλαξη της (λοκιανής) ρήτρας (ότι η εργασία δημιουργεί τίτλο ιδιοκτησίας) «εφ όσον τα πράγματα που απομένουν γιά να κατέχουν όλοι από κοινού είναι αρκετά και καλής ποιότητος» (Locke, Two Treatises of Civil Government II, in The Works of John Locke [London, 1823 ανατύπ. Aalen: Scientia Verlag, 1963], σ. 357) πρβλ. κατωτέρω τις αναπτύξεις της Πρβλ. Dudley Knowles, Hegel and the Philosophy of Right (New York: Routledge, 2002), σς 124 επ. 47 Anarchy, State and Utopia, σ. 55.

12 12 Φίλιππος Βασιλόγιαννης Demoktesis και res extra commercium ιδιοκτησιών, ενδέχεται να έχει εσωτερικά κενά (όπως οι τρύπες μιάς φέτας ελβετικού τυριού), εσωτερικά, δηλαδή, σύνορα, μεταξύ των μερών που την απαρτίζουν. Αυτή η ασθενής ιδέα της επικράτειας αποτελεί αναγκαία συνέπεια του τρόπου με τον οποίο θέτει ο Nozick το ζήτημα της ιδιοκτησίας (επί του εαυτού και του εξωτερικού κόσμου), του μη διανεμητικού, δηλαδή, χαρακτήρα των αρχών δικαιοσύνης που διέπουν την κτήση και τη μεταβίβαση τίτλων επί των πραγμάτων: Οι αρχές δικαιοσύνης που επικαλείται ο Nozick είναι οι αρχές που θεμελιώνουν μεν την υπεροχή του ιδιωτικού δικαίου ως πρακτικής ιδέας (της υπεροχής, δηλαδή, της μη διανεμητικής έννοιας του προσώπου ή του ορθού έναντι του αγαθού 48 ), αλλά και την αποκλειστικότητά τους: ό,τι δεν δικαιούμαστε να απαιτήσουμε από τους άλλους στο μικροεπίπεδο της διορθωτικής δικαιοσύνης, βάσει ενοχικών και εμπράγματων αξιώσεων (στην περίπτωση, π. χ., μιάς αγωγής αποζημιώσεως από αυτοκινητικό ατύχημα, η οικονομική κατάσταση των διαδίκων είναι απλώς αδιάφορη 49 ), γιατί δικαιούμαστε να το απαιτήσουμε από τους ίδιους στο μακροεπίπεδο της φορολογίας; Σε αντιστοιχία με τις θεμελιώδεις αρχές που διέπουν το εμπράγματο και το ενοχικό δίκαιο (την ιδέα του ιδιωτικού δικαίου), ο Nozick 50 διατυπώνει πράγματι τρεις μόνες αρχές δικαιοσύνης: Η πρώτη αφορά στην πρωτότυπη κτήση αδέσποτων πραγμάτων: καθορίζει τη διαδικασία, τα αντικείμενα και την έκταση της πρωταρχικής ή κατ εξοχήν εμπράγματης «δικαιοκτησίας» 51. Η δεύτερη αφορά στην παράγωγη κτήση πραγμάτων από τους κυρίους τους διά συμβάσεως: καθορίζει, δηλαδή, τη διαδικασία και τις προϋποθέσεις των εκουσίων μεταβιβάσεων. Η τρίτη δεν επιτάσσει παρά την οφειλόμενη αποζημίωση σε περίπτωση παραβιάσεως των δύο πρώτων αρχών. Εφ όσον οι αρχικές (εμπράγματες) κτήσεις είναι δίκαιες και οι μεταβιβάσεις τους προϊόν ελεύθερης επιλογής, δεν τίθεται περαιτέρω ζήτημα δικαιοσύνης (διαπροσωπικών, δηλαδή, καθηκόντων διανεμητικής δικαιοσύνης 52 ). Η φορολογία εισοδήματος, π. χ., δεν αποτελεί, κατά τον Nozick, παρά μορφή αναγκαστικής εργασίας 53. Βάσει των προκειμένων αρχών της δικαιοσύνης που διέπουν τις κτήσεις και τις μεταβιβάσεις των αγαθών, τα πρόσωπα, εφ όσον αποκτούν δίκαια τα 48 John Rawls, «The Priority of Right and Ideas of the Good», in Collected Papers (Cambridge, Mass: Harvard University Press, 1999), σς 449 επ. βλ. Πρόσωπα, λόγοι και πράγματα, Πρβλ. Jules Coleman, Risks and Wrongs (Cambridge: Cambridge University Press, 1992), σ Ο οποίος θα είχε ασφαλώς επωφεληθεί από τη μεταγενέστερη (της εκδόσεως του Anarchy, State and Utopia) συζήτηση της διορθωτικής δικαιοσύνης, ιδίως στον αγγλοσαξωνικό χώρο, περί της οποίας βλ. την αποτίμηση του Peter Cane, «The Anatomy of Private Law Theory: A 25 th Anniversary Essay», Oxford Journal of Legal Studies 25 (2005), 203 επ. 51 «κατά τον υπ εμού χρησιμοποιούμενον όρον» Ιωάννης Σόντης, Βιβλιοκρισία του Ιωάννου Σ. Σπυριδάκη, Περί εναλλαγής υποθηκικών τάξεων, in Συμβολαί εις την θεωρίαν του εμπραγμάτου δικαίου (Αθήνα - Κομοτηνή: Εκδόσεις Αντ. Ν. Σάκκουλα, 1986), σ Πράγμα που ακριβώς αντιτάσσει ο John Finnis, Natural Law and Natural Rights (Oxford: Clarendon Press, 1980), σ. 187, ευλόγως από ηθική σκοπιά και τη σκοπιά του δημοσίου δικαίου, όχι όμως και του ιδιωτικού πρβλ. κατωτέρω σημ Anarchy, State and Utopia, σ. 169.

13 Φίλιππος Βασιλόγιαννης Demoktesis και res extra commercium 13 πράγματα, αποκτούν, συγχρόνως, απαραβίαστους τίτλους επ αυτών. Οποιαδήποτε χρήση ή αφαίρεσή τους (είτε ως αξιών χρήσεως είτε ως αξιών ανταλλαγής), χωρίς τη συναίνεση του κυρίου τους, προσβάλλει το δικαίωμα κυριότητας του τελευταίου, ουσιωδώς δε τον ίδιο ως πρόσωπο, ταυτιζόμενο αν μπορούσαμε να εκφραστούμε με τον εγελιανό τρόπο (που σχολιάζει ο Pound) με την σφαίρα του εξωτερικού κόσμου που κατέχει. Πρόκειται γιά μιά θεωρία δικαιοσύνης ως προς τους (μη διανεμητικούς) τίτλους, στραμμένη προς το παρελθόν (όπως οι αρχές [historical] των ανταποδοτικών θεωριών της ποινής), κατ αντιδιαστολήν προς θεωρίες διανεμητικών σκοπών, στραμένων προς το μέλλον (όπως οι ποινικολογικές θεωρίες της προλήψεως 54 ). Συνεπώς, μόνο με τη συναίνεση των προσώπων, ως κυρίων (του προσώπου τους και των πραγμάτων που νομιμοποιημένα τους ανήκουν), δύναται να προκύψει κάτι ωσάν τη γνωστή μας επικράτεια. (Η εν λόγω μονομερής συναίνεση είναι μεν αναγκαία, αλλά και ικανή συνθήκη). Κατά τον Nozick, λοιπόν, τα υφιστάμενα ειδικά δικαιώματα επί συγκεκριμένων πραγμάτων «εξαντλούν τον χώρο των δικαιωμάτων», μη αφήνοντας περιθώριο γιά την ισχύ γενικών δικαιωμάτων 55. Γιατί όμως δεν ισχύει και γιά τον Kant, ή γιά μιά καντιανή θεωρία, η προαναφερθείσα κριτική επισήμανση του Pound; 8. Όλη η διαλεκτική της ιδιοκτησίας, ως ζητήματος δικαιοσύνης, συμπυκνώνεται σε ένα χωρίο από την 49 (Β) της Rechtslehre του Kant. Το ερώτημά του συνδέεται με την κρατική εξουσία φορολογήσεως των πολιτών και αφορά στο αν ο κυρίαρχος δύναται να εννοηθεί ως ο ανώτατος κύριος του εδάφους (ή, καλύτερα, αν το έδαφος μιάς γεωγραφικής περιοχής, ήδη αποτελούμενης από ατομικές ιδιοκτησίες, πρέπει να εκληφθεί a priori ως επικράτεια). Το κρίσιμο παράθεμα έχει ως εξής 56 : Εφ όσον το έδαφος αποτελεί την απώτατη και αποκλειστική προϋπόθεση που καθιστά δυνατή την κτήση εξωτερικών πραγμάτων, καθώς και το πρώτο δικαίωμα που δύναται να αποκτηθεί είναι η νομή τέτοιων πραγμάτων, έπεται ότι τέτοια δικαιώματα εκπηγάζουν από τον κυρίαρχο ως κύριο του εδάφους, ή καλύτερα, ως ανώτατη εξουσία της επικράτειας (dominus territorii)... Η ανώτατη κυριότητα αποτελεί, ωστόσο, μόνον την ιδέα μιάς πολιτικής ενώσεως, η οποία χρησιμεύει, προκειμένου να παρουσιασθεί μέσω δικαιϊκών εννοιών η αναγκαία ένωση των ατομικών ιδιοκτησιών εντός του λαού υπό έναν γενικό δημόσιο κύριο, ώστε ο προσδιορισμός της ατομικής ιδιοκτησίας εκάστου να είναι σύμφωνος με την αναγκαία τυπική αρχή της διανομής (διανομής του εδάφους) και όχι με αρχές αθροίσεως (οι οποίες προχωρούν εμπειρικώς από τα μέρη προς το όλον). Σύμφωνα με τις έννοιες του δικαίου, ο ανώτατος κύριος δεν δύναται να έχει οποιοδήποτε 54 Γιά τη διάκριση βλ. Konstantinos Papageorgiou, Schaden und Strafe: Auf dem Weg zu einer Theorie der strafrechtlichen Moralität (Baden - Baden: Nomos Verlagsgesellschaft, 1994), σς 24 επ., 47 επ. 55 Βλ. Anarchy, State and Utopia, σ Το αντεπιχείρημα του Waldron, The Right of Property, έγκειται ακριβώς στη θέση ότι πέρα από τα ειδικά δικαιώματα ιδιοκτησίας υφίσταται γενικό δικαίωμα προς ιδιοκτησία (βλ., επίσης, του ιδίου, «Nozick and Locke: Filling the Space of Rights», in Ellen Frankel Paul, Fred D. Miller, Jr, και Jeffrey Paul [eds], Natural Rights, Liberalism: From Locke to Nozick [Cambridge: Cambridge University Press, 2005], σς 81 επ.). 56 Metaphysik der Sitten, 323 επ.

14 14 Φίλιππος Βασιλόγιαννης Demoktesis και res extra commercium τμήμα του εδάφους ως ατομική ιδιοκτησία του (διαφορετικά θα καθιστούσε τον εαυτό του ιδιώτη). Όλο το έδαφος ανήκει μόνο στον λαό (και μάλιστα στον λαό διανεμητικώς, όχι συλλογικώς). Στο παράθεμα αυτό ο Kant υποστηρίζει κατ αρχάς ότι το έδαφος αποτελεί προϋπόθεση της κτήσεως εξωτερικών πραγμάτων (διακριτών από τα πρόσωπα και όχι απλώς σε χωροχρονική απόσταση από αυτά), πράγμα που, όπως θα διαπιστώσουμε, δεν οφείλεται απλώς στον στενό ορίζοντα της ιστορικής εποχής που ο ίδιος έζησε. Η ίδια η κτήση όμως ως δικαίωμα, ιδίως ως εξουσία αποκλεισμού των άλλων, δεν δύναται να ιδρυθεί μονομερώς, αλλά πρέπει να εκπηγάζει από μιά ανώτατη εξουσία, εν προκειμένω από μιά ανώτατη κυριότητα. Πρόκειται, ωστόσο, γιά το αντίθετο του δεσποτισμού: η ανώτατη ένωση, ως ιδέα του δικαίου, σημαίνει ότι όλες οι ατομικές ιδιοκτησίες, ως ιδιοκτησίες των μελών του λαού, ήδη προϋποτιθεμένου, δεν αποτελούν άθροισμα, αλλά την ίδια την επικράτεια, ήδη προϋποτιθεμένη. Η διαλεκτική του πράγματος έγκειται στο ότι η ίδια η επικράτεια αφ ενός αποτελεί προϋπόθεση της ατομικής ιδιοκτησίας, αφ ετέρου ότι, παρ ότι δεν αποτελείται κατ αρχήν παρά από ατομικές ιδιοκτησίες, δεν προκύπτει αθροιστικώς, αλλά προϋποθέτει ήδη συσταθείσες τις ατομικές ιδιοκτησίες διανεμητικώς. Δηλαδή θα λέγαμε σε δεύτερο πρόσωπο με την πρωτότυπη κτήση σου αποσπάς ένα τμήμα της επικράτειας, η οποία όμως δεν νοείται παρά ως ήδη εμπεριέχουσα την κτήση σου ως ατομική ιδιοκτησία! Η επιχειρηματολογία του Kant είναι μεν περίπλοκη, πλην όμως εντελώς σαφής: Εν πρώτοις, πρέπει να διευκρινίσουμε τί σημαίνει να απορρίψουμε την ερμηνεία της επικράτειας ως αθροίσματος ατομικών ιδιοκτησιών. Δεν σημαίνει τίποτε περισσότερο από το να απορρίψουμε τη θέση του Nozick περί της συγκροτήσεως του ελάχιστου κράτους. Η επικράτεια (το όλον) δεν προκύπτει, κατά τον Kant, από τη συνάθροιση των ατομικών ιδιοκτησιών (των μερών), ενώ αντιθέτως, κατά τον Nozick, η επικράτεια δεν προκύπτει νομιμοποιημένα παρά μόνον από μιά τέτοια συνάθροιση. Σε τί όμως κρίσιμο έγκειται η διανεμητική αρχή σε αντιδιαστολή προς την απόρριψη της αθροιστικής; Η επικράτεια δεν αποτελεί κατά τον Kant απλώς μιά γεωγραφική περιοχή, όπως συχνά την αποκαλεί ο Nozick, εναλλάσσοντας τους όρους, παρά τη χωροχρονική 57 αποτύτωση των σχέσεων ελεύθερων και ίσων προσώπων. Δεν αποτελεί παρά μιά ιδέα του λόγου 58, η οποία εναρμονίζει στον μέγιστο δυνατό βαθμό τις κρίσιμες έννοιες (εν προκειμένω, τις έννοιες κυριότητα και φορολογία 59 ): διαφορετικά, κάθε έννοια θα είχε το δική της διαχωριστό, 57 Πρβλ., με αφετηρία τον κλασσικό ορισμό του Georg Jellinek, τις αναπτύξεις του Δημήτρη Τσάτσου, Πολιτεία (Αθήνα: Εκδόσεις Γαβριηλίδης, 2010), σς 194 επ., ως προς τα εννοιολογικά στοιχεία της πολιτείας. 58 Πρβλ. Ernest Weinrib, The Idea of Private Law, σς 87 επ., όπου και οι κατωτέρω παραπομπές (σημ. 60 και 61) στην Κριτική του καθαρού λόγου του Kant. 59 Κατά το άρθρο 1000 του Αστικού Κώδικα, «[ο] κύριος του πράγματος μπορεί, εφόσον δεν προσκρούει στο νόμο ή σε δικαιώματα τρίτων, να το διαθέτει κατ αρέσκειαν και να αποκλείει κάθε ενέργεια άλλου πάνω σ αυτό». Αν η αρχή μη διανεμητικής δικαιοσύνης που διέπει την διάθεση του

15 Φίλιππος Βασιλόγιαννης Demoktesis και res extra commercium 15 ασχέτως των άλλων, κανονιστικό πεδίο εφαρμογής 60. H επικράτεια, ως όλον, είναι συναρθρωμένη, όχι συσσωρευμένη: αποτελεί articulatio, όχι coacervatio 61. Θα εξετάσουμε τις κανονιστικές συνέπειες αυτής της αντιδιαστολής και τη δικαιολόγησή της, αφού προηγουμένως διατυπώσουμε συνοπτικά έναν καντιανό αντίλογο, που έχει ήδη διαφανεί, και στο ζήτημα της συγκροτήσεως του λαού. 9. Ο Nozick επιχειρηματολογεί, όπως είδαμε, ότι ενδέχεται να προκύψει με τρόπο νομιμοποιημένο η επικράτεια (ή το κράτος). Εν αντιθέσει προς τον Kant, κατά τον οποίο η επικράτεια, ως ιδέα του δικαίου (ή ως πολιτική ιδέα), είναι πρακτικώς αναγκαία, εάν είναι να υπάρξει κάτι ωσάν ιδιοκτησία, ο Nozick υποστηρίζει ότι η επικράτεια είναι απλώς δυνατή. Το ίδιο ενδεχόμενη είναι κατά τον Nozick και η συγκρότηση του λαού ως πολιτικού σώματος. Και εδώ, ως προς τη συγκρότηση του λαού, η καντιανή αντεπιχειρηματολογία είναι παράλληλη προς εκείνη της συγκροτήσεως της επικράτειας: Θα επικαλεσθούμε μιάν αναλογία του Kant 62 από την τρίτη Κριτική του, την Κριτική της κριτικής δυνάμεως: ο λαός και οι πολίτες δεν βρίσκονται παρά στη σχέση που βρίσκεται ο οργανισμός με τα μέλη του. Υπαινισσόμενος τα γεγονότα της Γαλλικής Επαναστάσεως, «κατά τη διάρκεια της πλήρους μεταμορφώσεως ενός μεγάλου λαού σε κράτος», ο Kant επισημαίνει:...σε ένα τέτοιο όλον, κάθε μέλος πρέπει να είναι όχι μόνο μέσον, αλλά συγχρόνως επίσης σκοπός και, εφ όσον συνεργεί στη δυνατότητα του όλου, πρέπει να καθορίζεται με τη σειρά του από την ιδέα του όλου κατά τη θέση και τη λειτουργία του 63. Η αναλογία έχει βέβαια την (προ)ιστορία της 64, αλλά και τα όριά της: η παραδοσιακή σύλληψη της πόλεως ή της πολιτείας ως οργανισμού συνυφαίνεται με αντιλήψεις κοινωνικής ιεραρχήσεως (το status των ατόμων είναι κοινωνικό 65 ). Εδώ όμως μας ενδιαφέρει η καντιανή απόρριψη της αθροιστικής αρχής που υπόκειται κατά τον Nozick και στη συγκρότηση του λαού (όπως και της επικράτειας). Ο λαός, από καντιανή σκοπιά, δεν αποτελεί παρά το όλον των προσώπων, σε μιά κατάσταση δικαίου, στη σχέση του προς τα μέλη του, τα πράγματος και τον αποκλεισμό κάθε ενέργειας τρίτου σε αυτό αντίκειται σε (ανα)διανεμητικές επιλογές του νομοθέτη, τότε η επιφύλαξη νόμου δικαίως έχει εμπνεύσει ετερόκλητους επικριτές της ιδέας των δικαιωμάτων (π. χ., τόσο τον Jeremy Bentham, «Anarchical Fallacies», in The Works of Jeremy Bentham [Edinburgh: Bowring, 1843], σς 489 επ., όσο και τον Karl Marx, Der achtzehnte Brumaire des Louis Bonaparte, in Karl Marx / Friedrich Engels Werke, τ. 8 ος [Berlin: Dietz Verlag, 1976] σς 126 επ.) βλ. Πρόσωπα, λόγοι και πράγματα, Εισαγωγή. 60 Kritik der reinen Vernunft, σς A659 / B Ό. π., σς Α833 / Β Γιά τη σημασία της αναλογίας στην καντιανή επιχειρηματολογία βλ. Alexander Kaufman, Welfare in the Kantian State (Oxford: Oxford University Press, 1999), 115 επ. 63 Kritik der Urteilskraft, τ. 5 ος, σ. 375 σημ. *. 64 Βλ. Παύλου Κ. Σούρλα, Φιλοσοφία του δικαίου: Μιά ιστορική εισαγωγή Α (Αθήνα - Κομοτηνή: Εκδόσεις Αντ. Ν. Σάκκουλα, 2000), σ Πρβλ. Helmut Coing, Europäisches Privatrecht, τ. 1 ος (München: C. H. Beck sche Verlagsbuchhandlung, 1985), σς 205 επ.

16 16 Φίλιππος Βασιλόγιαννης Demoktesis και res extra commercium πρόσωπα που ήδη τον απαρτίζουν και δεν νοούνται παρά ως μέλη του. Ο λαός, ως όλον, διατηρεί την ταυτότητά του, ακόμη και αν κάποια από τα μέλη του αποβιώσουν: δεν νοείται μεν λαός χωρίς μέλη, ούτε όμως λαός μόνο με τα συγκεκριμένα με σάρκα και οστά μέλη που τον απαρτίζουν σε μιά ορισμένη χρονική στιγμή 66. Αποκτώντας κάποια ελευθερία στον σχολιασμό των γραπτών του Kant, θα μπορούσαμε να συλλάβουμε το κρίσιμο ζήτημα με τη χρήση δύο εννοιών, ειλημμένων από την επιστήμη της βιολογίας της εποχής, που χρησιμοποιεί ο ίδιος ο Kant γιά την αποτίμηση και την απόρριψη ενός «δικαιώματος» στην επανάσταση 67. Η κρίσιμη αντιδιαστολή είναι μεταξύ μεταμορφώσεως και παλιγγενεσίας 68. Ένας λαός δύναται μόνο να μετασχηματισθεί. Η δυνατότητα παλιγγενεσίας θα ήταν νοητή, εάν και μόνον εάν ο λαός αναγόταν στα (χωροχρονικά παρόντα) μέλη του. (Γιά να παραφράσουμε την περίφημη διατύπωση του Δ Ψηφίσματος της Ε Αναθεωρητικής Βουλής, ο λαός δικαίω ουδέποτε κατελύθη!) Είμαστε τώρα ίσως σε θέση να συνδέσουμε τις δύο μη αθροιστικές, αλλά διανεμητικές (υπό τη ζητούμενη καντιανή έννοια) αρχές της ήδη προϋποτιθέμενης επικράτειας 69 και του ήδη προϋποτιθέμενου λαού. Αν υποθέσουμε ότι δεν υφίσταται επικράτεια ούτε λαός πρόκειται γιά τις κανονιστικές, όχι ιστορικές προϋποθέσεις (της ιδέας) του ιδιωτικού δικαίου ή γιά την ιδέα της φυσικής καταστάσεως στη γλώσσα του νεότερου φυσικού δικαίου 70 τότε η ιδιοποίηση του εξωτερικού κόσμου είναι μεν επιτρεπτή, άλλως, τα πράγματα, ως αντικειμενικώς αδέσποτα, θα ήταν άχρηστα από πρακτική άποψη (κάτι αντίθετο προς την ιδέα του δικαίου: τη συνύπαρξή μας ως ελεύθερων και 66 Το ζήτημα είναι πρακτικό ως τέτοιο δεν θίγεται από τη θεωρητική υπονόμευση της δυνατότητας ταυτοποιήσεως ενός λαού ανεξαρτήτως των συγκεκριμένων μελών του (πρβλ. Saul Kripke, Naming and Necessity [Oxford: Blackwell Publishing, 1980], σ Γιά την προσωπική στάση του Kant στα γεγονότα της Γαλλικής Επαναστάσεως (που δεν έχασε τον ενθουσιασμό του θεατή των διαδραματιζομένων ούτε κατά την περίοδο της Τρομοκρατίας) βλ. Manfred Kuehn, Kant: A Biography (Cambridge: Cambridge University Press, 2001), σς 340 επ., και γιά μιά διεισδυτική έκθεση και υπεράσπιση της περίπλοκης επιχειρηματολογίας του κατά ενός «δικαιώματος» στην επανάσταση βλ. Christine Korsgaard, Taking the Law into Our Hands: Kant on the Right, in The Constitution of Agency: Essays on Practical Reason and Moral Psychology (Oxford: Oxford University Press, 2008), σς 233 επ. Ο Ripstein, Force and Freedom, σς 337 επ., επισημαίνει ότι το κατ επανάληψιν χρησιμοποιούμενο ως αντιπαράδειγμα εθνικοσοσιαλιστικό καθεστώς δεν θα αποτελούσε κατά τον Kant καθεστώς δικαίου (τουλάχιστον δεσποτισμό), αλλά (φυσική) κατάσταση βαρβαρότητας (πρβλ. Anthropologie in Pragmatischer Hinsicht, in Kant s gesammelte Schriften, τ. 7 ος [ό. π.], σ. 330), η οποία επιτρέπει προφανώς την άσκηση βίας γιά την ανατροπή της. (Τυχόν παραμένουσες αντιρρήσεις δεν θα έχουν πλέον της κατηγορηματικότητα της καντιανής απορρίψεως της επαναστάσεως από τη σκοπιά του δικαίου, αλλά φρονησιακό χαρακτήρα.) 68 Βλ. Howard Williams, Kant s Critique of Hobbes: Sovereignty and Cosmopolitanism (Cardiff: University of Wales Press, 2003), σς 160 επ. 69 Η ιδέα της ανώτατης επικράτειας δεν σημαίνει ότι το κράτος διανέμει εν τέλει το έδαφος, όπως αφήνει να εννοηθεί ο Ripstein, Force and Freedom, 369 το κράτος μάλλον οφείλει να διανείμει την αδιάθετη γη (πρβλ. B. Sharon Byrd και Joachim Hruschka, Kant s Doctrine of Right: A Commentary [Cambridge: Cambridge University Press, 2010] σ. 122 σημ. 2.) 70 Βλ. Παύλου Κ. Σούρλα, Justi atque injusti scientia: Μιά εισαγωγή στην επιστήμη του δικαίου (Αθήνα - Κομοτηνή: Εκδόσεις Αντ. Ν. Σάκκουλα, 1995), σς 72 επ.

17 Φίλιππος Βασιλόγιαννης Demoktesis και res extra commercium 17 ίσων προσώπων έναντι και των απρόσωπων πραγμάτων) 71, αλλά προσωρινή 72 : πρέπει, δηλαδή, να είναι σύμφωνη και καθ οδόν προς τη συγκρότηση της επικράτειας και του λαού ως γενικής βουλήσεως και όχι ως βουλήσεως όλων (σύμφωνα με την καίρια αντιδιαστολή του Rousseau 73 ). Με τη διαδικασία αυτή συνυφαίνεται, κατά την καντιανή επιχειρηματολογία (όχι απαραιτήτως του ιδίου του Kant 74 ), η ιδέα των πραγμάτων εκτός συναλλαγής (ως ζήτημα ιδιωτικού δικαίου, όπως θα δούμε στην επόμενη παράγραφο). Προηγουμένως όμως πρέπει να λάβουμε ιδιαιτέρως υπ όψιν μας ότι ο Kant όπως τονίσαμε επικαλείται την ιδέα της επικράτειας ακριβώς γιά να απαντήσει στο ερώτημα αν ο κυρίαρχος έχει την εξουσία της φορολογήσεως των (πλουσίων) πολιτών χάριν των πτωχών. Κατά τον Kant, η παροχή συνδρομής προς τους πτωχούς αποτελεί (ψιλό μεν, αλλά) καθήκον του κράτους. Ο ίδιος βασίζει την επιχειρηματολογία του κατά βάση στην ιδέα του κοινωνικού συμβολαίου 75. Θα μπορούσαμε όμως να επιχειρηματολογήσουμε με λιγότερο εννοιολογικό κόστος, εφαρμόζοντας μιά αρχή που θα την αποκαλούσαμε λεπίδα του Σωκράτους 76 : ότι καμμία εννοιολογική σύλληψη και πρόοδος δεν είναι γιά να μιλήσουμε με όρους 71 Metaphysik der Sitten, σ Γιά τις δύο ερμηνείες του σχετικού επιτρεπτικού νόμου είτε ως απλώς μη απαγορευτικού ή γνησίως επιτρεπτικού (ορθή κατά τη γνώμη μου) βλ. B. Sharon Byrd και Joachim Hruschka, Kant s Doctrine of Right, σς 94 επ. Από την ελληνική βιβλιογραφία την πρώτη (εσφαλμένη) ερμηνεία ακολουθεί η Ιόλη Πατέλλη, «Ο Καντ γιά την ιδιοκτησία, την ισότητα και την αυτοτέλεια», in Μανόλη Αγγελίδη, Στεφάνου Δημητρίου και Αλίκης Λαβράνου (eds.), Θεωρία, αξίες και κριτική: Αφιέρωμα στον Κοσμά Ψυχοπαίδη (Αθήνα: Εκδόσεις Πόλις, 2008), σε 444 επ. πρβλ. κατωτέρω τη σημ. 78 και την αντίστοιχη επισήμανση του κυρίως κειμένου. 72 Metaphysik der Sitten, σς 256 επ. 73 Du contrat social, s Γιά τον ίδιο τον Kant το ζήτημα των ορίων της ιδιοποιήσεως του εδάφους είναι μεν το πλέον δυσεπίλυτο, ωστόσο (ακριβώς επειδή η εν λόγω ιδιοποίηση διέπεται από αρχές μη διανεμητικής δικαιοσύνης), συμπίπτει κατ αρχήν με τα τυχαία όρια εξουσιάσεώς του, «ως εάν να μιλούσε το έδαφος: αν δεν είστε ικανοί να με προστατεύσετε, αδυνατείτε να με προστάζετε» (Metaphysikh der Sitten, σς 265 επ.). 75 Βλ. Ernest Weinrib, «Poverty and Property in Kant's System of Rights», Notre Dame Law Review 78 (2005), σς 795 επ. 76 Βλ. Πρόσωπα, λόγοι και πράγματα, 6.4. Ο αναγνώστης που είναι εξοικειωμένος με την εικόνα του Σωκράτη που μας παρουσίασε ο Γρηγόρης Βλαστός, Σωκράτης: Ειρωνευτής και ηθικός φιλόσοφος, μετ. Παύλου Καλλιγά (Αθήνα: Βιβλιοπωλείον της «Εστίας», Ι. Δ. Κολλάρου & Σίας Α. Ε., 1993), δεν δυσκολεύεται να αντιληφθεί την αιχμή της αρχής: τις λεγόμενες μεταηθικές θεωρίες. «Η σύγχρονη ηθική φιλοσοφία», έγραφε ο Bernard Williams το 1971, έχει ανακαλύψει έναν πρωτότυπο τρόπο να είναι βαρετή: να μη πραγματεύεται ηθικά ζητήματα» (Morality: An Intradustion to Ethics (New York: Harper Torchbooks, 1972), σ. x. Η ρήση του Williams έκτοτε δεν ισχύει, ακριβώς λόγω της εκδόσεως (το ίδιο έτος) του μνημειώδους έργου του Rawls, A Theory of Justice, το οποίο πραγματεύεται το ηθικό ζήτημα της δικαιοσύνης, όπως ακριβώς του αξίζει: ως ουσιώδες. Γιά την αυτοτέλεια της ηθικής θεωρίας βλ. John Rawls, «The Independence of Moral Theory», in Collected Papers, 286 επ. Βέβαια, η πρόκληση της μεταηθικής (και η ελκυστικότητά της ως ιδέας) δεν έγκειται παρά στο ερώτημα της θεμελιώσεως της ηθικής. Ωστόσο, από τη σκοπιά της ίδιας της ηθικής, δεν είναι νοητή μιά μη ή εξω- ηθική θεμελίωσή της (πρβλ. Hilary Putnam, Ethics without Ontology [Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 2004), σ. 3).

18 18 Φίλιππος Βασιλόγιαννης Demoktesis και res extra commercium δικονομικούς παραδεκτή (αν και ενδεχομένως βάσιμη), αν δεν επιλύει με τον συντομότερο τρόπο κρίσιμα (πρωτοβάθμια 77 ) ηθικά ζητήματα: 10. Σύμφωνα με τον Kant, η υπόθεση περί res nullius (η υπόθεση του Nozick) αποτελεί λήψη του ζητουμένου. (Ως αρχή του θετικού δικαίου είναι βέβαια πλήρως δικαιολογημένη, ως απλώς θεσμικά αποτελεσματική.) Τα πρόσωπα δεν δύνανται να ιδιοποιηθούν τα πράγματα μονομερώς. Οι οποιεσδήποτε εμπειρικές σχέσεις μεταξύ προσώπων και πραγμάτων είναι πάντοτε δικαιικές σχέσεις μεταξύ προσώπων. Η δυνατότητα ιδιοποιήσεως εξωτερικών πραγμάτων, διακριτών από τα πρόσωπα, δεν αποτελεί παρά τη δυνατότητα αποκλεισμού των άλλων από τη χρήση τους 78. Πώς δικαιολογείται κάτι τέτοιο; Πρόκειται για την περίφημη παραγωγή της έννοιας μιάς μη εμπειρικής (ή, κατά την ορολογία του Καντ), της νοητής κατοχής, η οποία επιτρέπει στα πρόσωπα να έχουν υπό τον έλεγχό τους πράγματα, ακόμη και όταν δεν βρίσκονται υπό τη φυσική κατοχή τους ή έστω την εμπειρική (όταν έχουν απλώς απομακρυνθεί από αυτά, ενώ τα διατηρούν όμως κάπου προστατευμένα από την επιβουλή των τρίτων). Η ίδια η δυνατότητα μη μονομερούς συνάψεως μιάς σχέσεως νοητής κατοχής, αποκλεισμού των άλλων (ακόμη και όταν το πράγμα δεν βρίσκεται υπό τη φυσική ή εμπειρική κατοχή του προσώπου) προϋποθέτει ότι τα ίδια τα πρόσωπα βρίσκονται σε σχέσεις νοητές προ και ανεξαρτήτως κάθε εμπειρικής επαφής τους (που άλλως δεν θα συνήπταν σχέσεις εμπραγμάτου, αλλά πάντοτε ενοχικού δικαίου υπό την έννοια της νομικής δογματικής 79 ). Έτσι οφείλουμε να 77 Πρβλ. Ronald Dworkin, «Αντικειμενικότητα και αλήθεια: καλύτερα να το πιστέψετε», μετ. Νάντιας Κανελλοπούλου, Ισοπολιτεία 1 (1997), 15 επ. 78 Για την αντιγνωμία ως προς την προτεραιότητα της αρχής της αμεσότητας (προς το πράγμα) έναντι της αποκλειστικότητας (προς τους τρίτους) βλ. Ι. Σ. Σπυριδάκη, Εμπράγματο Δίκαιο Α, 13 επ. Συναφώς, ένταση μεταξύ χρήσεως του πράγματος και αποκλεισμού των άλλων, ως εννοιολογικών στοιχείων της κυριότητας, διαβλέπει ο J. E. Penner, The Idea of Property in Law (Oxford: Oxford University Press, 1997), σς 68 επ., ακριβώς επειδή η θεωρία του περί δικαιωμάτων είναι θεωρία συμφερόντων. Από καντιανή σκοπιά (όπως και από τη σκοπιά του Nozick) τέτοια ένταση δεν υφίσταται, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι ο Καντ θα επικροτούσε άνευ ετέρου τη λεγόμενη θεωρία της βουλήσεως ως ατομικής επιλογής (πρβλ. Arthur Ripstein, Force and Freedom, σς 42 επ.). 79 Κατά τον Hohfeld, Fundamental Legal Conceptions as Applied in Judicial Reasoning (Burlington: Ashgate, 2001), ιδίως σς 49 επ., όλες οι έννομες σχέσεις είναι ως προς τη μορφή τους ενοχικές: οι εμπράγματες δεν αποτελούν παρά ενοχικές σχέσεις, π. χ., του κυρίου του πράγματος προς κάθε τρίτο. Επ αυτού ο Penner, The Idea of Property in Law, σ. 27, ευλόγως μεν αντιτάσσει ότι είναι προτιμότερο να μη θεωρήσουμε ότι με τη μεταβίβαση ενός πράγματος ο νέος κύριος συνάπτει ενοχικές σχέσεις προς κάθε τρίτο, όχι όμως και ότι αντ αυτού υπεισέρχεται στη σχέση του προηγουμένου κυρίου προς το πράγμα. Η σύναψη εννόμων σχέσεων μεταξύ προσώπων και πραγμάτων είναι απλώς αδύνατη (πρβλ. Metaphysik der Sitten, σς 260). Η αντίρρηση του Penner θα ήταν εύλογη, αν οι κρίσιμες σχέσεις δεν ήταν νοητές, αλλά εμπειρικές. Ωστόσο, γιά την παθητική εμπράγματη σχέση αρκεί απλώς η ύπαρξη ενός προσώπου εντός της επικράτειας (πρβλ. Kenneth Campbell, On the General Nature of Property Rights, King s College Law Journal 3 [1992], σς 87 επ.). Γιά τη δογματική διάκριση εμπράγματων και ενοχικών δικαιωμάτων βλ. Ι. Σ. Σπυριδάκη, Εμπράγματο Δίκαιο Α, σς 58 επ.

19 Φίλιππος Βασιλόγιαννης Demoktesis και res extra commercium 19 ερμηνεύσουμε ως έναν μη εμπειρικό περιορισμό 80 την καντιανή ιδέα της σφαιρικότητας της Γης: Όλα τα ανθρώπινα όντα βρίσκονται πρωτογενώς (ήτοι, πριν από κάθε ενέργειά τους που ιδρύει δικαιώματα) στη νομή του εδάφους σε συμφωνία προς το δίκαιο, δηλαδή, έχουν δικαίωμα να βρίσκονται οπουδήποτε η φύση ή η τύχη (χωρίς τη θέλησή τους) τα τοποθέτησαν. Αυτό το είδος νομής (possessio) αποτελεί νομή από κοινού, διότι η σφαιρική επιφάνεια της Γης ενοποιεί όλους τους τόπους στην επιφάνειά της Από μόνη την ύπαρξή τους τα πρόσωπα έχουν ένα έμφυτο δικαίωμα στο έδαφος. Γι αυτό ακριβώς το έδαφος δεν αποτελεί «μάννα εξ ουρανού» και όχι επειδή τμήματά του ανήκουν ήδη διακριτώς σε πρόσωπα, όπως θα υποστήριζε ο Nozick 82. Ωστόσο, όταν τα πρόσωπα έρχονται στην επικράτεια (από μόνο το γεγονός της γεννήσεώς τους 83 ), όλα ανήκουν σε άλλους. Η επικράτεια συντίθεται, όπως είδαμε, διανεμητικώς. (Ας αναλογισθούμε το άρθρο 972 του Αστικού Κώδικα: Η εν λόγω διάταξη ορίζει ότι «[τ]α αδέσποτα ακίνητα... ανήκουν στο δημόσιο» 84 ). Γι αυτό, η ιδέα της σφαιρικότητας της Γης πρέπει, γιά επιτακτικότερους λόγους αρχής, να είναι εφαρμοστέα στην ιδέα της επικράτειας. (Διαφορετικά, η μη εφαρμογή της θα έθετε ένα σοβαρό ζήτημα συνοχής και συνέπειας στην καντιανή επιχειρηματολογία.) Από μόνη, λοιπόν, την ύπαρξή τους τα πρόσωπα έχουν ένα έμφυτο δικαίωμα στην επικράτεια. Ένα έμφυτο δικαίωμα στην επικράτεια δεν αποτελεί γιά να χρησιμοποιήσουμε το καντιανό εννοιολογικό οπλοστάσιο παρά μιά a priori συνθετική πρόταση: δεν προκύπτει από τη σημασία ούτε του εμφύτου 80 Αντίθετα προς την Katrin Flikschuh, Kant and Modern Political Philosophy (Cambridge: Cambridge University Press, 2000), σς 121 επ., 129 επ., που προσπαθεί κατά τη γνώμη μου να εκμαιεύσει εν προκειμένω, όχι αβίαστα, μιάν (εγελιανή μάλλον) αντινομία μεταξύ ελευθερίας (επιτρεπτικού νόμου) και φύσης (σπανιότητας των αγαθών). 81 Metaphysik der Sitten, σ Για την κοσμοπολιτική διάσταση της ίδιας ιδέας βλ. ό. π., σς 311 και 352 (και αναλυτικά Πρόσωπα, λόγοι και πράγματα, 10.) Ως προς τη χωρικότητα της επικράτειας πρβλ. την πραγμάτευση της σχέσεως των μερών του χώρου στην Kritk der reiner Vernunft, σς Α25 / Β Πρβλ. Anarchy, State and Utopia, π. χ., σ Κατά τον Kant, η θεωρητική ιδέα της γεννήσεως με φυσικό τρόπο ενός προσώπου, εξοπλισμένου με ελευθερία, είναι αδύνατη. Ωστόσο, «από πρακτική άποψη είναι εντελώς ακριβής και ακόμη αναγκαία η ιδέα να θεωρούμε την πράξη της αναπαραγωγής ως εάν αυτή να φέρει στον κόσμο ένα πρόσωπο χωρίς τη συναίνεσή του και με πρωτοβουλία μας» (Metaphysik der Sitten, σ. 280). 84 Κατά το προϊσχύσαν του Αστικού Κώδικα δίκαιο (άρθρο 16 του νόμου του 1837 περί διακρίσεως δημοσίων κτημάτων) «[ό]λα τα παρ ιδιωτών ή κοινοτήτων μη δεσμευόμενα, δηλαδή όλα τα αδέσποτα ανήκουσιν εις το δημόσιον». Ο Παύλος Καλλιγάς, Σύστημα Ρωμαϊκού Δικαίου καθά εν Ελλάδι πολιτεύεται (Αθήνησι: Βιβλιοπωλείον Ανδρέου Κορομηλά, 1879), σς 31 και 139 παρατηρούσε: «η διάταξις περί των αδεσπότων δυσκόλως εφαρμόζεται εις τα κινητά, μόνον δε επί ακινήτων έχει σημασίαν, διότι επ αυτών μόνον δύναται τις να παραδεχθή, ότι το δημόσιον δεν έχει ανάγκην πράξεως καταλήψεως, διά να γίνη κύριον, ενώ άλλως έπεται, ότι τα πετηνά του ουρανού και τα ορεσίβια ζώα είναι του δημοσίου, πριν ζωγραθώσιν, ή άμα ζωγρηθέντα παρ οιουδήποτε Πώς είναι τωόντι δυνατόν το ύδωρ, ό ο ιδιώτης λαμβάνει εν τη υδρία αυτού από τον δημόσιον ποταμόν, ο λαγώς εν τοις δάσεσιν, ο ιχθύς εν τη θαλάσση και τα πτηνά του ουρανού να λογίζωνται, ως αδέσποτα, του δημοσίου, διά μόνης παραχωρήσεως αυτού κτώμενα παρά του ιδιώτου;».

20 20 Φίλιππος Βασιλόγιαννης Demoktesis και res extra commercium δικαιώματος (του προσώπου ως αφηρημένου ελεύθερου και ίσου υποκειμένου, δηλαδή της προσωπικότητας ή της ικανότητας δικαίου 85 ) ούτε της επικράτειας (ήδη διανεμητικώς συγκροτημένης). Εφ όσον είναι επιτρεπτή η ιδιοποίηση του εξωτερικού κόσμου, οι μεταγενέστεροι, βάσει της αρχής της χρονικής προτεραιότητας που διέπει το εμπράγματο δίκαιο 86, δεν δύνανται να έχουν συγχρόνως δικαίωμα σε ό,τι νομιμοποιημένα ήδη νέμονται οι άλλοι. Γιά τη σύλληψη της εν λόγω «συνθετικής» προτάσεως της χρειαζόμαστε έναν τρίτο όρο. Εφαρμόζοντας όμως τη σωκρατική αρχή ( 9 in fine), η εν λόγω a priori συνθετική πρόταση δεν επιλύει παρά το κρίσιμο ηθικό ζήτημα της υπάρξεως του προσώπου, ως ελεύθερου και ίσου 87, σε μιά ήδη διανεμητικώς συγκροτημένη επικράτεια. Όπως επισημαίνεται, «εφ όσον είναι διαθέσιμη επαρκής γη, ή εφ όσον διατίθενται επαρκή δημόσια μέσα γιά την ύπαρξή του, ένα πρόσωπο που βρίσκεται σε ένα τμήμα του εδάφους, ήδη κατειλημμένο από κάποιον άλλο, οφείλει να μετακινηθεί από εκεί» 88. Ένα έμφυτο δικαίωμα στην επικράτεια δεν δύναται να σημαίνει ίση αναδιανομή της γης 89, διότι θα αναιρούσε τον επιτρεπτικό νόμο πρωτογενούς ιδιοποιήσεως των πραγμάτων, αλλά πρωταρχικά κοινωνικά αγαθά. Ας τα ονομάσουμε πράγματα εκτός συναλλαγής, αλλά προσωρινά: Σύμφωνα με τη σύλληψη του Nozick, η επικράτεια συντίθεται πρωτογενώς από ατομικές ιδιοκτησίες. Οι κοινόχρηστοι οδοί 90 ή, γιά να χρησιμοποιήσουμε ένα παράδειγμα που εγείρει λιγότερα ζητήματα απροσδιοριστίας (ενεργοποιήσεως, δηλαδή, του νομοθέτη), οι όχθες των πλεύσιμων ποταμών (και αυτές κατ εξοχήν πράγματα εκτός συναλλαγής) δεν ανήκουν, επομένως, πρωτογενώς στην επικράτεια ή στην ιδέα της επικράτειας. Αν η αδυναμία μου μετακινήσεως με βλάπτει υπό μιά δικαιικώς κρίσιμη έννοια (θα επανέλθουμε στο ζήτημα) 91, τότε, κατά την επιχειρηματολογία του Nozick, το πολύ κάποια πράγματα να μη είναι δεκτικά ιδιοποιήσεως, να κείνται, δηλαδή, εκτός της επικράτειας. Πράγματι, εφ όσον ουδείς δύναται να τα ιδιοποιηθεί ουδείς δύναται να τα συνεισφέρει στην επικράτεια, το δε ελάχιστο κράτος δεν δύναται να αποκτήσει περισσότερα από ό,τι του χορηγούν οι πολίτες του ως πελάτες (διαφορετικά, θα παραβίαζε τα δικαιώματά τους). Κατά την καντιανή σύλληψη, ωστόσο, η ίδια η ιδέα των πραγμάτων εκτός συναλλαγής αποτελεί ιδέα και του ιδιωτικού και όχι απλώς του δημοσίου δικαίου. Η στέρησή μου από τη χρήση του πλεύσιμου ποταμού με βλάπτει ως 85 Βλ. Ι. Σ.Σπυριδάκη, Γενικές Αρχές Αστικού Δικαίου, 271 επ. 86 Βλ. Ι. Σ. Σπυριδάκη, Εμπράγματο Δίκαιο Α, 86 επ. 87 Γιά την κανονιστική έννοια του προσώπου βλ. John Rawls, Political Liberalism (New York: Columbia University Press, 1996), σς 18 επ. (και σημ. 20). 88 Leslie A. Malholland, Kant s System of Rights (New York: Columbia University Press, 1990), σς 219 επ. (η έμφαση δική μου). 89 Πρβλ. ανωτέρω σημ Βλ. Arthur Ripstein, Force and Freedom, σς 243 επ., o οποίος αγνοεί, ωστόσο, την αθροιστική σύλληψη της επικράτειας από τον Nozick, παρ ότι αποτελεί εν προκειμένω το κατ εξοχήν αντιπαράδειγμά του. 91 Πρβλ. Anarchy, State and Utopia, σ. 55 σημ. *.

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΕΘΝΩΝ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΔΙΚΑΙΟΥ 1ο ΕΞΑΜΗΝΟ ΔΑΠ-ΝΔΦΚ ΠΡΩΤΗ ΚΑΙ ΚΑΛΥΤΕΡΗ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΕΘΝΩΝ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΔΙΚΑΙΟΥ 1ο ΕΞΑΜΗΝΟ ΔΑΠ-ΝΔΦΚ ΠΡΩΤΗ ΚΑΙ ΚΑΛΥΤΕΡΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΕΘΝΩΝ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΔΙΚΑΙΟΥ 1ο ΕΞΑΜΗΝΟ ΔΑΠ-ΝΔΦΚ ΠΡΩΤΗ ΚΑΙ ΚΑΛΥΤΕΡΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ ΦΥΣΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ Γιατί λέγεται φυσικό; 1. Γιατί προέρχεται

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ

ΑΡΧΕΣ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ ΤΜΗΜΑ ΑΡΧΕΣ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΕΙΡΑΙΑ Δίκαιο: είναι το σύνολο των ετερόνομων κανόνων, που ρυθμίζουν, κατά τρόπο υποχρεωτικό, την κοινωνική συμβίωση των ανθρώπων (βλ. σελ. 5) Δημόσιο Δίκαιο:

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ 1 η ΜΕ ΘΕΜΑ: «Η ΑΡΧΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΑΒΙΑΣΤΟΥ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΑΞΙΑΣ» Ι ΑΣΚΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: κ. ΑΝ ΡΕΑΣ ΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ

ΕΡΓΑΣΙΑ 1 η ΜΕ ΘΕΜΑ: «Η ΑΡΧΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΑΒΙΑΣΤΟΥ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΑΞΙΑΣ» Ι ΑΣΚΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: κ. ΑΝ ΡΕΑΣ ΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ ΝΟΜΙΚΩΝ, ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ, ΤΟΜΕΑΣ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ: «ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ. Δίκαιο είναι το σύνολο των ετερόνομων κανόνων που ρυθμίζουν με τρόπο υποχρεωτικό την κοινωνική συμβίωση των ανθρώπων.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ. Δίκαιο είναι το σύνολο των ετερόνομων κανόνων που ρυθμίζουν με τρόπο υποχρεωτικό την κοινωνική συμβίωση των ανθρώπων. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1.ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΔΙΚΑΙΟ Δίκαιο είναι το σύνολο των ετερόνομων κανόνων που ρυθμίζουν με τρόπο υποχρεωτικό την κοινωνική συμβίωση των ανθρώπων. 1.1.Χαρακτηριστικά του Δικαίου Ετερόνομοι κανόνες

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Δικαίου Επιχειρήσεων Διάλεξη 3 η. Νικόλαος Καρανάσιος

Αρχές Δικαίου Επιχειρήσεων Διάλεξη 3 η. Νικόλαος Καρανάσιος Αρχές Δικαίου Επιχειρήσεων Διάλεξη 3 η Νικόλαος Καρανάσιος Φυσικά και Νομικά πρόσωπα. Φυσικό Πρόσωπο Ικανότητα Δικαιοπραξίας Κατάλληλη Ηλικία Υγεία Μη απαγόρευση Κάτοικος Επικράτειας Ιθαγένεια Ιδιότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΚΛΟΣ ΣΧΕΣΕΩΝ ΚΡΑΤΟΥΣ ΠΟΛΙΤΗ

ΚΥΚΛΟΣ ΣΧΕΣΕΩΝ ΚΡΑΤΟΥΣ ΠΟΛΙΤΗ ΚΥΚΛΟΣ ΣΧΕΣΕΩΝ ΚΡΑΤΟΥΣ ΠΟΛΙΤΗ ΣΥΝΟΨΗ ΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗΣ Θέµα: υνατότητα διαφήµισης διδασκαλίας κατ οίκον Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη: Καλλιόπη Σπανού Ειδικός Επιστήµονας: Ευάγγελος Θωµόπουλος Αθήνα, Μάρτιος

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: «Η ιστορική μέθοδος ερμηνείας» Υπεύθυνος καθηγητής: κ. Ανδρέας Δημητρόπουλος

Θέμα: «Η ιστορική μέθοδος ερμηνείας» Υπεύθυνος καθηγητής: κ. Ανδρέας Δημητρόπουλος Θέμα: «Η ιστορική μέθοδος ερμηνείας» Υπεύθυνος καθηγητής: κ. Ανδρέας Δημητρόπουλος Η Ιστορία, όπως τονίζει ο Μεγαλοπολίτης ιστορικός Πολύβιος σε μια ρήση του, μας διδάσκει ότι τίποτα δεν γίνεται στην τύχη

Διαβάστε περισσότερα

«ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΣΩΜΑΤΕΙΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΑΕΡΟΠΟΡΙΑΣ Ο.Σ.Π.Α.»

«ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΣΩΜΑΤΕΙΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΑΕΡΟΠΟΡΙΑΣ Ο.Σ.Π.Α.» Από τη δευτεροβάθμια συνδικαλιστική οργάνωση με την επωνυμία «ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΣΩΜΑΤΕΙΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΑΕΡΟΠΟΡΙΑΣ Ο.Σ.Π.Α.» τέθηκαν υπόψη μου το εξής περιστατικά: Οκτώ (8) από τα είκοσι ένα (21) μέλη του Δ.Σ., το

Διαβάστε περισσότερα

Αυτά τα δικαιώματα είναι η ισότητα, η ελευθερία, η ασφάλεια και η ιδιοκτησία.

Αυτά τα δικαιώματα είναι η ισότητα, η ελευθερία, η ασφάλεια και η ιδιοκτησία. ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ ΤΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ 1 της 24ης Ιουνίου 1793 Ο γαλλικός λαός, πεπεισμένος ότι η λήθη και η περιφρόνηση των φυσικών δικαιωμάτων του ανθρώπου είναι οι μόνες αιτίες για τα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΘΕΜΑ: Σχολιασµός της υπ αριθµ.

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΠΡΟΣΩΠΙΚΑ ΣΟΥ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΕΙΝΑΙ ΠΟΛΥΤΙΜΑ!

ΤΑ ΠΡΟΣΩΠΙΚΑ ΣΟΥ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΕΙΝΑΙ ΠΟΛΥΤΙΜΑ! ΑΡΧΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ ΤΑ ΠΡΟΣΩΠΙΚΑ ΣΟΥ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΕΙΝΑΙ ΠΟΛΥΤΙΜΑ! ΠΡΟΣΕΧΕ ΠΟΥ ΤΑ ΔΙΝΕΙΣ ΡΩΤΑ ΓΙΑ ΠΟΙΟ ΣΚΟΠΟ ΜΑΘΕ ΠΩΣ ΤΑ ΕΠΕΞΕΡΓΑΖΟΝΤΑΙ Τα προσωπικά δεδομένα στη ζωή μας Τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Γιώργος Οικονομάκης geconom@central.ntua.gr Μάνια Μαρκάκη maniam@central.ntua.gr Συνεργασία: Φίλιππος Μπούρας Κομβικό-συστατικό στοιχείο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Πρόλογος

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Πρόλογος ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος VΙΙ Ι. Γενικό Μέρος Α. Βασικές έννοιες... 1 1. Θέματα ορολογίας... 1 1.1. Οι χρησιμοποιούμενοι όροι... 1 1.2. Οι βασικές έννοιες... 2 1.3. «Εγγυήσεις θεσμών» και «εγγυήσεις θεσμικές»...

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL 2012/0011(COD) 8.11.2012. της Επιτροπής Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων

ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL 2012/0011(COD) 8.11.2012. της Επιτροπής Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 2009-2014 Επιτροπή Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων 8.11.2012 2012/0011(COD) ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ της Επιτροπής Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων προς την Επιτροπή Πολιτικών

Διαβάστε περισσότερα

Του Συνεργάτη μας Ηλία Κοντάκου, Δικηγόρου, υπ. Διδάκτορoς Παν/μίου Αθηνών

Του Συνεργάτη μας Ηλία Κοντάκου, Δικηγόρου, υπ. Διδάκτορoς Παν/μίου Αθηνών Του Συνεργάτη μας Ηλία Κοντάκου, Δικηγόρου, υπ. Διδάκτορoς Παν/μίου Αθηνών ΕΝΟΧΗ Α. ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΕΝΟΧΗΣ Έννοια. Ενοχή είναι η νομική σχέση μεταξύ δύο προσώπων, του οφειλέτη αφ ενός και του δανειστή

Διαβάστε περισσότερα

Το Συνταγματικό Δίκαιο και το Σύνταγμα. 1. Το Σύνταγμα ως αντικείμενο των πολιτειακών επιστημών

Το Συνταγματικό Δίκαιο και το Σύνταγμα. 1. Το Σύνταγμα ως αντικείμενο των πολιτειακών επιστημών Εισαγωγή στο Διεθνές και Ευρωπαϊκό Δίκαιο Α εξάμηνο 2015/2016 Ν. Κανελλοπούλου Αναπλ. Καθηγ. Συνταγματικού Δικαίου Το Συνταγματικό Δίκαιο και το Σύνταγμα Διάγραμμα του μαθήματος της Δευτέρας 2/11/2015

Διαβάστε περισσότερα

Επεξηγήσεις - Αναλύσεις - Ειδικά ζητήματα- Παραδείγματα

Επεξηγήσεις - Αναλύσεις - Ειδικά ζητήματα- Παραδείγματα νόμου αυτού, ότι υπεισέρχεται ως διάδοχος στα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις του προσώπου που μεταβιβάζει. Η διάταξη αυτή δεν έχει εφαρμογή, αν το πρόσωπο που μεταβιβάζει ή το πρόσωπο που αποκτά τα αγαθά

Διαβάστε περισσότερα

Κύκλος Δικαιωμάτων του Ανθρώπου ΠΟΡΙΣΜΑ. Θέμα: ΑΠΟΔΟΧΉ ΜΕΤΑΦΡΆΣΕΩΝ ΔΙΚΗΓΌΡΟΥ

Κύκλος Δικαιωμάτων του Ανθρώπου ΠΟΡΙΣΜΑ. Θέμα: ΑΠΟΔΟΧΉ ΜΕΤΑΦΡΆΣΕΩΝ ΔΙΚΗΓΌΡΟΥ Κύκλος Δικαιωμάτων του Ανθρώπου ΠΟΡΙΣΜΑ [Ν. 3094/03 Συνήγορος του Πολίτη και άλλες διατάξεις, άρ. 4 6] Θέμα: ΑΠΟΔΟΧΉ ΜΕΤΑΦΡΆΣΕΩΝ ΔΙΚΗΓΌΡΟΥ Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη: Ανδρέας Τάκης Ειδικός Επιστήμονας:

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Βιβλιογραφία... 23 Εισαγωγή... 27 ΤΜΗΜΑ ΠΡΩΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΓΕΝΙΚΑ ΕΝΝΟΙΑ - ΠΗΓΕΣ 1. Έννοια κ.λ.π... 29 Α. Εισαγωγικά... 29 Β. Εξωτερική συμπεριφορά... 30 Γ. Διατάξεις... 31

Διαβάστε περισσότερα

περιεχόμενα Πρόλογος 15 Εισαγωγή "ΕΝΝΟΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΙΡΕΣΗ ΤΟΥ ΑΙΚΑΙΟΥ"

περιεχόμενα Πρόλογος 15 Εισαγωγή ΕΝΝΟΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΙΡΕΣΗ ΤΟΥ ΑΙΚΑΙΟΥ περιεχόμενα Πρόλογος 15 Εισαγωγή "ΕΝΝΟΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΙΡΕΣΗ ΤΟΥ ΑΙΚΑΙΟΥ" α. Έννοια του δικαίου 18 1. Ορισμός του δικαίου 18 2. Χαρακτηριστικά στοιχεία του δικαίου 18 3. Δίκαιο και ηθική 19 4. Δίκαιο και χρηστά

Διαβάστε περισσότερα

Φιλοσοφία της παιδείας

Φιλοσοφία της παιδείας Ενότητα 1 η : Εισαγωγή στη Φιλοσοφία της Παιδείας Ρένια Γασπαράτου Σχολή Ανθρωπιστικών & Κοινωνικών Επιστημών Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης & της Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία Σκοποί ενότητας να γίνει

Διαβάστε περισσότερα

849 Ν. 105(Ι)/95. Ε.Ε. Παρ. 1(1) Αρ. 3028, 29.12.95

849 Ν. 105(Ι)/95. Ε.Ε. Παρ. 1(1) Αρ. 3028, 29.12.95 Ε.Ε. Παρ. 1(1) Αρ. 3028, 29.12.95 849 Ν. 105(Ι)/95 Ο περί Ελαττωματικών Προϊόντων (Αστική Ευθύνη) Νόμος του 1995 εκδίδεται με δημοσίευση στην Επίσημη Εφημερίδα της Κυπριακής Δημοκρατίας σύμφωνα με το Άρθρο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΘΕΜΑ: ΘΕΣΜΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

7/3/2014. ό,τι είναι νόμιμο είναι και ηθικό ; νόμος είναι το δίκαιο του εργοδότη ; ή νομικός κανόνας

7/3/2014. ό,τι είναι νόμιμο είναι και ηθικό ; νόμος είναι το δίκαιο του εργοδότη ; ή νομικός κανόνας Τ.Ε.Ι. Πειραιά Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών στην Λογιστική και Χρηματοοικονομική Ειδικά θέματα Δικαίου Δρ. Μυλωνόπουλος Δ. Αν. Καθηγητής δίκαιο άδικο ό,τι είναι νόμιμο είναι και ηθικό ; νόμος είναι το

Διαβάστε περισσότερα

94/14.04.2014) προστασίας και αξιοποίησης

94/14.04.2014) προστασίας και αξιοποίησης Άρθρο 23 του 94/14.04.2014) ν. 4258/2014 Ακίνητα του Δημοσίου Περιφερειακών Πάρκων προστασίας και αξιοποίησης (ΦΕΚ Α Δημιουργία περιβαλλοντικής 1. Ακίνητα που ανήκουν κατά πλήρη κυριότητα, νομή και κατοχή

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΩΔΗ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΩΔΗ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΩΔΗ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ 1.ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΩΔΗ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ,ΓΕΝΙΚΑ Ο σύγχρονος πολιτισμός αναπτύσσεται με κέντρο και σημείο αναφοράς τον Άνθρωπο. Η έννομη τάξη, διεθνής και εγχώρια, υπάρχουν για να υπηρετούν

Διαβάστε περισσότερα

John Rawls, Θεωρία της Δικαιοσύνης: από τον καντιανό αντικειμενισμό στην πολιτική του δημόσιου λόγου

John Rawls, Θεωρία της Δικαιοσύνης: από τον καντιανό αντικειμενισμό στην πολιτική του δημόσιου λόγου 1 John Rawls, Θεωρία της Δικαιοσύνης: από τον καντιανό αντικειμενισμό στην πολιτική του δημόσιου λόγου 1. Πρώτη φάση: Θεωρία της δικαιοσύνης (1971) και καντιανός αντικειμενισμός Η δικαιοσύνη ως ακριβοδικία.

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.3851, 30/4/2004 ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΤΡΟΠΟΠΟΙΕΙ ΤΟΥΣ ΠΕΡΙ ΤΡΑΠΕΖΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΙΩΝ ΝΟΜΟΥΣ ΤΟΥ 1997 ΜΕΧΡΙ 2004

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.3851, 30/4/2004 ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΤΡΟΠΟΠΟΙΕΙ ΤΟΥΣ ΠΕΡΙ ΤΡΑΠΕΖΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΙΩΝ ΝΟΜΟΥΣ ΤΟΥ 1997 ΜΕΧΡΙ 2004 ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΤΡΟΠΟΠΟΙΕΙ ΤΟΥΣ ΠΕΡΙ ΤΡΑΠΕΖΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΙΩΝ ΝΟΜΟΥΣ ΤΟΥ 1997 ΜΕΧΡΙ 2004 Για σκοπούς εναρμόνισης με την πράξη της Ευρωπαϊκής Κοινότητας με τίτλο - «Οδηγία 2001/24/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧOΜΕΝΑ Πηγές Συντακτική ομάδα

ΠΕΡΙΕΧOΜΕΝΑ Πηγές Συντακτική ομάδα ΠΕΡΙΕΧOΜΕΝΑ ΜΕΤΑΒΟΛΗ (ΑΛΛΑΓΗ) ΤΟΥ ΠΡΟΣΩΠΟΥ ΤΟΥ ΕΡΓΟΔΟΤΗ ΜΕΤΑΒΙΒΑΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗΣ... 2 1. Η έννοια της μεταβολής του προσώπου του εργοδότη... 2 Πηγές... 7 Συντακτική ομάδα... 7 1 ΜΕΤΑΒΟΛΗ (ΑΛΛΑΓΗ) ΤΟΥ ΠΡΟΣΩΠΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804)

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ - ΣΥΝΤΟΜΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΓΝΩΣΙΟΘΕΩΡΙΑΣ ΤΟΥ 1 ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) (Η σύντομη περίληψη που ακολουθεί και η επιλογή των αποσπασμάτων από την πραγματεία του Καντ για την ανθρώπινη γνώση,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΠΟΡΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ

ΕΜΠΟΡΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ ΕΜΠΟΡΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ 1. Ορισμός εμπορικής πράξης (σελ.77) 2. Αντικειμενικό, υποκειμενικό, μικτό και σύστημα οργανωμένης επιχείρησης.(σελ.77-79) 3. Πρωτότυπα(φύσει) εμπορικές πράξεις του χερσαίου

Διαβάστε περισσότερα

Αθήνα 1Ο Απριλίου 2013 ΠΡΟΣ

Αθήνα 1Ο Απριλίου 2013 ΠΡΟΣ ι i ιι Αθήνα 1Ο Απριλίου 2013 ΕΜΗΝΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΑ Ο ΕΣΑΓΈΛΕΥΣ ΤΟΥ ΑΡΕΟΥ ΠΑΓΟΥ ΤΜΗΜΑ ΔIΟΚΗΤιΚΟ ΤΗΛ. 2106411526 ΦΑΞ 2106411523 Αριθ. Πρωτ.: 1071 Αριθμός Γνωμοδότησης: 3/13 ΠΡΟΣ το Υπουργείο Οlκονομικών- Γενική

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΑΝΔΡΕΑΣ ΜΙΧΑΛΑΚΗΣ

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΑΝΔΡΕΑΣ ΜΙΧΑΛΑΚΗΣ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΑΝΔΡΕΑΣ ΜΙΧΑΛΑΚΗΣ ΠΑΤΡΑ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2013 ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΠΡΟΣΩΠΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Ανδρέας Μιχαλάκης, Επίκουρος Καθηγητής Τμήματος Φιλοσοφίας Πανεπιστημίου Πατρών Τόπος Γέννησης: Αθήνα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΩΠΑ, ΖΩΑ ΚΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΑ

ΠΡΟΣΩΠΑ, ΖΩΑ ΚΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΑ Γ ΠΡΟΣΩΠΑ, ΖΩΑ ΚΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΑ 4. 4.1 Αντί εισαγωγής. Στο παρόν Γ κεφάλαιο, το οποίο έχει ως αντικείμενό του ορισμένα βιοηθικά καθήκοντά μας, θα κληθούμε εκ των πραγμάτων να διερευνήσουμε την ιδέα της ανθρώπινης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Βιβλιογραφία... 29 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΘΕΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΣΥΝΑΦΕΙΣ ΕΝΝΟΙΕΣ 1. Έννοια κ.λ.π... 37 2. Σχέση με επιείκεια... 40 3. Σχέση με ηθική... 42 ΠΗΓΕΣ - ΙΣΧΥΣ - ΑΣΦΑΛΕΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Ν.1850 / 1989. Κύρωση του Ευρωπαϊκού Χάρτη της Τοπικής Αυτονοµίας

Ν.1850 / 1989. Κύρωση του Ευρωπαϊκού Χάρτη της Τοπικής Αυτονοµίας Ν.1850 / 1989 Κύρωση του Ευρωπαϊκού Χάρτη της Τοπικής Αυτονοµίας ΑΡΘΡΟ 1 (Πρώτο) Κυρώνεται και έχει την ισχύ που ορίζει το άρθρο 28 παράγραφος 1 του Συντάγµατος ο Ευρωπαϊκός Χάρτης της Τοπικής Αυτονοµίας,

Διαβάστε περισσότερα

Συμφωνητικό Κατάθεσης Πόρων. 1. Του <Οργανισμού, π.χ. Αστικής Μη Κερδοσκοπικής Εταιρείας> με την επωνυμία., με έδρα την, οδός, με ΑΦΜ και ΔΟΥ

Συμφωνητικό Κατάθεσης Πόρων. 1. Του <Οργανισμού, π.χ. Αστικής Μη Κερδοσκοπικής Εταιρείας> με την επωνυμία., με έδρα την, οδός, με ΑΦΜ και ΔΟΥ Συμφωνητικό Κατάθεσης Πόρων Στην Αθήνα σήμερα την μεταξύ των: 1. Του με την επωνυμία, με έδρα την, οδός, με ΑΦΜ και ΔΟΥ, όπως νομίμως εκπροσωπείται

Διαβάστε περισσότερα

Περαιτέρω Χρήση των πληροφοριών του δηµόσιου

Περαιτέρω Χρήση των πληροφοριών του δηµόσιου Περαιτέρω Χρήση των πληροφοριών του δηµόσιου τοµέα «Νοµοθέτηση και Εφαρµογή» Καλλιόπη Αγγελετοπούλου PSI group Γενική Γραµµατεία Δηµόσιας Διοίκησης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης 1 Α. Σύνταγµα 1975/1986/2001

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΘΥΝΗ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΤΟΥ ΠΛΟΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΕΦΟΠΛΙΣΤΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΘΑΝΑΣΙΑ ΔΕΣΠΟΙΝΑ ΚΑΜΠΟΥΡΟΠΟΥΛΟΥ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ

ΕΥΘΥΝΗ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΤΟΥ ΠΛΟΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΕΦΟΠΛΙΣΤΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΘΑΝΑΣΙΑ ΔΕΣΠΟΙΝΑ ΚΑΜΠΟΥΡΟΠΟΥΛΟΥ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΕΥΘΥΝΗ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΤΟΥ ΠΛΟΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΕΦΟΠΛΙΣΤΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΘΑΝΑΣΙΑ ΔΕΣΠΟΙΝΑ ΚΑΜΠΟΥΡΟΠΟΥΛΟΥ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΕΝΝΟΙΑ ΠΛΟΙΟΚΤΗΤΗ- ΚΥΡΙΟΥ ΤΟΥ ΠΛΟΙΟΥ- ΕΦΟΠΛΙΣΤΗ ΠΛΟΙΟΚΤΗΤΗΣ = φυσικό ή νομικό πρόσωπο που εκμεταλλεύεται

Διαβάστε περισσότερα

ΝΙΚΟΣ Κ. ΑΛΙΒΙΖΑΤΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ, ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ. Οδός Βαλαωρίχου 12, 10671 ΛΟήνα. ΓνωίΛοδόιηση. Α' Εοώτηαα

ΝΙΚΟΣ Κ. ΑΛΙΒΙΖΑΤΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ, ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ. Οδός Βαλαωρίχου 12, 10671 ΛΟήνα. ΓνωίΛοδόιηση. Α' Εοώτηαα ΝΙΚΟΣ Κ. ΑΛΙΒΙΖΑΤΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ, ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ Οδός Βαλαωρίχου 12, 10671 ΛΟήνα ΓνωίΛοδόιηση Α' Εοώτηαα Το Σωματείο Εργαζομένων του Κέντρου Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (εφεξής ΚΑΠΕ) μου ζήτησε

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟΙ ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟΙ ΤΩΝ ΙΔΙΩΤΙΚΟΠΟΙΗΣΕΩΝ

ΟΙ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟΙ ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟΙ ΤΩΝ ΙΔΙΩΤΙΚΟΠΟΙΗΣΕΩΝ ΟΙ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟΙ ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟΙ ΤΩΝ ΙΔΙΩΤΙΚΟΠΟΙΗΣΕΩΝ 1. Εισαγωγή Μεσοπρόθεσμο Πλαίσιο Δημοσιονομικής Στρατηγικής (Ν. 3985/2011) & Ταμείο Αξιοποίησης Ιδιωτικής Περιουσίας του Δημοσίου (αρ. 1 επ. Ν. 3986/2011):

Διαβάστε περισσότερα

7. Η θεωρία του ωφελιµ ισµ ού

7. Η θεωρία του ωφελιµ ισµ ού 7. Η θεωρία του ωφελιµ ισµ ού Α1. Ερωτήσεις γνώσης - κατανόησης 1. Ποιοι είναι οι κύριοι εκπρόσωποι της θεωρίας του ωφελιµισµού και µε βάση ποιο κριτήριο θα πρέπει, κατ αυτούς, να αξιολογούνται οι πράξεις

Διαβάστε περισσότερα

Ευρωπαϊκός συνταγµατικός πολιτισµός

Ευρωπαϊκός συνταγµατικός πολιτισµός ΠΑΝΤΕΙΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΙΕΘΝΩΝ, ΕΥΡΩΠΑΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ Νέδα Αθ. Κανελλοπούλου -Μαλούχου Αναπληρώτρια. Καθηγήτρια Συνταγµατικού ικαίου Ευρωπαϊκός συνταγµατικός πολιτισµός

Διαβάστε περισσότερα

Συνήγορος του Καταναλωτή Νομολογία ΠολΠρωτΑθ 528/2002

Συνήγορος του Καταναλωτή Νομολογία ΠολΠρωτΑθ 528/2002 ΠολΠρωτΑθ 528/2002 Προστασία καταναλωτή. Προστασία προσωπικών δεδομένων. Τράπεζες. Συλλογική αγωγή. Ενώσεις καταναλωτών. Νομιμοποίηση. (..) Ι. Από τις συνδυασμένες διατάξεις των αρ. 4 παρ. 2, 6, 12 παρ.

Διαβάστε περισσότερα

βιβλίου. ββ ικηγόρος-επιστημονική συνεργάτης ΟΠΙ

βιβλίου. ββ ικηγόρος-επιστημονική συνεργάτης ΟΠΙ Τεχνολογική προστασία & ψηφιακή διαχείριση του βιβλίου. ββ Τετάρτη 19 Ιανουαρίου 2011, EKEBI Ευαγγελία Βαγενά, ΔΝ, DEA ικηγόρος-επιστημονική συνεργάτης ΟΠΙ vagena@dsa.gr Από τον Γουτεμβέργιο ως τον Bill

Διαβάστε περισσότερα

Έχει ανακύψει εκατοντάδες φορές το ζήτημα τα τελευταία χρόνια στην ελληνική νομολογία και

Έχει ανακύψει εκατοντάδες φορές το ζήτημα τα τελευταία χρόνια στην ελληνική νομολογία και LEGAL INSIGHT ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΑ ΜΕΤΡΑ ΝΟΜΗΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΗΣ ΧΡΗΜΑΤΟ ΟΤΗΜΕΝΗΣ ΠΩΛΗΣΗΣ ΑΥΤΟΚΙΝΗΤΟΥ Γιώργος Ψαράκης Έχει ανακύψει εκατοντάδες φορές το ζήτημα τα τελευταία χρόνια στην ελληνική νομολογία και έχει

Διαβάστε περισσότερα

ΓΝΩΜΟΛΟΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ

ΓΝΩΜΟΛΟΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΓΝΩΜΟΛΟΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΕΡΩΤΗΜΑ Ερωτάται αν αν είναι στα πλαίσια ή όχι του Συντάγματος η εφαρμογή της παραγράφου 2 του άρθρου 139 του Κώδικα Δικαστικών Επιμελητών με την έκδοση της προβλεπόμενης Υπουργικής

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ Ο ρόλος της Δια βίου Μάθησης στην καταπολέμηση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Τοζήτηματωνκοινωνικώνανισοτήτωνστηνεκπαίδευσηαποτελείένα

Διαβάστε περισσότερα

της επαγγελματικής ελευθερίας και της προστασίας του ανταγωνισμού. Διατάξεις πο υ

της επαγγελματικής ελευθερίας και της προστασίας του ανταγωνισμού. Διατάξεις πο υ ΝΟΜΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΙΑΤΡΙΚΟΥ ΣΥΛΛΟΓΟΥ ΑΘΗΝΩΝ Θέμα : Η απελευθέρωση του ιατρικού επαγγέλματος. Έγκριση των καταστατικών ιατρικών εταψειών από το ΔΙ του ΙΣΑ. Η νέα εγκύκλιος και οι περαιτέρω δυνατότητες. (α)

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΟ ΤΩΝ ΔΙΕΘΝΩΝ ΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ

ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΟ ΤΩΝ ΔΙΕΘΝΩΝ ΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΔΙΕΘΝΩΝ, ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ & ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΟ ΤΩΝ ΔΙΕΘΝΩΝ ΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ ΑΚΑΔΗΜAΪKO ΕΤΟΣ 2014-2015 ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ: ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ Ν.Ο.Π.Ε ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ Πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών Δημοσίου Δικαίου Μάθημα: Συνταγματικό Δίκαιο

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ Ν.Ο.Π.Ε ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ Πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών Δημοσίου Δικαίου Μάθημα: Συνταγματικό Δίκαιο ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ Ν.Ο.Π.Ε ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ Πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών Δημοσίου Δικαίου Μάθημα: Συνταγματικό Δίκαιο ΚΑΖΛΑΡΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ Θέμα εργασίας: ΤΟ ΙΣΠΑΝΙΚΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Συνήγορος του Καταναλωτή Νομολογία ΟλΑΠ 18/1999

Συνήγορος του Καταναλωτή Νομολογία ΟλΑΠ 18/1999 ΟλΑΠ 18/1999 Παροχή δικηγορικών υπηρεσιών. Ευθύνη δικηγόρου για ζημία πελάτη. - Η παροχή δικηγορικών υπηρεσιών δεν υπάγεται στο ν. 2251/1994. Η ευθύνη των δικηγόρων για ζημία που προκλήθηκε κατά την παροχή

Διαβάστε περισσότερα

Σίνα 23, Κολωνάκι, Τ.Κ. 10680 Aθήνα T: (+30) 210 3634417 (+30) 210 3619642 F: (+30) 210 3636791 info@mstr-law.gr www.mstr-law.gr

Σίνα 23, Κολωνάκι, Τ.Κ. 10680 Aθήνα T: (+30) 210 3634417 (+30) 210 3619642 F: (+30) 210 3636791 info@mstr-law.gr www.mstr-law.gr Σίνα 23, Κολωνάκι, Τ.Κ. 10680 Aθήνα T: (+30) 210 3634417 (+30) 210 3619642 F: (+30) 210 3636791 info@mstr-law.gr www.mstr-law.gr ΠΡΟΓΕΥΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ, 29 Απριλίου 2015 Ελληνογερμανικό Εμπορικό και Βιομηχανικό

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΟΙ ΧΡΗΣΗΣ ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΟΥ ΤΟΠΟΥ

ΟΡΟΙ ΧΡΗΣΗΣ ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΟΥ ΤΟΠΟΥ ΟΡΟΙ ΧΡΗΣΗΣ ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΟΥ ΤΟΠΟΥ 1. Εισαγωγή 1.1. Η λειτουργία του παρόντος διαδικτυακού τόπου www.transparency.gr υποστηρίζεται από το σωματείο «Διεθνής Διαφάνεια Ελλάς» (στο εξής: ο «Φορέας») με σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ. «Το απαραβίαστο της ανθρώπινης αξίας, ως γενικής συνταγµατικής αρχής της ελληνικής έννοµης τάξης»

ΕΡΓΑΣΙΑ. «Το απαραβίαστο της ανθρώπινης αξίας, ως γενικής συνταγµατικής αρχής της ελληνικής έννοµης τάξης» Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήµιο Αθηνών Σχολή Νοµικών, Οικονοµικών και Πολιτικών Επιστηµών Τµήµα Νοµικής, Τοµέας ηµοσίου ικαίου ----------------------------------------------------- Μεταπτυχιακό ίπλωµα

Διαβάστε περισσότερα

Λίνα Παπαδοπούλου Επ. Καθηγήτρια Συνταγματικού Δικαίου

Λίνα Παπαδοπούλου Επ. Καθηγήτρια Συνταγματικού Δικαίου ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΧΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ενότητα 7 η : Οικονομικήελευθερία Λίνα Παπαδοπούλου Επ. Καθηγήτρια Συνταγματικού Δικαίου Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ Α. ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΗ ΚΑΙ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΣΤΑΔΙΟΔΡΟΜΙΑ Ι. ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙO

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ Α. ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΗ ΚΑΙ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΣΤΑΔΙΟΔΡΟΜΙΑ Ι. ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙO Φίλιππος Κ. Βασιλόγιαννης Επίκουρος Καθηγητής Φιλοσοφίας του Δικαίου Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών Νομική Σχολή Ακαδημίας 45, 106 72 Αθήνα http://users.uoa.gr/~pvassil/vassiloyannis.html,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 11 ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΚΑΝΟΝΙΣΤΙΚΗΣ ΣΥΜΜΟΡΦΩΣΗΣ ΟΜΙΛΟΥ ΤΡΑΠΕΖΑΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ. Πολιτική κατηγοριοποίησης πελατών

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 11 ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΚΑΝΟΝΙΣΤΙΚΗΣ ΣΥΜΜΟΡΦΩΣΗΣ ΟΜΙΛΟΥ ΤΡΑΠΕΖΑΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ. Πολιτική κατηγοριοποίησης πελατών ΚΕΦΑΛΑΙΟ 11 ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΚΑΝΟΝΙΣΤΙΚΗΣ ΣΥΜΜΟΡΦΩΣΗΣ ΟΜΙΛΟΥ ΤΡΑΠΕΖΑΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ Πολιτική κατηγοριοποίησης πελατών Η παρούσα Πολιτική Κατηγοριοποίησης Πελατών ισχύει για το σύνολο του Οµίλου της Τράπεζας Πειραιώς,

Διαβάστε περισσότερα

Το Δίκαιο, η Νομική Επιστήμη και η σημασία τους για τις Διεθνείς και Ευρωπαϊκές Σπουδές. Αναλυτικό διάγραμμα του μαθήματος της Δευτέρας 5/10/2015

Το Δίκαιο, η Νομική Επιστήμη και η σημασία τους για τις Διεθνείς και Ευρωπαϊκές Σπουδές. Αναλυτικό διάγραμμα του μαθήματος της Δευτέρας 5/10/2015 ΤΜΗΜΑ ΔΙΕΘΝΩΝ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Εισαγωγή στο Διεθνές και Ευρωπαϊκό Δίκαιο Α εξάμηνο 2015/2016 Ν. Αθ. Κανελλοπούλου-Μαλούχου Αναπλ. Καθηγ. Συνταγματικού Δικαίου Το Δίκαιο, η Νομική Επιστήμη και η σημασία

Διαβάστε περισσότερα

Ο περί Πωλήσεως Γης (Ειδική Εκτέλεση) Νόµος (ΚΕΦ.232)

Ο περί Πωλήσεως Γης (Ειδική Εκτέλεση) Νόµος (ΚΕΦ.232) Ο περί Πωλήσεως Γης (Ειδική Εκτέλεση) Νόµος (ΚΕΦ.232) Συνοπτικός τίτλος 1. Ο παρών Νόµος θα αναφέρεται ως ο περί Πωλήσεως Γης (Ειδική Εκτέλεση) Νόµος. Διατυπώσεις αναγκαίες για την εκτέλεση σύµβασης 2.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΠΡΟΣ ΤΑ ΜΕΛΗ

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΠΡΟΣ ΤΑ ΜΕΛΗ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 2009-2014 Επιτροπή Αναφορών 28.11.2014 ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΠΡΟΣ ΤΑ ΜΕΛΗ Θέμα: Αναφορά 0824/2008, του Kroum Kroumov, βουλγαρικής ιθαγένειας, η οποία συνοδεύεται από 16 υπογραφές, σχετικά με

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ- ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ- ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ- ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΘΕΜΑ: Η Αρχή της φορολογικής ισότητας

Διαβάστε περισσότερα

Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης. Αριστοτέλης

Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης. Αριστοτέλης 1 ηµ. Τζωρτζόπουλος ρ. Φιλοσοφίας Σχολικός Σύµβουλος ΠΕ02 Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης Αριστοτέλης Ενότητα 15η 1. Μετάφραση Γι αυτόν που ασχολείται µε το σύστηµα διακυβέρνησης, πιο ειδικά µε

Διαβάστε περισσότερα

Εφαρµογή του κανονισµού αµοιβαίας αναγνώρισης στα όπλα και στα πυροβόλα όπλα

Εφαρµογή του κανονισµού αµοιβαίας αναγνώρισης στα όπλα και στα πυροβόλα όπλα ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΓΕΝΙΚΗ ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ - Βρυξέλλες 1.2.2010 Έγγραφο καθοδήγησης 1 Εφαρµογή του κανονισµού αµοιβαίας αναγνώρισης στα όπλα και στα πυροβόλα όπλα 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σκοπός

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.4271, 25/2/2011 ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΠΡΟΝΟΕΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΓΓΡΑΦΗ, ΤΗ ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΚΟΜΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΑΛΛΑ ΣΥΝΑΦΗ ΘΕΜΑΤΑ

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.4271, 25/2/2011 ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΠΡΟΝΟΕΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΓΓΡΑΦΗ, ΤΗ ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΚΟΜΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΑΛΛΑ ΣΥΝΑΦΗ ΘΕΜΑΤΑ ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΠΡΟΝΟΕΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΓΓΡΑΦΗ, ΤΗ ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΚΟΜΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΑΛΛΑ ΣΥΝΑΦΗ ΘΕΜΑΤΑ -------------------------------- Η Βουλή των Αντιπροσώπων ψηφίζει ως ακολούθως: Συνοπτικός τίτλος. 1. Ο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ Τμήμα Φιλοσοφικών και Κοινωνικών Σπουδών Τμήμα Ιατρικής Τμήμα Βιολογίας Τμήμα Κοινωνιολογίας

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ Τμήμα Φιλοσοφικών και Κοινωνικών Σπουδών Τμήμα Ιατρικής Τμήμα Βιολογίας Τμήμα Κοινωνιολογίας ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ Τμήμα Φιλοσοφικών και Κοινωνικών Σπουδών Τμήμα Ιατρικής Τμήμα Βιολογίας Τμήμα Κοινωνιολογίας Διατμηματικό Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών ΒΙΟΗΘΙΚΗ 6ο Επιστημονικό Συνέδριο - Retreat

Διαβάστε περισσότερα

Ενδεικτικές απαντήσεις στα θέματα των εξετάσεων στο μάθημα «Ασκήσεις Αστικού και Αστικού Δικονομικού Δικαίου» (Εξετ. Περίοδος Σεπτεμβρίου 2014)

Ενδεικτικές απαντήσεις στα θέματα των εξετάσεων στο μάθημα «Ασκήσεις Αστικού και Αστικού Δικονομικού Δικαίου» (Εξετ. Περίοδος Σεπτεμβρίου 2014) Ενδεικτικές απαντήσεις στα θέματα των εξετάσεων στο μάθημα «Ασκήσεις Αστικού και Αστικού Δικονομικού Δικαίου» (Εξετ. Περίοδος Σεπτεμβρίου 2014) Ζήτημα 1 ο 1) α) Η αίτηση ασφαλιστικών μέτρων της Β ορθά

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΜΟΣ 2819/2000(ΦΕΚ 84 Α /15 Mαρτίου 2000)

ΝΟΜΟΣ 2819/2000(ΦΕΚ 84 Α /15 Mαρτίου 2000) ΝΟΜΟΣ 2819/2000(ΦΕΚ 84 Α /15 Mαρτίου 2000) Άρθρο 7 Εναρμόνιση με την Οδηγία 96/9/ΕΟΚτου Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 11ης Μαρτίου 1996 σχετικά με τη νομική προστασία των βάσεων δεδομένων

Διαβάστε περισσότερα

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων.

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. 9 LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. «Βλέπουμε με τα μάτια μας, αλλά κατανοούμε με τα μάτια της συλλογικότητας». 6 Ένα από τα κυριότερα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΠΗΝΕΛΟΠΗ ΦΟΥΝΤΕΔΑΚΗ nina fountedakis, unendlichkeit wirkt 1 ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ [Κ.Μ. 110344] : ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ Ι (ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ) ΠΗΝΕΛΟΠΗ ΦΟΥΝΤΕΔΑΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΗ ΠΡΟΟΔΟΣ. Σύμφωνα με τα παραπάνω, για μια αριθμητική πρόοδο που έχει πρώτο όρο τον ...

ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΗ ΠΡΟΟΔΟΣ. Σύμφωνα με τα παραπάνω, για μια αριθμητική πρόοδο που έχει πρώτο όρο τον ... ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΗ ΠΡΟΟΔΟΣ Ορισμός : Μία ακολουθία ονομάζεται αριθμητική πρόοδος, όταν ο κάθε όρος της, δημιουργείται από τον προηγούμενο με πρόσθεση του ίδιου πάντοτε αριθμού. Ο σταθερός αριθμός που προστίθεται

Διαβάστε περισσότερα

9.ΦΟΡΟΙ ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΤΑΒΙΒΑΣΗ ΑΚΙΝΗΤΩΝ

9.ΦΟΡΟΙ ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΤΑΒΙΒΑΣΗ ΑΚΙΝΗΤΩΝ 9.ΦΟΡΟΙ ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΤΑΒΙΒΑΣΗ ΑΚΙΝΗΤΩΝ Ν. 3427/2005 (ΦΕΚ 312 Α ) ΦΟΡΟΣ ΑΥΤΟΜΑΤΟΥ ΥΠΕΡΤΙΜΗΜΑΤΟΣ (Άρθρο 2) Αντικείµενο του φόρου 1. Επί ακινήτου ή ιδανικού µεριδίου αυτού ή εµπράγµατου δικαιώµατος επί ακινήτου

Διαβάστε περισσότερα

669/2013 ΜΠΡ ΑΘ ( 597917) (Α ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΝΟΜΟΣ)

669/2013 ΜΠΡ ΑΘ ( 597917) (Α ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΝΟΜΟΣ) 669/2013 ΜΠΡ ΑΘ ( 597917) (Α ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΝΟΜΟΣ) Δικαίωμα για παροχή έννομης προστασίας κατά το Σύνταγμα και την ΕΣΔΑ. Εννοια και περιεχόμενο. Θέσπιση από τον κοινό νομοθέτη περιορισμών και προϋποθέσεων

Διαβάστε περισσότερα

Οι απαντήσεις μόνο από τα Πανεπιστημιακά Φροντιστήρια Κολλίντζα! 1

Οι απαντήσεις μόνο από τα Πανεπιστημιακά Φροντιστήρια Κολλίντζα! 1 Κλειδώστε την επιτυχία σας στο ΜΑΘΗΜΑ: ΝΑΥΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ Οι απαντήσεις μόνο από τα Πανεπιστημιακά Φροντιστήρια Κολλίντζα! Οι απαντήσεις μόνο από τα Πανεπιστημιακά Φροντιστήρια Κολλίντζα! 1 SOS ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΤΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Πολύ περισσότερα από ένα απλό φροντιστήριο! σ. 1

Πολύ περισσότερα από ένα απλό φροντιστήριο! σ. 1 ΚΕΙΜΕΝΟ Η Δημοκρατία στην εποχή της παγκόσμιας ανομίας Θα αρχίσω από μιαν αναδρομή. Οι έννοιες του «Λαού» και της «Κοινωνίας» δεν είναι ούτε διϊστορικές ούτε αυτονόητες. Αποκρυσταλλώθηκαν από τη νεωτερική

Διαβάστε περισσότερα

Άποψη περί εφαρμογής ν 4030/2011.

Άποψη περί εφαρμογής ν 4030/2011. Άποψη περί εφαρμογής ν 4030/2011. Α. Την 25/10/2012 περιήλθε στην Περιφερειακή Συμπαραστάτη του Πολίτη και της Επιχείρησης της Περιφέρειας Αττικής και έλαβε αριθμ. πρωτ. 157658/387 το ανωτέρω σχετικό,

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παιδική ηλικία είναι ένα ζήτημα για το οποίο η κοινωνιολογία έχει δείξει μεγάλο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα βρίσκεται υπό εξέλιξη ένα πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.3852, 30/4/2004

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.3852, 30/4/2004 170 171 ΠΡΩΤΟ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΤΥΠΟΣ Ι (άρθρο 37(3)) ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΠΛΗΡΟΥΣ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟΥ ΔΕΛΤΙΟΥ ΑΜΟΙΒΑΙΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΩΝ Α. ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ ΑΜΟΙΒΑΙΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. Ονομασία Αμοιβαίου Κεφαλαίου και αριθμός της

Διαβάστε περισσότερα

Administrative eviction act and right to a prior hearing: observations on Naxos Court 27/2012 judgment. Αθανάσιος Παπαθανασόπουλος

Administrative eviction act and right to a prior hearing: observations on Naxos Court 27/2012 judgment. Αθανάσιος Παπαθανασόπουλος Πρωτόκολλο διοικητικής αποβολής από δασική έκταση και δικαίωμα προηγούμενης ακρόασης του διοικουμένου: παρατηρήσεις επί της απόφασης 27/2012 του Μονομελούς Πρωτοδικείου Νάξου Administrative eviction act

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΥΠΟΥΡΓΩΝ

ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΥΠΟΥΡΓΩΝ Declaration on freedom of political debate in the media Greek version* ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΥΠΟΥΡΓΩΝ ιακήρυξη για την Ελευθερία του Πολιτικού ιαλόγου στα Μέσα (Υιοθετήθηκε από την Επιτροπή Υπουργών

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωτής ημερίδας: ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΦΙΛΩΝ ΚΑΙ ΑΣΘΕΝΩΝ ΣΠΑΝΙΩΝ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΝΔΟΚΡΙΝΙΚΩΝ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ. Η νομική διάσταση των σπάνιων νοσημάτων.

Οργανωτής ημερίδας: ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΦΙΛΩΝ ΚΑΙ ΑΣΘΕΝΩΝ ΣΠΑΝΙΩΝ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΝΔΟΚΡΙΝΙΚΩΝ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ. Η νομική διάσταση των σπάνιων νοσημάτων. 1 Οργανωτής ημερίδας: ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΦΙΛΩΝ ΚΑΙ ΑΣΘΕΝΩΝ ΣΠΑΝΙΩΝ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΝΔΟΚΡΙΝΙΚΩΝ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ Θέμα ημερίδας: Χρόνος ημερίδας: Σπάνια νοσήματα και Ε.Σ.Υ. 21-6-09, ώρα 09:30 π.μ. 13:30 μ.μ.

Διαβάστε περισσότερα

https://www.pirateparty.gr/forum/viewtopic.p hp?f=176&t=5198&start=10#p69404

https://www.pirateparty.gr/forum/viewtopic.p hp?f=176&t=5198&start=10#p69404 ΑΡΧΕΣ https://www.pirateparty.gr/forum/viewtopic.p hp?f=176&t=5198&start=10#p69404 Όλο το καταστατικό 2.1 Άμεσης Δημοκρατίας 2.2.1 Άμεσης Δημοκρατίας Μαζική αλλαγή. Οι αλλαγές στο 2.1 και 2.2.1 είναι στις

Διαβάστε περισσότερα

Κατευθυντήριες γραμμές για τα όρια των συμβάσεων

Κατευθυντήριες γραμμές για τα όρια των συμβάσεων EIOPA-BoS-14/165 EL Κατευθυντήριες γραμμές για τα όρια των συμβάσεων EIOPA Westhafen Tower, Westhafenplatz 1-60327 Frankfurt Germany - Tel. + 49 69-951119-20; Fax. + 49 69-951119-19; email: info@eiopa.europa.eu

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΣΥΜΦΙΛΙΩΣΗ ΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗ ΔΙΑΙΤΗΣΙΑ...2 ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΘΕΣΜΟΣ ΤΗΣ ΣΥΜΦΙΛΙΩΣΗΣ;...5 ΠΟΙΑ Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΠΟΥ ΤΗΡΕΙΤΑΙ;...5

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΣΥΜΦΙΛΙΩΣΗ ΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗ ΔΙΑΙΤΗΣΙΑ...2 ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΘΕΣΜΟΣ ΤΗΣ ΣΥΜΦΙΛΙΩΣΗΣ;...5 ΠΟΙΑ Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΠΟΥ ΤΗΡΕΙΤΑΙ;...5 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΣΥΜΦΙΛΙΩΣΗ ΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗ ΔΙΑΙΤΗΣΙΑ...2 ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΘΕΣΜΟΣ ΤΗΣ ΣΥΜΦΙΛΙΩΣΗΣ;...5 ΠΟΙΑ Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΠΟΥ ΤΗΡΕΙΤΑΙ;...5 ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΘΕΣΜΟΣ ΤΗΣ ΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗΣ;...7 ΠΟΙΑ Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΠΟΥ ΤΗΡΕΙΤΑΙ;...7 ΤΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΤΗΓΟΡΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΠΕΛΑΤΩΝ 1. Εισαγωγή Η παρούσα Πολιτική Κατηγοριοποίησης Πελατών εφαρµόζεται στις εταιρείες του Οµίλου της Τράπεζας Πειραιώς, οι οποίες παρέχουν επενδυτικές υπηρεσίες κατά την

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Θέµα Α1 Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Α.1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας τα ονόµατα των φιλοσόφων (στήλη Α) και δίπλα την έννοια (στήλη Β) που συνδέεται µε τον καθένα: Α

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στο ίκαιο των Πληροφοριακών Συστημάτων, των Ηλεκτρονικών Επικοινωνιών και του ιαδικτύου Α.Μ 30437. Χριστίνα Θεοδωρίδου 2

Εισαγωγή στο ίκαιο των Πληροφοριακών Συστημάτων, των Ηλεκτρονικών Επικοινωνιών και του ιαδικτύου Α.Μ 30437. Χριστίνα Θεοδωρίδου 2 Α.Μ 30437 Χριστίνα Θεοδωρίδου 2 Περιεχόμενα Περιεχόμενα... 3 1. Εισαγωγή... 7 2. Θέματα νομικής ορολογίας... 9 2.1. Η νομική έννοια του διαδικτύου και του κυβερνοχώρου... 9 2.2. Το πρόβλημα της νομικής

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Θέµα Α1 Α.1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας τα ονόµατα των φιλοσόφων (στήλη Α) και δίπλα την έννοια (στήλη Β) που συνδέεται µε τον

Διαβάστε περισσότερα

1. ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΕΣ ΠΕΡΙΟΔΟΙ

1. ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΕΣ ΠΕΡΙΟΔΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΝΟΜΙΚΗ ΣΧΟΛΗ Ο ΚΟΣΜΗΤΟΡΑΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Πληροφορίες: Αλ. Σιδηρόπουλος Θεσσαλονίκη, 9 6 2015 Τηλ. : 2310 99 1386 6532 Fax: 2310 99 6529 Αριθμ. Πρωτ.: 487 Email:

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Πολιτική Παιδεία Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Β ΤΑΞΗ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ και Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΡΑΠΕΖΑΣ ΘΕΜΑΤΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣ. Το Δ.Σ. του Συνεταιρισμού Διεθνής Ιπποκράτειος Πολιτεία

ΠΡΟΣ. Το Δ.Σ. του Συνεταιρισμού Διεθνής Ιπποκράτειος Πολιτεία ΔΙΚΗΓΟΡΙΚΟ ΓΡΑΦΕΙΟ ΑΘΗΝΑ 28 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2015 ΠΟΛΥΧΡΟΝΗ ΘΩΜΟΠΟΥΛΟΥ ΧΑΡ. ΤΡΙΚΟΥΠΗ 41 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ. 2103808079 FAX 2103828958 Κινητό 6977650982 ΠΡΟΣ Το Δ.Σ. του Συνεταιρισμού Διεθνής Ιπποκράτειος Πολιτεία Η

Διαβάστε περισσότερα

H ΕΡΜΗΝΕΙΑ του ΔΕΙΚΤΗ P/BV

H ΕΡΜΗΝΕΙΑ του ΔΕΙΚΤΗ P/BV INVESTMENT RESEARCH & ANALYSIS JOURNAL H ΕΡΜΗΝΕΙΑ του ΔΕΙΚΤΗ P/BV βάσει των ΛΟΓΙΣΤΙΚΩΝ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΩΝ των ΕΙΣΗΓΜΕΝΩΝ ΕΤΑΙΡΙΩΝ στην ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΕΦΑΛΑΙΑΓΟΡΑ Ο Πραγματικός Βαθμός Χρησιμότητας του Δείκτη στη Διαμόρφωση

Διαβάστε περισσότερα

Οργάνωση και Λειτουργία του Κράτους 19 ος Διαγωνισμός ΕΣΔΔ 2 ος Διαγωνισμός ΕΣΤΑ Σάββατο 09 Δεκεμβρίου 2006

Οργάνωση και Λειτουργία του Κράτους 19 ος Διαγωνισμός ΕΣΔΔ 2 ος Διαγωνισμός ΕΣΤΑ Σάββατο 09 Δεκεμβρίου 2006 Οργάνωση και Λειτουργία του Κράτους 19 ος Διαγωνισμός ΕΣΔΔ 2 ος Διαγωνισμός ΕΣΤΑ Σάββατο 09 Δεκεμβρίου 2006 Θέμα 2 ον : Η δικαστική λειτουργία αποτελεί μία από τις τρεις θεμελιώδεις λειτουργίες του κράτους.

Διαβάστε περισσότερα

Ενωσιακή (& εθνική) πολιτική. νέων στόχων; Καθηγητής Νοµικής Πανεπιστηµίου Αθηνών, ικηγόρος

Ενωσιακή (& εθνική) πολιτική. νέων στόχων; Καθηγητής Νοµικής Πανεπιστηµίου Αθηνών, ικηγόρος Ενωσιακή (& εθνική) πολιτική ανταγωνισµού: σε αναζήτηση νέων στόχων; ηµήτρης Ν Τζουγανάτος ηµήτρης Ν. Τζουγανάτος Καθηγητής Νοµικής Πανεπιστηµίου Αθηνών, ικηγόρος Α. Ποιός ανταγωνισµός; ιεθνώς ενισχύεται

Διαβάστε περισσότερα

1843 Ν. 187/91. Ο ΠΕΡΙ ΤΕΚΝΩΝ (ΣΥΓΓΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΝΟΜΙΚΗ ΥΠΟΣΤΑΣΗ) ΝΟΜΟΣ ΤΟΥ 1991 ΚΑΤΑΤΑΞΗ ΑΡΘΡΩΝ Άρθρο 1. Συνοπτικός τίτλος. ΜΕΡΟΣ Ι ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ

1843 Ν. 187/91. Ο ΠΕΡΙ ΤΕΚΝΩΝ (ΣΥΓΓΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΝΟΜΙΚΗ ΥΠΟΣΤΑΣΗ) ΝΟΜΟΣ ΤΟΥ 1991 ΚΑΤΑΤΑΞΗ ΑΡΘΡΩΝ Άρθρο 1. Συνοπτικός τίτλος. ΜΕΡΟΣ Ι ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ E.E., Παρ. I, Αρ. 2643, 1.11.91 1843 Ν. 187/91 Ο ΠΕΡΙ ΤΕΚΝΩΝ (ΣΥΓΓΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΝΟΜΙΚΗ ΥΠΟΣΤΑΣΗ) ΝΟΜΟΣ ΤΟΥ 1991 ΚΑΤΑΤΑΞΗ ΑΡΘΡΩΝ Άρθρο 1. Συνοπτικός τίτλος. 2. Ερμηνεία. ΜΕΡΟΣ Ι ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΜΕΡΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ. για την εφαρμογή των άρθρων 4επ. ν.703/77 για τον έλεγχο συγκεντρώσεων σε αποκρατικοποιήσεις σύμφωνα με τις διατάξεις του ν.

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ. για την εφαρμογή των άρθρων 4επ. ν.703/77 για τον έλεγχο συγκεντρώσεων σε αποκρατικοποιήσεις σύμφωνα με τις διατάξεις του ν. ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΜΟΥ ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΗ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΑΡΧΗ Αθήνα, 3.6.2009 ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ για την εφαρμογή των άρθρων 4επ. ν.703/77 για τον έλεγχο συγκεντρώσεων σε αποκρατικοποιήσεις σύμφωνα με τις

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΙΑΦΗΜΙΣΗΣ Α) ΕΚΤΑΣΗ ΚΑΙ ΣΚΟΠΟΣ ΤΟΥ ΚΩΔΙΚΑ

Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΙΑΦΗΜΙΣΗΣ Α) ΕΚΤΑΣΗ ΚΑΙ ΣΚΟΠΟΣ ΤΟΥ ΚΩΔΙΚΑ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΙΑΦΗΜΙΣΗΣ Α) ΕΚΤΑΣΗ ΚΑΙ ΣΚΟΠΟΣ ΤΟΥ ΚΩΔΙΚΑ Ο Κώδικας αφορά όλες τις διαφημίσεις για κάθε είδους προϊόντα και υπηρεσίες. Ο Κώδικας ορίζει τους κανόνες επαγγελματικής δεοντολογίας και

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΗΛΩΣΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΣΥΜΦΕΡΟΝΤΩΝ ΤΩΝ ΒΟΥΛΕΥΤΩΝ

ΔΗΛΩΣΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΣΥΜΦΕΡΟΝΤΩΝ ΤΩΝ ΒΟΥΛΕΥΤΩΝ ΔΗΛΩΣΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΣΥΜΦΕΡΟΝΤΩΝ ΤΩΝ ΒΟΥΛΕΥΤΩΝ Ο κάτωθι υπογεγραµµένος: Όνοµα: Επώνυµο: Α. Δηλώνω τις επαγγελµατικές δραστηριότητες κατά τη διάρκεια των τριών ετών πριν από την ανάληψη των καθηκόντων µου

Διαβάστε περισσότερα