ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ BIOHΘΙΚΗ: ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ BIOHΘΙΚΗ: ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ"

Transcript

1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ BIOHΘΙΚΗ: ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ

2 ΕΡΕΥΝΕΣ ΣΤΗΝ ΗΘΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ BIOHΘΙΚΗ: ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ Σωκράτης Δεληβογιατζής και Ελένη Καλοκαιρινού: επιστημονική επιμέλεια ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΠΑΙΔΕΙΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2014

3 ΕΡΕΥΝΕΣ ΣΤΗΝ ΗΘΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 1 Διευθυντές σειράς: Σωκράτης Δεληβογιατζής και Ελένη Καλοκαιρινού 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ BIOHΘΙΚΗ: ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ISBN Επιστημονική επιμέλεια: Σωκράτης Δεληβογιατζής Καθηγητής Φιλοσοφίας Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Ελένη Καλοκαιρινού Αν. Καθηγήτρια Φιλοσοφίας Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Εκδότης: ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΠΑΙΔΕΙΑ Χριστίνα και Βασιλική Κορδαλή O.E. Αρμενοπούλου Θεσσαλονίκη τηλ. & fax: Απαγορεύεται η αναδημοσίευση και γενικά η αναπαραγωγή εν όλω ή εν μέρει ή και περιληπτικά, κατά παράφραση ή διασκευή, του παρόντος έργου με οποιοδήποτε μέσο ή τρόπο, μηχανικό, ηλεκτρονικό, φωτοτυπικό και ηχογραφήσεως ή άλλως πως σύμφωνα με τους Ν. 2387/1920, 4301/1929, τα Ν.Δ. 2565/56, 4254/62, 4264/75, Ν. 100/75, Ν. 2121/93 και λοιπούς εν γένει κανόνες Διεθνούς Δικαίου, χωρίς προηγoύμενη γραπτή άδεια του εκδότη.

4 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος των επιμελητών... 7 (α) Ιστορικές προσεγγίσεις: Ιατρική δεοντολογία στην αρχαιότητα Μυρτώ Δραγώνα-Μονάχου Aυτονομία - πατερναλισμός και η Ιπποκρατική ιατρική ηθική Άννα Κελεσίδου «Συμφέρειν πρὸς ὑγίειαν»: (Δεύτερος) διάλογος με τον Πλάτωνα Ευάγγελος Δ. Πρωτοπαπαδάκης Η ευθανασία και το θανάσιμον φάρμακον: ξαναδιαβάζοντας τον όρκο του Ιπποκράτους Δημήτρης Τζωρτζόπουλος Ριζώματα Βιο-ηθικής στην αρχαία ελληνική σκέψη (β) Συστηματικές προσεγγίσεις: Βελτιωτικές και γενετικές τεχνολογίες Urban Wiesing Η ιστορία της ιατρικής βελτίωσης: από την αποκατάσταση στο ακέραιο στην αποκατάσταση στο άριστο; Χρήστος Χατζημιχαήλ Ηθική θεώρηση του προγεννητικού ελέγχου και της προεμφυτευτικής γενετικής διάγνωσης Dieter Birnbacher Πρόκειται η βελτιωτική τεχνολογία να αλλάξει την ανθρώπινη φύση; Τάκης Κ. Βιδάλης Συνθετική βιολογία: είναι έτοιμο το δίκαιο;

5 9. Ludwig Siep Δύο έννοιες της ανθρώπινης αξιοπρέπειας Eλένη Καλοκαιρινού Είναι οι ρίζες της ηθικής και δικαϊκής αυτοκατανόησής μας υπό απειλή; Οι απόψεις του Jürgen Habermas για τις γενετικές τεχνολογίες Jean-Yves Goffi Διανθρωπιστές και βιοσυντηρητικοί Βιογραφικά συγγραφέων και επιμελητών

6 Η ευθανασία και το θανάσιμον φάρμακον: ξαναδιαβάζοντας τον όρκο του Ιπποκράτους Ευάγγελος Δ. Πρωτοπαπαδάκης Κανένα κείμενο δεν έχει αποδειχθεί τόσο καθοριστικό για οποιονδήποτε επιστημονικό χώρο, όσο ο όρκος του Ιπποκράτους για το ιατρικό λειτούργημα αλλά και κανένα άλλο δεν έχει τύχει τόσων αναλύσεων, παρερμηνειών, αμφισβητήσεων, επιδοκιμασίας που αγγίζει τα όρια του λατρευτικού ζήλου, καθώς και αμείλικτης πολεμικής. 1 Ωστόσο, είτε ως στείρο απολίθωμα του παρελθόντος, το οποίο λειτουργεί ανασχετικά ως προς την προσαρμογή της ιατρικής ηθικής στις συνθήκες που η νέα εποχή επιβάλλει, 2 είτε ως πολικός αστήρ που σταθερά επί αιώνες δείχνει τον δρόμο του ιατρικού καθήκοντος, 3 ο όρκος του Ιπποκράτους συνεχίζει να αποτελεί σημείο οξείας αντιλογίας, πράγμα που, αν μη τι άλλο, καταδεικνύει την διαχρονική σπουδαιότητα των προβλέψεών του. 4 Είναι προφανές πως κάθε επαγγελματικός όρκος, πέρα από την όποια θρησκευτική σημασία μπορεί να διαθέτει, αποτελεί, παράλληλα, ευρύτερα κανονιστικό κείμενο. Αφ ενός συνιστά έναν ιδιαίτερα συμπαγή και απολύτως δεσμευτικό ηθικό κώδικα, αφ ετέρου λειτουργεί ως αποκρυσταλλωμένη συμφωνία μεταξύ του καθομο- 1 Daniel Fu-Chang Tsai, An Oath for Bioscientists, Journal of Biomedical Science, τ. 10 (2003), σ Robert Veatch, A Theory of Medical Ethics, Basic Books, Νέα Υόρκη 1981, σσ Steven H. Miles, The Hippocratic Oath and the Ethics of Medicine, Oxford University Press, Νέα Υόρκη 2004, σσ E.D. Pellegrino και D.C. Thomasma, A philosophical basis of medical practice, Oxford University Press, Νέα Υόρκη 1981, σ. 195.

7 58 ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΠΡΩΤΟΠΑΠΑΔΑΚΗΣ λογούντος και του ευρύτερου κοινωνικού συνόλου. 5 Με άλλα λόγια, ο λειτουργός του Ασκληπιού, πέρα από οτιδήποτε άλλο, ομνύοντας τον συγκεκριμένο όρκο παρείχε ορισμένες απαραίτητες εγγυήσεις τόσο προς την κάστα του, 6 όσο και προς το κοινωνικό περιβάλλον στο οποίο απευθυνόταν, απαντώντας με τον τρόπο αυτό σε συναφείς ανησυχίες, και προσπαθώντας να άρει δικαιολογημένους φόβους. Ένας όρκος, όπως ακριβώς και ένας νόμος, ως εκ της φύσεώς του στοχεύει στην πρόληψη ή στην άρση μιας δεδομένης πραγματικότητας, στην αποτροπή ενός υπαρκτού κινδύνου δεν αποτελεί απάντηση σε κάποιο υποθετικό πρόβλημα, ούτε προτεινόμενη λύση σε μια ευφάνταστη υπόθεση εργασίας. Ως εκ τούτου μπορούμε να συμπεράνουμε ότι η κοινωνία, της οποίας απότοκος είναι ο όρκος του Ιπποκράτους, έτρεφε βάσιμους φόβους πως ο γιατρός δεν θα λειτουργούσε όπως ο όρκος απαιτεί. 7 Είναι προφανές πως οι θρησκευτικές αντιλήψεις, αλλά και η θρησκευτικότητα, εν γένει, έχουν μεταβληθεί από την εποχή του Ιπποκράτους έως σήμερα. Συνεπώς, ως προς αυτήν την πτυχή του τουλάχιστον, ο όρκος δεν έχει να πει κάτι στον σύγχρονο γιατρό, αλλά ούτε στο κοινωνικό σύνολο γενικότερα. Κατά τον 5 ο π. Χ. αιώνα, επί παραδείγματι, τη εξαιρέσει ελαχίστων στοχαστών, ουδείς ήταν δεδηλωμένα άθρησκος. Στις μέρες μας, ωστόσο, υπάρχουν πολλοί, και για αυτούς ένα κείμενο θρησκευτικής δέσμευσης, όπως ο όρκος του Ιπποκράτους, δεν θα μπορούσε να διαθέτει καμία κανονιστική αξία. Είναι, επομένως, σαφές πως, εάν επιθυμούμε να ανιχνεύσουμε το όποιο νόημα ο όρκος διατηρεί στις μέρες μας, θα πρέπει να τον αντιμετωπίσουμε όχι ως θρησκευτικό κείμενο, αλλά είτε ως ηθικό κώδικα, είτε ως σύμβαση. Για να επιτευχθεί κάτι τέτοιο, βεβαίως, 5 Dale C. Smith, The Hippocratic Oath and Modern Medicine, The Journal of the History of Medicine and Allied Sciences, τ. 51 (1996), σ V. Nutton, Hippocratic morality and modern medicine, σε H. Flashar (επιμ.), Médecine et morale dans l Antiquité, Fondation Hardt, Γενεύη 1997, σ Daniel P. Sulmasy, What is an Oath and Why Should a Physician Swear One?, Theoretical Medicine and Bioethics, τ. 20 (1999), σ. 337.

8 Η ΕΥΘΑΝΑΣΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΘΑΝΑΣΙΜΟΝ ΦΑΡΜΑΚΟΝ 59 είναι απαραίτητο να διευκρινισθεί τι εκ των δια του όρκου αναλαμβανομένων αποτελεί εγγύηση προς την κοινωνία της εποχής, και τι per se ηθική δέσμευση του γιατρού προς τον εαυτό του, την κάστα του και το λειτούργημα που διακονεί. Η διευκρίνιση αυτή είναι απολύτως αναγκαία, εάν επιθυμούμε να επικαλούμαστε και σήμερα τον όρκο του Ιπποκράτους. Και τούτο διότι οι συμβατικές εγγυήσεις (εκείνες, δηλαδή, που επιβάλλονται από την κοινωνική αναγκαιότητα) υπόκεινται στις αλλαγές που ο χρόνος επιφέρει στην δομή μιας κοινωνίας και γρήγορα παροίχονται, 8 ενώ οι ελεύθερα αναλαμβανόμενες ηθικές δεσμεύσεις επιβιώνουν ενίοτε δια μακρόν των όποιων μεταβολών της συγκυρίας, όσο ριζικές και εάν είναι αυτές. Είναι προφανές, λοιπόν, πως η σημερινή αξία του όρκου αφορά όχι στην κοινωνική, αλλά κατ εξοχήν στην ηθική του λειτουργία. Η σαφής επιταγή του όρκου, επί παραδείγματι, που αφορά στην μετάδοση των ιατρικών γνώσεων στους απογόνους του γιατρού αλλά και σε εκείνους του δασκάλου του κατ άρρενα διαδοχή, αναμφίβολα αποτελεί ανταπόκριση σε δεδομένη κοινωνική ανάγκη της εποχής, η οποία στις μέρες μας δεν μπορεί να έχει καμία ισχύ, όπως και η αντίστοιχη περί της αμισθί διδασκαλίας σήμερα στις ιατρικές σχολές γίνονται δεκτές τόσον οι θυγατέρες των γιατρών, όσον και οιουδήποτε άλλου, οι οποίες διδάσκονται στις πλείστες των περιπτώσεων, ιδίοις αναλώμασι από καλά αμειβόμενους δασκάλους της ιατρικής επιστήμης. Η διάκριση, επίσης, του ἰητροῦ (θεραπευτού, γενικού γιατρού, physician) από τον ἐργάτη (χειρουργό, surgeon), στις μέρες μας δεν έχει νόημα, αφού η γενική ιατρική είναι ένας μόνο από τους δεκάδες κλάδους της ιατρικής επιστήμης, όπως και η γενική ή ειδική χειρουργική. Οι σχετικές προβλέψεις του όρκου, συνεπώς, αποκτούν νόημα μόνο στο πλαίσιο της δεδομένης ιστορικής συγχρονίας, ως ανάληψη, δηλαδή, συμβατικών υποχρεώσεων έναντι μιας συγκεκριμένης κοινωνικής και πολιτισμικής συγκυρίας. 8 T. Scanlon, Promises and practices, Philosophy and Public Affairs, τ. 19 (1990), σσ

9 60 ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΠΡΩΤΟΠΑΠΑΔΑΚΗΣ Αντιθέτως, ο σεβασμός προς τον διδάσκαλο (ἡγήσεσθαι μὲν τὸν διδάξαντά με τὴν τέχνην ταύτην ἴσα γενέτῃσιν ἐμοῖσι), και η εξάντληση των επιστημονικών ικανοτήτων του γιατρού προς όφελος του ασθενούς (Διαιτήμασί τε χρήσομαι ἐπ' ὠφελείῃ καμνόντων κατὰ δύναμιν καὶ κρίσιν ἐμήν), αποτελούν ηθικές δεσμεύσεις, οι οποίες, ακριβώς επειδή είναι τέτοιες, διατηρούν την ισχύ τους έως και σήμερα. Θα ήταν, προφανώς, αλυσιτελές για μια σύντομη μελέτη, όπως αυτή, να αποπειραθεί να αναμετρηθεί με το ακανθώδες ζήτημα που αφορά στο ποιες από τις προβλέψεις του όρκου εκφράζουν την διαχρονική ηθική του κλάδου, και ποιες θεραπεύουν την στενή κοινωνική συγκυρία της εποχής. Αντ αυτού, η παρούσα θα περιορισθεί στην εξέταση ενός ζητήματος που ανακύπτει από τον όρκο, και αποτελεί σημείο αντιλογίας για την σύγχρονη βιοηθική και την ιατρική ηθική. Πρόκειται για την πρόβλεψη «Οὐ δώσω δὲ οὐδὲ φάρμακον οὐδενὶ αἰτηθεὶς θανάσιμον, οὐδὲ ὑφηγήσομαι ξυμβουλίην τοιήνδε», η οποία συνήθως εκλαμβάνεται ως ρητή απαγόρευση της ευθανασίας. Σκοπός της ανά χείρας μελέτης είναι να καταδείξει πως η ανωτέρω πρόβλεψη του όρκου εντάσσεται στην εγγυοδοτική λειτουργία αυτού, τουτέστιν υφίσταται ως lex lata και, ως εκ τούτου, αδυνατεί να καθορίζει την ιατρική δεοντολογία και ηθική σε χρονικό ορίζοντα ο οποίος υπερβαίνει τα όρια της εποχής κατά την οποία ο όρκος συνεπήχθη. Αντιθέτως, δυνάμει του πνεύματος του όρκου, όπως αυτό διαφαίνεται δις στην αγωνία του θεσμοθέτη να εξασφαλίσει την επέλευση του ιατρού «ἐπ' ὠφελείῃ καμνόντων», de lege ferenda η συμμετοχή του γιατρού στην διενέργεια ευθανασίας θα μπορούσε να αποκτήσει θετικό ηθικό πρόσημο, τουλάχιστον όσον αφορά στην βιοηθική και την ιατρική ηθική. I Ένα από τα πλέον πειστικά επιχειρήματα εναντίον της ευθανασίας είναι πως η εν λόγω ιατρική πρακτική συγκρούεται με το ιατρικό καθήκον και την ιατρική δεοντολογία, όπως αμφότερα αυτά

10 Η ΕΥΘΑΝΑΣΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΘΑΝΑΣΙΜΟΝ ΦΑΡΜΑΚΟΝ 61 εκφράζονται στον όρκο του Ιπποκράτους. 9 Στην εύλογη ένσταση ότι ο όρκος ως κείμενο είναι κατά τετρακόσια τουλάχιστον έτη παλαιότερος της Καινής Διαθήκης και, συνεπώς, όπως και η τελευταία σε πολλά σημεία, ο όρκος δεν θα πρέπει να ερμηνεύεται κατά γράμμα, αλλά, αντίθετα, να ανιχνεύεται το πνεύμα του, 10 οι πολέμιοι της ευθανασίας υποστηρίζουν πως κάτι τέτοιο θα οδηγούσε ακριβώς στο ίδιο αποτέλεσμα, αφού ο όρκος αναφέρεται ρητώς στην ευθανασία, με αποτέλεσμα το πνεύμα του να συμπίπτει με τον γράμμα του στην περίπτωση της εν λόγω πρακτικής. 11 Και πράγματι, μια πρώτη ανάγνωση φαίνεται να επιβεβαιώνει την θέση αυτή. Ωστόσο, η άποψη αυτή σε καμιά περίπτωση δεν τίθεται πέραν πάσης αμφισβητήσεως. Εν πρώτοις, θα μπορούσε κανείς να παρατηρήσει, είναι λογικώς αδύνατον ένα κείμενο με ηλικία δυόμισι χιλιάδων χρόνων, να απαγορεύει πρακτικές που είτε πρόσφατα επινοήθηκαν, είτε έχουν σε τέτοιο βαθμό επαναπροσδιορισθεί στο διάβα του χρόνου, ώστε σε ελάχιστα σημεία να ταυτίζονται με εκείνες που υφίσταντο κατά την εποχή που (υποτίθεται πως) δυνάμει του υπό συζήτηση κειμένου απηγορεύθησαν. Κατά δεύτερον, η επίκληση της ρητής δια του όρκου απαγόρευσης της ευθανασίας, δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Και τούτο διότι η ευθανασία δεν κατονομάζεται στον όρκο, στην καλύτερη περίπτωση απλώς υπονοείται. Είναι, ωστόσο, αντικείμενο διερεύνησης εάν η φράση θανάσιμον φάρμακον υπονοεί, πράγματι, την ευθανασία. Ένα τρίτο σημείο αμφισβήτησης, το πλέον σημαντικό κατά την γνώμη μου, αφορά στην ενδεχόμενη σύγκρουση του γράμματος του όρκου, όπως αυτό, τουλάχιστον, αναγιγνώσκεται από τους πολεμίους της ευθανασίας, 9 G. Stuart, W. Curter και T. Demy, Suicide and Euthanasia, Kregel Publications, Grand Rapids 1998, σ Tom L. Beauchamp και J. Childress, Principles of Biomedical Ethics, Oxford University Press, Οξφόρδη , σ Allen Buchanan, Intending Death: The Structure of the Problem and Proposed Solution, σε Tom L. Beauchamp (επιμ.), The Ethics of Assisted Suicide and Euthanasia, Prentice Hall, Νέα Ιερσέη 1996, σ. 24.

11 62 ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΠΡΩΤΟΠΑΠΑΔΑΚΗΣ με το πνεύμα του. Τι συμβαίνει στις περιπτώσεις κατά τις οποίες η αποχή από την διενέργεια της ευθανασίας καταφανώς δεν λειτουργεί ἐπ' ὠφελείῃ καμνόντων; Τότε, θα μπορούσε κανείς να υποθέσει, πως είτε το γράμμα του όρκου διίσταται του πνεύματός του, ή ο μελετητής σφάλλεται ως προς το ποιο, πράγματι, είναι είτε το γράμμα, είτε το πνεύμα του όρκου. Τουτέστιν, είτε ο Ιπποκράτης δεν υπήρξε όσο θα έπρεπε προσεκτικός ως προς τον έλεγχο του κειμένου, είτε εμείς είμαστε επιφανειακοί αναγνώστες. II Η ευθανασία, ως προς τον τρόπο με τον οποίο αυτή διενεργείται, διακρίνεται σε ενεργητική και παθητική. Η βιβλιογραφία συνήθως εντάσσει στην πρακτική της ευθανασίας και την ιατρικά υποβοηθούμενη αυτοκτονία παρότι στο πλαίσιο της τελευταίας αυτής ο ίδιος ο ασθενής θέτει τέλος στην ζωή του ακριβώς επειδή το σκοπούμενο αποτέλεσμα επέρχεται συνήθως χάρη στην αρωγή του γιατρού ή του παραϊατρικού προσωπικού. Η ενεργητική ευθανασία συνίσταται στην δια συγκεκριμένων ενεργειών του γιατρού διακοπή της ζωής του ασθενούς, στην επίσπευση, δηλαδή, του φυσικού τέλους του θνήσκοντος. 12 Ως παθητική ευθανασία, αντίστοιχα, ορίζεται η ανάσχεση της τεχνητής παράτασης της ζωής του πάσχοντος, ήγουν η εγκατάλειψή του στην φυσική εξέλιξη της κατάστασής του. 13 Με τον όρο ιατρικά υποβοηθούμενη αυτοκτονία έχει επικρατήσει να περιγράφεται η συνταγογράφηση από τον γιατρό είτε θανάσιμης ποσότητας φαρμακευτικού σκευάσματος, το οποίο λαμβάνει μόνος του ο ασθενής, είτε η χορήγηση κάποιας συσκευής, την οποία θέτει σε λειτουργία ο ίδιος ο πάσχων και, χάρη σε αυτήν, δίνει τέλος στην ζωή του. 14 Η τελευταία είναι η περίπτωση του περιβόη- 12 R. Baird, Euthanasia: The Moral Issues, Prometheus Books, Νέα Υόρκη 1989, σ G. Stuart, W. Curter και T. Demy, Suicide and Euthanasia, Kregel Publications, Grand Rapids 1998, σ Αυτ. σ. 18.

12 Η ΕΥΘΑΝΑΣΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΘΑΝΑΣΙΜΟΝ ΦΑΡΜΑΚΟΝ 63 του δόκτορος Jack Kevorkian, του γνωστού και ως doctor death, ο οποίος επινόησε και τελειοποίησε μια ευέλικτη συσκευή εισπνοής θανατηφόρου μείγματος αερίων, την οποία ακόμη και ένας ασθενής με περιορισμένη ή και στοιχειώδη κινητικότητα μπορεί να θέσει σε λειτουργία και να δώσει, με τον τρόπο αυτό, τέλος στην ζωή του. Επειδή, όμως, η ιατρικά υποβοηθούμενη αυτοκτονία είναι πρωτίστως αυτοκτονία, δεν θα την συμπεριλάβουμε στην εξέτασή μας. Ωστόσο, όσα θα αναφερθούν στην συνέχεια για την ενεργητική ευθανασία, grosso modo αφορούν εξ ίσου και στην ιατρικά υποβοηθούμενη αυτοκτονία. Είναι προφανές πως, εκ των δύο κύριων πρακτικών δια των οποίων διενεργείται η ευθανασία, οι προβλέψεις του όρκου μπορούν οριακά να αναφέρονται μόνον στην πρώτη, ήγουν στην ενεργητική θανάτωση του ασθενούς από τον γιατρό. Και τούτο διότι μόλις κατά τον παρελθόντα αιώνα η ιατρική κατόρθωσε να παρατείνει τεχνητά την ζωή του ανθρώπου πέρα από τα φυσικά της όρια με την χρήση συσκευών και τεχνικών όπως ο αναπνευστήρας, η εξωτερική καρδιακή αντλία, η ενδοφλέβια σίτιση ή ενυδάτωση του οργανισμού, οι πολυποίκιλες συσκευές ανάνηψης κ.ά.τ. Κατά το δεύτερο ήμισυ του εικοστού αιώνα οι αλματώδεις εξελίξεις στο πεδίο της ιατρικής τεχνολογίας κατέστησαν δυνατή την διατήρηση των καρδιακά, αναπνευστικά και εγκεφαλικά νεκρών. Άνθρωποι σε μη αναστρέψιμη φυτική κατάσταση (permanent vegetative state), ή σε άγρυπνο κώμα, είναι πλέον δυνατόν να διατηρηθούν σε μια μορφή ύπαρξης που mutatis mutandis καλείται ζωή για περίπου όσο διάστημα λειτουργούν οι συσκευές που τους υποστηρίζουν. Αφού, λοιπόν, η παθητική ευθανασία συνίσταται στην αδρανοποίηση αυτών ακριβώς των υποστηρικτικών συσκευών, είναι προφανές πως ο όρκος δεν θα μπορούσε να αναφέρεται σε αυτήν. Αυτό, άλλωστε, το αποδέχεται και η πλειονότητα εκείνων που επικαλούνται τον όρκο εις επίρρωση της ηθικής καταδίκης της αυτοκτονίας. Αλλά και σε ό,τι αφορά στην ενεργητική ευθανασία, με δυσκολία θα μπορούσε κανείς να δεχθεί

13 64 ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΠΡΩΤΟΠΑΠΑΔΑΚΗΣ πως ο όρκος πράγματι την απαγορεύει. Η απαγόρευση, συγκεκριμένα, της χορήγησης από τον γιατρό θανάσιμου φαρμάκου στον ασθενή κατόπιν αιτήσεως του ιδίου (όπως, τουλάχιστον, ερμηνεύουν την συγκεκριμένη φράση οι πολέμιοι της ευθανασίας πιο κάτω θα τεθεί στην κρίση του αναγνώστη μια διαφορετική προσέγγιση), θα μπορούσε να έχει ισχύ στις μέρες μας μόνον ceteris paribus. Ωστόσο, δυνάμει του χρόνου που έχει μεσολαβήσει, ελάχιστα δεδομένα έχουν παραμείνει paria. Ο πάσχων που κατά την εποχή μας αιτείται θανάσιμον φάρμακον, ορισμένως, σε πολύ λίγα σημεία προσομοιάζει σε αυτόν που είχε στον νου του ο Ιπποκράτης. Είναι, συνήθως, ασθενής που βρίσκεται στο τελικό στάδιο της νόσου του, ο οποίος στα χρόνια του Ιπποκράτους θα είχε ήδη προ πολλού καταλήξει, χωρίς να έχει επί μήνες ή, και χρόνια ακόμη υποστεί την φθορά, την οδύνη και τον εξευτελισμό που η κατάστασή του συνεπάγεται. Το προσδόκιμο επιβίωσης ασθενών σε τελικό στάδιο τα τελευταία χρόνια έχει παραταθεί δραματικά, ανέρχεται, πλέον, σε μήνες ή και έτη κατά την εποχή του Ιπποκράτους είναι αμφίβολο εάν ξεπερνούσε τις λίγες ημέρες. Συνεπώς, ο επί των ημερών μας σε τελικό στάδιο ευρισκόμενος ασθενής είναι ένα πρόσωπο που έχει ταλαιπωρηθεί για πολύ καιρό, ενδεχομένως προβλέπει πως θα ταλαιπωρηθεί ακόμη περισσότερο, και βάσιμα μπορεί να φοβάται πως θα καταστεί έρμαιο της ιατρικής αφοσίωσης ή, ακόμη, και ακούσιο υποκείμενο πειραματισμού. Με άλλα λόγια, ο όρος οὐδενὶ δεν μπορεί να διατηρεί παρά μικρό μόνον μέρος από το νόημα που στον όρκο διαθέτει. Το ίδιο, θα μπορούσαμε να πούμε, ισχύει και με τον όρο αἰτηθεὶς. Και τούτο διότι ο επωδύνως θνήσκων στις μέρες μας συνήθως δεν αιτείται την επίσπευση του τέλους του υπό την πίεση του αφόρητου πόνου όπως, ενδεχομένως, ο ασθενής του Ιπποκράτους, αφού η καταπραϋντική φροντίδα στην εποχή μας είναι ιδιαίτερα αποτελεσματική. Τις περισσότερες φορές η οδύνη του είναι κυρίως ψυχική. Επιπλέον, σε σχέση με τον προ δυο και πλέον χιλιετιών θνήσκοντα είναι πολύ πιο ενημερωμένος για την κατάστασή του από πολύ πιο

14 Η ΕΥΘΑΝΑΣΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΘΑΝΑΣΙΜΟΝ ΦΑΡΜΑΚΟΝ 65 εξειδικευμένους και καταρτισμένους γιατρούς, συνήθως (άλλωστε, κάτι τέτοιο επιβάλλεται από την πλειονότητα των ισχυόντων κωδίκων ιατρικής δεοντολογίας) είναι άριστος γνώστης των προοπτικών του, καθώς και του τρόπου με τον οποίον θα καταλήξει, είτε στην περίπτωση που τύχει ευθανασίας, είτε στην αντίθετη. Κατά την εποχή του Ιπποκράτους το όποιο αίτημα για ευθανασία θα μπορούσε να αντιμετωπισθεί περισσότερο ως παρόρμηση, ως κραυγή απόγνωσης, ως βίαιη αντίδραση σε μια ακόμη πιο βίαιη πραγματικότητα. Σήμερα, όμως, το αίτημα για ενεργητική ευθανασία μπορεί να είναι απολύτως λελογισμένο, αποτέλεσμα ενδελεχούς διασκεπτικής διεργασίας και προσωπικής ηθικής επιλογής. Εάν, λοιπόν, ο αιτούμενος ασθενής στις μέρες μας είναι ουσιωδώς διάφορος εκείνου στον οποίον ο όρκος θα μπορούσε να αναφέρεται, και εάν, παράλληλα, το νόημα και η βαρύτητα του αιτήματός του διαφοροποιείται σε τόσο μεγάλο βαθμό, είναι ιδιαίτερα δύσκολο να δεχθούμε πως αυτό που ο όρκος απαγορεύει είναι όντως η ενεργητική ευθανασία, όπως την εννοούμε σήμερα. Συνελόντι ειπείν, εάν η απαγόρευση του όρκου όντως αφορά στην ευθανασία, τότε υπό συνθήκες η πρόβλεψη αυτή στις μέρες μας θα μπορούσε να είναι έγκυρη μόνον ως προς την ενεργητική μορφή αυτής, αλλά σε καμία περίπτωση ως προς την παθητική. III Σε ό,τι αφορά στην υποτιθέμενη ρητή απαγόρευση της ενεργητικής ευθανασίας, από τον όρκο αλλά, και γενικότερα, από το λεξιλόγιο της εποχής 15 απουσιάζει ο συγκεκριμένος όρος, οπότε μπορούμε να κάνουμε λόγο μόνο για υπονενοημένη αναφορά. Ο όρκος, όντως, απαγορεύει την χορήγηση από τον γιατρό θανάσιμου δηλητηρίου, ωστόσο η απαγόρευση αυτή θα μπορούσε να αναφέρεται στην απόπειρα φόνου, και όχι στην ευθανασία. Εκείνο που οδηγεί την 15 Ευάγγελος Πρωτοπαπαδάκης, Η Ευθανασία απέναντι στην Σύγχρονη Βιοηθική, εκδόσεις Αντ. Σάκκουλα, Αθήνα 2003, σ. 24.

15 66 ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΠΡΩΤΟΠΑΠΑΔΑΚΗΣ σκέψη ορισμένων στην ενεργητική ευθανασία, είναι η προσθήκη της μετοχής αἰτηθεὶς που συμπληρώνει την απαγόρευση, η οποία παγίως αποδίδεται ως ακόμη και εάν μου ζητηθεί, και αυθαίρετα, κατά την γνώμη μου συμπληρώνεται ρητώς ή ενδομύχως ως προς το νόημά της με το ποιητικό αίτιο υπό του ιδίου του πάσχοντος. Εν προκειμένω δεν θα είχε, βεβαίως, νόημα να αναφερθούμε στις πολλαπλές δυνατότητες που ο σύγχρονος φιλόλογος διαθέτει ως προς την απόδοση μιας μετοχής, αρκεί να επισημάνουμε πως η σχέση εναντίωσης που συνήθως επιλέγεται κατά την ερμηνεία της συγκεκριμένης είναι μία μόνο από τις δυνάμενες να κατακυρωθούν, και πως άλλες προσεγγίσεις θα μπορούσαν να προσδώσουν εντελώς διαφορετικό νοηματικό περιεχόμενο στην απαγόρευση (στην περίπτωση, επί παραδείγματι, κατά την οποία η μετοχή αποδιδόταν ως όταν μου ζητηθεί, θα άλλαζε πλήρως το νόημα). Παρά ταύτα, arguendo ας δεχθούμε ως ευσταθή την δεδομένη απόδοση, αφού, άλλωστε, υποστηρίζεται από την βιβλιογραφία. Εκείνο που φαίνεται, ωστόσο, να συνιστά εξόφθαλμη αυθαιρεσία, είναι η επιλογή του ποιητικού αιτίου με το οποίο τείνουμε να συμπληρώνουμε το νόημα της μετοχής, επιλογή που δεν δικαιολογείται ούτε από το πνεύμα του όρκου, ούτε από την πολιτισμική πραγματικότητα των χρόνων του Ιπποκράτους. Ας επισημάνουμε απλώς πως η οικειοθελής λήψη θανάσιμου φαρμάκου διόλου δεν αντέκειτο στις κυρίαρχες ηθικές αντιλήψεις της εποχής. 16 Η αυτοκτονία αποτελούσε ένδοξη πολλές φορές διέξοδο, ενώ ενίοτε προέβαλε ως η μόνη αξιοπρεπής επιλογή. 17 Θανάσιμον φάρμακον χρησιμοποίησαν τόσο ο Σωκράτης, όσο και ο Δημοσθένης, και οι περισσότερες φιλοσοφικές σχολές τη εξαιρέσει αυτής των Πυθαγορείων δεν είχαν ουσιαστικές ενστάσεις ως προς την καταφυγή στην αυτοκτονία, ενώ ορισμένες, όπως 16 Francis Dominic Degnin, Levinas and the Hippocratic Oath: A Discussion of Physician-Assisted Suicide, The Journal of Medicine and Philosophy, τ. 22 (1997), σ Agamus Dei gratias, quod nemo innvitus in vita teneri potest, Lucius Annaeus Seneca, Epistle XII:10, Moral Epistles, μετ. Richard M. Gummere, The Loeb Classical Library, Harvard University Press, Καίμπριτζ 1917.

16 Η ΕΥΘΑΝΑΣΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΘΑΝΑΣΙΜΟΝ ΦΑΡΜΑΚΟΝ 67 η Στοά και το Κυνόσαργες, την επικροτούσαν ανοικτά, και όχι μόνον ως έσχατη λύση. Εάν, λοιπόν, ο όρκος δεν αποτελεί εσωτερικό κείμενο με περιορισμένη ισχύ, η οποία εξαντλείται εντός του στενού κύκλου των Πυθαγορείων, όπως υποστηρίζει ο Edelstein, 18 τότε φαντάζει ιδιαίτερα περίεργο το γεγονός πως απαγορεύει στον γιατρό να γίνει αρωγός μιας ηθικής επιλογής, η οποία, ωστόσο, καθ εαυτήν εθεωρείτο απολύτως αποδεκτή. Εάν διαθέτω το ηθικό δικαίωμα να θέσω ο ίδιος τέλος στην ζωή μου, εάν αυτό είναι θεμιτό, αξιοπρεπές και, ενίοτε, αξιοθαύμαστο, γιατί απαγορεύεται να με βοηθήσει κάποιος άλλος στην προσπάθειά μου αυτή; Δεν πρέπει να διαλανθάνει την προσοχή μας, εν προκειμένω, πως η αντίληψη της ζωής αποκλειστικά ως θείου δωρήματος, και η ένδυσή της με απόλυτη ηθική αξία, αποτελούν παρακολουθήματα της εμφάνισης και κατίσχυσης του Χριστιανισμού 19 ως εκ τούτου η απαγόρευση του όρκου δεν θα μπορούσε να υφίσταται δυνάμει μιας τέτοιας θεώρησης. Είναι γεγονός, βέβαια, πως οι Πυθαγόρειοι δεν επικροτούσαν την επίσπευση του θανάτου, αφού κάτι τέτοιο εμποδίζει την ψυχή να υπομείνει την τιμωρία της και, τοιουτοτρόπως, να τελειωθεί, δημιουργώντας ανωμαλία στον κύκλο των μετενσαρκώσεων. 20 Μια τόσο περιορισμένη, ωστόσο, φιλοσοφική αφετηρία διόλου δεν εξηγεί την έκταση και την διαχρονικότητα του κύρους τόσο του όρκου συνολικά, όσο και της συγκεκριμένης πρόβλεψης. 21 Γενικώς ειπείν, πέραν των ενδεχόμενων πυθαγορείων καταβολών ή επιρροών του Ιπποκράτους, 22 δύσκολα θα 18 Ludwig Edelstein, The Hippocratic Oath: Text, Translation and Interpretation, σε Oswei Temkin και Lillian Temkin (επιμ.), Ancient Medicine, Johns Hopkins University Press, Βαλτιμόρη 1967, σσ Peter Singer, All Animals are Equal, σε Peter Singer, Applied Ethics, Oxford University Press, Νέα Υόρκη 1986, σσ Kalman J. Kaplan και Matthew B. Schwartz, Suicide in Graeco-Roman Thought, Journal of Psychology and Judaism, τ. 24 (1), (2000), σ P. Prioreschi, The Hippocratic Oath: a Code for Physicians, not a Pythagorean Manifesto, Medical Hypotheses, τ. 44 (1995), σσ Raymond J. Devettere, Practical decision making in health care ethics: cases and concepts, Georgetown University Press, 2000, σ. 421.

17 68 ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΠΡΩΤΟΠΑΠΑΔΑΚΗΣ μπορούσε να εντοπισθεί ευσταθές φιλοσοφικό τουτέστιν ηθικό έδαφος κατά την κλασική αρχαιότητα, επί του οποίου να εδράζεται η δια του όρκου απαγόρευση της ευθανασίας. 23 Υπό το πρίσμα των ανωτέρω, πολύ πιο εύλογα θα μπορούσαμε να συμπληρώσουμε το νόημα του αἰτηθεὶς με την φράση υπό τινός ετέρου. Στην περίπτωση αυτή η απαγόρευση στρέφεται ενάντια στην χρησιμοποίηση των δεξιοτήτων και των γνώσεων του γιατρού με σκοπό την δολοφονία του ασθενούς του, και λαμβάνει εντελώς διαφορετικό νόημα, ιδιαιτέρως εάν σκεφθούμε πως κατά την εποχή που ο όρκος αποκρυσταλλώθηκε, ήταν ιδιαίτερα σύνηθες να επιλέγεται το θανάσιμον φάρμακον ως τρόπος εξουδετέρωσης προσωπικών ή πολιτικών αντιπάλων, σε περιπτώσεις, ας πούμε, που ο γηραιός μονάρχης πεισματικά γαντζωνόταν στην ζωή, δημιουργώντας αφόρητη ανασφάλεια στον ανυπόμονο διάδοχό του, ή όταν ο ισοβίως καταδικασμένος στον ρόλο του πρίγκιπα δευτερότοκος βασιλόπαις δυσανασχετούσε με τον άχαρο ρόλο του. Η ιστορία είναι γεμάτη με φιλοπάτορες και φιλαδέλφους βασιλείς, οι περισσότεροι εκ των οποίων προσέτρεξαν στις πολύτιμες υπηρεσίες του προσωπικού γιατρού του προκατόχου τους, ώστε να αποσπάσουν τον επίζηλο τίτλο τους. Και τούτο είναι απολύτως εύλογο, αφού ο βασιλικός γιατρός που θα αποδεχόταν τον σκοτεινό αυτό ρόλο, όχι μόνο διέθετε περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον την ευχέρεια να τον φέρει εις πέρας, αλλά ήταν, επιπλέον, εκείνος που θα διαπίστωνε την αιτία θανάτου του θύματος, απαλλάσσοντας αφ ενός με την γνωμάτευσή του τον εαυτό του, και αίροντας αφ ετέρου οποιαδήποτε υποψία θα μπορούσε να σκιάσει την κάπως άγαρμπη μεταβίβαση της εξουσίας. Δυνάμει των παραπάνω, η απαγόρευση της χορήγησης θανάσιμου φαρμάκου θα μπορούσε να γίνει αντιληπτή ως εύθραυστη μεν, αλλά ως η μόνη δυνατή εγγύηση προς την άρχουσα τάξη της εποχής, τα προβεβλημένα μέλη της οποίας σίγουρα θα αισθάνονταν 23 Allen Verhey, The Doctors Oath, and a Christian Swearing it, σε Stephen E. Lammers και Allen Verhey (επιμ.), On moral medicine: theological perspectives in medical ethics, William Eerdmans, Grand Rapids , σ. 109.

18 Η ΕΥΘΑΝΑΣΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΘΑΝΑΣΙΜΟΝ ΦΑΡΜΑΚΟΝ 69 μεγάλη ανασφάλεια μπροστά στην περίπου απόλυτη εξουσία που η κάστα των λειτουργών του Ασκληπιού διέθετε επί της ζωής τους. Η επίμαχη πρόβλεψη του όρκου, λοιπόν, φαίνεται να αποτελεί περισσότερο ένα είδος εγγύησης προς την κοινωνία της εποχής, και όχι ηθική αρχή. Ως εκ τούτου είναι ατελέσφορο να αναζητούμε την ηθική συνάφεια της εν λόγω απαγόρευσης με την σημερινή πρακτική της ευθανασίας, πολλώ δε μάλλον αφού κάτι τέτοιο θα ήταν δυνατόν μόνον εάν επιτρέπαμε έναν εξόφθαλμα αδικαιολόγητο αναχρονισμό, και σε πείσμα του ευρύτερου πνευματικού περιβάλλοντος της εποχής κατά την οποία διαμορφώθηκε ο όρκος. Η προτεινόμενη αυτή ανάγνωση, βεβαίως, δεν μπορεί να σεμνύνεται πως είναι η μετά βεβαιότητος ορθή, και πως, αντιστοίχως, οι άλλες και ιδίως η κρατούσα είναι εσφαλμένες. Ωστόσο, δεν παύει να είναι μία εύλογη ανάγνωση, και οφείλει κανείς να εκθέσει τους λόγους για τους οποίους δεν θα την προτιμήσει από την παραδοσιακή, δεδομένων και των όσων εξετέθησαν περί της φιλοσοφικής αντιμετώπισης του οικειοθελούς τερματισμού του βίου κατά την κλασική αρχαιότητα. ΙV Όλα όσα ανωτέρω εξετέθησαν, είτε τα αποδέχεται κάποιος είτε όχι, δεν παύουν να αποτελούν επί μέρους ενστάσεις ως προς την ερμηνεία μιας εκ των προβλέψεων του όρκου του Ιπποκράτους. Δεν πρέπει να λησμονούμε, ωστόσο, πως ο εν λόγω όρκος αποτελεί par excellence ηθικό κείμενο, και πως ως τέτοιο καθορίζει το ιατρικό καθήκον για περισσότερες από δύο χιλιετίες. Κάθε κείμενο αυτού του χαρακτήρα αναπόδραστα διαρρέεται από μια ευρύτερη κανονιστική αρχή, από κάποια γενικότερη αίσθηση περί του δέοντος, με άλλα λόγια από αυτό που συνηθίζουμε να αποκαλούμε πνεύμα του κειμένου. Η πλέον αξιόπιστη βάσανος στην οποία θα μπορούσαμε να υποβάλουμε την υποτιθέμενη δια του όρκου απαγόρευση της ενεργητικής ευθανασίας, δεν είναι άλλη από την εναρμόνιση αυτής με το γενικότερο πνεύμα του κειμένου, το οποίο, αναντίρρητα,

19 70 ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΠΡΩΤΟΠΑΠΑΔΑΚΗΣ εντοπίζεται στην δις επαναλαμβανόμενη προτροπή προς τον γιατρό πάντοτε να ενεργεί ἐπ' ὠφελείῃ καμνόντων, δηλαδή χάριν των βελτίστων συμφερόντων του ασθενούς του. 24 Δεδομένου του γεγονότος ότι ο όρκος όπως η ίδια η διατύπωσή του υποδεικνύει, αλλά και επί τη βάσει των όσων ανωτέρω εξετέθησαν δεν απαγορεύει την παθητική ευθανασία, θα μπορούσε κανείς να ισχυρισθεί πως ο γιατρός που έχει απλώς αφήσει τον ασθενή του να πεθάνει δεν έχει παραβεί τον όρκο του, ενώ εκείνος που προέβη σε ενεργητική θανάτωση του πάσχοντος κατ απαίτηση του ιδίου, έχει βάναυσα παραβιάσει την υπό του όρκου ανειλημμένη σχετική ηθική υποχρέωσή του. Από την στιγμή που ένας τέτοιος ισχυρισμός δεν μπορεί παρά να αποτελεί απλώς ερμηνεία του όρκου, θα μπορούσε να ισχύει μόνον στην περίπτωση που κινείται εντός του γενικότερου πνεύματος του κειμένου. Γνώμη μου, ωστόσο, είναι πως η θέση αυτή πόρρω απέχει από το να συνάδει με το ιατρικό καθήκον, όπως, τουλάχιστον, φαίνεται να το αντιλαμβάνεται ο ορκοθέτης. Ας αναλογισθούμε, εν προκειμένω, τον τρόπο με τον οποίο επέρχεται ο θάνατος σε κάθε μια από τις δυο μορφές της ευθανασίας. Η παθητική ευθανασία, αυτή, δηλαδή, που θεωρητικά δεν καταδικάζεται από τον όρκο, συνίσταται συνήθως στην διακοπή κατ εντολήν του γιατρού της χορήγησης στον πάσχοντα τροφής ή υγρών, με αποτέλεσμα ο τελευταίος αυτός να καταλήξει από ασιτία ή αφυδάτωση. Μια άλλη μέθοδος, η οποία επιφέροντας τον θάνατο αμεσότερα προκρίνεται ως περισσότερο ανθρώπινη, είναι η αποσύνδεση του ασθενούς από τις υποστηρικτικές συσκευές, οι οποίες τον κρατούν στην ζωή. 25 Στην περίπτωση που ο πάσχων υποστηρίζεται αναπνευστικά, αποσύρεται ο αναπνευστήρας, και ο θάνατος επέρχεται από ασφυξία. Εάν η κυκλοφορία του αίματός του 24 M. Battin, The Least Worst Death, Oxford University Press, Νέα Υόρκη 1994, σσ G. Stuart, W. Curter και T. Demy, Suicide and Euthanasia, Kregel Publications, Grand Rapids 1998, σ. 24.

20 Η ΕΥΘΑΝΑΣΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΘΑΝΑΣΙΜΟΝ ΦΑΡΜΑΚΟΝ 71 πραγματοποιείται χάρη σε εξωτερική καρδιακή αντλία, διακόπτεται η λειτουργία της συσκευής αυτής, με αποτέλεσμα ο ασθενής να πεθάνει είτε από ασφυξία, είτε από καρδιακή εμβολή. Όταν, πάλι, διακόπτεται η αιμοκάθαρση, ο οργανισμός του ασθενούς τοξινώνεται σταδιακά, και ο θάνατος είναι επώδυνος. Σε κάθε περίπτωση, ο ασθενής πεθαίνει αργά, επώδυνα, αγωνιωδώς, αναξιοπρεπώς, έχοντας, συνήθως, πλήρη επίγνωση του γεγονότος πως πεθαίνει. Αντίθετα, η ενεργητική ευθανασία διενεργείται συνήθως ακριβώς με τον τρόπο που ο όρκος του Ιπποκράτους φαίνεται να καταδικάζει: στον πάσχοντα χορηγείται είτε σκεύασμα με άμεσα θανάσιμη δράση, είτε μεγάλη ποσότητα ηρεμιστικών, είτε συνδυασμός των δυο. 26 Ο ασθενής καταλήγει ήρεμα, ο θάνατος επέρχεται ανεπαίσθητα, γαλήνια, δίχως ο θνήσκων να βιώσει καν την επιθανάτια αγωνία, και χωρίς να τρωθεί η αξιοπρέπειά του. Έτσι στην περίπτωση της ενεργητικής ευθανασίας, ο θάνατος θα μπορούσε να ειδωθεί ως λύτρωση, ενώ στην περίπτωση της παθητικής, ως έσχατη τιμωρία. 27 Μολαταύτα, η ενεργητική ευθανασία στην σκέψη ορισμένων απαξιούται ηθικώς επί τη βάσει του όρκου του Ιπποκράτους, ενώ η παθητική, αν μη τι άλλο, δεν θεωρείται πως αντίκειται στο γράμμα του όρκου. Στο πλαίσιο τίνος εκ των δύο πρακτικών, ωστόσο, η ιατρική συνδρομή υφίσταται πράγματι ἐπ' ὠφελείῃ καμνόντων; Το ερώτημα, είναι, προφανώς, ρητορικό. Το πραγματικό ερώτημα τίθεται ως εξής: ποιους λόγους έχει ο γιατρός, ο οποίος ούτως ή άλλως έχει αποφασίσει πως θα διενεργήσει ευθανασία στον ασθενή του, να επιλέξει την παθητική εκδοχή της πρακτικής; Ή, αλλιώς, για ποιόν λόγο ο γιατρός αυτός παραβλέπει το ξεκάθαρο πνεύμα του όρκου τουτέστιν την προάσπιση των βελτίστων συμφερόντων του ασθενούς του και επιλέγει να οχυ- 26 Ronald Munsun, Intervention and Reflection: Basic Issues in Medical Ethics, Wadsworth Publications, Καλιφόρνια , σ James Rachels, Active and Passive Euthanasia, σε Peter Singer, Applied Ethics, Oxford University Press, Νέα Υόρκη 1986, σ. 30.

21 72 ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΠΡΩΤΟΠΑΠΑΔΑΚΗΣ ρωθεί πίσω από το διαφιλονικούμενο γράμμα του; Είναι προφανές πως η πρόκριση της παθητικής έναντι της ενεργητικής ευθανασίας αποτελεί στρατηγική και όχι ηθική επιλογή εκ μέρους του γιατρού, τουλάχιστον ως προς την διενέργεια της ευθανασίας καθ εαυτήν. Και στις δυο περιπτώσεις ο σκοπός και τα κίνητρα είναι τα ίδια (bona fide και για να παραμείνουμε εντός του πλαισίου της ευθανασίας ας τα θεωρήσουμε αμφότερα αγαθά) το μόνο που διαφοροποιείται είναι η επιλογή των μέσων. 28 Η παθητική ευθανασία, ωστόσο, αποτιμάται ηθικώς και αντιμετωπίζεται νομικώς πολύ ηπιότερα 29 σε σχέση με την ενεργητική, μολονότι στην σκέψη πολλών μεταξύ των οποίων και του γράφοντος η αδρανοποίηση του αναπνευστήρα, επί παραδείγματι, συνιστά εξίσου ενέργεια, όσο και η χορήγηση θανάσιμου φαρμάκου. 30 Ο γιατρός δε που επιλέγει την επώδυνη, αναξιοπρεπή, αγωνιώδη και, γενικώς, απάνθρωπη παθητική ευθανασία, το πράττει συνήθως για ίδιον όφελος, και εις βάρος των βελτίστων συμφερόντων του κάμνοντος. Το πράττει, συγκεκριμένα, διότι η αστοχία των υποστηρικτικών συσκευών και η ιατρική κρίση δύσκολα μπορούν να οδηγηθούν στο εδώλιο του κατηγορουμένου. 31 Το πράττει, έστω, διότι και ο ίδιος αστόχως όσο και ατυχώς πιστεύει πως η ενεργητική ευθανασία συνιστά πράξη, ενώ η παθητική αποτελεί απλώς παράλειψη, και πως η παράλειψη σε σχέση με την πράξη έχει πάντοτε διαφορετική ηθική βαρύτητα ή, ενδεχομένως, θεωρώντας πως η παράλειψη δεν δύναται καν να αξιολογηθεί ηθικώς. Το πράττει, ενίοτε, διότι πιστεύει πως ο ίδιος δεν θα μπορέσει να αντιμετωπίσει τις Ερινύες εάν θανατώσει τον ασθενή του, ενώ η ηθική του συνείδηση ευκολότερα μπορεί να χειρισθεί την επίγνωση 28 L. Doyal, Withholding Cardiopulmonary Resuscitation, British Medical Journal, τ. 306 (1993), σσ Derek Humphrey, Final Exit, Hemlock Society Publications, Ορεγόνη 1991, σ C. G. Prado και S. J. Taylor, Assisted Suicide and Elective Death, Humanity Books, Νέα Υόρκη 1999, σ James Rachels, Active and Passive Euthanasia, σε Peter Singer, Applied Ethics, Oxford University Press, Νέα Υόρκη 1986, σ. 35.

22 Η ΕΥΘΑΝΑΣΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΘΑΝΑΣΙΜΟΝ ΦΑΡΜΑΚΟΝ 73 ότι απλώς εγκατέλειψε τον πάσχοντα στην φυσική πορεία της νόσου του. Σε κάθε περίπτωση, πάντως, είναι βέβαιον πως δεν επιλέγει την παθητική ευθανασία επ ωφελεία του άμοιρου του κάμνοντος, και ως εκ τούτου παραβιάζει το πνεύμα του όρκου του Ιπποκράτους, το οποίο δια της εν λόγω επιλογής του εντελώς άστοχα θεωρεί πως υπηρετεί. Συνελόντι ειπείν, η επί του όρκου ερειδόμενη ηθική απαξίωση και έμπρακτη απόρριψη της ενεργητικής και η αντ αυτής επιλογή της παθητικής ευθανασίας, εάν κριθεί με γνώμονα το πνεύμα του ίδιου του όρκου του Ιπποκράτους, φαντάζει αλυσιτελής, οξύμωρη και αντιφατική. Η ηθική αξιολόγηση της οποιασδήποτε πρακτικής εναπόκειται δικαιωματικά στην ηθική της εποχής κατά την οποία η εν λόγω πρακτική κατισχύει. Συνεπώς, δεν μπορεί παρά να είναι έργο της σύγχρονης βιοηθικής και της ιατρικής ηθικής, η κάθε μία από την σκοπιά της, να αποπειραθούν να αποτιμήσουν την ευθανασία τόσο στην ενεργητική, όσο και στην παθητική της εκδοχή, καθώς και να αποφασίσουν εάν υφίσταται, πράγματι, κάποια ηθική διαφοροποίηση μεταξύ τους. Ωστόσο, το λειτούργημα του Ασκληπιού, σε ό,τι αφορά στην ηθική και την δεοντολογία του, διαθέτει έναν προαιώνιο κώδικα, ο οποίος θα ήταν ιδιαίτερα δύσκολο να περιθωριοποιηθεί, αφού οι μακραίωνες παραδόσεις αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της εκάστοτε ζώσας πραγματικότητας. Θα ήταν, επιπλέον, άσκοπο και άνευ νοήματος κάτι τέτοιο, δεδομένου του γεγονότος πως το ιατρικό λειτούργημα από την εποχή του Ιπποκράτους ως τις μέρες μας δεν έχει μεταβληθεί ως προς την ουσία του. Σε ό,τι αφορά στην ευθανασία, λοιπόν, η όποια προσπάθεια ηθικής αποτίμησής της σήμερα χωρίς την συνεξέταση του όρκου του Ιπποκράτους δεν μπορεί παρά να είναι ελλιπής και μονομερής, ενδεχομένως δε και δυνητικά επικίνδυνη. Από την άλλη πλευρά, όμως, η πεποίθηση πως ο όρκος μπορεί να αποτελέσει το πλέον κατάλληλο, ή, ακόμη, το μοναδικό κριτήριο απόδοσης ηθικής αξίας ή απαξίας στην ευθανασία, αναμφίβολα συνιστά ιδιότυπη επιστημονική προγονοπληξία, και είναι

23 74 ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΠΡΩΤΟΠΑΠΑΔΑΚΗΣ ολωσδιόλου αλυσιτελής. Εάν η σύγχρονη ιατρική ηθική και η βιοηθική επιθυμούν να χρησιμοποιήσουν ως γνώμονά τους κάτι από τον όρκο του Ιπποκράτους, αυτό δεν μπορεί να είναι άλλο από το καθήκον του γιατρού να δρα αποκλειστικώς ἐπ' ὠφελείῃ καμνόντων. Σε τι συνίσταται, όμως, η ωφέλεια του πάσχοντος που σήμερα αιτείται να του διενεργηθεί ευθανασία; Και πως οφείλει ο γιατρός να ενεργήσει, ώστε να παραμείνει πιστός στο πνεύμα του όρκου, τουτέστιν να υπηρετήσει τα βέλτιστα συμφέροντα του επωδύνως θνήσκοντος ασθενούς του και να τον ωφελήσει πραγματικά; Ως προς τα ερωτήματα αυτά, ένα κείμενο με ηλικία μεγαλύτερη των δυόμισι χιλιάδων ετών μπορεί να σκιαγραφήσει μόνο τις γενικές κατευθύνσεις και τους κεντρικούς ηθικούς άξονες είναι, όμως, εντελώς ακατάλληλο και αναρμόδιο να μας υποδείξει συγκεκριμένες απαντήσεις. Αυτές οφείλουμε να τις ανακαλύψουμε εμείς.

ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 4: Ιατρική ηθική. Παρούσης Μιχαήλ. Τμήμα Φιλοσοφίας

ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 4: Ιατρική ηθική. Παρούσης Μιχαήλ. Τμήμα Φιλοσοφίας ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΗΘΙΚΗ Ενότητα 4: Ιατρική ηθική Παρούσης Μιχαήλ Τμήμα Φιλοσοφίας 1 Σκοποί ενότητας 1.Υποβοηθούμενη αυτοκτονία 2. Ευθανασία 3.Αρχή της αυτονομίας 4. Αρχή του αληθούς συμφέροντος 5.Αρχή της ιερότητας

Διαβάστε περισσότερα

Ποινικές όψεις της μετάβασης από το θεραπευτικό στον παρηγορικό στόχο σε ασθενείς ανιάτων χρόνιων θανατηφόρων νόσων

Ποινικές όψεις της μετάβασης από το θεραπευτικό στον παρηγορικό στόχο σε ασθενείς ανιάτων χρόνιων θανατηφόρων νόσων Ποινικές όψεις της μετάβασης από το θεραπευτικό στον παρηγορικό στόχο σε ασθενείς ανιάτων χρόνιων θανατηφόρων νόσων Αναστάσιος K. Καντιάνης Dr. jur. - Δικηγόρος Αλλαγή ιατρικού στόχου επί: Ασθενών προχωρημένου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ. Πρόγραμμα Μαθημάτων. Ακαδ. Έτος 2014-2015. Μάθημα: Ιατρική Ευθύνη και Ηθική

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ. Πρόγραμμα Μαθημάτων. Ακαδ. Έτος 2014-2015. Μάθημα: Ιατρική Ευθύνη και Ηθική ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ Πρόγραμμα Μαθημάτων Ακαδ. Έτος 2014-2015 Μάθημα: Ιατρική Ευθύνη και Ηθική Ενότητα Διδάσκων / Διδάσκουσα ΜΑΘΗΜΑ 1ο 30/09/2014 Η έννοια της Βιο-ηθικής

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΜΙΚΑ ΚΑΙ ΗΘΙΚΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΚΟΠΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΖΩΟΓΟΝΗΣΗ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΘΕΣΜΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

ΝΟΜΙΚΑ ΚΑΙ ΗΘΙΚΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΚΟΠΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΖΩΟΓΟΝΗΣΗ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΘΕΣΜΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Θεσσαλονίκη, 18 Φεβρουαρίου 2017 ΝΟΜΙΚΑ ΚΑΙ ΗΘΙΚΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΚΟΠΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΖΩΟΓΟΝΗΣΗ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΘΕΣΜΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ Πέτρος Κ. Τσαντίλας Διδάκτωρ Νομικής Δικηγόρος

Διαβάστε περισσότερα

Ε.202-2: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

Ε.202-2: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΚΩΔΙΚΟΣ: Ε.202-2 ΕΝΤΥΠΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΕΝΤΥΠΟ: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΕΚΔΟΤΗΣ: ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΣΥΝΤΑΞΗΣ ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟΥ Ε.202-2: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ A ΜΕΡΟΣ 1. ΓΕΝΙΚΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: ΕΞΑΜΗΝΟ: Β ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΗΘΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ. Πρόγραμμα Μαθημάτων. Ακαδ. Έτος Μάθημα: Ιατρική Ευθύνη και Ηθική

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ. Πρόγραμμα Μαθημάτων. Ακαδ. Έτος Μάθημα: Ιατρική Ευθύνη και Ηθική ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ Πρόγραμμα Μαθημάτων Ακαδ. Έτος 2016-2017 Μάθημα: Ιατρική Ευθύνη και Ηθική Ενότητα Διδάσκων / Διδάσκουσα ΜΑΘΗΜΑ 1ο Τρίτη, 27/09/2016 Η έννοια

Διαβάστε περισσότερα

«Όταν δεν υπάρχει ελπίδα, υπάρχει ο Χριστός».

«Όταν δεν υπάρχει ελπίδα, υπάρχει ο Χριστός». Κεφ. 16. Άρνηση και υποτίμηση της ανθρώπινης ζωής (αυτοκτονία-αυτοθυσία, ευθανασία, άμβλωση). Βασική θέση του Χριστιανισμού είναι ότι η ζωή μας ανήκει στο Θεό. Η Εκκλησία καταδικάζει την αυτοκτονία επειδή

Διαβάστε περισσότερα

Άποψη περί εφαρμογής ν 4030/2011.

Άποψη περί εφαρμογής ν 4030/2011. Άποψη περί εφαρμογής ν 4030/2011. Α. Την 25/10/2012 περιήλθε στην Περιφερειακή Συμπαραστάτη του Πολίτη και της Επιχείρησης της Περιφέρειας Αττικής και έλαβε αριθμ. πρωτ. 157658/387 το ανωτέρω σχετικό,

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: «Η ιστορική μέθοδος ερμηνείας» Υπεύθυνος καθηγητής: κ. Ανδρέας Δημητρόπουλος

Θέμα: «Η ιστορική μέθοδος ερμηνείας» Υπεύθυνος καθηγητής: κ. Ανδρέας Δημητρόπουλος Θέμα: «Η ιστορική μέθοδος ερμηνείας» Υπεύθυνος καθηγητής: κ. Ανδρέας Δημητρόπουλος Η Ιστορία, όπως τονίζει ο Μεγαλοπολίτης ιστορικός Πολύβιος σε μια ρήση του, μας διδάσκει ότι τίποτα δεν γίνεται στην τύχη

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: Όριο ηλικίας για τον διορισμό προσωπικού των κλάδων του Υπουργείου Εξωτερικών

Θέμα: Όριο ηλικίας για τον διορισμό προσωπικού των κλάδων του Υπουργείου Εξωτερικών Αθήνα, 26 Φεβρουαρίου 2008 Αρ. Πρωτ.: 601 Προς τον: Υπουργό Εσωτερικών κύριο Π. Παυλόπουλο Βασιλίσσης Σοφίας 15, 106.74 ΑΘΗΝΑ Θέμα: Όριο ηλικίας για τον διορισμό προσωπικού των κλάδων του Υπουργείου Εξωτερικών

Διαβάστε περισσότερα

Ανακοπή σε ογκολογικό τµήµα Ηθικά & Νοµικά ζητήµατα

Ανακοπή σε ογκολογικό τµήµα Ηθικά & Νοµικά ζητήµατα Ανακοπή σε ογκολογικό τµήµα Ηθικά & Νοµικά ζητήµατα Αικατερίνη Π. Ρουµπή MD, MSc, PhD(c) Υπεύθυνη Καρδιολογικού Ιατρείου Ογκολογικής Μονάδας Γ Πανεπιστηµιακής Καρδιολογικής κλινικής ΕΚΠΑ ΓΝΝΘ «Η ΣΩΤΗΡΙΑ»

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΔΟΣΕΙΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΗ ΒΙΟΗΘΙΚΗ (Ενδεικτικά)

ΠΑΡΑΔΟΣΕΙΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΗ ΒΙΟΗΘΙΚΗ (Ενδεικτικά) ΠΑΡΑΔΟΣΕΙΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΗ ΒΙΟΗΘΙΚΗ (Ενδεικτικά) ΕΙΣΑΓΩΓΗ 1. Η κατανόηση των βασικών θεωριών της βιοηθικής. 2. Η στοχευμένη αντιμετώπιση ηθικών προβλημάτων που ανακύπτουν σε αστικό

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΟΙ ΧΡΗΣΗΣ ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΟΥ ΤΟΠΟΥ

ΟΡΟΙ ΧΡΗΣΗΣ ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΟΥ ΤΟΠΟΥ ΟΡΟΙ ΧΡΗΣΗΣ ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΟΥ ΤΟΠΟΥ 1. Εισαγωγή 1.1. Η λειτουργία του παρόντος διαδικτυακού τόπου www.transparency.gr υποστηρίζεται από το σωματείο «Διεθνής Διαφάνεια Ελλάς» (στο εξής: ο «Φορέας») με σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΒΛΙΑΡΙΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ

ΒΙΒΛΙΑΡΙΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΒΙΒΛΙΑΡΙΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ Εισαγωγή Η προστασία των δικαιωμάτων των ασθενών αποτελεί ουσιαστικό παράγοντα διασφάλισης του επιπέδου φροντίδας για την υγεία των πολιτών. Τα ανθρώπινα δικαιώματα στον τομέα

Διαβάστε περισσότερα

Επίπεδο Γ2. Χρήση γλώσσας (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά. Ερώτημα 1 (5 μονάδες)

Επίπεδο Γ2. Χρήση γλώσσας (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά. Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Γ2 (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Ο φίλος σας έγραψε μία μελέτη σχετικά με τρόπους βελτίωσης της αναγνωστικής ικανότητας των μαθητών. Επειδή, όμως, είναι ξένος, κάνει ακόμη λάθη,

Διαβάστε περισσότερα

Αναπτυξιακή Ψυχολογία. Διάλεξη 5: H ανάπτυξη της ηθικότητας και της προκοινωνικής

Αναπτυξιακή Ψυχολογία. Διάλεξη 5: H ανάπτυξη της ηθικότητας και της προκοινωνικής Αναπτυξιακή Ψυχολογία Διάλεξη 5: H ανάπτυξη της ηθικότητας και της προκοινωνικής συμπεριφοράς Θέματα Διάλεξης Οι κανόνες συμπεριφοράς Η σκέψη για τους ηθικούς κανόνες Η θεωρία του Piaget για την ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ Ή ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΟΥ ΤΥΠΟΥ

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ Ή ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΟΥ ΤΥΠΟΥ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ Ή ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΟΥ ΤΥΠΟΥ Με τις ερωτήσεις του τύπου αυτού καλείται ο εξεταζόμενος να επιλέξει την ορθή απάντηση από περιορισμένο αριθμό προτεινόμενων απαντήσεων ή να συσχετίσει μεταξύ

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Τα τελευταία χρόνια βρισκόµαστε µπροστά σε µια βαθµιαία αποδόµηση της ανδροκρατικής έννοιας της ηγεσίας

Διαβάστε περισσότερα

Ευθανασία. Ηθικά διλήμματα και προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι νοσηλευτές σύμφωνα με τις αρχές της βιοηθικής

Ευθανασία. Ηθικά διλήμματα και προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι νοσηλευτές σύμφωνα με τις αρχές της βιοηθικής Έλενα Κλεάνθους 1 Έλενα Κλεάνθους Bsc (Hons) in Nursing Studies- Uclan U.K MA in Bioethics and Medical Law-Uclan U.K Νοσηλευτικός Λειτουργός Μονάδα Εντατικής Θεραπείας Γενικό Νοσοκομείο Λευκωσίας Ευθανασία.

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL 2012/0011(COD) 8.11.2012. της Επιτροπής Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων

ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL 2012/0011(COD) 8.11.2012. της Επιτροπής Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 2009-2014 Επιτροπή Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων 8.11.2012 2012/0011(COD) ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ της Επιτροπής Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων προς την Επιτροπή Πολιτικών

Διαβάστε περισσότερα

Το Αληθινό, το Όμορφο και η απόλυτη σχέση τους με την Νοημοσύνη και τη Δημιουργία Σελ.1

Το Αληθινό, το Όμορφο και η απόλυτη σχέση τους με την Νοημοσύνη και τη Δημιουργία Σελ.1 Το Αληθινό, το Όμορφο και η απόλυτη σχέση τους με την Νοημοσύνη και τη Δημιουργία Σελ.1 (ΕΠΙΦΥΛΛΙΔΑ - ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ) Μια σύνοψη: Κατανοώντας ορισμένες λέξεις και έννοιες προκύπτει μια ανυπολόγιστη αξία διαμορφώνεται

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος. Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας

Πρόλογος. Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας Πρόλογος Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας αποτελεί δημόσιο αγαθό, το οποίο πρέπει να παρέχεται χωρίς περιορισμούς και εμπόδια στα μέλη της κοινωνίας. Οι πολύπλευρα πληροφορημένοι

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ 1 η ΜΕ ΘΕΜΑ: «Η ΑΡΧΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΑΒΙΑΣΤΟΥ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΑΞΙΑΣ» Ι ΑΣΚΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: κ. ΑΝ ΡΕΑΣ ΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ

ΕΡΓΑΣΙΑ 1 η ΜΕ ΘΕΜΑ: «Η ΑΡΧΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΑΒΙΑΣΤΟΥ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΑΞΙΑΣ» Ι ΑΣΚΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: κ. ΑΝ ΡΕΑΣ ΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ ΝΟΜΙΚΩΝ, ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ, ΤΟΜΕΑΣ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ: «ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΙΜΕΝΟ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΤΑΞΗ

ΚΕΙΜΕΝΟ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Σ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 3 ΙΟΥΛΙΟΥ 2002 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4) ΚΕΙΜΕΝΟ Η πρώτη λέξη του

Διαβάστε περισσότερα

Νοητική Διεργασία και Απεριόριστη Νοημοσύνη

Νοητική Διεργασία και Απεριόριστη Νοημοσύνη (Επιφυλλίδα - Οπισθόφυλλο). ΜΙΑ ΣΥΝΟΨΗ Η κατανόηση της νοητικής διεργασίας και της νοητικής εξέλιξης στην πράξη απαιτεί τη συνεχή και σε βάθος αντίληψη τριών σημείων, τα οποία είναι και τα βασικά σημεία

Διαβάστε περισσότερα

ÄÇÌÏÓÊÏÐÇÓÅÉÓ ÄÅÏÍÔÏËÏÃÉÁ

ÄÇÌÏÓÊÏÐÇÓÅÉÓ ÄÅÏÍÔÏËÏÃÉÁ ΝΙΚΟΣ ΦΑΡΜΑΚΗΣ Επικ. Καθηγητής Α.Π.Θ. ÄÇÌÏÓÊÏÐÇÓÅÉÓ ÊÁÉ ÄÅÏÍÔÏËÏÃÉÁ Θεσσαλονίκη 2009 2 ΝΙΚΟΣ ΦΑΡΜΑΚΗΣ : Εκδόσεις Χριστοδουλίδη Α. & Π. Χριστοδουλίδη Ο.Ε. Κ. Μελενίκου 22 - Τ.Κ. 54635 Θεσσαλονίκη Τηλ. 231/0248486,

Διαβάστε περισσότερα

Η συμμετοχή των νοσούντων στη λήψη αποφάσεων για τη θεραπευτική αντιμετώπιση της νόσου τους (Shared Decision Making SDM).

Η συμμετοχή των νοσούντων στη λήψη αποφάσεων για τη θεραπευτική αντιμετώπιση της νόσου τους (Shared Decision Making SDM). Η συμμετοχή των νοσούντων στη λήψη αποφάσεων για τη θεραπευτική αντιμετώπιση της νόσου τους (Shared Decision Making SDM). Η συμμετοχή στη θεραπεία είναι πράξη θάρρους Οι πρώτες καταγραφές συμμετοχής νοσούντων

Διαβάστε περισσότερα

Προ ολίγων ετών μου δόθηκε η ευκαιρία να έλθω σ επαφή με το

Προ ολίγων ετών μου δόθηκε η ευκαιρία να έλθω σ επαφή με το Ευάγγελος Δ. Πρωτοπαπαδάκης «Δικαιώματα των ζώων: Υπάρχει κάτι τέτοιο;» Προ ολίγων ετών μου δόθηκε η ευκαιρία να έλθω σ επαφή με το κίνημα για τα δικαιώματα των ζώων, κάτι που μου επέτρεψε να γνωρίσω τις

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Ι. «Επείγουσα Ιατρική» ( Emergency Medicine )

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Ι. «Επείγουσα Ιατρική» ( Emergency Medicine ) ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Ι. «Επείγουσα Ιατρική» ( Emergency Medicine ).. 1 1. Εννοιολογική προσέγγιση... 1 2. Η ανάπτυξη της επείγουσας ιατρικής σε διεθνές επίπεδο... 4 3. Η επείγουσα ιατρική στο αγγλοσαξωνικό δίκαιο...

Διαβάστε περισσότερα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα Κ. Σ. Δ. Μ. Ο. Μ. Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα της Κάτω Ιταλίας. Η κοινότητα στεγαζόταν

Διαβάστε περισσότερα

Π Ε Ρ Ι Ε Χ Ο Μ Ε Ν A. Η Δέσμευση της Διοίκησης...3. Κυρίαρχος Στόχος του Ομίλου ΤΙΤΑΝ και Κώδικας Δεοντολογίας...4. Εταιρικές Αξίες Ομίλου ΤΙΤΑΝ...

Π Ε Ρ Ι Ε Χ Ο Μ Ε Ν A. Η Δέσμευση της Διοίκησης...3. Κυρίαρχος Στόχος του Ομίλου ΤΙΤΑΝ και Κώδικας Δεοντολογίας...4. Εταιρικές Αξίες Ομίλου ΤΙΤΑΝ... «ΕΤΑΙΡΙΚΕΣ ΑΞΙΕΣ & ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΟΜΙΛΟΥ ΤΙΤΑΝ» Μάιος 2008 1 Π Ε Ρ Ι Ε Χ Ο Μ Ε Ν A Η Δέσμευση της Διοίκησης......3 Κυρίαρχος Στόχος του Ομίλου ΤΙΤΑΝ και Κώδικας Δεοντολογίας...4 Εταιρικές Αξίες Ομίλου

Διαβάστε περισσότερα

Οι πραγματικοί στόχοι της πολιτικής. Γεράσιμος Βώκος. Οι πραγματικοί στόχοι της πολιτικής

Οι πραγματικοί στόχοι της πολιτικής. Γεράσιμος Βώκος. Οι πραγματικοί στόχοι της πολιτικής Γεράσιμος Βώκος Οι πραγματικοί στόχοι της πολιτικής Μπορεί κανείς να τελειώσει στα γρήγορα με τον Σοπενχάουερ, αν τον κατατάξει στην κατηγορία των απαισιόδοξων ανθρώπων και τον θεωρήσει πρωτεργάτη της

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΕΚΘΕΣΗ

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΕΚΘΕΣΗ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΕΚΘΕΣΗ Είμαστε τυχεροί που είμαστε δάσκαλοι Α ΛΥΚΕΙΟΥ 20\ 11\2016 ΚΕΙΜΕΝΟ: Υπάρχει ιδανικός ομιλητής της γλώσσας; Δεν υπάρχει στη γλώσσα «ιδανικός ομιλητής». Θα διατυπώσω εδώ μερικές σκέψεις

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Τύπου ΓΓΕ-ΓΓΕ 26 Απριλίου 2007

Κέντρο Τύπου ΓΓΕ-ΓΓΕ 26 Απριλίου 2007 CityPress 20.04.07 ΤΥΠΟΣ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ 18.03.2007 ΑΥΡΙΑΝΗ 28.03.2007 ΤΟ ΒΗΜΑ 01.04.2007 ΤΟ ΠΟΝΤΙΚΙ 19.04.2007 ΤΟ ΒΗΜΑ 22.04.2007 ΣΗΜΕΙΑ ΟΜΙΛΙΑΣ ΤΟΥ ΥΠΟΥΡΓΟΥ ΕΠΙΚΡΑΤΕΙΑΣ Κ. Θ. ΡΟΥΣΟΠΟΥΛΟΥ ΣΤΗΝ ΗΜΕΡΙΔΑ TOY

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Βεμπεριανές απόψεις για την Εκπαίδευση Διδάσκων: Δρ. Βασίλης Ντακούμης 1 Διάγραμμα της παρουσίασης Μάθημα 12ο (σελ. 274 282) 2 Max Weber (1864 1920) Βεμπεριανές απόψεις για

Διαβάστε περισσότερα

Ο καθημερινός άνθρωπος ως «ψυχολόγος» της προσωπικότητάς του - Νικόλαος Γ. Βακόνδιος - Ψυχο

Ο καθημερινός άνθρωπος ως «ψυχολόγος» της προσωπικότητάς του - Νικόλαος Γ. Βακόνδιος - Ψυχο Έ να πολύ μεγάλο ποσοστό ανθρώπων που αντιμετωπίζουν έντονο άγχος, δυσθυμία, «κατάθλιψη» έχει την «τάση» να αποδίδει λανθασμένα τις ψυχικές αυτές καταστάσεις, σε έναν «προβληματικό εαυτό του», (μία δυστυχώς

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.4092, 20/10/2006 Ο ΠΕΡΙ ΕΛΕΓΧΟΥ ΤΗΣ ΔΙΑΚΙΝΗΣΗΣ ΕΜΠΟΡΕΥΜΑΤΩΝ ΠΟΥ ΠΑΡΑΒΙΑΖΟΥΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΔΙΑΝΟΗΤΙΚΗΣ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑΣ ΝΟΜΟΣ ΤΟΥ 2006

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.4092, 20/10/2006 Ο ΠΕΡΙ ΕΛΕΓΧΟΥ ΤΗΣ ΔΙΑΚΙΝΗΣΗΣ ΕΜΠΟΡΕΥΜΑΤΩΝ ΠΟΥ ΠΑΡΑΒΙΑΖΟΥΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΔΙΑΝΟΗΤΙΚΗΣ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑΣ ΝΟΜΟΣ ΤΟΥ 2006 Ο ΠΕΡΙ ΕΛΕΓΧΟΥ ΤΗΣ ΔΙΑΚΙΝΗΣΗΣ ΕΜΠΟΡΕΥΜΑΤΩΝ ΠΟΥ ΠΑΡΑΒΙΑΖΟΥΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΔΙΑΝΟΗΤΙΚΗΣ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑΣ ΝΟΜΟΣ ΤΟΥ 2006 Για σκοπούς εφαρμογής των πράξεων της Ευρωπαϊκής Κοινότητας με τίτλο: Επίσημη Εφημερίδα της

Διαβάστε περισσότερα

Δήλωση Πολιτικής του Προέδρου της Δημοκρατίας για το Σχέδιο Δράσης για τη Μεταρρύθμιση της Δημόσιας Υπηρεσίας Παρασκευή 13/9/2013, 12.

Δήλωση Πολιτικής του Προέδρου της Δημοκρατίας για το Σχέδιο Δράσης για τη Μεταρρύθμιση της Δημόσιας Υπηρεσίας Παρασκευή 13/9/2013, 12. Δήλωση Πολιτικής του Προέδρου της Δημοκρατίας για το Σχέδιο Δράσης για τη Μεταρρύθμιση της Δημόσιας Υπηρεσίας Παρασκευή 13/9/2013, 12.00μμ Κυρίες και κύριοι, Κατά την παρουσίαση των μέτρων για τον εκσυγχρονισμό

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωτής ημερίδας: ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΦΙΛΩΝ ΚΑΙ ΑΣΘΕΝΩΝ ΣΠΑΝΙΩΝ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΝΔΟΚΡΙΝΙΚΩΝ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ. Η νομική διάσταση των σπάνιων νοσημάτων.

Οργανωτής ημερίδας: ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΦΙΛΩΝ ΚΑΙ ΑΣΘΕΝΩΝ ΣΠΑΝΙΩΝ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΝΔΟΚΡΙΝΙΚΩΝ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ. Η νομική διάσταση των σπάνιων νοσημάτων. 1 Οργανωτής ημερίδας: ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΦΙΛΩΝ ΚΑΙ ΑΣΘΕΝΩΝ ΣΠΑΝΙΩΝ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΝΔΟΚΡΙΝΙΚΩΝ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ Θέμα ημερίδας: Χρόνος ημερίδας: Σπάνια νοσήματα και Ε.Σ.Υ. 21-6-09, ώρα 09:30 π.μ. 13:30 μ.μ.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΛΛΑΓΗ ΑΠΟ ΤΑ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ Παιδαγωγικό Σχόλιο σε Νομικά Πορίσματα και Αποφάσεις

ΑΠΑΛΛΑΓΗ ΑΠΟ ΤΑ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ Παιδαγωγικό Σχόλιο σε Νομικά Πορίσματα και Αποφάσεις ΑΠΑΛΛΑΓΗ ΑΠΟ ΤΑ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ Παιδαγωγικό Σχόλιο σε Νομικά Πορίσματα και Αποφάσεις ΣΤΑΥΡΟΥ ΓΙΑΓΚΑΖΟΓΛΟΥ Συμβούλου του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου Στη σκιά του ζητήματος των ταυτοτήτων, το πρόβλημα της αναγραφής

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΞΥ ΘΡΗΣΚΕΙΑΣ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ

ΜΕΤΑΞΥ ΘΡΗΣΚΕΙΑΣ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΜΕΤΑΞΥ ΘΡΗΣΚΕΙΑΣ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ Όσοι αμφισβητούν τη χρησιμότητα της θρησκείας και συνολικά την αξιοπιστία της, συνήθως αυτοί παρκάρουν στην απέναντι πλευρά που βρίσκεται η Επιστήμη. Συνήθως, εκτιμούν χρήσιμη

Διαβάστε περισσότερα

Πρόταση ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ

Πρόταση ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Βρυξέλλες, 6.2.2015 COM(2015) 45 final 2015/0028 (COD) Πρόταση ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ για την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1007/2009 περί

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελειώδεις Αρχές Θέσεις της Εκκλησίας της Ελλάδος. για την προστασία των Προσφύγων.

Θεμελειώδεις Αρχές Θέσεις της Εκκλησίας της Ελλάδος. για την προστασία των Προσφύγων. ΘεμελειώδειςΑρχές ΘέσειςτηςΕκκλησίαςτηςΕλλάδος γιατηνπροστασίατωνπροσφύγων. Η Ορθόδοξη Χριστιανική Εκκλησία δείχνει μια ιδιαίτερη ευαισθησία απέναντι στον ξένο. Άλλωστε και ο Ιδρυτής Της, ο Κύριος Ημων

Διαβάστε περισσότερα

Tο βασικό ερώτημα στην ηθική φιλοσοφία αναφέρεται

Tο βασικό ερώτημα στην ηθική φιλοσοφία αναφέρεται Π P O Λ O Γ O Σ Tο βασικό ερώτημα στην ηθική φιλοσοφία αναφέρεται στον καθορισμό τού τι είναι καλό. Ό,τι, με τις ηθικές θεωρίες που διατυπώθηκαν κατά καιρούς, επιχείρησαν, πρωτίστως, οι εισηγητές των να

Διαβάστε περισσότερα

Ιατρική Ευθύνη &Βιοηθική Μαρτίου Ζητήματα απόδειξης στην ποινική ιατρική ευθύνη

Ιατρική Ευθύνη &Βιοηθική Μαρτίου Ζητήματα απόδειξης στην ποινική ιατρική ευθύνη Ιατρική Ευθύνη &Βιοηθική 14 15 Μαρτίου 2014 Ζητήματα απόδειξης στην ποινική ιατρική ευθύνη Υποκειμενικό Στοιχείο ΑΠ 45/2013: Από το συνδυασμό των διατάξεων 302 παρ.1 και 28 ΠΚ προκύπτει ότι απαιτείται:

Διαβάστε περισσότερα

ΖΩΝΤΑΣ ΜΕ ΚΥΣΤΙΚΗ ΙΝΩΣΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ Α Αγγελική Πρεφτίτση

ΖΩΝΤΑΣ ΜΕ ΚΥΣΤΙΚΗ ΙΝΩΣΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ Α Αγγελική Πρεφτίτση ΖΩΝΤΑΣ ΜΕ ΚΥΣΤΙΚΗ ΙΝΩΣΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ Α Αγγελική Πρεφτίτση Όταν, σε ηλικία 11 ετών, µου ανακοίνωσαν ότι πάσχω από Κυστική Ίνωση, µια ασθένεια παντελώς άγνωστη σε µένα µέχρι τότε, είναι αλήθεια πως δεν θορυβήθηκα

Διαβάστε περισσότερα

Εισήγηση Κωνσταντίνου Καρασούλα

Εισήγηση Κωνσταντίνου Καρασούλα 1 Εισήγηση Κωνσταντίνου Καρασούλα -ΣΕΒΕΣ- για την εκδήλωση της 13 ης Απριλίου 2011 του ΤΕΕ Εποπτεία Αγοράς Προϊόντων Δομικών Κατασκευών Δράσεις και Προοπτική τους. 1. Άμεση ισχύς του ΕΛΟΤ ΕΝ 206 1. Όπως

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ

ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ LypCh1:Layout 1 copy 11/13/08 8:53 PM Page 3 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΛΥΠΟΥΡΛΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ ΣΤΟΝ ΙΠΠΟΚΡΑΤΗ ΚΕΙΜΕΝΑ ΚΑΙ ΕΙΚΟΝΕΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2008 LypCh1:Layout 1 copy 11/13/08 8:53 PM Page

Διαβάστε περισσότερα

Στοιχεία Βιοηθικής της Ανθρώπινης Αναπαραγωγής. Γεώργιος Λ. Αντωνάκης Αναπληρωτής Καθηγητής Μαιευτικής-Γυναικολογίας Πανεπιστημίου Πατρών

Στοιχεία Βιοηθικής της Ανθρώπινης Αναπαραγωγής. Γεώργιος Λ. Αντωνάκης Αναπληρωτής Καθηγητής Μαιευτικής-Γυναικολογίας Πανεπιστημίου Πατρών Στοιχεία Βιοηθικής της Ανθρώπινης Αναπαραγωγής Γεώργιος Λ. Αντωνάκης Αναπληρωτής Καθηγητής Μαιευτικής-Γυναικολογίας Πανεπιστημίου Πατρών ΑΝΤΙΣΥΛΛΗΨΗ, ΕΚΤΡΩΣΕΙΣ, ΤΟΚΕΤΟΣ Ποιοι παράγοντες πρέπει να λαμβάνονται

Διαβάστε περισσότερα

Η Απουσία του Χρόνου Σελίδα.1

Η Απουσία του Χρόνου Σελίδα.1 Η Απουσία του Χρόνου Σελίδα.1 (Επιφυλλίδα Οπισθόφυλλο) Ο Εαυτός και η Απουσία του Χρόνου Δεν είναι καθόλου συνηθισμένο να γίνονται συζητήσεις και αναφορές για την Απουσία του Χρόνου ακόμη και όταν υπάρχουν,

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΚΠΑ ΙΑΤΡΙΚΟ ΣΦΑΛΜΑ ΚΑΤΟΧΥΡΩΣΗ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΕΥΡΕΣΕΩΝ. Επίκ. Καθηγητής Άγγελος Μπώλος 28.4.2015

ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΚΠΑ ΙΑΤΡΙΚΟ ΣΦΑΛΜΑ ΚΑΤΟΧΥΡΩΣΗ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΕΥΡΕΣΕΩΝ. Επίκ. Καθηγητής Άγγελος Μπώλος 28.4.2015 ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΚΠΑ ΙΑΤΡΙΚΟ ΣΦΑΛΜΑ ΚΑΤΟΧΥΡΩΣΗ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΕΥΡΕΣΕΩΝ Επίκ. Καθηγητής Άγγελος Μπώλος 28.4.2015 Ευθύνη Ιατρού: Πειθαρχική ευθύνη: κυρώσεις για παραβιάσεις των καθηκόντων και των υποχρεώσεων

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Περίληψη ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Α. Να αποδώσετε περιληπτικά το περιεχόµενο του κειµένου σε 100-120 λέξεις χωρίς δικά σας σχόλια. Το κείµενο αναφέρεται στις επιπτώσεις της

Διαβάστε περισσότερα

Συνέδριο Μαθηματικών ΠΠΣ Πνευματικό Κέντρο Δήμου Αθηναίων 11-12 / 4 / 2014. Μαθηματικά και ζητήματα πραγματικότητας διάκριση και σύνδεση

Συνέδριο Μαθηματικών ΠΠΣ Πνευματικό Κέντρο Δήμου Αθηναίων 11-12 / 4 / 2014. Μαθηματικά και ζητήματα πραγματικότητας διάκριση και σύνδεση Συνέδριο Μαθηματικών ΠΠΣ Πνευματικό Κέντρο Δήμου Αθηναίων 11-12 / 4 / 2014 Δημήτρης Μπίρμπας ΠΠΛ Αγίων Αναργύρων Σοφία Παππά ΠΠΛ Ζάννειο Πειραιά Μαθηματικά και ζητήματα πραγματικότητας διάκριση και σύνδεση

Διαβάστε περισσότερα

Ο Δικηγορικός Σύλλογος Αθηνών, ο μεγαλύτερος. επιστημονικός σύλλογος της χώρας, με τους αγώνες. και τη μεγάλη δημοκρατική παράδοση, άρθρωσε

Ο Δικηγορικός Σύλλογος Αθηνών, ο μεγαλύτερος. επιστημονικός σύλλογος της χώρας, με τους αγώνες. και τη μεγάλη δημοκρατική παράδοση, άρθρωσε Αθήνα, 30.6.2015 ΔΙΚΗΓΟΡΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΑΘΗΝΩΝ Ακαδημίας 60, 10679 Αθήνα Τηλ. 210-33.98.270, 71 Ο Δικηγορικός Σύλλογος Αθηνών, ο μεγαλύτερος επιστημονικός σύλλογος της χώρας, με τους αγώνες και τη μεγάλη

Διαβάστε περισσότερα

Πέτρος Στραβοπόδης MD,FESC Διευθυντής Καρδιολογικής Κλινικής Γενικού Νοσοκοµείου Ζακύνθου Ιωάννινα 26-2-2015. Δήλωση Ενδιαφέροντος :Καµία

Πέτρος Στραβοπόδης MD,FESC Διευθυντής Καρδιολογικής Κλινικής Γενικού Νοσοκοµείου Ζακύνθου Ιωάννινα 26-2-2015. Δήλωση Ενδιαφέροντος :Καµία Πέτρος Στραβοπόδης MD,FESC Διευθυντής Καρδιολογικής Κλινικής Γενικού Νοσοκοµείου Ζακύνθου Ιωάννινα 26-2-2015 Δήλωση Ενδιαφέροντος :Καµία Παρηγορητική Θεραπεία :Ορισμός σύμφωνα με W.H.O. Η προχωρηµένου

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.4216, 23/10/2009

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.4216, 23/10/2009 ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΤΡΟΠΟΠΟΙΕΙ TON ΠΕΡΙ ΕΠΕΝΔΥΤΙΚΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΡΥΘΜΙΖΟΜΕΝΩΝ ΑΓΟΡΩΝ ΝΟΜΟ Προοίμιο. ΕΕ: L 247, 21.9.2007, σ. 1. Για σκοπούς εναρμόνισης με τις παραγράφους 1, 2 και 3 του άρθρου

Διαβάστε περισσότερα

Πολιτική Εμπιστευτικότητας Σπουδαστών (Επικοινωνία με 3 ους )

Πολιτική Εμπιστευτικότητας Σπουδαστών (Επικοινωνία με 3 ους ) Πολιτική Εμπιστευτικότητας Σπουδαστών (Επικοινωνία με 3 ους ) Όλοι οι φοιτητές έχουν δικαίωμα στο απόρρητο των πληροφοριών.το προσωπικό της Bloomsbury International δεν θα περάσει προσωπικές πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια

ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια 18 ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια χαρακτηριστικά αποδίδουμε σε ένα πρόσωπο το οποίο λέμε

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΑ ΓΕΝΙΚΗ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΗ ΑΡΧΗ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΑΞΙΑΣ

ΜΙΑ ΓΕΝΙΚΗ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΗ ΑΡΧΗ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΑΞΙΑΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΙΚΑΙΟ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: Α. ΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ ΜΙΑ ΓΕΝΙΚΗ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΗ ΑΡΧΗ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Πρόλογος... Συντομογραφίες..

Περιεχόμενα. Πρόλογος... Συντομογραφίες.. Πρόλογος...... Συντομογραφίες.. ΙΧ ΧΙΧ 1. Εισαγωγή Ι. Συναίνεση του ασθενούς και ατομικό δικαίωμα προστασίας της υγείας... 1 ΙΙ. Νομοθετικό πλαίσιο της συναίνεσης του ασθενούς. 6 ΙΙΙ. Η σημασία του Κώδικα

Διαβάστε περισσότερα

Εκτίμηση Αξιολόγηση της Μάθησης

Εκτίμηση Αξιολόγηση της Μάθησης Εκτίμηση Αξιολόγηση της Μάθησης Ορισμοί Ο διδάσκων δεν αρκεί να κάνει μάθημα, αλλά και να διασφαλίζει ότι πετυχαίνει το επιθυμητό αποτέλεσμα της μάθησης Η εκτίμηση της μάθησης αναφέρεται στην ανατροφοδότηση

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΑΠΟΔΕΛΤΙΩΣΗ

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΑΠΟΔΕΛΤΙΩΣΗ Ημερομηνία 10/3/2016 Μέσο Συντάκτης Link http://www.in.gr Τζωρτζίνα Ντούτση http://www.in.gr/entertainment/book/interviews/article/?aid=1500064083 Νικόλ Μαντζικοπούλου: Το μυστικό για την επιτυχία είναι

Διαβάστε περισσότερα

Κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με την παράταση της περιόδου ανάκαμψης σε περίπτωση έκτακτων αντίξοων καταστάσεων

Κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με την παράταση της περιόδου ανάκαμψης σε περίπτωση έκτακτων αντίξοων καταστάσεων EIOPA-BoS-15/108 EL Κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με την παράταση της περιόδου ανάκαμψης σε περίπτωση έκτακτων αντίξοων καταστάσεων EIOPA Westhafen Tower, Westhafenplatz 1-60327 Frankfurt Germany - Tel.

Διαβάστε περισσότερα

Κώδικας Συμπεριφοράς της εταιρίας SCA

Κώδικας Συμπεριφοράς της εταιρίας SCA Κώδικας Συμπεριφοράς της εταιρίας SCA Κώδικας Συμπεριφοράς της εταιρίας SCA Η SCA δεσμεύεται για τη δημιουργία αξιών για τους υπαλλήλους, τους πελάτες, τους καταναλωτές, τους μετόχους καθώς και για τους

Διαβάστε περισσότερα

Α Π Ο Φ Α Σ Η ΑΡ. 77Α / 2002

Α Π Ο Φ Α Σ Η ΑΡ. 77Α / 2002 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΡΧΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ Ε ΟΜΕΝΩΝ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ Αθήνα, 25/06/2002 ΑΠ: 1143Α Ταχ. /νση: ΟΜΗΡΟΥ 8 105 64 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ.: 33.52.604-605 FAX: 33.52.617 Α Π Ο Φ Α Σ Η ΑΡ. 77Α / 2002 Η Αρχή Προστασίας

Διαβάστε περισσότερα

«CORPORATE SOCIAL RESPONSIBILITY AND BUSINESS MORALITY»

«CORPORATE SOCIAL RESPONSIBILITY AND BUSINESS MORALITY» Σ Υ Ν Ε Σ Μ Ο Σ Ε Λ Λ Η Ν Ι Κ Ω Ν Β Ι Ο Μ Η Χ Α Ν Ι Ω Ν Οµιλία του Γενικού ιευθυντή, Μέλους του Σ του ΣΕΒ κ. Ιωάννη ραπανιώτη στο ιεθνές Συνέδριο για την Εταιρική Κοινωνική Ευθύνη «Εξασφαλίζοντας ένα µέλλον

Διαβάστε περισσότερα

Η ΚΟΙΝΗ ΕΠΟΠΤΙΚΗ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΟΛ,

Η ΚΟΙΝΗ ΕΠΟΠΤΙΚΗ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΟΛ, EUROPOL JOINT SUPERVISORY BODY ΚΟΙΝΗ ΕΠΟΠΤΙΚΗ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΟΛ Γνωμοδότηση 08/56 της ΚΕΑ σχετικά με την αναθεωρημένη συμφωνία που πρόκειται να υπογραφεί μεταξύ της Ευρωπόλ και της Eurojust Η ΚΟΙΝΗ ΕΠΟΠΤΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Τις τελευταίες τρεις δεκαετίες ένας αριθµός εναλλακτικών µοντέλων για τον πόνο πέραν του ιατρικού ενσωµατώνουν ψυχολογικούς(αντίληψη,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL 11.11.2011

ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL 11.11.2011 ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 2009-2014 Επιτροπή Νομικών Θεμάτων 11.11.2011 ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ σχετικά με την πρόταση κανονισμού του Συμβουλίου σχετικά με τη διεθνή δικαιοδοσία, το εφαρμοστέο δίκαιο και την αναγνώριση

Διαβάστε περισσότερα

THE ECONOMIST ΟΜΙΛΙΑ

THE ECONOMIST ΟΜΙΛΙΑ THE ECONOMIST ΟΜΙΛΙΑ ΑΝΤΡΕΑ ΞΑΝΘΟΥ ΥΠΟΥΡΓΟΥ ΥΓΕΙΑΣ, ΕΛΛΑΔΑ TO THE 20 th ROUNDTABLE WITH THE GOVERNMENT OF GREECE EUROPE: SHAKEN AND STIRRED? GREECE: A SKILFUL ACORBAT? ΤΕΤΑΡΤΗ 22 ΙΟΥΝΙΟΥ 2016 THE ECONOMIST

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ. Α Γενικού Λυκείου και ΕΠΑ.Λ. Καζάκου Γεωργία, ΠΕ09 Οικονομολόγος

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ. Α Γενικού Λυκείου και ΕΠΑ.Λ. Καζάκου Γεωργία, ΠΕ09 Οικονομολόγος 1 ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ Α Γενικού Λυκείου και ΕΠΑ.Λ. 2 Η ΚΟΙΝΩΝΙΑ, Η ΠΟΛΙΤΕΙΑ ΚΑΙ Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ Κεφάλαιο 1 ο 1.1 ΆΝΘΡΩΠΟΣ: ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ, ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΟΝ 1/6 Ο άνθρωπος είναι από τη φύση του πολιτικό,

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παιδική ηλικία είναι ένα ζήτημα για το οποίο η κοινωνιολογία έχει δείξει μεγάλο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα βρίσκεται υπό εξέλιξη ένα πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

Μέθοδοι Έρευνας. Ενότητα 2.7: Τα συμπεράσματα. Βύρων Κοτζαμάνης ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ

Μέθοδοι Έρευνας. Ενότητα 2.7: Τα συμπεράσματα. Βύρων Κοτζαμάνης ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Μέθοδοι Έρευνας Ενότητα 2.7: Τα συμπεράσματα Βύρων Κοτζαμάνης Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας, Πολεοδομίας & Περιφερειακής Ανάπτυξης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Συνεργάζομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι Συνεργασία 2. Γιατί χρειάζεται

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΗΘΙΚΗ: Τα όρια της επιστήμης Ευθανασία

ΒΙΟΗΘΙΚΗ: Τα όρια της επιστήμης Ευθανασία ΒΙΟΗΘΙΚΗ: Τα όρια της επιστήμης Ευθανασία Ζαχαριουδάκη Δέσποινα (Α1) Κεφαλάκη Παναγιώτα (Α2) Λεονταράκη Βέρα (Α2) Μακρυδάκη Κωνσταντίνα (Α2) 1 Περιεχόμενα Εισαγωγή σελ 3 Πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΟΙ ΧΡΗΣΗΣ. Ενημέρωση Χρηστών. του Δικτυακού Τόπου www.football-integrity.gr Όροι χρήσης Ενημέρωση Χρηστών

ΟΡΟΙ ΧΡΗΣΗΣ. Ενημέρωση Χρηστών. του Δικτυακού Τόπου www.football-integrity.gr Όροι χρήσης Ενημέρωση Χρηστών ΟΡΟΙ ΧΡΗΣΗΣ του Δικτυακού Τόπου www.football-integrity.gr Όροι χρήσης Ενημέρωση Χρηστών Ενημέρωση Χρηστών Η Διεθνής Διαφάνεια-Ελλάς, σύμφωνα με το περιεχόμενο και την εφαρμογή του ν. 2472/1997, ενημέρωνει

Διαβάστε περισσότερα

<5,0 5,0 6,9 7 7,9 8 8,9 9-10

<5,0 5,0 6,9 7 7,9 8 8,9 9-10 ΚΡΙΤΗΡΙΑ Εύρος θέματος Τίτλος και περίληψη Εισαγωγή Βαθμολογία

Διαβάστε περισσότερα

Ημερολόγιο αναστοχασμού (Reflective Journal)

Ημερολόγιο αναστοχασμού (Reflective Journal) Ημερολόγιο αναστοχασμού (Reflective Journal) Ορισμός Ημερολόγιο αναστοχασμού (Reflective Journal) είναι ένα σταδιακά αναπτυσσόμενο κείμενο στον οποίο καταγράφονται παρατηρήσεις και αντιδράσεις σε σχέση

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΗΘΙΚΗ. ΣΥΝΟΨΙΖΟΝΤΑΣ ΣΕ ΛΙΓΕΣ ΣΕΛΙΔΕΣ ΤΙΣ ΘΕΜΕΛΙΑΚΕΣ ΣΚΕΨΕΙΣ

ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΗΘΙΚΗ. ΣΥΝΟΨΙΖΟΝΤΑΣ ΣΕ ΛΙΓΕΣ ΣΕΛΙΔΕΣ ΤΙΣ ΘΕΜΕΛΙΑΚΕΣ ΣΚΕΨΕΙΣ Κ. Γ. ΝΙΚΟΛΟΥΔΑΚΗΣ 1 ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΗΘΙΚΗ. ΣΥΝΟΨΙΖΟΝΤΑΣ ΣΕ ΛΙΓΕΣ ΣΕΛΙΔΕΣ ΤΙΣ ΘΕΜΕΛΙΑΚΕΣ ΣΚΕΨΕΙΣ > ΣΤΟ ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΣ ΖΗΤΗΜΑ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ: 1) Η σκέψη γίνεται εμπόδιο στη γνώση και αντιστρόφως, η γνώση

Διαβάστε περισσότερα

Κείµενο [Η αξιολόγηση του µαθητή]

Κείµενο [Η αξιολόγηση του µαθητή] 41 Διαγώνισµα 121 Κριτική Κείµενο [Η αξιολόγηση του µαθητή] Η αξιολόγηση των µαθητών στο σχολείο είναι µια διαδικασία στενά συνυφασµένη µε τη διδακτική πράξη και κατ επέκταση µε τη συνολική κοινωνική λειτουργία

Διαβάστε περισσότερα

Συνείδηση, αντίληψη και τυφλή όραση

Συνείδηση, αντίληψη και τυφλή όραση Συνείδηση, αντίληψη και τυφλή όραση Κώστας Παγωνδιώτης, Τμήμα Φιλοσοφίας, Παν. Πατρών Cogito, no. 2, 2005, σελ. 55-56 Σε τι διαφέρει μια συνειδητή νοητική κατάσταση από μια ασυνείδητη νοητική κατάσταση;

Διαβάστε περισσότερα

Δημιουργώντας μια Συστηματική Θεολογία

Δημιουργώντας μια Συστηματική Θεολογία Ερωτήσεις Επανάληψης 1 Οι Θεολογικές Δηλώσεις στην Συστηματική Θεολογία Διάλεξη Τρίτη από την σειρά Δημιουργώντας μια Συστηματική Θεολογία Οδηγός Μελέτης Περιεχόμενα Περίγραμμα Ένα περίγραμμα του μαθήματος,

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

Τί πρέπει να προσέχει κανείς σε µια σύµβαση έκδοσης έργου σε ψηφιακό περιβάλλον; ΜΑΡΙΑ ΑΦΝΗ ΠΑΠΑ ΟΠΟΥΛΟΥ,.Ν. ΙΚΗΓΟΡΟΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΟΠΙ 9 ΜΑΡΤΙΟΥ 2011 ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΥΠΠΟΤ Μερικά νούµερα αντί εισαγωγής

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Ε. Παρ. Ι(Ι), Αρ. 4401, 19.7.2013 Ν. 73(Ι)/2013 ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΤΡΟΠΟΠΟΙΕΙ ΤΟΝ ΠΕΡΙ ΕΓΓΡΑΦΗΣ ΓΙΑΤΡΩΝ ΝΟΜΟ. αναφέρεται ως «ο βασικός νόμος»).

Ε.Ε. Παρ. Ι(Ι), Αρ. 4401, 19.7.2013 Ν. 73(Ι)/2013 ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΤΡΟΠΟΠΟΙΕΙ ΤΟΝ ΠΕΡΙ ΕΓΓΡΑΦΗΣ ΓΙΑΤΡΩΝ ΝΟΜΟ. αναφέρεται ως «ο βασικός νόμος»). Ε.Ε. Παρ. Ι(Ι), Αρ. 4401, 19.7.2013 Ν. 73(Ι)/2013 Ν. 73(Ι)/2013 ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΤΡΟΠΟΠΟΙΕΙ ΤΟΝ ΠΕΡΙ ΕΓΓΡΑΦΗΣ ΓΙΑΤΡΩΝ ΝΟΜΟ Η Βουλή των Αντιπροσώπων ψηφίζει ως ακολούθως: Συνοπτικός τίτλος. Κεφ. 250. 30 του 1959

Διαβάστε περισσότερα

Ειδικός επιστήµων: Κυριάκος Λουκάκος

Ειδικός επιστήµων: Κυριάκος Λουκάκος 22 Ιουλίου 2013 Αριθµ. Πρωτ.: 168465/29531/2013 Ειδικός επιστήµων: Κυριάκος Λουκάκος ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΚΛΙΜΑΤΙΚΗΣ ΑΛΛΑΓΗΣ ΗΜΟΣΙΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ ΗΛΕΚΤΡΙΣΜΟΥ - ΕΗ ΓΡΑΦΕΙΟ ΝΟΜΙΚΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Επιτροπή Περιβάλλοντος, Δημόσιας Υγείας και Ασφάλειας των Τροφίμων ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ. Συντάκτης γνωμοδότησης: Cristian-Silviu Buşoi

Επιτροπή Περιβάλλοντος, Δημόσιας Υγείας και Ασφάλειας των Τροφίμων ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ. Συντάκτης γνωμοδότησης: Cristian-Silviu Buşoi Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο 2014-2019 Επιτροπή Περιβάλλοντος, Δημόσιας Υγείας και Ασφάλειας των Τροφίμων 14.7.2016 2015/2103(INL) ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ της Επιτροπής Περιβάλλοντος, Δημόσιας Υγείας και Ασφάλειας

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.3849, 30/4/2004

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.3849, 30/4/2004 ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΤΡΟΠΟΠΟΙΕΙ ΤΟΝ ΠΕΡΙ ΡΑΔΙΟΦΩΝΙΚΟΥ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ ΚΥΠΡΟΥ ΝΟΜΟ Για σκοπούς ολοκλήρωσης της εναρμόνισης με την πράξη της Ευρωπαϊκής Κοινότητας με τίτλο - «Οδηγία 89/552/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 3 ης Οκτωβρίου

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠ. ΕΤΟΥΣ Απαντήσεις

ΕΚΠ. ΕΤΟΥΣ Απαντήσεις Σελίδα 1 από 5 Απαντήσεις Β.1 Το συγκεκριμένο απόσπασμα αντλήθηκε από το 8 ο βιβλίο των Πολιτικών του Αριστοτέλη, που έχει ως θέμα του την παιδεία. Ήδη, από την πρώτη φράση του αποσπάσματος (ὅτι μέν οὖν

Διαβάστε περισσότερα

Όροι και προϋποθέσεις χρήσης

Όροι και προϋποθέσεις χρήσης Όροι και προϋποθέσεις χρήσης 1. Αποδοχή Η πρόσβαση και η χρήση αυτού του δικτυακού τόπου υπόκεινται στους ακόλουθους όρους και προϋποθέσεις και σε όλους τους νόμους που εφαρμόζονται σχετικά. Με την πρόσβαση

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Θέµα Α1 Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Α.1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας τα ονόµατα των φιλοσόφων (στήλη Α) και δίπλα την έννοια (στήλη Β) που συνδέεται µε τον καθένα: Α

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Θέµα Α1 Α.1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας τα ονόµατα των φιλοσόφων (στήλη Α) και δίπλα την έννοια (στήλη Β) που συνδέεται µε τον

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΚΛΟΣ ΣΧΕΣΕΩΝ ΚΡΑΤΟΥΣ ΠΟΛΙΤΗ

ΚΥΚΛΟΣ ΣΧΕΣΕΩΝ ΚΡΑΤΟΥΣ ΠΟΛΙΤΗ ΚΥΚΛΟΣ ΣΧΕΣΕΩΝ ΚΡΑΤΟΥΣ ΠΟΛΙΤΗ ΣΥΝΟΨΗ ΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗΣ Θέµα: υνατότητα διαφήµισης διδασκαλίας κατ οίκον Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη: Καλλιόπη Σπανού Ειδικός Επιστήµονας: Ευάγγελος Θωµόπουλος Αθήνα, Μάρτιος

Διαβάστε περισσότερα

Εργασιακά Θέματα. Καταχρηστική καταγγελία σύμβασης εργασίας αορίστου χρόνου εκ μέρους του εργοδότη

Εργασιακά Θέματα. Καταχρηστική καταγγελία σύμβασης εργασίας αορίστου χρόνου εκ μέρους του εργοδότη Εργασιακά Θέματα Καταχρηστική καταγγελία σύμβασης εργασίας αορίστου χρόνου εκ μέρους του εργοδότη Ιούλιος 2015 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. Καταχρηστική καταγγελία σύμβασης εργασίας αορίστου χρόνου εκ μέρους του εργοδότη

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Ε. Παρ. III(I) 2315 Κ.Δ.Π. 366/2003 Αρ. 3711, Αριθμός 366 ΑΠΟΦΑΣΗ ΑΜΟΙΒΑΙΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΩΝ ΑΚ10/2003 ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΚΕΦΑΛΑΙΑΓΟΡΑΣ

Ε.Ε. Παρ. III(I) 2315 Κ.Δ.Π. 366/2003 Αρ. 3711, Αριθμός 366 ΑΠΟΦΑΣΗ ΑΜΟΙΒΑΙΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΩΝ ΑΚ10/2003 ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΚΕΦΑΛΑΙΑΓΟΡΑΣ Ε.Ε. Παρ. III(I) 2315 Κ.Δ.Π. 366/2003 Αρ. 3711, 9.5.2003 Αριθμός 366 ΑΠΟΦΑΣΗ ΑΜΟΙΒΑΙΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΩΝ ΑΚ10/2003 ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΚΕΦΑΛΑΙΑΓΟΡΑΣ ΑΝΑΦΟΡΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΥΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΕΩΣ ΚΑΤΑΤΑΞΗ

Διαβάστε περισσότερα

Η σχολιαζόμενη απόφαση παρουσιάζει σημαντικό. ενδιαφέρον τόσο γιατί πραγματεύεται σημαντικά νομικά ζητήματα

Η σχολιαζόμενη απόφαση παρουσιάζει σημαντικό. ενδιαφέρον τόσο γιατί πραγματεύεται σημαντικά νομικά ζητήματα Θέμα: Θρησκευτική Ελευθερία Η σχολιαζόμενη απόφαση παρουσιάζει σημαντικό ενδιαφέρον τόσο γιατί πραγματεύεται σημαντικά νομικά ζητήματα αναφορικά με το περιεχόμενο του δικαιώματος της θρησκευτικής ελευθερίας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΘΕΜΑ: ΘΕΣΜΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: «Διευκρινήσεις σχετικά με το ωράριο των εκπαιδευτικών»

ΘΕΜΑ: «Διευκρινήσεις σχετικά με το ωράριο των εκπαιδευτικών» ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΔΟΕ ΘΕΜΑ: «Διευκρινήσεις σχετικά με το ωράριο των εκπαιδευτικών» Σύμφωνα με το άρθρο 13 του ν.1566/1985 και συγκεκριμένα με την παράγραφο 7 (όπως αυτή αντικαταστάθηκε με την παράγραφο 3 του άρθρου

Διαβάστε περισσότερα