ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΚΑΙ ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΚΑΙ ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ"

Transcript

1 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΚΑΙ ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Τίτλος: «Γνωστική επάρκεια και ψυχοκοινωνική προσαρμογή παιδιών με διαταραχές επικοινωνίας» Γλυκερία Κερανοπούλου-Γκόλιου Επιβλέπουσα: Ελευθερία Γωνίδα, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ, 2012

2 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΕΡΙΛΗΨΗ 4 ΠΡΟΛΟΓΟΣ 5 ΜΕΡΟΣ I: ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 7 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: Γλωσσική επάρκεια και Διαταραχές επικοινωνίας Ιστορικά στοιχεία Γλώσσα και λόγος: Εισαγωγικά στοιχεία Η γλωσσική ανάπτυξη Διαταραχές επικοινωνίας: Εννοιολογικός προσδιορισμός Συχνότητα εμφάνισης των διαταραχών επικοινωνίας και αιτιολογία Γλωσσική επάρκεια των παιδιών με διαταραχές επικοινωνίας Καταληκτικά σχόλια. 27 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: Γνωστική επάρκεια και διαταραχές επικοινωνίας Γνωστική επάρκεια των παιδιών με διαταραχές επικοινωνίας Εργαζόμενη μνήμη και διαταραχές επικοινωνίας Προσοχή και διαταραχές επικοινωνίας Γνωστικές στρατηγικές επίλυσης προβλημάτων και διαταραχές επικοινωνίας Καταληκτικά σχόλια. 42 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3: Ψυχοκοινωνική προσαρμογή των παιδιών με διαταραχές επικοινωνίας Ψυχοκοινωνική προσαρμογή: Εννοιολογικός προσδιορισμός Ψυχοκοινωνική προσαρμογή των παιδιών με διαταραχές επικοινωνίας Καταληκτικά σχόλια ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4: Προβληματική, στόχοι και υποθέσεις της έρευνας.. 55 ΜΕΡΟΣ ΙΙ: ΜΕΘΟΔΟΣ 60 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5: Μέθοδος Συμμετέχοντες/ουσες Μετρήσεις Διαδικασία

3 ΜΕΡΟΣ III: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ.. 68 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6: Αποτελέσματα Διερεύνηση του προφίλ των παιδιών με διαταραχές επικοινωνίας ως προς τη γνωστική επάρκεια, τη σχολική-κοινωνική επάρκεια και τις δυνατότητες και δυσκολίες Συγκρίσεις ομάδων παιδιών ως προς τη γνωστική επάρκεια, τη σχολικήκοινωνική επάρκεια και τις δυνατότητες και δυσκολίες Συσχετίσεις μεταξύ των γνωστικών μεταβλητών και των ψυχοκοινωνικών χαρακτηριστικών που σχετίζονται με τη σχολική και την κοινωνική προσαρμογή Συγκρίσεις των εκτιμήσεων μητέρας και πατέρα ως προς την αξιολόγηση των δυνατοτήτων και δυσκολιών των παιδιών με διαταραχές επικοινωνίας ΜΕΡΟΣ IV: ΣΥΖΗΤΗΣΗ. 87 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7: Συζήτηση Συζήτηση αποτελεσμάτων Συμβολή και περιορισμοί της παρούσας έρευνας-προτάσεις για μελλοντική έρευνα. 101 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ. 104 ABSTRACT ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Αναλυτικό υπόμνημα προς το Διοικητικό και Επιστημονικό Συμβούλιο του Γ. Ν. Θ. «Γ. Παπανικολάου» Ερωτηματολόγιο Δυνατοτήτων και Δυσκολιών για γονείς και εκπαιδευτικούς (SDQ-Hel)

4 ΠΕΡΙΛΗΨΗ Η παρούσα έρευνα διερεύνησε σε ένα ενιαίο πλαίσιο τις γνωστικές διεργασίες, τη σχολική-κοινωνική επάρκεια και τις δυνατότητες και δυσκολίες παιδιών τα οποία παραπέμφθηκαν σε ιατροπαιδαγωγικό κέντρο λόγω των δυσκολιών που παρουσίαζαν στην έκφραση ή/και κατανόηση του προφορικού λόγου. Συγκεκριμένα, στην έρευνα συμμετείχαν 50 παιδιά ηλικίας από τεσσάρων έως οκτώ ετών, οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί τους. Στόχος της εργασίας ήταν η σύγκριση ομάδων παιδιών (αρνητικής διάγνωσης και διάγνωσης διαταραχών επικοινωνίας, υποομάδων διαταραχών επικοινωνίας) ως προς τις υπό εξέταση μεταβλητές, η διερεύνηση των σχέσεων μεταξύ των μεταβλητών και η κατανόηση της συνολικής λειτουργικότητας των παιδιών. Τα παιδιά που έλαβαν τη διάγνωση των διαταραχών επικοινωνίας βρέθηκαν να παρουσιάζουν χαμηλότερη επίδοση στο Πηλίκο Γνωστικής Επάρκειας και σε δύο επιμέρους υποκλίμακες του ψυχομετρικού κριτηρίου συγκριτικά με τα παιδιά που έλαβαν αρνητική διάγνωση. Επιπλέον, τα παιδιά με διαταραχές επικοινωνίας αξιολογήθηκαν από τους εκπαιδευτικούς με περισσότερα εσωτερικευμένα προβλήματα ως προς τη σχολική-κοινωνική τους επάρκεια, ενώ, σύμφωνα με τους γονείς δεν παρουσιάζονται γενικά διαφορές μεταξύ των παιδιών με διαταραχές επικοινωνίας και των παιδιών με αρνητική διάγνωση ως προς τις δυνατότητες και τις δυσκολίες τους. Διαφορές καταγράφηκαν, επίσης, και μεταξύ των παιδιών με φωνολογική διαταραχή και των παιδιών με διαταραχές μη φωνολογικού τύπου, με τα παιδιά με φωνολογική διαταραχή να παρουσιάζουν το πιο προσαρμοστικό προφίλ. Τα αποτελέσματα συζητούνται σε σχέση με ευρήματα άλλων μελετών, καθώς και ως προς τη χρησιμότητά τους σε επίπεδο αξιολόγησης και παρέμβασης των δυσκολιών στην έκφραση ή/και κατανόηση του λόγου, ενώ τίθενται και οι περιορισμοί της παρούσας έρευνας. Λέξεις κλειδιά: γνωστική επάρκεια, διαταραχές επικοινωνίας, σχολική-κοινωνική επάρκεια, ψυχοκοινωνική προσαρμογή. 4

5 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Οι διαταραχές της ομιλίας και του λόγου αποτελούν ένα πεδίο έρευνας το οποίο απασχολεί εδώ και αρκετές δεκαετίες τους ειδικούς της ψυχικής υγείας, ως αποτέλεσμα του αυξανόμενου αριθμού των παιδιών τα οποία παραπέμπονται σε κάποια παιδοψυχιατρική υπηρεσία εξαιτίας των δυσκολιών που παρουσιάζουν στο λόγο. Οι σύγχρονες τάσεις στο χώρο της παθολογίας της γλώσσας υιοθετούν πολυδιάστατα μοντέλα τόσο για την ανάπτυξη της γλώσσας όσο και για τις συνεπακόλουθες διαταραχές της γλώσσας, τις αποκαλούμενες «ειδικές αναπτυξιακές διαταραχές της ομιλίας και της γλώσσας (του λόγου)» ή «διαταραχές επικοινωνίας» (APA, 1994). Σε αντίθεση με παλαιότερες αναφορές στη γλωσσική ανάπτυξη ως αυτόνομου πεδίου έρευνας, οι σύγχρονες θεωρητικές προσεγγίσεις κάνουν λόγο για αλληλεπίδραση μεταξύ της γλωσσικής, γνωστικής και κοινωνικής ανάπτυξης, ενώ τα πρόσφατα ερευνητικά δεδομένα αναδεικνύουν την ύπαρξη όχι μόνο γλωσσικών αλλά και γνωστικών και κοινωνικών ελλειμμάτων στα παιδιά που παρουσιάζουν δυσκολίες στην ομιλία και το λόγο. Η παρούσα εργασία αποσκοπεί να εξετάσει σε ένα ενιαίο πλαίσιο τη γνωστική επάρκεια και την ψυχοκοινωνική προσαρμογή των παιδιών τα οποία έχουν διαγνωσθεί με κάποια υποκατηγορία των διαταραχών επικοινωνίας. Στο πρώτο μέρος της εργασίας, την εισαγωγή, παρουσιάζεται το θεωρητικό υπόβαθρο και τα σύγχρονα ερευνητικά δεδομένα που αφορούν στη γνωστική επάρκεια και την ψυχοκοινωνική προσαρμογή των παιδιών με διαταραχές επικοινωνίας, ενώ παράλληλα, παρουσιάζεται η προβληματική, οι στόχοι και οι υποθέσεις της παρούσας έρευνας. Στο δεύτερο μέρος περιγράφεται η μέθοδος που ακολουθήθηκε και στο τρίτο μέρος παρουσιάζονται οι αναλύσεις των δεδομένων και τα αποτελέσματα. Στο τέταρτο μέρος γίνεται η συζήτηση των αποτελεσμάτων της παρούσας έρευνας σε σχέση με την υπάρχουσα βιβλιογραφία και τα σύγχρονα ερευνητικά ευρήματα, καθώς και ως προς τη σημασία τους σε επίπεδο εφαρμογών και κλινικής πράξης. Τέλος, γίνεται αναφορά στους περιορισμούς της παρούσας έρευνας και διατυπώνονται προτάσεις για μελλοντικές ερευνητικές κατευθύνσεις. Στο σημείο αυτό θα ήθελα να ευχαριστήσω θερμά την κ. Ελευθερία Γωνίδα, επόπτρια της παρούσας εργασίας, για τη σημαντική και συνεχή στήριξή της σε όλα τα 5

6 στάδια της παρούσας εργασίας, καθώς και για τις πολύτιμες συμβουλές και υποδείξεις καθ όλη τη διάρκεια της συνεργασίας μας. Επίσης, θα ήθελα να ευχαριστήσω τον κ. Γρηγόρη Κιοσέογλου για τη βοήθειά του στη στατιστική ανάλυση των δεδομένων της έρευνας. Ευχαριστώ ιδιαίτερα όλο το προσωπικό του Ιατροπαιδαγωγικού Κέντρου του Γ. Ν. Θ. «Γ. Παπανικολάου» για την πολύτιμη βοήθειά τους στη συλλογή των δεδομένων της παρούσας έρευνας. Η διεξαγωγή της θα ήταν πραγματικά αδύνατη χωρίς τη βοήθειά τους. Ευχαριστίες εκφράζονται και σε όλα τα παιδιά, τους γονείς και τους/τις εκπαιδευτικούς που συμμετείχαν τόσο πρόθυμα στη συλλογή των δεδομένων. Τέλος, θέλω να ευχαριστήσω ιδιαίτερα την οικογένειά μου για την πολύπλευρη και πολύτιμη στήριξη και τη συνεχή ενθάρρυνσή της καθ όλη τη διάρκεια της προσπάθειας πραγματοποίησης των στόχων μου, καθώς και τα αγαπημένα μου πρόσωπα για την πολύτιμη συμπαράστασή τους σε όλη αυτήν την πορεία. 6

7 ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ 7

8 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΕΠΑΡΚΕΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ 1.1 Ιστορικά στοιχεία Αναφορές για παιδιά που παρουσίαζαν δυσκολίες στην ομιλία χρονολογούνται ήδη από τις αρχές του 19 ου αιώνα. Σύμφωνα με τον Paul (1995), ο Gall ήταν ίσως ο πρώτος που περιέγραψε το 1825 παιδιά με φτωχή κατανόηση και έκφραση του προφορικού λόγου και τα διαχώρισε από τα παιδιά που παρουσίαζαν νοητική υστέρηση. Ως αποτέλεσμα, ένας μεγάλος αριθμός ανακαλύψεων σχετικά με τις σχέσεις μεταξύ της γλώσσας και του εγκεφάλου πραγματοποιήθηκε από νευρολόγους. Έτσι, κατά τη διάρκεια του πρώτου αιώνα της μελέτης της ανάπτυξης της γλώσσας και των σχετικών διαταραχών, οι νευρολόγοι κυριαρχούσαν σε αυτό το πεδίο, εστιάζοντας την προσοχή τους στο φυσιολογικό υπόστρωμα της γλωσσικής συμπεριφοράς. Σύμφωνα με τον Paul (1995), ο νευρολόγος Samuel T. Orton μπορεί να θεωρηθεί ως ο πατέρας της νεότερης μελέτης των διαταραχών της ομιλίας και του λόγου στα παιδιά. Στα τέλη της δεκαετίας του 1930 έδωσε έμφαση όχι μόνο στις νευρολογικές αλλά και στις συμπεριφορικές περιγραφές των διαταραχών και κατέδειξε τις σχέσεις μεταξύ των παραπάνω δυσκολιών και των δυσκολιών στην κατάκτηση της ανάγνωσης και της γραφής. Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1940 και του 1950 και άλλοι ειδικοί της ψυχικής υγείας, όπως ψυχίατροι και παιδίατροι, άρχισαν να δείχνουν ενδιαφέρον για τα παιδιά τα οποία δυσκολεύονταν να χρησιμοποιούν την ομιλούμενη γλώσσα, χωρίς να παρουσιάζουν νοητική υστέρηση ή κώφωση. Παρόλα αυτά, μέχρι το 1950 δεν έγινε κάποια συστηματική προσπάθεια προσδιορισμού των προβλημάτων που αντιμετώπιζε ένας αριθμός παιδιών στην κατανόηση ή/και έκφραση του προφορικού λόγου. Οι παραπάνω δυσκολίες των παιδιών δεν αντιμετωπίζονταν ως διαταραχές της ίδιας της γλώσσας, αλλά θεωρούνταν ως αποτέλεσμα κάποιου άλλου συνδρόμου ή αντιμετωπίζονταν χωρίς να λαμβάνεται υπόψη η αιτία που τις προκάλεσε (κώφωση, νοητική υστέρηση ή συνεπαγόμενη νευρολογική δυσλειτουργία) (Paul, 1995). Η ψυχολογική έρευνα σχετικά με την παραγωγή, κατανόηση και ανάπτυξη της γλώσσας αναπτύχθηκε κυρίως μετά το 1960, όταν έκαναν την εμφάνισή τους τα 8

9 πρώτα μοντέλα εξήγησης της διαδικασίας της κατανόησης και παραγωγής προτάσεων (Βοσνιάδου, 2004). Τις δύο επόμενες δεκαετίες που ακολούθησαν και καθώς η μελέτη της γλώσσας των παιδιών διευρύνθηκε από τη μελέτη του συντακτικού και της σημασιολογίας και στη μελέτη της πραγματολογίας και της φωνολογίας, η έρευνα σχετικά με την παθολογία της γλώσσας ακολούθησε ανάλογα μονοπάτια, διευρύνοντας τις γνώσεις των ειδικών ψυχικής υγείας ως προς την κλινική πράξη. Οι εξελίξεις αυτές στο πεδίο της ανάπτυξης της γλώσσας έδωσαν τη δυνατότητα στους ειδικούς της παθολογίας της γλώσσας να περιγράψουν λεπτομερώς τη γλωσσική συμπεριφορά των παιδιών και να κάνουν συγκεκριμένες συγκρίσεις ως προς την τυπική γλωσσική ανάπτυξη σε σχέση με μια ποικιλία μορφών και λειτουργιών της (Paul, 1995). Στη σύγχρονη βιβλιογραφία καταδεικνύεται η ύπαρξη γνωστικών και κοινωνικών ελλειμμάτων στα παιδιά που παρουσιάζουν δυσκολίες στην ομιλία και τη γλώσσα. Οι σύγχρονες θεωρητικές προσεγγίσεις της επεξεργασίας πληροφοριών παρέχουν μια σύνθετη και πιο διευρυμένη προσέγγιση για τις δυσκολίες γνωστικής φύσης που αντιμετωπίζει αυτή η κλινική ομάδα παιδιών και οι οποίες συνδέονται με τη γλωσσική τους ανάπτυξη (Archibald & Gathercole, Gathercole & Baddeley, Montgomery, 2003). Παράλληλα, τόσο παλαιότερα όσο και σύγχρονα ερευνητικά δεδομένα υποδεικνύουν την ύπαρξη προβλημάτων συμπεριφοράς -τόσο σε εσωτερικευμένο όσο και σε εξωτερικευμένο επίπεδο- στα παιδιά με δυσκολίες στην ομιλία και τη γλώσσα, κάνοντας λόγο για πιθανές συσχετίσεις μεταξύ των δυσκολιών στο λόγο και των δυσκολιών στην ψυχοκοινωνική προσαρμογή αυτών των παιδιών (Baker & Cantwell, Carson, Klee, Perry, Muskina, & Donaghy, Gallagher, McCabe, 2005). 1.2 Γλώσσα και λόγος: Εισαγωγικά στοιχεία Ο λόγος αποτελεί εξ ορισμού ένα μέσο επικοινωνίας. Πρόκειται για μια κατεξοχήν ανθρώπινη δραστηριότητα, η οποία επιτρέπει την ανταλλαγή πληροφοριών, την έκφραση συναισθημάτων και τη δημιουργία κοινωνικών σχέσεων. Προσφέρει στον άνθρωπο τη δυνατότητα να οργανώνει τις σκέψεις και τη μνήμη του, να συσχετίζει τα γεγονότα του παρελθόντος με αυτά του παρόντος, καθώς και να διατυπώνει υποθέσεις για το μέλλον (Παπαγεωργίου, 2005). 9

10 Οι όροι «γλώσσα», «λόγος» και «ομιλία» πολλές φορές χρησιμοποιούνται εναλλακτικά αναφερόμενοι τόσο στην απλή παραγωγή λέξεων όσο και στην ανταλλαγή ιδεών και πληροφοριών μεταξύ των συνομιλητών, με αποτέλεσμα να υποτιμάται η σημαντικότητα των χαρακτηριστικών που τους διαφοροποιούν (Chomsky, 1965, όπως αναφέρεται σε Παπαγεωργίου, 2005). H ομιλία αναφέρεται στην ικανότητα σχηματισμού λέξεων και ήχων (Κατή, 1996), ενώ o λόγος ορίζεται ως η θεμελιώδης ικανότητα για επικοινωνία και συμβολική σκέψη (Γιαννοπούλου, Μακρή, Σακελλαρίου, & Φραγκούλη, 1984). Όσον αφορά τη γλώσσα, πρόκειται για ένα κοινωνικά αποδεκτό σύστημα επικοινωνίας μέσω του οποίου αναπαριστώνται οι ιδέες (Γιαννοπούλου et al., 1984). Ειδικότερα, σύμφωνα με τις Bloom και Lahey (1978), αποτελεί «ένα κώδικα διά του οποίου οι ιδέες που αφορούν στον κόσμο αναπαρίστανται μέσω ενός συμβατικού συστήματος αυθαίρετων σημάτων με στόχο την επικοινωνία» (σ. 4). Σύμφωνα με το συγκεκριμένο ορισμό, απώτερος στόχος της γλώσσας είναι η επικοινωνία, η ανταλλαγή, δηλαδή, ιδεών ή μιας έννοιας μεταξύ δύο προσώπων, του πομπού και του δέκτη. Έτσι, αναφερόμενοι στον όρο «γλώσσα» μιλούμε για μια ομάδα σταθερών συμβόλων, των οποίων τη χρήση θα πρέπει να κατανοήσει και να κατακτήσει σταδιακά το άτομο, ώστε να καταφέρει να γίνει κατανοητό από τους άλλους (Νικολόπουλος, 2008). Οι Bloom και Lahey (1978) επιχείρησαν να περιγράψουν τον πολύπλοκο τρόπο λειτουργίας της ανθρώπινης γλώσσας εντοπίζοντας τρεις βασικές παραμέτρους: το γλωσσικό περιεχόμενο, τη γλωσσική δομή και τη γλωσσική χρήση. Καθένα από αυτά τα τρία βασικά στοιχεία (παράμετροι) της γλώσσας ρυθμίζεται από ένα σύστημα αυθαίρετων σημάτων και σύνθετων κανόνων οι οποίοι στο σύνολό τους συνθέτουν τη γλώσσα. Το γλωσσικό περιεχόμενο σχετίζεται με το εννοιολογικό (σημασιολογικό) περιεχόμενο της γλώσσας. Πρόκειται για τη γλωσσική αναπαράσταση του κόσμου των αντικειμένων, των γεγονότων και των σχέσεων που υπάρχουν μεταξύ τους. Η δεύτερη παράμετρος της γλωσσικής δομής αποτελείται από τα εμφανή χαρακτηριστικά της γλώσσας και είναι το μέσο δια του οποίου συνδέονται οι ήχοι και το νόημα. Ειδικότερα, εμπεριέχει τους συμβατικούς κανόνες που ρυθμίζουν: α) τη σύνδεση των επιμέρους ήχων (φωνολογία), β) την εσωτερική συγκρότηση των λέξεων (μορφολογία) και γ) τη σειρά των λέξεων στις προτάσεις (συντακτικό). Τέλος, η γλωσσική χρήση περιλαμβάνει μια ομάδα συμβατικών κανόνων οι οποίοι ρυθμίζουν τη λεκτική συμπεριφορά σε τρεις βασικούς τομείς: 10

11 α) τους λόγους για τους οποίους επικοινωνούμε, β) τους διαφορετικούς κώδικες και τα επικοινωνιακά στυλ που αρμόζουν σε κάθε πλαίσιο και γ) τη συνομιλία. Έτσι, η παράμετρος της χρήσης αποτελείται από την κοινωνικά και γνωστικά προσδιορισμένη επιλογή των επικοινωνιακών συμπεριφορών ανάλογα με τους στόχους του ομιλητή και το πλαίσιο. Συνοπτικά, η ενοποίηση του περιεχομένου, της δομής και της χρήσης αποτελεί τη γνώση της γλώσσας (Bloom & Lahey, 1978). 1.3 Η γλωσσική ανάπτυξη Η γλωσσική ανάπτυξη είναι μια διαχρονική και πολύπλοκη διαδικασία, κατά την οποία διαφορετικές δεξιότητες κατακτώνται σε διαφορετικές ηλικίες (Παπαγεωργίου, 2005). Τα περισσότερα παιδιά μαθαίνουν να μιλούν με μια εμφανή ευκολία η οποία τείνει να μειώνει τη σημαντικότητα του συγκεκριμένου επιτεύγματος (Adams & Gathercole, 1996), με αποτέλεσμα η εκμάθηση της γλώσσας να φαντάζει ένα εύκολο έργο, ενώ στην πραγματικότητα, πρόκειται για μια εξαιρετικά πολύπλοκη και σύνθετη διαδικασία. Η πολυπλοκότητα αυτή επισκιάζεται συχνά από το γεγονός ότι τα παιδιά κατορθώνουν να χρησιμοποιούν τη γλώσσα χωρίς τη μεσολάβηση εκτενούς και άμεσης διδασκαλίας. Παρόλα αυτά, η ανάπτυξη του λόγου είναι ένα από τα μεγαλύτερα επιτεύγματα της βρεφικής και πρώτης παιδικής ηλικίας (Νικολόπουλος, 2008) και έχει καταγραφεί σε διαφορετικά πολιτισμικά πλαίσια, κάτι που δείχνει ότι η γλωσσική ανάπτυξη των βρεφών συντελείται ακολουθώντας μια σειρά από οικουμενικά στάδια (Tsao, Liu, & Kuhl, 2004). Ο Chomsky (1964) αρκετά χρόνια πριν είχε υποστηρίξει ότι τα παιδιά δε μαθαίνουν απλώς μια γλώσσα μέσω της διδασκαλίας, αλλά διαθέτουν μια εσωτερική προδιάθεση για μια ενστικτώδη γλώσσα, η τυχαία εκδήλωση της οποίας προκαλείται από έναν περιορισμένο αριθμό παραδειγμάτων προερχόμενων από τη συγκεκριμένη γλωσσική κοινότητα στην οποία μεγαλώνουν. Κεντρική θέση στη θεωρία του Chomsky κατέχει η Μετασχηματιστική Γραμματική κοινή σε όλους τους ανθρώπους. Δεν πρόκειται για ένα συγκεκριμένο είδος γραμματικής, αλλά η ίδια παράγει τους κανόνες της γραμματικής (Chomsky, 1964). Η γραμματική, λοιπόν, αποσκοπεί στο να θέτει κάποιες γενικές αρχές οι οποίες ακολουθούνται από όλα τα γλωσσικά περιβάλλοντα και τελικά προέρχονται από τις λειτουργίες της σκέψης (βλ. και Allen & van Buren, 1971). Στους πρώτους μήνες της ζωής τους, τα βρέφη παρακολουθούν επιλεκτικά τους ήχους της φωνής των γονέων τους και γρήγορα είναι σε θέση να επικοινωνούν μέσω χειρονομιών και ήχων (Κάκουρος & Μανιαδάκη, 2005). Σύμφωνα με τον 11

12 Eimas (1985), τα βρέφη γεννιούνται εξοπλισμένα με πολλούς θεμελιώδεις μηχανισμούς της αντίληψης και κατανόησης του λόγου. Η ακοή τους, μάλιστα, εμφανίζει μεγάλη ευαισθησία στις ηχητικές παραγωγές της ανθρώπινης ομιλίας. Αυτή η ικανότητα παίζει καθοριστικό ρόλο στην κατάκτηση του λόγου. Tα βρέφη έχουν την ικανότητα να αναγνωρίζουν τον ήχο της ανθρώπινης φωνής, τον προτιμούν από άλλους ήχους και δείχνουν έντονο ενδιαφέρον για τον απλουστευμένο και με έντονη προφορά λόγο ή την αλλιώς αποκαλούμενη μωρουδίστικη ομιλία (Cooper, Abraham, Berman, & Staska, Cooper & Aslin, 1990). Ερευνητικά ευρήματα υποδεικνύουν ότι από τη δεύτερη ημέρα της ζωής τα βρέφη δείχνουν προτίμηση στην ομιλούμενη γλώσσα του περιβάλλοντός τους από κάποια άλλη ξένη γλώσσα, ενώ στο τρίτο μήνα παρουσιάζουν διαφορετικές αντιδράσεις σε φυσιολογικές και υπερβολικές αλλαγές της έντασης και της ποιότητας της φωνής (Moon, Cooper, & Fifer, 1993). Σύμφωνα με παλαιότερες απόψεις, οι πρώτες ηχητικές παραγωγές και το βάβισμα του βρέφους αποτελούσαν αυτόνομα φαινόμενα, τα οποία δε σχετίζονταν με την ομιλία, ούτε και με την ανάπτυξη του φωνολογικού συστήματος της γλώσσας. Η αντίθετη άποψη, της μελέτης, δηλαδή, του βαβίσματος και της ομιλίας ως ενιαίου φαινομένου, υποστηρίχθηκε από μεταγενέστερους θεωρητικούς (Οκαλίδου, 2008). Αυτή η δεύτερη και πιο σύγχρονη θεώρηση επαληθεύτηκε μέσω μιας σειράς διαχρονικών πειραματικών ερευνών οι οποίες έδειξαν ότι η νευροφυσιολογική ωρίμανση του μηχανισμού της ομιλίας, η οποία ξεκινά από πολύ νωρίς και αναπτύσσεται μέσω του βαβίσματος, συμβάλλει στη συστηματική ανάπτυξη της φωνολογίας της ομιλούμενης γλώσσας (Kent & Bauer, Macken & Ferguson, Vihman, Macken, Miller, Simmons, & Miller, 1985). Στην ελληνική γλώσσα, οι ήχοι συνθέτονται από φωνήματα, όπως μα, μπα, ντα. Όταν το παιδί ακούει κατά επανάληψη ένα φώνημα, οι υποδοχείς στο αυτί ενεργοποιούν το σχηματισμό αντίστοιχων συνδέσεων στο φλοιό του εγκεφάλου με αποτέλεσμα τη διαμόρφωση ενός αντιληπτικού χάρτη. Ο χάρτης αυτός αντιπροσωπεύει τα κοινά χαρακτηριστικά μεταξύ των ήχων και συνεπώς, βοηθά το βρέφος να διακρίνει τα διαφορετικά φωνήματα (Κάκουρος & Μανιαδάκη, 2005). Όταν σχηματιστούν τα βασικά κυκλώματα, τα βρέφη είναι σε θέση να μετατρέψουν τους ήχους σε λέξεις και όσο μεγαλύτερη είναι η έκθεσή τους σε γλωσσικά ερεθίσματα τόσο γρηγορότερα εξελίσσεται η γλωσσική τους ικανότητα (Hancock, 1996). Η λεπτομερής μελέτη, μάλιστα, των ατομικών φωνητικών προτιμήσεων στην ομιλία των βρεφών έδειξε ότι οι συλλαβικές μορφές που προτιμούσαν τα βρέφη κατά 12

13 τη διάρκεια του βαβίσματος ήταν ταυτόσημες με τις πρώτες λεκτικές τους παραγωγές (Vihman, Ferguson, & Elbert, 1986). Στον τρίτο μήνα, έχει κάνει ήδη την παρουσία του ο προλεκτικός διάλογος με τη μητέρα (Bateson, 1975, όπως αναφέρεται σε Παπαγεωργίου, 2005). Βρέφος και μητέρα ευχαριστιούνται με την πρόσωπο με πρόσωπο επαφή (Stern, 1977, όπως αναφέρεται σε Παπαγεωργίου, 2005). Το κοινωνικό χαμόγελο ενισχύεται μέσω της διαδικασίας «η σειρά σου και η σειρά μου». Το βρέφος αρχίζει να αντιδρά και να ανταποκρίνεται στα πρότυπα του τόνου της φωνής της μητέρας και απαντά με φωνούλες, οι οποίες την ωθούν να συνεχίζει να μιλά. Σταδιακά, μέσω της συσχέτισης των ίδιων συνδυασμών ήχων με τα ίδια αντικείμενα το βρέφος μαθαίνει να αναγνωρίζει συγκεκριμένες λέξεις (Παπαγεωργίου, 2005). Μέχρι την ηλικία των έξι μηνών, τα βρέφη έχουν ήδη αποκτήσει πολλές εμπειρίες συναλλασσόμενα με αντικείμενα και ανθρώπους του περιβάλλοντός τους και, ως συνέπεια, έχουν δημιουργήσει μια αίσθηση του εαυτού τους. Η ικανότητα να μετακινούνται τους προσφέρει ακόμη περισσότερες εμπειρίες της ξεχωριστής τους ύπαρξης και προωθεί νέες μορφές κοινωνικών σχέσεων, καθώς αρχίζουν να αντιλαμβάνονται ότι με την αναπτυσσόμενη χρήση της γλώσσας έχουν τη δυνατότητα να μοιραστούν περισσότερες εμπειρίες με τα πρόσωπα γύρω τους (Cole & Cole, 2002). Οι γονείς και τα πρόσωπα που φροντίζουν το βρέφος ασκούν σημαντική επίδραση στη γλωσσική του ανάπτυξη όντας οι ίδιοι πρότυπα για την ανάπτυξη του λόγου, ενώ συγχρόνως ενισχύουν το παιδί στην προσπάθεια κατάκτησης της γλώσσας, δείχνοντας την ευχαρίστησή τους για την ικανότητά του να χρησιμοποιεί το λόγο (Κάκουρος & Μανιαδάκη, 2005). Κατά τη διάρκεια του δεύτερου εξαμήνου της ζωής του βρέφους, τα ψελλίσματα που παράγει οργανώνονται σε μια γρήγορη ηχητική ακολουθία συλλαβών, η οποία αποτελείται ξεκάθαρα από τη δομή «σύμφωνο-φωνήεν» και παράγεται συστηματικά και επαναλαμβανόμενα (Hsu, Fogel, & Cooper, Mitchell & Kent, Roug, Landberg, & Lundberg, Stark, 1981). Είναι, μάλιστα, αξιοσημείωτο ότι για πρώτη φορά οι ηχητικές παραγωγές του βρέφους αναγνωρίζονται από τους ακροατές ως ομιλία. Μελέτες σε βρέφη από διαφορετικό κοινωνικοοικονομικό επίπεδο, καθώς και από δίγλωσσα περιβάλλοντα έδειξαν ότι ο χρόνος έναρξης του κανονικού βαβίσματος δεν ξεπερνά το δέκατο μήνα, με εξαίρεση τις περιπτώσεις των βρεφών που παρουσιάζουν προβλήματα υγείας και ανάπτυξης ή εκείνων που βρίσκονται «σε κίνδυνο» για γλωσσική καθυστέρηση (Οκαλίδου,

14 Oller, Eilers, Neal, & Schwartz, Oller, Eilers, Urbano, & Cobo-Lewis, 1997). Μέχρι το 18 ο μήνα, οι ηχητικές παραγωγές διαφοροποιούνται από συλλαβή σε συλλαβή και σχηματίζονται συλλαβές που συνδυάζονται μεταξύ τους με πρωτότυπο τρόπο (Locke, Vihman et al., 1986). Κατά την περίοδο της μετάβασης από το βάβισμα στην ομιλία, οι ηχητικές παραγωγές του βρέφους διαμορφώνονται σε ξεχωριστά αρθρωμένα σύνολα με νόημα. Το βρέφος συνδέει συστηματικά τους παραγόμενους ήχους με συγκεκριμένα νοήματα, παρουσιάζοντας τις πρώτες ενδείξεις γλωσσικής παραγωγής, δηλαδή τις πρώτες λέξεις, οι οποίες αρκετές φορές, όμως, διακρίνονται από λεκτική ιδιομορφία/ιδιοτυπία (Vihman et al., 1986). Η περίοδος αυτή αρχίζει συνήθως κατά τη διάρκεια του βαβίσματος. Πολλές φορές, μάλιστα, η παραγωγή των λέξεων συμβαδίζει με την παραγωγή του βαβίσματος για τέσσερις ή πέντε μήνες. Ωστόσο, το βάβισμα μπορεί να μην αποτελεί αναγκαία συνθήκη για την έναρξη της ομιλίας, καθώς οι φυσιολογικοί παράγοντες ωρίμανσης του μηχανισμού της ομιλίας παρεμβαίνουν καθ όλη διαδικασία της ανάπτυξής της (Locke, Οκαλίδου, 2008). Το στάδιο της μετάβασης από το βάβισμα στο σχηματισμό των πρώτων λέξεων ολοκληρώνεται συνήθως με την παραγωγή των πρώτων 50 λέξεων, δηλαδή πριν από την απότομη αύξηση του λεξιλογίου. Αυτό που χαρακτηρίζει τις πρώτες λεκτικές παραγωγές είναι η μεγάλη αρθρωτική τους ποικιλομορφία, τόσο ανάμεσα στα βρέφη όσο και στο ίδιο το βρέφος κατά τη διατύπωση μιας συγκεκριμένης λέξης (Bloom, Tinker, & Margulis, 1993). Γενικά, η σημαντικότητα αυτής της περιόδου έγκειται στο γεγονός ότι αποτελεί την πρώτη χρονικά ένδειξη ανάπτυξης του φωνολογικού συστήματος (Οκαλίδου, 2008). Συνοψίζοντας, φαίνεται ότι η περίοδος της μετάβασης από το βάβισμα στην παραγωγή των πρώτων λέξεων δέχεται επιρροές από τη γλώσσα των ενηλίκων. Η γλώσσα του περιβάλλοντος, όμως, δεν αποτελεί το μοναδικό παράγοντα που επιδρά στην παραγωγή του λεξιλογίου, αφού οι ήχοι που παράγονται κατά τη διάρκεια του βαβίσματος του παιδιού επηρεάζουν σε σημαντικό βαθμό τις λεκτικές επιλογές του (Οκαλίδου, 2008). Παρόλα αυτά, η ποικιλία των χειρονομιών, των ιδιοσυγκρασιακών λεκτικών τύπων και η αρθρωτική ποικιλομορφία που παρουσιάζει το παιδί αυτήν την περίοδο δυσκολεύουν αρκετές φορές τη διαδικασία αναγνώρισης των λέξεων της γλώσσας του, για αυτό και οι επιστήμονες οδηγήθηκαν στην ανάπτυξη κάποιων ειδικών κριτηρίων. Τα κριτήρια, λοιπόν, που πρέπει να πληρούνται για τον εντοπισμό των 14

15 πρώτων λέξεων του βρέφους είναι τα εξής: α) η λέξη πρέπει να διατυπωθεί αυθόρμητα, β) η λέξη πρέπει να διατυπωθεί κατά επανάληψη με την ίδια μορφή και γ) η λέξη πρέπει να πλησιάζει φωνητικά την αντίστοιχη λέξη του λόγου των ενηλίκων (Vihman & McCune, 1994). Στην ηλικία των δώδεκα μηνών, τα βρέφη είναι ικανά να κατανοούν ορισμένες λέξεις και να εκφράζουν τις ανάγκες και τα συναισθήματά τους χρησιμοποιώντας κάποιες από αυτές (Κάκουρος & Μανιαδάκη, 2005). Ωστόσο, η επαρκής χρήση μιας γλώσσας προϋποθέτει κάτι παραπάνω από την επιτυχημένη παραγωγή κάποιων μεμονωμένων ήχων ή λέξεων. Αυτό που είναι απαραίτητο είναι ομάδες λέξεων και ένας αριθμός συμβατικών κανόνων, οι οποίοι συμβάλλουν στην ικανότητα του ομιλητή να εκφράζει ακριβέστερα και πληρέστερα σύνθετες ιδέες (Νικολόπουλος, 2008). Καθώς τα παιδιά παρουσιάζουν μεγαλύτερη δεξιοτεχνία ως προς τη χρήση και την κατανόηση των γραμματικών μηχανισμών της ομιλούμενης γλώσσας, βελτιώνεται και η ικανότητά τους να χρησιμοποιούν τη γλώσσα με τρόπο αποτελεσματικό για την επικοινωνία τους με άλλους ανθρώπους. Αρκετά στοιχεία της γλωσσικής ανάπτυξης εξαρτώνται άμεσα από την εξελισσόμενη αντίληψη της πραγματικότητας καθώς και την κατανόηση από το παιδί της συμπεριφοράς και των αναγκών των άλλων ανθρώπων (Δημητρίου-Χατζηνεοφύτου, Shatz & Gelman, 1973). Στα επόμενα δύο χρόνια της ζωής, η ικανότητα χρήσης της γλώσσας αναπτύσσεται ραγδαία και τα παιδιά καθίστανται όλο και περισσότερο ικανά να εκφράζουν λεκτικά πιο σύνθετες σκέψεις (Κάκουρος & Μανιαδάκη, 2005). Όταν κάνει για πρώτη φορά την εμφάνισή του ο λόγος, οι περισσότερες εκφράσεις μιας λέξης κατονομάζουν αντικείμενα που βρίσκονται στο οπτικό πεδίο του παιδιού, φράσεις οι οποίες δεν περιλαμβάνουν κάποια σαφή αναφορά στον εαυτό. Μεταξύ 18 και 24 μηνών -περίπου την ίδια χρονική περίοδο που τα παιδιά αρχίζουν να συντάσσουν προτάσεις των δύο λέξεων- προχωρούν στην περιγραφή των δικών τους πράξεων. Μάλιστα, διαχρονικές έρευνες σχετικά με την αντίληψη του λόγου στη βρεφική ηλικία έχουν δείξει ότι υπάρχουν σημαντικές συσχετίσεις μεταξύ της αντίληψης του λόγου στην ηλικία των έξι μηνών και της γλωσσικής επάρκειάς τους στις ηλικίες των 13, 16 και 24 μηνών. Αυτά τα ευρήματα συνάδουν με τον ισχυρισμό ότι η αντίληψη του προφορικού λόγου παίζει ένα σημαντικό ρόλο στα πρώιμα στάδια της κατάκτησης της γλώσσας (Tsao et al., 2004). 15

16 Η κατάκτηση της ομιλούμενης γλώσσας ασκεί ιδιαιτέρως σημαντικές επιρροές τόσο στην κοινωνική όσο και στη γνωστική ανάπτυξη (Anglin, 1995). Υπολογίζεται ότι μεταξύ δύο και έξι ετών τα παιδιά αφομοιώνουν καθημερινώς αρκετές λέξεις και ότι μέχρι την ηλικία των έξι ετών περίπου το λεξιλογικό τους ρεπερτόριο μπορεί να περιέχει από οκτώ έως δεκατέσσερις χιλιάδες λέξεις (Anglin, 1993, όπως αναφέρεται σε Cole & Cole, 2002). Ωστόσο, ίσως το πιο σημαντικό στοιχείο της γλωσσικής ανάπτυξης κατά την προσχολική ηλικία να είναι το συντακτικό, η δημιουργία δηλαδή φράσεων και προτάσεων μέσω της κατάλληλης οργάνωσης των λέξεων. Οι προτάσεις του παιδιού αρχίζουν να γίνονται μεγαλύτερες και παρουσιάζουν πιο σύνθετη δομή, ενώ χρησιμοποιούνται όλο και περισσότερο οι ορθές λέξεις στα κατάλληλα σημεία (Δημητρίου-Χατζηνεοφύτου, 2001). Συνοψίζοντας, η γλωσσική ανάπτυξη είναι ένα εξαιρετικά σύνθετο επίτευγμα το οποίο εξελίσσεται από τη βρεφική μέχρι την προσχολική ηλικία. Ακολουθεί μια σαφώς προκαθορισμένη πορεία, η οποία αποδίδεται σε μια βιολογική προδιάθεση για την κατάκτηση της γλώσσας, η οποία, όμως, επηρεάζεται από περιβαλλοντικούς παράγοντες και ιδιαιτέρως από τον τρόπο με τον οποίο οι ενήλικοι συνδιαλέγονται λεκτικά με τα παιδιά (Βοσνιάδου, 2004). Έτσι, η γλωσσική ανάπτυξη δεν ακολουθεί την ίδια πορεία σε όλα τα παιδιά, καθώς κάποια παιδιά καθυστερούν να μιλήσουν και συνεχίζουν να εκφράζονται μέσω χειρονομιών και ήχων. Κάποια παιδιά μπορεί να παρουσιάζουν τυπική ανάπτυξη σε ορισμένους τομείς της γλώσσας, ενώ να καθυστερούν σε άλλους. Οι δυσκολίες στη χρήση του λόγου ίσως και να αποτελούν σε ορισμένες περιπτώσεις ένδειξη νοητικής καθυστέρησης ή κάποιας δυσλειτουργίας στη γνωστική ανάπτυξη (Κάκουρος & Μανιαδάκη, 2005). Πολλές έρευνες, μάλιστα, έχουν τονίσει τη σχέση μεταξύ του λόγου και της κατάκτησης της ανάγνωσης (Glogowska, Roulstone, Peters, & Enderby, Thatcher, Fletcher, & Decker, Zascavage & Keefe, Weigel, Martin, & Bennett, 2006). Είναι γεγονός ότι παιδιά τα οποία παρουσιάζουν κάποιες δυσκολίες στην έκφραση ή/και κατανόηση του προφορικού λόγου, μπορεί μετέπειτα να παρουσιάζουν ελλείμματα στην ανάγνωση και τη γραφή (Schuele, Thatcher et al., 2008). Τα τελευταία χρόνια οι διαταραχές επικοινωνίας έχουν αποτελέσει το πεδίο ενδιαφέροντος για πολλούς ερευνητές οι οποίοι μελετούν τη φύση των γλωσσικών ελλειμμάτων, καθώς και τις θεωρίες σχετικά με τις γνωστικές αλλά και τις 16

17 ενδεχόμενες βιολογικές και γενετικές βάσεις της γλωσσικής ανάπτυξης (Tomblin & Pandich, 1999). 1.4 Διαταραχές επικοινωνίας: Εννοιολογικός προσδιορισμός Η κατάκτηση του λόγου, όπως προαναφέρθηκε, αποτελεί μία εξαιρετικά πολύπλοκη και σύνθετη διαδικασία η οποία δεν περιορίζεται στην απλή κατονομασία των αντικειμένων. Το παιδί καλείται να κατανοήσει τους ήχους της ομιλούμενης γλώσσας και να συνδυάσει τις λέξεις με τα κατάλληλα γραμματικά μορφήματα, ώστε να εκφράσει τις σχέσεις μεταξύ των πραγμάτων και των γεγονότων (Παπαγεωργίου, 2005). Στην πλειοψηφία τους τα παιδιά κατακτούν τη μητρική τους γλώσσα χωρίς δυσκολία. Παρόλα αυτά, μικρό ποσοστό παιδιών και συγκεκριμένα, τα παιδιά που παρουσιάζουν διαταραχή στην ανάπτυξη της γλώσσας, υστερούν ως προς τη γλωσσική τους ικανότητα σε σύγκριση με τα παιδιά με τυπική ανάπτυξη. Υπάρχουν πολλών ειδών γλωσσικές διαταραχές και τα σύγχρονα ερευνητικά ευρήματα κάνουν λόγο για γενετική αιτιολογία στις περισσότερες ή ακόμη και στο σύνολο αυτών των διαταραχών (Μαρίνης, 2008). Από όλες τις διαταραχές οι οποίες μπορεί να είναι παρούσες στην παιδική ηλικία, οι δυσκολίες στην ομιλία μπορεί να είναι οι πιο κοινές. Υπολογίζεται ότι περίπου 20% των γονέων ανησυχούν κάποια στιγμή σχετικά με την εξέλιξη της ομιλίας των παιδιών τους (Glogowska et al., 2006). Γενικά, ο όρος «διαταραχές λόγου» αναφέρεται σε μια σημαντικά αποκλίνουσα λεκτική συμπεριφορά από τα φυσιολογικά ή αποδεκτά πρότυπα ομιλίας, η οποία έλκει την προσοχή του περιβάλλοντος και έχει ως συνέπεια τη δυσλειτουργική επικοινωνία μεταξύ του ομιλητή και του ακροατή (Gelfand, 1988, όπως αναφέρεται σε Παπαγεωργίου, 2005). Οι αλλαγές που έλαβαν χώρα με την πάροδο του χρόνου στον τρόπο με τον οποίο οι ειδικοί της ψυχικής υγείας αντιλαμβάνονται τις διαταραχές στην ομιλία και το λόγο επηρέασαν με τη σειρά τους την ορολογία που χρησιμοποιείται για να τις κατονομάσει. Ένας αριθμός διαφορετικών ονομάτων έχει προταθεί μέχρι σήμερα, συμπεριλαμβανομένων της γλωσσικής βλάβης, της γλωσσικής ανικανότητας, της γλωσσικής διαταραχής, της γλωσσικής καθυστέρησης, της γλωσσικής αποκλίνουσας συμπεριφοράς και της παιδικής ή εκ γενετούς αφασίας ή δυσφασίας. Κατά διαστήματα, κάποιοι από τους παραπάνω όρους κυριάρχησαν, ενώ άλλοι 17

18 χρησιμοποιήθηκαν λιγότερο συχνά έως και καθόλου. Η ορολογία που χρησιμοποιείται σήμερα διαφέρει από εκείνη που χρησιμοποιούνταν πριν από μια δεκαετία, αν και μέχρι σήμερα οι ειδικοί σε θέματα λόγου ακόμη διαφωνούν σχετικά με το ποιοι όροι είναι οι πιο κατάλληλοι (Paul, 1995). Οι διαταραχές επικοινωνίας αποτελούν ένα διαγνωστικό όρο ο οποίος περιγράφει τη δυσκολία παραγωγής των φωνημάτων (φωνολογική διαταραχή), τις δυσκολίες στο φυσιολογικό ρυθμό της ομιλίας (τραυλισμός), τις δυσκολίες στην έκφραση του προφορικού λόγου (διαταραχή της γλωσσικής έκφρασης) ή και τις δυσκολίες στην κατανόηση του προφορικού λόγου (μικτή διαταραχή της γλωσσικής αντίληψης και έκφρασης). Συχνά αναφέρονται και ως «ειδικές αναπτυξιακές διαταραχές της ομιλίας και της γλώσσας (του λόγου)» (Κάκουρος & Μανιαδάκη, 2005, σ. 253) και αυτό που τις χαρακτηρίζει είναι ότι οι αιτιολογικοί παράγοντες δεν αποδίδονται άμεσα σε κάποια νευρολογική ανωμαλία ή δυσλειτουργία του μηχανισμού της ομιλίας, σε βλάβη των αισθητηρίων οργάνων, σε νοητική καθυστέρηση ή σε περιβαλλοντικούς παράγοντες. Τα παιδιά με διαταραχές επικοινωνίας μπορεί να είναι σε θέση να επικοινωνούν ή να κατανοούν καλύτερα τον προφορικό λόγο σε κάποιες περιστάσεις συγκριτικά με άλλες, ωστόσο, καταγράφεται μια γενικευμένη δυσκολία να χρησιμοποιούν ή/και να κατανοούν τον προφορικό λόγο (Κάκουρος & Μανιαδάκη, 2005). Oι διαταραχές επικοινωνίας περιλαμβάνουν τις υποκατηγορίες της διαταραχής της γλωσσικής έκφρασης, της φωνολογικής διαταραχής, της μικτής διαταραχής γλωσσικής αντίληψης και έκφρασης καθώς επίσης και τον τραυλισμό (APA, 1994). Η διατύπωση των διαγνωστικών κριτηρίων υπογραμμίζει με έμφαση τρία σημεία: α) η γλωσσική ανάπτυξη θα πρέπει να υπολείπεται σημαντικά σε σχέση με την ηλικία του παιδιού, β) η νοημοσύνη του παιδιού θα πρέπει να είναι φυσιολογική και γ) να μην συνυπάρχει κάποια βλάβη του μηχανισμού της ομιλίας ή αισθητηριακά ελλείμματα ή περιβαλλοντική αποστέρηση. Οι παραπάνω δυσκολίες του παιδιού αναμένεται να έχουν σημαντικές επιπτώσεις στην κοινωνική και σχολική του επάρκεια, ενώ παράλληλα δεν πρέπει να πληρούνται τα κριτήρια κάποιας διάχυτης αναπτυξιακής διαταραχής (Bishop, Spiel, Brunner, Allmayer, & Pletz, 2001). Ειδικότερα, ένα παιδί διαγιγνώσκεται με τη διαταραχή της γλωσσικής έκφρασης, όταν η νοημοσύνη του είναι φυσιολογική και δεν υπάρχουν κινητικά ή αισθητηριακά ελλείμματα ή περιβαλλοντική αποστέρηση. Ακόμη, η χρήση εξωλεκτικών μέσων επικοινωνίας (όπως το χαμόγελο και οι χειρονομίες) και η 18

19 γενικότερη ικανότητα για μη λεκτική επικοινωνία θα πρέπει να παραμένουν σχετικά ανεπηρέαστες. Το παιδί, δηλαδή, με τη διαταραχή γλωσσικής έκφρασης εκδηλώνει την επιθυμία να επικοινωνήσει, παρά τη δυσκολία που παρουσιάζει στην έκφραση του λόγου και προσπαθεί να αντισταθμίσει τις παραπάνω δυσκολίες με τη χρήση χειρονομιών ή μιμικών κινήσεων (Κάκουρος & Μανιαδάκη, 2005). Τα παιδιά αυτά αργότερα διαθέτουν συνήθως φτωχό και περιορισμένο λεξιλογικό ρεπερτόριο, αδυνατούν να χρησιμοποιήσουν αποτελεσματικά τις λέξεις που ξέρουν, ενώ δυσκολεύονται να μάθουν καινούριες. Οι προτάσεις τους είναι μικρές σε έκταση με απλή γραμματική δομή και δυσκολεύονται τόσο ως προς τη σύνταξη των προτάσεων όσο και ως προς τη σωστή χρήση κατάλληλων γραμματικών στοιχείων, όπως είναι, για παράδειγμα, οι προθέσεις, οι αντωνυμίες και τα άρθρα. Επίσης, μπορεί να δυσκολεύονται στη χρονική αντίληψη των γεγονότων και σε αρκετές περιπτώσεις στην παραγωγή των φθόγγων και την ανάκληση λέξεων, παρουσιάζοντας έναν αργό ρυθμό ομιλίας (Spiel et al., 2001). H μικτή διαταραχή της γλωσσικής αντίληψης και έκφρασης και η φωνολογική διαταραχή (πρώην αναπτυξιακή διαταραχή της άρθρωσης) είναι δύο ακόμη διαταραχές της επικοινωνίας, οι οποίες συνδέονται σε μεγάλο βαθμό με τη διαταραχή της γλωσσικής έκφρασης (Κάκουρος & Μανιαδάκη, 2005). Όσον αφορά τη μικτή διαταραχή της γλωσσικής αντίληψης και έκφρασης, οι δυσκολίες στην έκφραση του λόγου συνυπάρχουν με δυσκολίες στην κατανόηση του προφορικού λόγου, αν και το παιδί δεν παρουσιάζει προβλήματα ακοής. Η σοβαρότητα των δυσκολιών που παρουσιάζουν τα αυτά τα παιδιά μπορεί να ποικίλλει, αλλά συνήθως υπολείπονται στην παραγωγή των φθόγγων, στη διάκριση ορισμένων φωνημάτων ή ειδικού περιεχομένου λέξεων (π.χ., προσδιορισμών του χώρου) και συχνά εμφανίζουν συμπτώματα υπερκινητικότητας και απροσεξίας. Αργότερα, τα παιδιά αυτά συχνά μπορεί να αντιμετωπίσουν δυσκολίες στην ανάγνωση και τη γραφή (Κάκουρος & Μανιαδάκη, Παπαγεωργίου, 2005). Τα παιδιά με φωνολογική διαταραχή υπολείπονται στη χρήση των αναμενόμενων για την ηλικία τους ήχων της ομιλίας και αντιμετωπίζουν δυσκολίες στην άρθρωση, την παραγωγή, τη χρήση, την οργάνωση και το συμβολισμό των ήχων, κυρίως κάποιων συμφώνων (όπως του «ρ» και «σ»). Ακόμη, διαπιστώνονται παραλείψεις, στρεβλώσεις ή υποκαταστάσεις φθόγγων. Το παιδί, δηλαδή, μπορεί να παράγει ορθά κάποια φωνήματα σε ορισμένες θέσεις των λέξεων αλλά όχι σε κάποιες άλλες. Οι παραπάνω δυσκολίες στην άρθρωση και τη διάκριση των φωνημάτων του 19

20 λόγου συνδέονται σε κάποιες περιπτώσεις με τη μετέπειτα χαμηλή σχολική επίδοση και τη δυσλειτουργική επικοινωνία (Eikeseth & Nesset, 2003). Τέλος, σύμφωνα με τον APA (1994), ο τραυλισμός αναφέρεται στη «διαταραχή της φυσιολογικής ροής και της ρυθμικής διαμόρφωσης της ομιλίας (δυσανάλογης για την ηλικία ενός ατόμου)» (σ. 67), μια διαταραχή η οποία έχει καταγραφεί σε πολλούς πολιτισμούς από τα πανάρχαια ακόμη χρόνια (Κάκουρος & Μανιαδάκη, 2005). Στην περίπτωση του τραυλισμού το άτομο δυσκολεύεται να ελέγξει το μηχανισμό της ομιλίας, μια δυσκολία η οποία εκδηλώνεται συνήθως μεταξύ του τρίτου και ένατου χρόνου της ζωής (Κάκουρος & Μανιαδάκη, Παπαγεωργίου, 2005). Οι επαναλήψεις φθόγγων, συλλαβών ή ολόκληρων μονοσύλλαβων λέξεων, οι επιμηκύνσεις ήχων, οι διακοπτόμενες λέξεις, οι παύσεις μέσα σε μια λέξη ή στην ομιλία, οι υποκαταστάσεις των καταλλήλων λέξεων με άλλες και η εκφορά λέξεων με υπερβολική ένταση αποτελούν κάποια από τα πιο συχνά συμπτώματα του τραυλισμού (APA, Riley & Riley, 1979). Σύμφωνα με τους Anderson και Conture (2000), φαίνεται να υπάρχει μια ανισορροπία μεταξύ της ικανότητας για χρήση του λεξιλογίου και της ικανότητας για χρήση του συντακτικού στα παιδιά που τραυλίζουν. Μια τέτοια ανισορροπία ίσως να συμβάλλει στις συχνές παύσεις, τις επιμηκύνσεις και επαναλήψεις ήχων που χαρακτηρίζουν το λόγο αυτών των παιδιών. Παρόλα αυτά, η σοβαρότητα της διαταραχής δεν αποτελεί προβλεπτικό παράγοντα για την αναπτυξιακή της πορεία (Gregg & Yairi, 2007). Επιπροσθέτως, άτομα που τραυλίζουν τείνουν να εμφανίζουν και κάποιες δευτερεύουσες μη λεκτικές συμπεριφορές, όπως αποφυγή βλεμματικής επαφής, επαναλαμβανόμενες ρυθμικές κινήσεις των άκρων, μορφασμούς, πίεση των χειλιών, κ.α.. Τέλος, δεν πρέπει να παραλείψουμε να αναφερθούμε στις συναισθηματικές επιπτώσεις αυτής της διαταραχής, καθώς αρκετά άτομα που παρουσιάζουν τραυλισμό αισθάνονται ντροπή, θυμό, απογοήτευση, άγχος και άρνηση για την παρουσία της διαταραχής (Ginsberg, Καμπανάρου, Mulcahy, Hennessey, Beilby, & Byrnes, Peters & Starkweather, Tran, Blumgart, & Graig, 2011). 1.5 Συχνότητα εμφάνισης και αιτιολογία των διαταραχών επικοινωνίας Ο εντοπισμός των παιδιών που παρουσιάζουν διαταραχές επικοινωνίας αποτελεί επίπονη διαδικασία λόγω των δυσκολιών που προκύπτουν από τον ορισμό τους, καθώς και των διαφορετικών διαγνωστικών κριτηρίων που κάθε φορά χρησιμοποιούνται (Bishop, Kamhi, 1998). Oι ατομικές διαφορές, οι οποίες 20

21 βρίσκονται στα πλαίσια της τυπικής γλωσσικής ανάπτυξης, αλλά και η ηλικία του παιδιού, αποτελούν σημαντικούς παράγοντες για τη διάγνωση των διαταραχών επικοινωνίας, καθώς η σοβαρότητα των δυσκολιών στην έκφραση του λόγου μπορεί να παρουσιάζει σημαντικές διακυμάνσεις σε κάθε περίπτωση (Κάκουρος & Μανιαδάκη, 2005). Η συχνότητα εμφάνισης των διαταραχών επικοινωνίας σε παιδιά και ενήλικες υπολογίζεται να ανέρχεται σε 10%-20% (Hallahan, 1997, όπως αναφέρεται σε Παπαγεωργίου, 2005). Όταν πρόκειται για παιδιά ηλικίας πέντε ετών, το ποσοστό κυμαίνεται περίπου σε 7% και συγκεκριμένα 6% στα κορίτσια και 8% στα αγόρια (Tomblin, Records, Buckwalter, Zhang, Smith, & O Brien, 1997). Όσον αφορά τις υποκατηγορίες των διαταραχών επικοινωνίας, οι ηπιότερες μορφές της φωνολογικής διαταραχής εμφανίζονται αρκετά συχνά στις πιο μικρές ηλικίες με ένα ποσοστό περίπου 10% για τα παιδιά προσχολικής ηλικίας. Ωστόσο, τα περισσότερα από αυτά τα παιδιά, με την πάροδο του χρόνου, καταφέρνουν να ξεπερνούν της δυσκολίες τους με αποτέλεσμα όταν φτάσουν στην ηλικία των έξι έως επτά ετών μόνο το 2% έως 3% πληροί πλέον τα κριτήρια για τη διάγνωση της φωνολογικής διαταραχής. Το ίδιο πρότυπο παρατηρείται και στη διαταραχή της γλωσσικής έκφρασης, η οποία κυμαίνεται από 2% - 3% έως 5% στα παιδιά αυτής της ηλικίας (APA, Archibald & Gathercole, 2006), καθώς και στη μικτή διαταραχή γλωσσικής αντίληψης και έκφρασης, η οποία ανέρχεται σε ποσοστό μικρότερο από το 3% των παιδιών ηλικίας έξι έως επτά ετών (APA, 1994) και σε ποσοστό γύρω στο 10% σε πληθυσμό που ακολουθεί κάποιο πρόγραμμα παρεμβάσεων εξαιτίας δυσκολιών στο λόγο (Archibald & Gathercole, 2006). Συνοπτικά, τα περισσότερα παιδιά τα οποία είχαν διαγνωσθεί με κάποια μορφή διαταραχών επικοινωνίας, όταν φτάσουν στα μέσα περίπου της εφηβείας, δεν παρουσιάζουν πλέον δυσκολίες στην έκφραση ή/και κατανόηση του προφορικού λόγου (APA, 1994). Οι διαταραχές επικοινωνίας υπολογίζεται να κυμαίνονται περίπου το ίδιο και στα δύο φύλα και οι ενδεχόμενες διαφορές φύλου που εντοπίζονται (μελέτες σε κλινικό δείγμα υποστηρίζουν ότι τα αγόρια παρουσιάζουν συχνότερα αυτές τις διαταραχές) δεν αντικατοπτρίζουν μια πραγματική διαφορά (Shaywitz, Shaywitz, Fletcher, & Escobar, 1990, όπως αναφέρεται σε Bishop, 1997). Μια πιθανή εξήγηση αυτού του φαινομένου είναι ότι τα αγόρια είθισται να παραπέμπονται συχνότερα σε δομές ψυχικής υγείας εξαιτίας των δυσκολιών στη συμπεριφορά, οι οποίες τείνουν να 21

22 προβληματίζουν συχνότερα το οικογενειακό και σχολικό περιβάλλον (Wood & Felton, 1994). Ως προς τα πιθανά αίτια των διαταραχών επικοινωνίας, η διερεύνηση της συμβολής των γενετικών παραγόντων στην ανάπτυξη του λόγου και τις αποκλίσεις από τη φυσιολογική του πορεία είναι πρόσφατος τομέας και υιοθετεί την άποψη, ότι συγκεκριμένες γονιδιακές επιδράσεις είναι σημαντικές στην ανάπτυξη των δεξιοτήτων του λόγου (Bishop, North, & Donlan, Trouton, Spinath, & Plomin, 2002). Έρευνες διδύμων και υιοθετημένων παιδιών, σε όλο το φάσμα των ηλικιών, έχουν δείξει ότι η κληρονομικότητα επιδρά στις δεξιότητες ομιλίας σε ποσοστό 50% περίπου. Και άλλες περιοχές του λόγου, όπως το λεξιλόγιο και η ανάγνωση, φαίνεται να επηρεάζονται από γενετικούς παράγοντες (Plomin, Fulker, Corley, & DeFries, 1997). Διαχρονική μελέτη διάρκειας είκοσι ετών σε 245 υιοθετημένα παιδιά, τους βιολογικούς και θετούς τους γονείς και αντίστοιχο αριθμό μη υιοθετημένων παιδιών και των γονέων τους, έδειξε ότι υπάρχουν αυξανόμενες γενετικές επιδράσεις στις δεξιότητες λόγου (Plomin et al., 1997). Η έρευνα αυτή και άλλες παρόμοιες, θέτοντας στο επίκεντρο την κληρονομικότητα διαφορετικών γνωστικών παραμέτρων, υποδεικνύουν την αλληλεπίδραση μεταξύ γενετικών παραγόντων και περιβάλλοντος στη γλωσσική ανάπτυξη. Φαίνεται, ότι οι εμπειρίες του παιδιού δέχονται κάποιες επιδράσεις από τα ατομικά του χαρακτηριστικά, τα οποία με τη σειρά τους επηρεάζονται από το γονότυπο (Bishop, Bishop et al., Dale, Simonoff, Bishop, Eley, Oliver, Price, Purcell, Stevenson, & Plomin, Gopnik, Trouton et al., 2002). Ευρήματα ανατομικών μελετών και μελετών νευροαπεικόνισης υπογραμμίζουν τη σύνδεση μεταξύ των φωνολογικών ελλειμμάτων, και κυρίως εκείνων που σχετίζονται με τη φωνολογική ενημερότητα και το συλλαβισμό, και των προβλημάτων στη λειτουργία του εγκεφάλου (Pugh, Mencl, Jenner, Katz, Frost, Lee, Shaywitz, & Shaywitz, Temple, 2002). Οι Lonigan, Fischel, Whitehurst, Arnold και Valdez-Menchaha (1992) κάνουν λόγο για την ύπαρξη μιας ειδικής οργανικής αιτίας, όπως για παράδειγμα των επαναλαμβανόμενων ωτίτιδων ή φλεγμονών του μέσου αυτιού, η οποία μπορεί να εξηγεί κάποιες από τις περιπτώσεις προβλημάτων γλωσσικής έκφρασης λόγω της ενδεχόμενης απώλειας ακοής κατά τον πρώτο χρόνο της ζωής. Όταν, όμως, δεν αναφέρονται προβλήματα με ωτίτιδες, η διαταραχή γλωσσικής έκφρασης μπορεί να οφείλεται σε δυσλειτουργία του κεντρικού νευρικού 22

23 συστήματος. Στην περίπτωση αυτή η διάρκεια των προβλημάτων στο λόγο αναμένεται να είναι και μεγαλύτερη (Lonigan et al., 1992). Ωστόσο, η εμφάνιση των διαταραχών επικοινωνίας δε συνδέεται αποκλειστικά και μόνο με γενετικούς, κληρονομικούς ή οργανικούς παράγοντες. Η ανάπτυξη της ικανότητας των παιδιών να εκφράζονται λεκτικά σχετίζεται άμεσα με την ποσότητα των γλωσσικών ερεθισμάτων που δέχονται (Spreen, Risser, & Edgell, 1995). Για να αναπτύξουν τα παιδιά δεξιότητες γλωσσικής έκφρασης, είναι αναγκαίο να γίνονται δέκτες εμπειριών επικοινωνίας (Παπαγεωργίου, 2005). Στην περίπτωση που δεν παρέχονται στα παιδιά οι απαραίτητες ευκαιρίες για λεκτική συνδιαλλαγή, τότε μειώνονται οι δυνατότητές τους για λεκτική έκφραση και, ως συνέπεια, εμποδίζεται η ανάπτυξη της ικανότητας άρθρωσης ή σε κάποιες περιπτώσεις παρουσιάζεται καθυστέρηση στο λόγο (Spreen et al., 1995). Ο ρόλος του περιβάλλοντος στη γλωσσική ανάπτυξη, λοιπόν, είναι πολύ σημαντικός. Ωστόσο, ο μηχανισμός με τον οποίο οι παράγοντες πλαισίου επιδρούν στην ανάπτυξη του λόγου δεν είναι απόλυτα σαφής. Το παιδί αναπτύσσει την ικανότητα έκφρασης, όταν ακούει γύρω του να μιλούν. Οι γονείς μεταβάλλουν, συνήθως, τον τρόπο με τον οποίο μιλούν, σύμφωνα με το επίπεδο γλωσσικής και γνωστικής ανάπτυξης του παιδιού. Η λεκτική απαντητικότητα της μητέρας και η ποσότητα της λεκτικής αλληλεπίδρασης με το παιδί επιδρούν στην γλωσσική του επάρκεια (Gleitman, Newport, & Gleitman, 1984). Παρόλα αυτά, αν και οι ενήλικες εναρμονίζουν το λόγο τους στις ικανότητες έκφρασης και κατανόησης του παιδιού, δεν εντοπίζεται κάποιο ειδικό χαρακτηριστικό του λόγου της μητέρας το οποίο να σχετίζεται άμεσα με την κατάκτηση του λόγου (Snow & McGaha, 1998). Αυτό που φαίνεται να επιδρά στο βαθμό γλωσσικής ανάπτυξης του παιδιού είναι ο υψηλότερος βαθμός κοινωνικής αλληλεπίδρασης μεταξύ της δυάδας μητέρας-βρέφους παρά κάποια συγκεκριμένη διάσταση του λόγου της μητέρας (Tager-Flusberg, 1994). Φαίνεται, επομένως, ότι η γλωσσική ανάπτυξη συνδέεται σε σημαντικό βαθμό με γενετικούς αλλά και περιβαλλοντικούς παράγοντες, αλλά ο καθορισμός της ακριβούς βάσης αυτών των παραγόντων αποτελεί ένα εξαιρετικά δύσκολο έργο (Κάκουρος & Μανιαδάκη, Παπαγεωργίου 2005). Σύμφωνα με την Bishop (2003) και τους Bishop, Price, Dale και Plomin (2003), ένας παράγοντας κινδύνου από μόνος του δεν είναι επαρκής για να προκαλέσει κάποια δυσκολία στην έκφραση ή αντίληψη του προφορικού λόγου. Η γλωσσική ανάπτυξη συντελείται, συνήθως, ομαλά, εκτός αν δυσχεραίνεται από ένα συνδυασμό αρνητικών επιδράσεων. 23

24 Επομένως, πρέπει να λαμβάνονται υπόψη τόσο οι γενετικοί όσο και οι περιβαλλοντικοί παράγοντες, οι οποίοι μπορεί να συντελούν στην παρεμπόδιση της ομαλής γλωσσικής ανάπτυξης. 1.6 Γλωσσική επάρκεια των παιδιών με διαταραχές επικοινωνίας Όπως έχει ήδη αναφερθεί παραπάνω, η γλώσσα μπορεί να θεωρηθεί ως ένα παγκόσμιο ανθρώπινο χαρακτηριστικό και μαθαίνεται σε μια τυπική διαδρομή γεγονότων από παιδιά που διαθέτουν διαφορετικού βαθμού νοητικές ικανότητες, που ενισχύονται ή παραμελούνται και που εκτίθενται λιγότερο ή περισσότερο σε γλωσσικά ερεθίσματα. Από μια γλωσσολογική άποψη, η γλώσσα εκλαμβάνεται ως ένα σύνολο γνώσεων και δεξιοτήτων ξεχωριστό από άλλους τομείς της ανθρώπινης νόησης. Ο ισχυρισμός αυτός σχετικά με την αυτονομία της γλώσσας έχει μελετηθεί εκτενώς στη γλωσσολογική έρευνα. Ωστόσο, η αυτονομία της γλωσσικής ανάπτυξης είναι ένα θέμα προς συζήτηση, καθώς η ανάπτυξη της γλώσσας συντελείται στα πλαίσια ενός κοινωνικο-πολιτισμικού περιβάλλοντος, αλλά και παράλληλα με τη γνωστική ανάπτυξη (Verhoeven, 2002). Η πρόσληψη, η οργάνωση και η έκφραση συνιστούν τα τρία θεμελιώδη γλωσσικά συστήματα και αντανακλούν τον τρόπο με τον οποίο ο λόγος γίνεται κατανοητός και χρησιμοποιείται. Ειδικότερα, η πρόσληψη εμπεριέχει λειτουργίες αποκωδικοποίησης οι οποίες συμβάλλουν στη σηματοδότηση των συμβολικών και αφηρημένων εννοιών. Η έκφραση συνιστά το σύστημα της ομιλίας και αποτελείται από τις λειτουργίες της κωδικοποίησης και της δημιουργίας κατανοητής ομιλίας. Οι περισσότερες γλωσσικές δραστηριότητες εμπεριέχουν και τα δύο αυτά συστήματα. Επειδή, όμως, δεν είναι δυνατό να ενταχθούν όλα τα γλωσσικά έργα μέσα στα δύο αυτά συστήματα, ορισμένοι ερευνητές συμπεριέλαβαν και το οργανωτικό σύστημα, το οποίο αναφέρεται στην ικανότητα του εγκεφάλου να συνδέει και να διαμορφώνει τις προσλαμβάνουσες γλωσσολογικές πληροφορίες σε κατηγορίες. Στο οργανωτικό σύστημα σημαντική θέση κατέχει η ικανότητα ανάκλησης προϋπαρχουσών πληροφοριών ενώ είναι απαραίτητη η χρήση οργανωτικών διαμεσολαβητικών στρατηγικών (Τζουριάδου, Συγκολλίτου, Αναγνωστοπούλου, & Βακόλα, 2008). Σύμφωνα με τον Chomsky (1966. βλ. και Allen & van Buren, 1971), η γνώση της γλώσσας αποτελεί τη γλωσσική επάρκεια και αυτή η επάρκεια καθοδηγεί τις συμπεριφορές της έκφρασης και της κατανόησης του λόγου μέσω ενός συστήματος κανόνων οι οποίοι συνδέουν τα λεκτικά μηνύματα με τη σημασιολογική ερμηνεία 24

25 τους. Έτσι, η γνώση της γλώσσας ή η επάρκεια μπορεί να θεωρηθεί ως ένα «σχέδιο» με την έννοια «μιας ιεραρχικής διαδικασίας η οποία λαμβάνει χώρα στον οργανισμό και η οποία μπορεί να ελέγχει τη σειρά με την οποία μια αλληλουχία λειτουργιών πρόκειται να εκτελεσθεί» (Miller, Galanter, & Pribram, 1960, p. 16, όπως αναφέρεται σε Bloom & Lahey, 1978). Το νοητικό σχέδιο που αποκτά το παιδί είναι ένα σύστημα γνωστικών-γλωσσικών κανόνων για το ταίριασμα των ήχων με το νόημα των λεκτικών μηνυμάτων και κοινωνικών κανόνων για το ταίριασμα των συνδέσεων ήχου/νοήματος ή κίνησης/νοήματος με διαφορετικές καταστάσεις. Τα παιδιά μαθαίνουν τους παραπάνω κανόνες κατά τη διάρκεια της ανάπτυξής τους, συμπεριλαμβάνοντας την ενοποίηση του περιεχομένου, της οργάνωσης και της χρήσης στη γλώσσα την οποία ακούν και χρησιμοποιούν. Παρόλο που οι συμπεριφορές της έκφρασης και της κατανόησης του λόγου εξαρτώνται από ένα νοητικό σχέδιο δράσης, το ίδιο το σχέδιο επηρεάζεται και ρυθμίζεται από τις λεκτικές συμπεριφορές κατά τη διάρκεια της ανάπτυξης. Επομένως, υπάρχει μια αλληλεπίδραση μεταξύ των γλωσσικών συμπεριφορών και της επάρκειας, δηλαδή τα παιδιά μαθαίνουν τη γλώσσα μέσω των διαδικασιών της έκφρασης και της κατανόησης οι οποίες συμβάλλουν στη συνεχή συγκρότηση της επάρκειας (Bloom & Lahey, 1978). Συνοψίζοντας, οι άνθρωποι διαθέτουν ένα σχέδιο το οποίο αποτελεί τη γνώση της γλώσσας και το οποίο θέτουν σε εφαρμογή όταν συμπεριφέρονται λεκτικά, όταν γίνονται, δηλαδή, πομποί ή αποδέκτες λεκτικών μηνυμάτων. Η γλωσσική επάρκεια είναι, επομένως, η γνώση της ενοποίησης των παραμέτρων του περιεχομένου, της δομής και της χρήσης, τα οποία αναφέρθηκαν λεπτομερώς προηγουμένως, και η οποία αποτελεί τη βάση των συμπεριφορών της έκφρασης και κατανόησης του λόγου (Chomsky, βλ. και Bloom & Lahey, 1978). Σύμφωνα με τους Glogowska et al. (2006), πολλά από τα παιδιά που αντιμετώπιζαν κάποια πρώιμη καθυστέρηση στην ομιλία στην ηλικία των επτά έως δέκα ετών επιτυγχάνουν επιδόσεις στις ψυχομετρικές δοκιμασίες οι οποίες βρίσκονται στα επίπεδα του φυσιολογικού. Ωστόσο, ένα ποσοστό 27% των παιδιών με δυσκολίες στην ομιλία εξακολουθεί να αντιμετωπίζει αυτές τις δυσκολίες καθώς και δυσκολίες μάθησης στο μέλλον. Στην έρευνα των Glogowska et al. (2006), σχεδόν το 38% των παιδιών, τα οποία παραπέμπονται για λογοθεραπευτική παρέμβαση παρουσιάζουν δύο ή περισσότερες τυπικές αποκλίσεις κάτω από το μέσο όρο σε μια τουλάχιστον περιοχή του λόγου και της γλώσσας, όπως η κατανόηση, η 25

ΤΡΑΥΛΙΣΜΟΣ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΚΑΙ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

ΤΡΑΥΛΙΣΜΟΣ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΚΑΙ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ ΤΡΑΥΛΙΣΜΟΣ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΚΑΙ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ ΟΡΙΣΜΟΣ Σύμφωνα με το DSM-IV ο τραυλισμός ορίζεται ως διαταραχή της φυσιολογικής ροής και της ρυθμικής διαμόρφωσης της ομιλίας, η οποία είναι δυσανάλογη

Διαβάστε περισσότερα

Ανάγνωση. Ικανότητα γρήγορης και αυτόματης αναγνώρισης λέξεων. Γνώση γραμμάτων και αντιστοιχίας γραμμάτων φθόγγων. Κατανόηση κειμένου

Ανάγνωση. Ικανότητα γρήγορης και αυτόματης αναγνώρισης λέξεων. Γνώση γραμμάτων και αντιστοιχίας γραμμάτων φθόγγων. Κατανόηση κειμένου Ανάγνωση Ικανότητα γρήγορης και αυτόματης αναγνώρισης λέξεων Γνώση γραμμάτων και αντιστοιχίας γραμμάτων φθόγγων Γνώση σημασίας λέξεων (λεξιλόγιο πρόσληψης) Κατανόηση κειμένου Οικειότητα με γραπτέςλέξειςκαι

Διαβάστε περισσότερα

Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες

Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες στην επικοινωνία, κοινωνικότητα και συμπεριφορά, καθώς

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ ΣΤΙΣ ΠΡΟ ΓΛΩΣΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΓΛΩΣΣΙΚΕΣ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ

ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ ΣΤΙΣ ΠΡΟ ΓΛΩΣΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΓΛΩΣΣΙΚΕΣ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ ΣΤΙΣ ΠΡΟ ΓΛΩΣΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΓΛΩΣΣΙΚΕΣ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ Μαρίτσα Καμπούρογλου, Λογοπεδικός Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος» ΑΝ ΜΠΟΡΟΥΣΕ ΝΑ ΜΙΛΗΣΕΙ... Η γλωσσική παρέμβαση Είναι η διαδικασία μέσω της

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Ορισμός μαθησιακών διαταραχών Η αδυναμία των μαθητών να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις ενός κανονικού σχολείου. Τα μαθησιακά προβλήματα ΔΕΝ οφείλονται

Διαβάστε περισσότερα

1. Ορισµός της ΕΓΔ. 2.1. Χαρακτηριστικά της ΕΓΔ

1. Ορισµός της ΕΓΔ. 2.1. Χαρακτηριστικά της ΕΓΔ Ο λόγος είναι ίσως η σηµαντικότερη µορφή έκφρασης όσο για την επικοινωνία αλλά και για την περαιτέρω ανάπτυξη του ανθρώπου από τον προφορικό στον γραπτό λόγο. Γιατί αν ένα παιδί δεν συνειδητοποιήσει πλήρως

Διαβάστε περισσότερα

Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού

Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού Πώς γίνεται ένα παιδί να έχει ιδιαίτερη κλίση στα μαθηματικά, στη μουσική, στις ξένες γλώσσες, στη μετεωρολογία, να έχει ξεχωριστές ικανότητες και ενδιαφέροντα,

Διαβάστε περισσότερα

Αυτισμός - Νοητική υστέρηση

Αυτισμός - Νοητική υστέρηση Αυτισμός - Νοητική υστέρηση Τζένη Σουμάκη Παιδοψυχίατρος Ψυχαναλύτρια Επιστημονικά Υπεύθυνη Κέντρου Διατροφικών Διαταραχών ΑΝΑΣΑ Γρ. Ελληνικής Εταιρίας Ψυχαναλυτικής Ψυχοθεραπείας Μέλος Δ.Σ. Ελληνικής

Διαβάστε περισσότερα

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ Η λέξη ΠΑΙΧΝΊΔΙ προέρχεται από την λέξη παίχτης παίζω παις. Με την έννοια παιχνίδι ορίζουμε την κατ εξοχήν αυθόρμητη και ενδιαφέρουσα δραστηριότητα των παιδιών που έχει ως στόχο

Διαβάστε περισσότερα

Μαθησιακές Δυσκολίες Εκπαιδευτική αξιολόγηση. Πηνελόπη Κονιστή ΠΕ 70 Med Ειδικής Αγωγής pkonisti@gmail.com

Μαθησιακές Δυσκολίες Εκπαιδευτική αξιολόγηση. Πηνελόπη Κονιστή ΠΕ 70 Med Ειδικής Αγωγής pkonisti@gmail.com Μαθησιακές Δυσκολίες Εκπαιδευτική αξιολόγηση Πηνελόπη Κονιστή ΠΕ 70 Med Ειδικής Αγωγής pkonisti@gmail.com Τι είναι Μαθησιακές Δυσκολίες; Καμπύλη Νοημοσύνης Δείκτης Νοημοσύνης ποσοστό % κατηγορία πάνω από

Διαβάστε περισσότερα

Διδάσκων : Αργύρης Καραπέτσας Καθηγητής Νευροψυχολογίας Νευρογλωσσολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

Διδάσκων : Αργύρης Καραπέτσας Καθηγητής Νευροψυχολογίας Νευρογλωσσολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Διδάσκων : Αργύρης Καραπέτσας Καθηγητής Νευροψυχολογίας Νευρογλωσσολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας 1 επίκτητη και ειδική ή εξελικτική δυσλεξία Η δυσλεξία ως πρόβλημα της ανάγνωσης, διακρίνεται σε δύο μεγάλες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Εισαγωγή Ενεργός συμμετοχή Κοινωνική αλληλεπίδραση Δραστηριότητες που έχουν νόημα Σύνδεση των νέων πληροφοριών με τις προϋπάρχουσες γνώσεις Χρήση στρατηγικών Ανάπτυξη της αυτορρύθμισης και εσωτερική σκέψη

Διαβάστε περισσότερα

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς των Α.Πορτσέλη, Μ. Κυριακίδου Η παρούσα εισήγηση αφορά στην παρουσίαση ενός καινοτόμου προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ

ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΕΤΟΥΣ 2008 ( ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ 3Π /2008) ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ Κλάδοι: ΠΕ 05 ΓΑΛΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ, ΠΕ 06 ΑΓΓΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ, ΠΕ 07 ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ,

Διαβάστε περισσότερα

ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ. Μαρίτσα Καμπούρογλου, Λογοπεδικός. Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος»

ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ. Μαρίτσα Καμπούρογλου, Λογοπεδικός. Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος» ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ Μαρίτσα Καμπούρογλου, Λογοπεδικός Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος» ΑΝ ΜΠΟΡΟΥΣΕ ΝΑ ΜΙΛΗΣΕΙ... Στόχοι της γλωσσικής παρέμβασης Νηπιακή ηλικία : Η ανάπτυξη να παραλληλιστεί με την

Διαβάστε περισσότερα

Αίτια - Διάγνωση Μαθησιακές Δυσκολίες

Αίτια - Διάγνωση Μαθησιακές Δυσκολίες Βασίλειος Κωτούλας Σχολικός Σύμβουλος 2ης Εκπ. Περ. ΠΕ Καρδίτσας vaskotoulas@sch.gr http://dipe.kar.sch.gr/grss Αίτια - Διάγνωση Μαθησιακές Δυσκολίες Δομή Εισήγησης Ορισμός - Χαρακτηριστικά Βασικές παραδοχές

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Προλογικό σημείωμα των επιμελητριών... 15. Πρόλογος... 21

Περιεχόμενα. Προλογικό σημείωμα των επιμελητριών... 15. Πρόλογος... 21 Περιεχόμενα Προλογικό σημείωμα των επιμελητριών... 15 Πρόλογος... 21 1 Eπισκόπηση: H εκπαίδευση των κωφών... 29 Eισαγωγή... 29 Η επίδραση της δημόσιας εκπαίδευσης... 39 Oρισμοί... 44 Απλοί γενικοί ορισμοί...

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Ειδική Φυσική Αγωγή Ενότητα 10η: Αυτισμός Κοκαρίδας Δημήτρης Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative

Διαβάστε περισσότερα

Αναπτυξιακές Γλωσσικές ιαταραχές. Ένας σηµαντικός αριθµός παιδιών παρουσιάζουν προβλήµατα

Αναπτυξιακές Γλωσσικές ιαταραχές. Ένας σηµαντικός αριθµός παιδιών παρουσιάζουν προβλήµατα Εισαγωγή Ένας σηµαντικός αριθµός παιδιών παρουσιάζουν προβλήµατα κατά τη γλωσσική ανάπτυξη, καθώς η γλωσσική τους συµπεριφορά δεν είναι η αναµενόµενη για τη χρονολογική τους ηλικία (βλέπε, Schwartz, 2008,

Διαβάστε περισσότερα

Διασκεδάζουμε μαθαίνοντας μαζί! Πώς μαθαίνουν τα μικρά παιδιά τα Αγγλικά ως ξένη γλώσσα

Διασκεδάζουμε μαθαίνοντας μαζί! Πώς μαθαίνουν τα μικρά παιδιά τα Αγγλικά ως ξένη γλώσσα Διασκεδάζουμε μαθαίνοντας μαζί! Πώς μαθαίνουν τα μικρά παιδιά τα Αγγλικά ως ξένη γλώσσα Πώς μαθαίνουν τα μικρά παιδιά τα Αγγλικά ως ξένη γλώσσα Τα μικρά παιδιά είναι χρήστες της φυσικής τους γλώσσας.

Διαβάστε περισσότερα

Νοητική υστέρηση. είναι η κατάσταση που χαρακτηρίζεται από. σημαντικά υποβαθμισμένη νοητική λειτουργία (κάτω από το μέσο όρο), που εμφανίζεται κατά

Νοητική υστέρηση. είναι η κατάσταση που χαρακτηρίζεται από. σημαντικά υποβαθμισμένη νοητική λειτουργία (κάτω από το μέσο όρο), που εμφανίζεται κατά ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού Β έτος Σοφία Μπάτσιου Μάρτιος 2012 Να κατανοήσετε το πρόβλημα της νοητικής υστέρησης, τα χαρακτηριστικά των μαθητών με νοητική

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ Στις ερωτήσεις πολλαπλών επιλογών για την ειδικότητα των νηπιαγωγών των εκπαιδευτικών πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη έμφαση, ακριβώς λόγω του μεγάλου ανταγωνισμού και των υψηλών βαθμολογιών

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικές Ανάγκες στον Αυτισμό. Μαρίτσα Καμπούρογλου Λογοπεδικός Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος»

Εκπαιδευτικές Ανάγκες στον Αυτισμό. Μαρίτσα Καμπούρογλου Λογοπεδικός Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος» Εκπαιδευτικές Ανάγκες στον Αυτισμό Μαρίτσα Καμπούρογλου Λογοπεδικός Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος» Παράγοντες που επιδρούν στη μάθηση Η σοβαρότητα του αυτισμού Το επίπεδο της νοητικής τους ικανότητας

Διαβάστε περισσότερα

Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο

Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο Βασίλης Παυλόπουλος Τομέας Ψυχολογίας, Πανεπιστήμιο Αθηνών Ανακοίνωση στο 7 ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας, Λευκωσία,

Διαβάστε περισσότερα

ΘΈΜΑ: «ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΉ ΠΡΟΣΈΓΓΙΣΗ ΣΤΙς ΜΑΘΗΣΙΑΚΈς ΔΥΣΚΟΛΊΕς ΕΙΔΙΚΉ ΓΛΩΣΣΙΚΉ ΔΙΑΤΑΡΑΧΉ»

ΘΈΜΑ: «ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΉ ΠΡΟΣΈΓΓΙΣΗ ΣΤΙς ΜΑΘΗΣΙΑΚΈς ΔΥΣΚΟΛΊΕς ΕΙΔΙΚΉ ΓΛΩΣΣΙΚΉ ΔΙΑΤΑΡΑΧΉ» ΘΈΜΑ: «ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΉ ΠΡΟΣΈΓΓΙΣΗ ΣΤΙς ΜΑΘΗΣΙΑΚΈς ΔΥΣΚΟΛΊΕς ΕΙΔΙΚΉ ΓΛΩΣΣΙΚΉ ΔΙΑΤΑΡΑΧΉ» ΕΠΌΠΤΗς ΚΑΘΗΓΗΤΉς: ΠΑΎΛΟς ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΊΔΗς ΣΠΟΥΔΆΣΤΡΙΕς: ΝΤΊΝΑ ΑΘΑΝΑΣΊΑ ΣΑΒΒΊΔΟΥ ΆΝΝΑ ΜΑΘΗΣΙΑΚΈς ΔΥΣΚΟΛΊΕς Ορισμοί Οι

Διαβάστε περισσότερα

Στάδια Ανάπτυξης Λόγου και Οµιλίας

Στάδια Ανάπτυξης Λόγου και Οµιλίας Στάδια Ανάπτυξης Λόγου και Οµιλίας Το παιδί ξεδιπλώνει τις γλωσσικές ικανότητες του µε το χρόνο. Όλα τα παιδιά είναι διαφορετικά µεταξύ τους και το κάθε ένα έχει το δικό του ρυθµό. Τα στάδια ανάπτυξης

Διαβάστε περισσότερα

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Ελευθερία Μαντέλου Ψυχολόγος Ψυχοθεραπεύτρια Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Τα τελευταία χρόνια, οι ειδικοί της οικογενειακής θεραπείας παροτρύνουν τους θεραπευτές του κλάδου να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

είναι μια ισόβια αναπτυξιακή διαταραχή, μια αναπηρία που εμποδίζει τα άτομα να κατανοούν σωστά όσα βλέπουν, ακούν και γενικά αισθάνονται.

είναι μια ισόβια αναπτυξιακή διαταραχή, μια αναπηρία που εμποδίζει τα άτομα να κατανοούν σωστά όσα βλέπουν, ακούν και γενικά αισθάνονται. Β έτος ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού Σοφία Μπάτσιου Απρίλιος 2012 είναι μια ισόβια αναπτυξιακή διαταραχή, μια αναπηρία που εμποδίζει τα άτομα να κατανοούν

Διαβάστε περισσότερα

3 η Ενότητα. Φωνητική παραγωγή

3 η Ενότητα. Φωνητική παραγωγή 3 η Ενότητα Φωνητική παραγωγή 1. Εισαγωγή Η φωνητική παραγωγή αρχίζει με τη γέννηση του βρέφους. Η φωνητική οδός του παιδιού κατά τη γέννησή του ομοιάζει πολύ περισσότερο με αυτή ενός πιθήκου παρά ενός

Διαβάστε περισσότερα

Β. ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ

Β. ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΕΠΕΑΕΚ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΗΣ ΦΑΣΗΣ ΤΗΣ ΕΞΕΙΔΙΚΕΥΣΗΣ ΕΚΠ/ΚΩΝ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΚ- ΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΓΙΑ ΤΟ ΕΡΓΟ «ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΚΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι Αναπηρίας. Αντί προλόγου:

Γλωσσάρι Αναπηρίας. Αντί προλόγου: Γλωσσάρι Αναπηρίας Αντί προλόγου: Το γλωσσάρι συντάχθηκε με κύριο στόχο την ενημέρωση του ευρύτερου κοινού, όσον αφορά το σύνδρομο Down, αλλά και τα δικαιώματα των παιδιών με αναπηρία. Δυστυχώς η κοινωνία

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ 6 ΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ 6 ΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΕΙΔΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ 6 ΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ 01-03-2014 (3 Ο ΜΑΘΗΜΑ) Σύνοψη Μαθησιακών Δυσκολιών Διεπιστημονική

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη TETARTH 15 ΜΑΪΟΥ 2013 14.00-15.00 ΠΡΟΣΕΛΕΥΣΗ ΣΥΝΕΔΡΩΝ-ΕΓΓΡΑΦΕΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ, ΝΕΑ ΧΗΛΗ ΚΑΡΑΘΕΟΔΩΡΗ ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΑΙΘΟΥΣΑ 9 ΑΙΘΟΥΣΑ 10 ΑΙΘΟΥΣΑ ΣΥΝΕΛΕΥΣΕΩΝ 15.00-17.00 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1 Σκέφτομαι & Πράττω

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ ΑΥΤΙΣΜΟΥ ΣΤΗ ΓΛΩΣΣΑ

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ ΑΥΤΙΣΜΟΥ ΣΤΗ ΓΛΩΣΣΑ Πηγές πληροφόρησης : συνέντευξη γονέων, ανταλλαγή απόψεων με άλλους ειδικούς, που ασχολούνται με το παιδί, άτυπη παρατήρηση και καταγραφή στοιχείων συμπεριφοράς, αποτελέσματα παιδαγωγικής αξιολόγησης.

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Κάθε παιδί έχει το δικαίωμα να ζει και να μεγαλώνει σ ένα υγιές περιβάλλον, το οποίο θα διασφαλίζει και θα προάγει την σωματική και ψυχική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΗΤΙΚΗ ΥΣΤΕΡ ΗΣΗ. (Βιργινία Πολυμεροπούλου Εργοθεραπεύτρια)

ΝΟΗΤΙΚΗ ΥΣΤΕΡ ΗΣΗ. (Βιργινία Πολυμεροπούλου Εργοθεραπεύτρια) ΝΟΗΤΙΚΗ ΥΣΤΕΡ ΗΣΗ (Βιργινία Πολυμεροπούλου Εργοθεραπεύτρια) Η Νοητική Υστέρηση αναφέρεται σε μια παθολογική κατάσταση που εκδηλώνεται στην περίοδο ανάπτυξης, δηλ. την περίοδο που αρχίζει από την σύλληψη

Διαβάστε περισσότερα

Αυτισμός καλής λειτουργικότητας: Δυο χρόνια εμπειρίας στο Τ.Ε.Ν.Ε. ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ΠΑΙΔΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ MD, Ph.D

Αυτισμός καλής λειτουργικότητας: Δυο χρόνια εμπειρίας στο Τ.Ε.Ν.Ε. ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ΠΑΙΔΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ MD, Ph.D Αυτισμός καλής λειτουργικότητας: Δυο χρόνια εμπειρίας στο Τ.Ε.Ν.Ε. ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ΠΑΙΔΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ MD, Ph.D ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ Χαρακτηριστικά Αυτισμού Καλής Λειτουργικότητας ( ομιλία, κινητικός συντονισμός,

Διαβάστε περισσότερα

Διεθνές Συνέδριο για τη Διδασκαλία & την Πιστοποίηση της Ελληνικής ως Ξένης/Δεύτερης Γλώσσας Θεσσαλονίκη, 25 Οκτωβρίου 2014

Διεθνές Συνέδριο για τη Διδασκαλία & την Πιστοποίηση της Ελληνικής ως Ξένης/Δεύτερης Γλώσσας Θεσσαλονίκη, 25 Οκτωβρίου 2014 Διεθνές Συνέδριο για τη Διδασκαλία & την Πιστοποίηση της Ελληνικής ως Ξένης/Δεύτερης Γλώσσας Θεσσαλονίκη, 25 Οκτωβρίου 2014 Στο υποέργο Π2γ: Προσαρμογή υλικού για τη διδασκαλία / εκμάθηση και πιστοποίηση

Διαβάστε περισσότερα

Αυτισμός & Εκπαίδευση. Βάγια Α. Παπαγεωργίου Ιατροπαιδαγωγικό Κέντρο Β. Ελλάδας Ψ.Ν.Θ.

Αυτισμός & Εκπαίδευση. Βάγια Α. Παπαγεωργίου Ιατροπαιδαγωγικό Κέντρο Β. Ελλάδας Ψ.Ν.Θ. Αυτισμός & Εκπαίδευση Βάγια Α. Παπαγεωργίου Ιατροπαιδαγωγικό Κέντρο Β. Ελλάδας Ψ.Ν.Θ. Τι είναι ο αυτισμός; Κύριος εκπρόσωπος των διάχυτων διαταραχών της ανάπτυξης, που διαρκούν ολόκληρη τη ζωή (DSM-IV,

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Εξειδίκευσης στην Ειδική Αγωγή

Πρόγραμμα Εξειδίκευσης στην Ειδική Αγωγή ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΗΣ ΨΥΧΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Χαρ. Τρικούπη 24, Αθήνα Τηλ: 210 3626445 www.kemepse.com e-mail: special.education.program.2013@gmail.com

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι φόβος και τι φοβια;

Τι είναι φόβος και τι φοβια; ΦΟΒΟΙ - ΦΟΒΙΕΣ Τι είναι φόβος και τι φοβια; Φόβος: η δυσάρεστη συναισθηματική κατάσταση που δημιουργείται απέναντι σε πραγματικό κίνδυνο, ή απειλή. Φοβία: ο επίμονος φόβος που παγιδεύει το άτομο περιορίζοντας

Διαβάστε περισσότερα

ANTIKOIΝΩΝΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ KAI TΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ

ANTIKOIΝΩΝΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ KAI TΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ANTIKOIΝΩΝΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ KAI TΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ΔΙΑΤΑΡΑΧΗ ΔΙΑΓΩΓΗΣ ΟΡΙΣΜΟΣ: Σύμφωνα με το Διαγνωστικό και στατιστικό εγχειρίδιο για τις ψυχικές νόσους DSM-IV,το κύριο

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ της ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ της ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ & ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ της ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ Μ. Γρηγοριάδου Ρ. Γόγουλου Ενότητα: Η Διδασκαλία του Προγραμματισμού Περιεχόμενα Παρουσίασης

Διαβάστε περισσότερα

«Δυσλεξία» (Ειδική Αναγνωστική Διαταραχή)

«Δυσλεξία» (Ειδική Αναγνωστική Διαταραχή) «Δυσλεξία» (Ειδική Αναγνωστική Διαταραχή) Τι είναι, τι δεν είναι, τι μπορούμε να κάνουμε για το παιδί Παναγιώτης Σίμος, Ph.D. Επίκτητη vs. Αναπτυξιακή δυσκολία ανάγνωσης Δυσλεξία vs. «φτωχή» αναγνωστική

Διαβάστε περισσότερα

13 ο ΠΑΓΚΥΠΡΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΔΥΣΛΕΞΙΑΣ Σάββατο 6 Οκτωβρίου 2010 Εργαστήριο

13 ο ΠΑΓΚΥΠΡΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΔΥΣΛΕΞΙΑΣ Σάββατο 6 Οκτωβρίου 2010 Εργαστήριο 13 ο ΠΑΓΚΥΠΡΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΔΥΣΛΕΞΙΑΣ Σάββατο 6 Οκτωβρίου 2010 Εργαστήριο «Δυσλεξία: Μια λέξη δύσκολη και μόνο να την πεις φαντάσου το μαρτύριο όμως να τη ζεις» Μαρία Χριστοπούλου, Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου,

Διαβάστε περισσότερα

Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων

Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων Εισαγωγή στην Κλινική Νευροψυχολογία της Μείζωνος Κατάθλιψης & της Σχιζοφρένειας (ONLINE CLINICAL SEMINAR) Εισηγητής: Δρ. Αλεξάνδρα

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία

Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία Β. Α. Παπαγεωργίου MD, Med, Δρ. Α.Π.Θ. Παιδοψυχίατρος - TEACCH Consultant τ. Επίκουρος Καθηγήτρια Παιδοψυχιατρικής Οι Δ.Π.Τ. Δεν είναι απλώς αποκλίνουσες διατροφικές

Διαβάστε περισσότερα

Τα παιδιά με αυτισμό μέχρι πού μπορούν να φτάσουν στην επικοινωνία τους;

Τα παιδιά με αυτισμό μέχρι πού μπορούν να φτάσουν στην επικοινωνία τους; ΙΩΑΝΝΗΣ ΒΟΓΙΝΔΡΟΥΚΑΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ «Τα παιδιά με αυτισμό μέχρι πού μπορούν να φτάσουν στην επικοινωνία τους;» Ανάλογα με το επίπεδο της κοινωνικής τους ανάπτυξης είναι και το επίπεδο της λειτουργικής τους

Διαβάστε περισσότερα

ΦΩΝΟΛΟΓΙΚΗ ΕΝΗΜΕΡΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΥΣΛΕΞΙΑ

ΦΩΝΟΛΟΓΙΚΗ ΕΝΗΜΕΡΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΥΣΛΕΞΙΑ ΕΝΟΤΗΤΑ 7 η ΦΩΝΟΛΟΓΙΚΗ ΕΝΗΜΕΡΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΥΣΛΕΞΙΑ Η δυσλεξία ορίζεται συνοπτικά ως σοβαρή καθυστέρηση στην κατάκτηση του γραπτού λόγου ενώ δεν υπάρχει νοητικό ή αισθητηριακό έλλειµµα ή ψυχιατρική διαταραχή

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΥΣΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑ. Ονοματεπώνυμα: Ηλιάνα Στάμογλου, 4635

ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΥΣΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑ. Ονοματεπώνυμα: Ηλιάνα Στάμογλου, 4635 ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΥΣΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑ Ονοματεπώνυμα: Ηλιάνα Στάμογλου, 4635 Γεωργία Φυντάνη, 4838 Μάθημα: Μαθησιακές Δυσκολίες Διδάσκων:

Διαβάστε περισσότερα

Δραστηριότητες γραμματισμού: Σχεδιασμός

Δραστηριότητες γραμματισμού: Σχεδιασμός Δραστηριότητες γραμματισμού: Σχεδιασμός Αφροδίτη Οικονόμου Νηπιαγωγός afoikon@uth.gr Μαρία Παπαδοπούλου Αν. Καθηγήτρια, Π.Τ.Π.Ε., Π.Θ. mariapap@uth.gr Η παρουσίαση αναπτύχθηκε για την πλατφόρμα Ταξίδι

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Ψυχολογία

Εισαγωγή στην Ψυχολογία 1 Εισαγωγή στην Ψυχολογία ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ 2 Θέµατα Ορισµού Η ψυχολογία είναι η επιστήµη που σκοπό έχει να περιγράψει και να εξηγήσει την συµπεριφορά και της νοητικές διεργασίες κυρίως των ανθρώπων αλλά και των

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Εξειδίκευσης στην Ειδική Αγωγή

Πρόγραμμα Εξειδίκευσης στην Ειδική Αγωγή ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΗΣ ΨΥΧΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Χαρ. Τρικούπη 24, Αθήνα Τηλ: 210 3626445 www.kemepse.com e-mail: special.education.program.2013@gmail.com

Διαβάστε περισσότερα

Προβλήματα Λόγου Νεονάκη Ειρώνα, Λογοπεδικός. Τι είναι η λογοπεδική

Προβλήματα Λόγου Νεονάκη Ειρώνα, Λογοπεδικός. Τι είναι η λογοπεδική Προβλήματα Λόγου Νεονάκη Ειρώνα, Λογοπεδικός Τι είναι η λογοπεδική Η επιστήμη της λογοπεδικής είναι η επιστήμη της παθολογίας της επικοινωνίας και ασχολείται με την πρόληψη, διάγνωση, θεραπεία και έρευνα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΥΘΟΙ ΚΑΙ ΑΛΗΘΕΙΕΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΤΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΑΥΤΙΣΜΟΥ. Επιμέλεια: Στέργιος Νότας

ΜΥΘΟΙ ΚΑΙ ΑΛΗΘΕΙΕΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΤΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΑΥΤΙΣΜΟΥ. Επιμέλεια: Στέργιος Νότας ΜΥΘΟΙ ΚΑΙ ΑΛΗΘΕΙΕΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΤΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΑΥΤΙΣΜΟΥ Επιμέλεια: Στέργιος Νότας ΜΥΘΟΣ: Ο αυτισμός είναι μια σπάνια διαταραχή. ΑΛΗΘΕΙΑ: Παλαιότερες επιδημιολογικές έρευνες έδειχναν ότι στον γενικό

Διαβάστε περισσότερα

Ένα οµαδικό πρόγραµµα παρέµβασης για τη διαχείριση του στρες σε µετεφηβικό-φοιτητικό πληθυσµό

Ένα οµαδικό πρόγραµµα παρέµβασης για τη διαχείριση του στρες σε µετεφηβικό-φοιτητικό πληθυσµό Ευάγγελος Χ. Καραδήµας & Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι Τοµέας Ψυχολογίας, Πανεπιστήµιο Αθηνών Ένα οµαδικό παρέµβασης για τη διαχείριση του στρες σε µετεφηβικό-φοιτητικό πληθυσµό Παρουσίαση στη ιηµερίδα του

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση Εκτελεστικών Λειτουργιών

Αξιολόγηση Εκτελεστικών Λειτουργιών Αξιολόγηση Εκτελεστικών Λειτουργιών Εισαγωγή: οκιμασίες Εκτελεστικών Λειτουργιών και η Συμβολή τους στην Επαγγελματική σας Επιλογή Η σημασία της αξιολόγησης των γνωστικών δεξιοτήτων Οι γνωστικές ικανότητες

Διαβάστε περισσότερα

Σέργια Σεργίδου, Φιλόλογος Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων 28 Μαρτίου 2015

Σέργια Σεργίδου, Φιλόλογος Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων 28 Μαρτίου 2015 Σέργια Σεργίδου, Φιλόλογος Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων 28 Μαρτίου 2015 ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΕΝΗΛΙΚΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΟΜΕΝΩΝ Η σημαντικότερη από τις ανθρώπινες λειτουργίες. Η τέχνη της αποτελεσματικής ανταλλαγής πληροφοριών,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΟ Α ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ 1. Γαστροοισοφαγική παλινδρόµηση (ΓΟΠ) Η συχνότητα της ΓΟΠ σε παιδιά µε ΕΠ αναφέρεται από 26% - 75%, ενώ σε φυσιολογικά παιδιά και βρέφη εκτιµάται περίπου στο 7-8% (Cadman και συν. 1978,

Διαβάστε περισσότερα

Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού

Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού Περιεχόμενα 1. Εισαγωγικά στοιχεία 1.1 Η τρέχουσα αντιμετώπιση του γλωσσικού δανεισμού 1.2 Η προσέγγιση του θέματος μέσα από το σχολείο 1.3 Σχετικά

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21 ου αιώνα) Νέο Πρόγραμμα Σπουδών, Οριζόντια Πράξη» MIS: 295450 Υποέργο 1: «Εκπόνηση Προγραμμάτων Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και οδηγών για τον εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Παιδί: Απλά ζωηρό και απρόσεκτο ή παρουσιάζει Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής Υπερκινητικότητας;

Παιδί: Απλά ζωηρό και απρόσεκτο ή παρουσιάζει Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής Υπερκινητικότητας; Παιδί: Απλά ζωηρό και απρόσεκτο ή παρουσιάζει Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής Υπερκινητικότητας; Η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής- Υπερκινητικότητας ή ΔΕΠΥ όπως είναι γνωστή από τα ακρωνύμια, αποτελεί

Διαβάστε περισσότερα

ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ. Μάθημα 1 ο : Εισαγωγή στην γλωσσική τεχνολογία. Γεώργιος Πετάσης. Ακαδημαϊκό Έτος: 2012 2013

ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ. Μάθημα 1 ο : Εισαγωγή στην γλωσσική τεχνολογία. Γεώργιος Πετάσης. Ακαδημαϊκό Έτος: 2012 2013 ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ Μάθημα 1 ο : Εισαγωγή στην γλωσσική τεχνολογία Γεώργιος Πετάσης Ακαδημαϊκό Έτος: 2012 2013 ΤMHMA MHXANIKΩΝ Η/Υ & ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ, Πανεπιστήμιο Πατρών, 2012 2013 Τι είναι η γλωσσική τεχνολογία;

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΝΤΑΞΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ

Η ΕΝΤΑΞΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ Η ΕΝΤΑΞΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ Αγγελική Γενά agena@ppp.uoa.gr ΣΗΜΑΝΤΙΚΕΣ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΕΤΟΙΜΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΕΝΤΑΞΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ ΣΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Α. ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ Επίσταση Προσοχής Ομαδική & όχι

Διαβάστε περισσότερα

Σωφρόνης Χατζησαββίδης. Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης

Σωφρόνης Χατζησαββίδης. Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης Σωφρόνης Χατζησαββίδης Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης 1 ΣΚΟΠΟΣ Oι σύγχρονες κριτικές προσεγγίσεις που έχουν αναπτυχθεί τα τελευταία

Διαβάστε περισσότερα

«Πρακτικές εφαρμογές και τρόποι

«Πρακτικές εφαρμογές και τρόποι «Πρακτικές εφαρμογές και τρόποι αντιμετώπισης της δυσλεξίας, από τη σκοπιά του Λογοπαθολόγου» 13 ο ΠΑΓΚΥΠΡΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΔΥΣΛΕΞΙΑΣ Σάββατο 6 Οκτωβρίου 2010 «Δυσλεξία: Μια λέξη δύσκολη και μόνο να την πεις

Διαβάστε περισσότερα

Επιστημονικές Εκδόσεις Σειρά: «Κλινική ψυχολογία - ψυχοθεραπεία» Διεύθυνση: Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι

Επιστημονικές Εκδόσεις Σειρά: «Κλινική ψυχολογία - ψυχοθεραπεία» Διεύθυνση: Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι Επιστημονικές Εκδόσεις Σειρά: «Κλινική ψυχολογία - ψυχοθεραπεία» Διεύθυνση: Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι Μετάφραση: Λιζέττα Κονσουλίδου Επιμέλεια μετάφρασης: Χρύσα Ξενάκη Εξώφυλλο: Ντίνα Κόφφα ISBN 978-960-9405-21-8

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Αυτό το μάθημα

Διαβάστε περισσότερα

σόκ. Σιώπησε και έφυγε μετανιωμένος χωρίς να πει τίποτα, ούτε μια λέξη.» Σίμος Κάρμιος Λύκειο Λειβαδιών Σεπτέμβριος 2013

σόκ. Σιώπησε και έφυγε μετανιωμένος χωρίς να πει τίποτα, ούτε μια λέξη.» Σίμος Κάρμιος Λύκειο Λειβαδιών Σεπτέμβριος 2013 Εμπειρίες που αποκόμισα από το Διήμερο Σεμινάριο που αφορά στην ένταξη Παιδιών με Απώλεια Ακοής στη Μέση Γενική και Μέση Τεχνική και Επαγγελματική Εκπαίδευση Είχα την τύχη να συμμετάσχω στο διήμερο σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ ΕΤΗΣΙΟΥ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ «ΕΞΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗΝ ΕΙΔΙΚΗ ΑΓΩΓΗ» ΕΤΟΣ 2015 ΒΑΝΙΔΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΑΙ ΣΙΑ ΕΕ. www.v-learning.

ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ ΕΤΗΣΙΟΥ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ «ΕΞΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗΝ ΕΙΔΙΚΗ ΑΓΩΓΗ» ΕΤΟΣ 2015 ΒΑΝΙΔΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΑΙ ΣΙΑ ΕΕ. www.v-learning. ΒΑΝΙΔΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΑΙ ΣΙΑ ΕΕ ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ ΕΤΗΣΙΟΥ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ «ΕΞΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗΝ ΕΙΔΙΚΗ ΑΓΩΓΗ» ΕΤΟΣ 2015 info@v-learning.gr www.v-learning.gr Το Κέντρο Δια Βίου Μάθησης ΙΙ ΒΑΝΙΔΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ & ΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

«ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗ-ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΤΟΥ Τ.Ε.Ι. ΗΠΕΙΡΟΥ»

«ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗ-ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΤΟΥ Τ.Ε.Ι. ΗΠΕΙΡΟΥ» «ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗ-ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΤΟΥ Τ.Ε.Ι. ΗΠΕΙΡΟΥ» Σας γνωρίζουμε ότι σύμφωνα με την Αρ.13 η /25-06-2014 Συνέλευση του Τ.Ε.Ι. ΗΠΕΙΡΟΥ, εγκρίθηκε η τροποποίηση συμπλήρωση

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ 1 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΕ ΜΙΑ ΑΠΟ ΤΙΣ 12 ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΜΑΘΗΣΗΣ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΜΑΘΗΣΗΣ: Ενεργός συμμετοχή (βιωματική μάθηση) ΘΕΜΑ: Παράδοση στο μάθημα των «ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ», για τον τρόπο διαχείρισης των σκληρών δίσκων.

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΕΙΟ ΑΥΤΙΣΜΟΥ: ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΓΟΝΕΩΝ ΚΑΙ ΕΙΔΙΚΩΝ

ΙΑΤΡΕΙΟ ΑΥΤΙΣΜΟΥ: ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΓΟΝΕΩΝ ΚΑΙ ΕΙΔΙΚΩΝ ΙΑΤΡΕΙΟ ΑΥΤΙΣΜΟΥ: ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΓΟΝΕΩΝ ΚΑΙ ΕΙΔΙΚΩΝ ΒΟΓΙΝΔΡΟΥΚΑΣ ΓΙΑΝΝΗΣ ΛΟΓΟΠΕΔΙΚΟΣ ΙΑΤΡΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΒΟΡΕΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ?

Διαβάστε περισσότερα

Πληροφορίες για το νέο HSK

Πληροφορίες για το νέο HSK Πληροφορίες για το νέο HSK Μετάφραση από την ιστοσελίδα http://www.chinesetesting.cn/gosign.do?id=1&lid=0# Το νέο HSK δημιουργήθηκε από το Χανπάν σε μια προσπάθεια καλύτερης εξυπηρέτησης των σπουδαστών

Διαβάστε περισσότερα

Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ;

Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ; Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ; Απάντηση: Η μορφή της αγοράς καθορίζεται από μια σειρά παραγόντων. Οι σπουδαιότεροι από τους παράγοντες αυτούς είναι οι εξής: Πρώτον, ο αριθμός

Διαβάστε περισσότερα

Αναπηρία: όροι και ορισμοί. Η έννοια της διαφορετικότητας

Αναπηρία: όροι και ορισμοί. Η έννοια της διαφορετικότητας Αναπηρία: όροι και ορισμοί Η έννοια της διαφορετικότητας Η Αναπηρία στην Αρχαία Ελλάδα Ο Όμηρος στην Οδύσσεια αναφέρει τον τυφλό ποιητή, ο οποίος συχνά ήταν προσκεκλημένος στο παλάτι και είχε την εύνοια

Διαβάστε περισσότερα

Αυτοαξιολόγηση: Δήλωση γλωσσικών ικανοτήτων. Επίπεδο Α1 για παιδιά

Αυτοαξιολόγηση: Δήλωση γλωσσικών ικανοτήτων. Επίπεδο Α1 για παιδιά Αυτοαξιολόγηση: Δήλωση γλωσσικών ικανοτήτων ΜΠΟΡΩ ΝΑ Επίπεδο Α1 για παιδιά Κατανόηση προφορικού λόγου Μπορώ, όταν ο λόγος είναι αργός, καθαρός με μεγάλες παύσεις και επαναλήψεις και χρήση οπτικών μέσων:

Διαβάστε περισσότερα

Προτάσεις για τις προαγωγικές και απολυτήριες ενδοσχολικές εξετάσεις μαθητών/τριών με ΕΕΑ ή και αναπηρία:

Προτάσεις για τις προαγωγικές και απολυτήριες ενδοσχολικές εξετάσεις μαθητών/τριών με ΕΕΑ ή και αναπηρία: Προτάσεις για τις προαγωγικές και απολυτήριες ενδοσχολικές εξετάσεις μαθητών/τριών με ΕΕΑ ή και αναπηρία: 1. Η διαφοροποιημένη αντιμετώπιση κατά τη διαδικασία εξέτασης των μαθητών/τριών με ΕΕΑ ή και αναπηρία

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΣΤΟΝ ΑΥΤΙΣΜΟ

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΣΤΟΝ ΑΥΤΙΣΜΟ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ ΑΝΑΠΗΡΙΑΣ: ΑΥΤΙΣΜΟΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΣΤΟΝ ΑΥΤΙΣΜΟ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ: Μαρία Παπαντωνίου Λογοπεδικός Μαρία Καμπούρογλου Λογοπεδικός Περιεχόμενα ΕΙΣΑΓΩΓΗ.... 3 ΟΡΙΣΜΟΙ..

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΣΩΜΑΤΩΜΕΝΕΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΣΤΙΣ ΔΟΜΕΣ ΥΓΕΙΑΣ

ΕΝΣΩΜΑΤΩΜΕΝΕΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΣΤΙΣ ΔΟΜΕΣ ΥΓΕΙΑΣ ΕΝΣΩΜΑΤΩΜΕΝΕΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΣΤΙΣ ΔΟΜΕΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΣυμπεριφορικήΥγεία» Θέματα Κλινικής Ψυχολογίας αλλά και Ψυχολογίας της Υγείας Απομάκρυνση από το κλασικό πρότυπο παροχής υπηρεσιών ψυχικής

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΚΑΥΚΙΑ ΘΕΟΔΩΡΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ 1 ο Μάθημα Προγραμματισμένα μαθήματα 2/10, 9/10, 16/10, 23/10, 30/10, 6/11, 13/11, 20/11, 27/11, 4/12, 11/12,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Γενική οργάνωση σεναρίου. 1. Προαπαιτούμενες γνώσεις και πρότερες γνώσεις των μαθητών

Γενική οργάνωση σεναρίου. 1. Προαπαιτούμενες γνώσεις και πρότερες γνώσεις των μαθητών Παράρτημα 1: Τεχνική έκθεση τεκμηρίωσης σεναρίου Το εκπαιδευτικό σενάριο που θα σχεδιαστεί πρέπει να συνοδεύεται από μια τεχνική έκθεση τεκμηρίωσής του. Η τεχνική αυτή έκθεση (με τη μορφή του παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

Νομοθεσία Εκπαιδευτικό πλαίσιο

Νομοθεσία Εκπαιδευτικό πλαίσιο Νομοθεσία Εκπαιδευτικό πλαίσιο Μέσα σ αυτό το πλαίσιο, η ειδική αγωγή δεν αποτελεί πλέον έναν εξειδικευμένο κλάδο, αλλά μια ευρεία επιστημονική περιοχή που προσεγγίζεται από διάφορες επιστήμες. Πέρα όμως

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Ενισχύστε την Αυτοπεποίθηση των Παιδιών Βελτιώνοντας & Μαθαίνοντας τον Γονεϊκό Τύπο!!! ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Κλεισθένους 12 (Στοά Κοββατζή) 1 ος όροφος Τηλ.: 2742029421 Κιν.: 6979985566

Διαβάστε περισσότερα

Μεταπτυχιακό στην Εκπαιδευτική/Σχολική Ψυχολογία

Μεταπτυχιακό στην Εκπαιδευτική/Σχολική Ψυχολογία Μεταπτυχιακό στην Εκπαιδευτική/Σχολική Ψυχολογία Στόχοι του Προγράμματος Ο γενικός στόχος του προγράμματος είναι η ανάπτυξη επιστημονικής γνώσης στη θεωρία και στην εφαρμογή των ψυχολογικών και κοινωνικών

Διαβάστε περισσότερα

Το Πρόγραμμα Κοινωνικής και Συναισθηματικής Αγωγής σε σχολεία της Κύπρου 2001-2009. 1. Ταυτότητα της Έρευνας

Το Πρόγραμμα Κοινωνικής και Συναισθηματικής Αγωγής σε σχολεία της Κύπρου 2001-2009. 1. Ταυτότητα της Έρευνας Το Πρόγραμμα Κοινωνικής και Συναισθηματικής Αγωγής σε σχολεία της Κύπρου 2001-2009 1. Ταυτότητα της Έρευνας Διοργανωτές: Κέντρο Εκπαιδευτικής Έρευνας (ΚΕΕΑ) και Κέντρο Έρευνας και Εφαρμογών Σχολικής Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

TEACCH: ΘΕΡΑΠΕΙΑ & ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ & ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ. Β. Α. Παπαγεωργίου Παιδοψυχίατρος

TEACCH: ΘΕΡΑΠΕΙΑ & ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ & ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ. Β. Α. Παπαγεωργίου Παιδοψυχίατρος TEACCH: ΘΕΡΑΠΕΙΑ & ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ & ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ Β. Α. Παπαγεωργίου Παιδοψυχίατρος Τι Είναι ο Αυτισμός; 1. Διαταραχή Επικοινωνίας: Επηρεάζει την κατανόηση και τη χρήση όλων των

Διαβάστε περισσότερα

ΣΠΟΥΔΩΝ 2010 ΟΔΗΓΟΣ ΤΑΧΥΡΥΘΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ

ΣΠΟΥΔΩΝ 2010 ΟΔΗΓΟΣ ΤΑΧΥΡΥΘΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ 2010 10-2011 ΤΑΧΥΡΥΘΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Το Ανοικτό Ίδρυμα Εκπαίδευσης είναι ένα σύγχρονο εκπαιδευτήριο προσανατολισμένο στην

Διαβάστε περισσότερα

Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία

Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΟΑΕΔ Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ: Μαρμαρινός Ιωάννης

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΤΕΣΤ ΑΝΙΧΝΕΥΣΗΣ ΤΗΣ ΔΥΣΛΕΞΙΑΣ ΣΤΟΥΣ ΕΝΗΛΙΚΕΣ(DAST) Δριδάκη Αργυρώ Α.Μ.: 10909 Κόλλια Δήμητρα Α.Μ.: 11283

ΤΟ ΤΕΣΤ ΑΝΙΧΝΕΥΣΗΣ ΤΗΣ ΔΥΣΛΕΞΙΑΣ ΣΤΟΥΣ ΕΝΗΛΙΚΕΣ(DAST) Δριδάκη Αργυρώ Α.Μ.: 10909 Κόλλια Δήμητρα Α.Μ.: 11283 ΤΟ ΤΕΣΤ ΑΝΙΧΝΕΥΣΗΣ ΤΗΣ ΔΥΣΛΕΞΙΑΣ ΣΤΟΥΣ ΕΝΗΛΙΚΕΣ(DAST) Δριδάκη Αργυρώ Α.Μ.: 10909 Κόλλια Δήμητρα Α.Μ.: 11283 Αναπτυξιακή Δυσλεξία Παγκόσμια Ομοσπονδία Νευρολογίας το 1968 «μια διαταραχή στα παιδιά τα οποία,

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΑΣ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΑΥΤΟΝΟΜΙΑΣ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ. Αγγελική Γενά & Πέτρος Γαλάνης Εθνικό & Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών

ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΑΣ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΑΥΤΟΝΟΜΙΑΣ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ. Αγγελική Γενά & Πέτρος Γαλάνης Εθνικό & Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΑΣ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΑΥΤΟΝΟΜΙΑΣ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ Αγγελική Γενά & Πέτρος Γαλάνης Εθνικό & Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών Προγράμματα Αυτοαπασχόλησης Ως προγράμματα αυτοαπασχόλησης ορίζονται τα

Διαβάστε περισσότερα

1. Εισαγωγή 2. Διαπιστεύσεις: Πιστοποίηση Ε.ΚΕ.ΠΙΣ. Πιστοποίηση ΕΛΟΤ EN ISO 9001:2000 3. Σκοπός του Προγράμματος 4. Κατηγορίες υποψηφίων που γίνονται

1. Εισαγωγή 2. Διαπιστεύσεις: Πιστοποίηση Ε.ΚΕ.ΠΙΣ. Πιστοποίηση ΕΛΟΤ EN ISO 9001:2000 3. Σκοπός του Προγράμματος 4. Κατηγορίες υποψηφίων που γίνονται 1. Εισαγωγή 2. Διαπιστεύσεις: Πιστοποίηση Ε.ΚΕ.ΠΙΣ. Πιστοποίηση ΕΛΟΤ EN ISO 9001:2000 3. Σκοπός του Προγράμματος 4. Κατηγορίες υποψηφίων που γίνονται δεκτοί στο πρόγραμμα - Προαπαιτούμενα 5. Η Βεβαιωση

Διαβάστε περισσότερα

Η ειδική αγωγή βρίσκεται σήμερα σε ένα κρίσιμο μεταίχμιο. Σε μια προσπάθεια προσδιορισμού της ταυτότητάς της ανάμεσα στο «ειδικό» και το «ενταξιακό»,

Η ειδική αγωγή βρίσκεται σήμερα σε ένα κρίσιμο μεταίχμιο. Σε μια προσπάθεια προσδιορισμού της ταυτότητάς της ανάμεσα στο «ειδικό» και το «ενταξιακό», Η ειδική αγωγή βρίσκεται σήμερα σε ένα κρίσιμο μεταίχμιο. Σε μια προσπάθεια προσδιορισμού της ταυτότητάς της ανάμεσα στο «ειδικό» και το «ενταξιακό», ως αναπόσπαστο κομμάτι της γενικής εκπαίδευσης, αποτελεί

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΣΤΟ ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΤΟ ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ

ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΣΤΟ ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΤΟ ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΣΤΟ ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΤΟ ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ 2011 ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ Τα σύγχρονα

Διαβάστε περισσότερα