\Έδοξεν τfη ~ βουλfη ~ καd τ Fω ~ δήμ Fω. Η αθηναϊκή δημοκρατία μιλάει με τις επιγραφές της

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "\Έδοξεν τfη ~ βουλfη ~ καd τ Fω ~ δήμ Fω. Η αθηναϊκή δημοκρατία μιλάει με τις επιγραφές της"

Transcript

1

2

3 \Έδοξεν τfη ~ βουλfη ~ καd τ Fω ~ δήμ Fω Η αθηναϊκή δημοκρατία μιλάει με τις επιγραφές της

4 Διοργάνωση έκθεσης: Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων για τον Κοινοβουλευτισμό και τη Δημοκρατία σε συνεργασία με το Υπουργείο Πολιτισμού - Γενική Διεύθυνση Αρχαιοτήτων και Πολιτιστικής Κληρονομιάς - Επιγραφικό Μουσείο ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΣ ΕΚΘΕΣΗΣ Η έκθεση βασίστηκε στην ιδέα της Μαρίας Λαγογιάννη-Γεωργακαράκου, διευθύντριας του Επιγραφικού Μουσείου, η οποία είχε και την επιστημονική επιμέλεια και την ευθύνη του σχεδιασμού μαζί με τον Κώστα Μπουραζέλη, καθηγητή Αρχαίας Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών. Από το Επιγραφικό Μουσείο συνεργάστηκαν: οι αρχαιολόγοι Π. Γρηγοριάδου, Α. Θέμος, Ε. Ζαββού, Ειρ.-Λ. Χωρέμη, Ειρ. Μαγκανιώτη, Γ. Χρυσοβιτσάνος και η ιστορικός Χρ. Συναρέλλη οι συντηρητές Στ. Τζανέκας, Η. Κάσσης, Ι. Πεγκούσης, Δ. Ασημακόπουλος, Χ. Γιαννουλόπουλος, Θ. Αρφάνης, Μ. Καριπίδη (Εργαστήριο Συντήρησης) Οργάνωση - Καλλιτεχνική επιμέλεια: Άννα Ενεπεκίδου, Μυρτώ Καρακωστάνογλου - Τμήμα Εκθέσεων του Ιδρύματος της Βουλής Αρχιτεκτονικός σχεδιασμός: Νίκος Κυριακόπουλος, Κωστής Χρυσός, αρχιτέκτονες Χρονολόγιο, επιλογή γραμματειακών πηγών: Γιώργος Σταθακόπουλος - Τμήμα Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων του Ιδρύματος της Βουλής Παραγωγή οπτικοακουστικών: Βουλή Τηλεόραση Γραφιστική επεξεργασία, ηλεκτρονική επεξεργασία σχεδίων - χαρτών: Looking A.E. Τεχνικές εργασίες: Αντώνης και Μάνος Λιγνός, Ακτίδης Photolab, Δημήτρης Τριανταφύλλου Ο οδηγός αυτός συνοδεύει την έκθεση «\Έδοξεν τfη ~ βουλfη ~ καd τ Fω~ δήμ Fω. H αθηναϊκή δημοκρατία μιλάει με τις επιγραφές της» ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΣ ΟΔΗΓΟΥ Επιστημονική επιμέλεια Β (επιγραφικού) Μέρους: Μ. Λαγογιάννη-Γεωργακαράκου, Π. Γρηγοριάδου. Ε. Ζαββού Επιμέλεια έκδοσης: Άννα Καραπάνου - Τμήμα Εκδόσεων του Ιδρύματος της Βουλής Συγγραφείς κειμένων από το Επιγραφικό Μουσείο: Π. Γρηγοριάδου, Ε. Ζαββού, Α. Θέμος, Μ. Λαγογιάννη-Γεωγρακαράκου, Ειρ. Μαγκανιώτη, Ειρ.-Λ. Χωρέμη, Χρ. Συναρέλλη, Γ. Χρυσοβιτσιάνος Μεταφράσεις επιγραφών από το Επιγραφικό Μουσείο: Π. Γρηγοριάδου, Ε. Ζαββού, Α. Θέμος, Ειρ.-Λ. Χωρέμη Μεταφράσεις επιγραφών από το Πανεπιστήμιο Αθηνών (Τμήμα Αρχαίας Ιστορίας): Σ. Ανεζίρη, Ν. Μπιργάλιας, Κ. Μπουραζέλης, Α. Ραμού-Χαψιάδη Συγγραφείς κειμένων από το Ίδρυμα της Βουλής: Άννα Καραπάνου, Γιώργος Σταθακόπουλος Πολυτονικά κείμενα επιγραφών: ΑΝΑΓΡΑΜΜΑ Μ. & Ε. Μπαλή Ο.Ε. Καλλιτεχνικός σχεδιασμός: Θύμιος Πρεσβύτης _ Θεόδωρος Αναγνωστόπουλος (Peak advertising) Παραγωγή: Peak advertising Εκτύπωση: Πέργαμος Α.Β.Ε.Ε. Για την παραχώρηση υλικού, ευχαριστούμε θερμά τους: A Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων, Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα - Ανασκαφές στην αρχαία Αγορά, Βιβλιοθήκη της Βουλής, Γεννάδειο Βιβλιοθήκη, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, Νομισματικό Μουσείο, Εθνικό Ιστορικό Μουσείο, Επιγραφικό Μουσείο, Εν Αθήναις Αρχαιολογική Εταιρεία, Μουσείο Μπενάκη-Φωτογραφικά Αρχεία, καθώς και τον Παναγιώτη Στέφο και το Κέντρο Ελληνικής Μουσικής Κληρονομιάς ΛύρΑυλος για την ευγενική παραχώρηση της μουσικής. έκδοσης ΙΔΡΥΜΑ ΤΗΣ ΒΟΥΛΗΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΕΥΤΙΣΜΟ ΚΑΙ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Βασ. Σοφίας Αθήνα τηλ.: , fax: κειμένων και εικόνων επιγραφών ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ - ΕΠΙΓΡΑΦΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ Απαγορεύεται η ολική ή μερική ανατύπωση, αναδημοσίευση ή αναπαραγωγή των κειμένων ή της εικονογράφησης του παρόντος τεύχους χωρίς την έγγραφη άδεια του Επιγραφικού Μουσείου. ISBN

5 \Έδοξεν τfη ~ βουλfη ~ καd τ Fω~ δήμ Fω Η αθηναϊκή δημοκρατία μιλάει με τις επιγραφές της

6

7 Περιεχόμενα Πρόλογος του Προέδρου της Βουλής Πρόλογος του Yπουργού Πολιτισμού A Μέρος: Η αθηναϊκή δημοκρατία Χαρακτηριστικά και παράγοντες της αθηναϊκής δημοκρατίας Η Αγορά της Αθήνας: έδρα των διοικητικών οργάνων της δημοκρατίας Χρονολόγιο B Μέρος: H αθηναϊκή δημοκρατία μιλάει με τις επιγραφές της Η γέννηση της δημοκρατίας και των ψηφισμάτων Όψεις της δομής και της λειτουργίας της διαμορφωμένης αθηναϊκής δημοκρατίας 1. Οργάνωση και αρμοδιότητες των αρχών του αθηναϊκού κράτους έως το τέλος των κλασικών χρόνων 2. Έκδοση και δημοσιοποίηση των ψηφισμάτων σύντομη περιγραφή του τυπικού τους 3. Kλάδοι δημόσιας οργάνωσης και δραστηριοτήτων: νόμοι, δημόσια έργα, λατρεία 4. Αθηναϊκή δημοκρατία και εξωτερική πολιτική (αθηναϊκή ηγεμονία, συνθήκες-συμμαχίες, άμυνα, πολεμικές επιχειρήσεις, ίδρυση αποικιών-κληρουχιών) 5. Τιμητικά ψηφίσματα της αθηναϊκής δημοκρατίας για πολίτες της και ξένους Οι περιπέτειες της αθηναϊκής δημοκρατίας κατά τον 5ο αι. π.χ. Περίοδοι περιορισμών στοιχείων του δημοκρατικού πολιτεύματος. Ποινές καταλυόντων τη δημοκρατία και τιμές των υποστηρικτών της Αγώνες, περιορισμοί και προσαρμοστικότητα της αθηναϊκής δημοκρατίας: από την αναμέτρηση με τη Μακεδονία έως και τα ρωμαϊκά χρόνια Επίμετρο: Από το αρχαίο ψήφισμα στο Φύλλο Eφημερίδος της Κυβερνήσεως: στην αρχαιότητα το ψήφισμα σήμερα τι; Παράρτημα: Αποσπάσματα από αρχαίους συγγραφείς σε νεοελληνική μετάφραση Κατάλογος εκθεμάτων Κατάλογος εικόνων εκτός έκθεσης Βιβλιογραφία

8 Η Αθηναϊκή Δημοκρατία είναι, αναμφισβήτητα, το πιο σημαντικό, το πιο μελετημένο, το πιο επίκαιρο πολιτειακό θέμα της ελληνικής ιστορίας των κλασικών χρόνων. Δεν είναι, άλλωστε, μόνο η αρχαιότερη δημοκρατία. Είναι η πιο δομημένη, λειτουργική, παραγωγική και στέρεη ανάμεσα στις δημοκρατίες της εποχής της. Η εξέλιξη και η ωρίμανσή της συνυφαίνεται άρρηκτα με την ιστορία της πιο δημιουργικής πόλης-κράτους της αρχαιότητας. Βασικό χαρακτηριστικό της Αθηναϊκής Δημοκρατίας είναι η αέναη εξελικτική πορεία της. Οι μεταρρυθμίσεις που γνώρισε έρχονταν να αντιμετωπίσουν τα προβλήματα, τις ανάγκες, τις απαιτήσεις της εξελισσόμενης κοινωνικής πραγματικότητας. Γίνονταν, με πρωτοβουλία διακεκριμένων πολιτικών προσώπων, που εξέφραζαν τις επιθυμίες και τα αιτήματα πλατιών στρωμάτων του αθηναϊκού λαού. Φορέας αυτής της πραγματικότητας ήταν ο Δήμος, το σώμα των Αθηναίων πολιτών. Ήταν, έτσι, η Αθηναϊκή Δημοκρατία το αποτέλεσμα διαρκούς διαλόγου ανάμεσα στους πολίτες και τους ηγέτες τους. Νομοθέτης ήταν ο ίδιος ο Δήμος. Οι νόμοι παράγονταν συνεχώς, με βάση μια προκαθορισμένη διαδικασία, και ο Δήμος μπορούσε να τους καταργήσει. Τα ψηφίσματα, όπως άλλωστε προκύπτει και από την έννοια του όρου, ήταν προϊόν δημοκρατικής ψηφοφορίας. Νόμοι και ψηφίσματα αναγράφονταν σε μαρμάρινες στήλες προκειμένου να είναι προσιτοί σε όλους τους πολίτες. Αυτή, ακριβώς, η πρακτική άφησε πλούσιο υλικό, που μας επιτρέπει, σήμερα, να μελετήσουμε και να κατανοήσουμε τη λειτουργία της Δημοκρατίας στην Αθήνα. Η έκθεση που παρουσιάζεται στον Εκθεσιακό Χώρο του Ιδρύματος της Βουλής των Ελλήνων για τον Κοινοβουλευτισμό και τη Δημοκρατία, με τον τίτλο «\Έδοξεν τfη ~ βουλfη ~ καd τ Fω~ δήμ Fω. Η αθηναϊκή δημοκρατία μιλάει με τις επιγραφές της», αναδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο ο Δήμος της Αθήνας νομοθετούσε και επέβλεπε την τήρηση των αποφάσεών του. Μέσα από τα εκθέματα παρουσιάζεται η εξέλιξη και η τυποποίηση των διαδικασιών για την προετοιμασία και την έκδοση ψηφισμάτων, που κάλυπταν όλους τους τομείς της δημόσιας ζωής: από την εξωτερική πολιτική μέχρι την απόδοση τιμών σε επιφανείς πολίτες. Εκτίθεται, ακόμη, σημαντικό υλικό, που συμβάλλει στη γνώση και την καλύτερη κατανόηση της λειτουργίας της Αθηναϊκής Πολιτείας, της διαμόρφωσης της Αθηναϊκής Επικράτειας αλλά και των χώρων που συνεδρίαζαν τα όργανα της Πολιτείας. 8-9

9 Από τη μελέτη των ψηφισμάτων, αλλά και του τρόπου συμμετοχής των πολιτών σε όλες τις διαδικασίες της διακυβέρνησης της πόλης-κράτους, εντοπίζουμε τις ιδέες, που αναβίωσαν στη Δυτική Ευρώπη, κατά την Αναγέννηση, που ενέπνευσαν τους συνταγματικούς νομοθέτες στα τέλη του 18ου αιώνα στις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Γαλλία, αλλά και που οδήγησαν, ανάμεσα στ άλλα, στη διαμόρφωση των σημερινών δημοκρατιών. Στον οδηγό αυτό περιλαμβάνεται και σύνοψη των εκτενών κειμένων, που απαρτίζουν τον Επιστημονικό Κατάλογο Επιγραφών, που εκδίδεται από το Επιγραφικό Μουσείο παράλληλα και με αφορμή την έκθεση, καθώς και άλλο εποπτικό υλικό. Ευχαριστούμε τον υπουργό Πολιτισμού και τις υπηρεσίες του Υπουργείου, ιδιαίτερα δε τη διευθύντρια του Επιγραφικού Μουσείου δρ Μαρία Λαγογιάννη-Γεωργακαράκου, η οποία και κατέθεσε την πρόταση για την παρούσα έκθεση. Ευχαριστούμε όλους όσοι συμμετείχαν στην επιλογή των μνημείων και τη συγγραφή των συνοδευτικών κειμένων, τους συνεργάτες του Επιγραφικού Μουσείου και την επιστημονική ομάδα του Πανεπιστημίου Αθηνών, που εργάστηκε με επικεφαλής τον καθηγητή Κώστα Μπουραζέλη. Ευχαριστούμε όλους τους φορείς που προσέφεραν πρόσθετο υλικό, όπως την A Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων, την Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα, την Εν Αθήναις Αρχαιολογική Εταιρεία, τη Βιβλιοθήκη της Βουλής, τη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη, το Εθνικό Ιστορικό Μουσείο, το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, το Νομισματικό Μουσείο, το Μουσείο Μπενάκη. Ευχαριστούμε, επίσης, το προσωπικό του Ιδρύματος της Βουλής των Ελλήνων για τον Κοινοβουλευτισμό και τη Δημοκρατία, καθώς και τον τηλεοπτικό σταθμό της Βουλής. Δημήτριος Σιούφας Πρόεδρος της Βουλής των Ελλήνων Πρόεδρος του Ιδρύματος της Βουλής των Ελλήνων για τον Κοινοβουλευτισμό και τη Δημοκρατία

10

11 Η αθηναϊκή δημοκρατία είναι για το σύγχρονο κόσμο αντικείμενο μελέτης, ερμηνείας, θαυμασμού, και ακόμη, σύμβολο έμπνευσης και διεκδίκησης. Τα μοναδικά πρωτότυπα μνημεία των αρχαίων επιγραφών συνιστούν μια πρωτογενή και θεμελιώδη πηγή που δεν επιδέχεται αμφισβητήσεις. Χωρίς διάμεσα ή παρεμβάσεις οι αρχαίες επιγραφές μιλούν για την πρώτη δημοκρατία της παγκόσμιας ιστορίας και βοηθούν στην κατανόηση της λειτουργίας των βασικών πτυχών της και της εξελικτικής πορείας της. Υπερβαίνοντας τη φθορά των αιώνων, μεγάλο μέρος των επιγραφών αυτών σώζεται και φυλάσσεται στο Επιγραφικό Μουσείο. Χαιρετίζω, λοιπόν, αυτήν την τόσο σημαντική έκθεση, ιδέα που υλοποιήθηκε με ένα μεγάλο μέρος πρωτοτύπων επιγραφικών μνημείων στον Εκθεσιακό Χώρο του Ιδρύματος της Βουλής των Ελλήνων για τον Κοινοβουλευτισμό και τη Δημοκρατία. Χαιρετίζω, ακόμη, την πρωτοποριακή συνεργασία του Επιγραφικού Μουσείου με το Πανεπιστήμιο Αθηνών για το σχεδιασμό και την επιστημονική επιμέλεια της έκθεσης. Στις μέρες μας οι έννοιες Δημοκρατία, Παιδεία, Πολιτισμός είναι αλληλένδετες. Ας αφήσουμε τους φθεγγόμενους λίθους του Επιγραφικού Μουσείου να μιλήσουν για όλα αυτά που συγκινούν, εμπνέουν, διδάσκουν και εξυψώνουν. Μιχάλης Λιάπης Υπουργός Πολιτισμού

12 Χαρακτηριστικά και παράγοντες της αθηναϊκής δημοκρατίας Η δημοκρατία είναι η μορφή του πολιτεύματος στην οποία η βούληση του συνόλου του λαού διαμορφώνει τη βούληση της κοινότητας ή της πολιτείας. Κατά τον Αριστοτέλη η δημοκρατία είναι μία από τις τρεις γνήσιες και ορθές μορφές πολιτεύματος οι δύο άλλες είναι η βασιλεία και η αριστοκρατία. Ιστορικά η λέξη δημοκρατία εμφανίζεται στην αρχαία Ελλάδα για να δηλώσει αρχικά μια πολιτική αντίληψη που εκφράζεται από κάποιο συγκεκριμένο κόμμα, το δημοκρατικό, και όχι ένα συγκεκριμένο τύπο κρατικής οργάνωσης. Το δημοκρατικό αυτό κόμμα αντιτίθεται στην ουσία προς το ολιγαρχικό, αριστοκρατικό κόμμα, που επιδίωκε τη συγκέντρωση της εξουσίας στα χέρια λίγων οικονομικά ισχυρών οικογενειών. Στο δημοκρατικό πολίτευμα ο πολίτης μετέχει στα κοινά και αποφασίζει ο ίδιος για την τύχη τη δική του και της πατρίδας του. Το σύνολο των πολιτών είναι η βάση και η ουσία της δημοκρατίας. Η δομή των πόλεων-κρατών και το ολιγάριθμο του πληθυσμού τους εξηγούν γιατί στην αρχαιότητα κατέστη δυνατή η άμεση δημοκρατία, έκφραση της οποίας ήταν η εκκλησία του δήμου, που αποτελούσε βασικό όργανο της λαϊκής διακυβέρνησης. Η αθηναϊκή δημοκρατία δεν είναι μόνο η αρχαιότερη, αλλά και η πιο δομημένη, λειτουργική, παραγωγική και στερεή ανάμεσα στις δημοκρατίες της εποχής της, ενώ η εξέλιξη και ωρίμανσή της συνυφαίνεται άρρηκτα με την ιστορία της πιο δημιουργικής πόλης-κράτους της αρχαιότητας. Η άμεση αθηναϊκή δημοκρατία δεν δημιουργήθηκε από κάποια μαζική κινητοποίηση των οικονομικά κατώτερων βαθμίδων του πληθυσμού. Δεν συνιστά προϊόν επανάστασης, όπως πολλές από τις σύγχρονες δημοκρατίες. Αντίθετα, υπήρξε αποτέλεσμα συγκεκριμένων αποφάσεων ορισμένων μελών των αριστοκρατικών οικογενειών. Όμως και πάλι, οι ενέργειες αυτές δεν έγιναν για να υλοποιηθεί κάποια προϋπάρχουσα (προγραμματική) θεωρία ανάδειξης και προστασίας απαράγραπτων φυσικών δικαιωμάτων του πολίτη. Συνιστούσαν προσπάθειες αντιμετώπισης συγκεκριμένων πρακτικών προβλημάτων (στρατιωτικής, οικονομικής, κοινωνικής ή πολιτικής φύσης). Παράλληλα, δεν αποκλείονται και οι περιπτώσεις όπου πρωτοβουλίες εκδημοκρατισμού χρησιμοποιήθηκαν ως μέσα επίτευξης ίδιων στόχων από τους εμπνευστές τους, στο πλαίσιο του ανταγωνισμού για πολιτική εξουσία. Η πορεία, λοιπόν, προς την ώριμη δημοκρατία του 5ου αιώνα αρθρώνεται από σαφή, συγκεκριμένα γεγονότα καθένα από τα οποία μάλιστα, αν και αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση για το επόμενό του, θεωρείται από τους συγχρόνους του (ή τους εμπνευστές του) η οριστική κατάληξή της. Δεν υπάρχει ένα ιδανικό δημοκρατίας -υποθήκη για τις επερχόμενες γενιές Αθηναίων. Σε πολιτειακό επίπεδο, αυτά τα συγκεκριμένα γεγονότα είναι οι προτάσεις, τα μέτρα, οι μεταρρυθμίσεις ή νομοθεσίες του Δράκοντα, του Σόλωνα, του Κλεισθένη, του Θεμιστοκλή, του Εφιάλτη και τέλος του Περικλή. Όλοι τους, όπως και οι ολιγαρχικοί ή αριστοκρατικοί αντίπαλοί τους, ήταν μέλη εξεχουσών αριστοκρατικών οικογενειών. Υπάρχει όμως μία πολύ σημαντική παράμετρος. Όλες αυτές οι μεταρρυθμίσεις γίνονταν για να αντιμετωπιστούν καινούρια προβλήματα, νέες ανάγκες και απαιτήσεις της κοινωνικής πραγματικότητας. Φορέας αυτής της πραγματικότητας ήταν ο δήμος, και κυρίως οι δύο κατώτερες οικονομικά βαθμίδες του, οι ζευγίτες και οι θήτες. Οι ανάγκες τους συνήθως είχαν να κάνουν με την οικονομική τους θέση. Οι απαιτήσεις τους ήταν το αποτέλεσμα της ολο-

13 H ΑΘΗΝΑΪΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Παράσταση τριήρους από το ανάγλυφο Lenormant, π.χ. Αθήνα, Μουσείο Ακροπόλεως.

14 Χαρακτηριστικά και παράγοντες της αθηναϊκής δημοκρατίας ένα και μεγαλύτερης συμμετοχής τους στην άμυνα της πόλης-κράτους. Όλα τα βήματα προς τη δημοκρατία έγιναν στο πλαίσιο στρατιωτικών επιτυχιών των οπλιτών και της συνεισφοράς των θητών στο ναυτικό πόλεμο. Συνεπώς, οι δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις αν και πραγματοποιούνταν με πρωτοβουλία διακεκριμένων πολιτικών προσώπων, πάντα αυτά είχαν διαισθανθεί τις επιθυμίες των πλατιών στρωμάτων του αθηναϊκού λαού. Η δημοκρατία είναι λοιπόν το αποτέλεσμα του διαρκούς διαλόγου μεταξύ των πολιτών και των ηγετών τους. Τέλος, η ανάμνηση της τυραννίδας των Πεισιστρατιδών και ο φόβος για μια νέα, αποτελεί έναν άλλο παράγοντα ενίσχυσης της δημοκρατίας. Ο φόβος αυτός λειτουργεί ενοποιητικά: τόσο ο λαός, όσο και οι αριστοκράτες ιδίως οι τελευταίοι μοιράζονται τόσο αυτόν το φόβο όσο και την απέχθεια προς μια τέτοια προοπτική. Δεν είναι τυχαίο ότι οι Τυραννοκτόνοι, Aρμόδιος και Αριστογείτονας, αποτελούν ιδρυτικό μύθο της δημοκρατίας. Η εξέλιξη του πολιτεύματος στην Αθήνα Τον 8ο και τον 7ο αι. π.χ., στην Αθήνα, όπως στις περισσότερες ελληνικές πόλεις, την εξουσία είχαν τα αριστοκρατικά γένη (ευπατρίδαι, γνώριμοι, εσθλοί), τα οποία διοικούσαν την πόλη μέσω της βουλής του Αρείου Πάγου και σύμφωνα με το εθιμικό δίκαιο (θέμιστα). Από τον 7ο αιώνα, οι χωρικοί και οι βιοτέχνες συμμετείχαν ενεργά στην άμυνα της πόλης. Ωστόσο, λόγω των οικονομικών συνθηκών αναγκάζονταν να υποθηκεύσουν τη γη και την ελευθερία τους. Η κοινωνική δυσαρέσκεια που προκλήθηκε είχε κύριο αίτημα την παραγραφή των χρεών αλλά και τη μεγαλύτερη συμμετοχή των μεσαίων τάξεων στη διοίκηση. Για να εκτονωθεί η κατάσταση, οι αριστοκράτες επιστράτευσαν από τις τάξεις τους, τους νομοθέτες. Έτσι, ο Δράκων το 624 ή 621 π.χ. θέσπισε για πρώτη φορά γραπτούς νόμους. Το 594/3 π.χ. ο Σόλων θα προχωρήσει ακόμη πιο πέρα: θα καταργήσει τα χρέη και τους δυσβάστακτους όρους δανεισμού (σεισάχθεια) ενώ θα μεταβάλει το πολίτευμα με την ίδρυση ενός δεύτερου, πιο αντιπροσωπευτικού συμβουλίου: τη βουλή των τετρακοσίων που μαζί με τον Άρειο Πάγο ανέλαβε τη διοίκηση της πόλης. Παράλληλα, η εκκλησία του δήμου (δηλαδή η συνέλευση των πολιτών) η συμμετοχή στην οποία εξασφαλιζόταν από την κατοχή συγκεκριμένου γεωργικού εισοδήματος και είχε ρόλο καθαρά τυπικό περιέλαβε όλο το σώμα των πολιτών και απέκτησε διοικητικές και δικαστικές αρμοδιότητες. Έτσι, δημιουργήθηκε ένα μεικτό πολίτευμα με αριστοκρατικούς και πρώιμους δημοκρατικούς θεσμούς, το οποίο θα αποτελέσει το πρότυπο για όλους τους μεταγενέστερους μετριοπαθείς ολιγαρχικούς («πάτριος πολιτεία»). Ωστόσο οι κοινωνικές και οικονομικές διαμάχες θα οδηγήσουν όπως και σε άλλες ελληνικές πόλεις στην εγκαθίδρυση τυραννίδας από τον Πεισίστρατο και τους γιους του (561/0-510 π.χ.). Αν και δεν άλλαξαν τα πολιτειακά όργανα, στην πράξη όλες οι αποφάσεις λαμβάνονταν από τους τυράννους. Η αναταραχή που θα ακολουθήσει την πτώση του καθεστώτος, με τις σπαρτιατικές επεμβάσεις και τους πολιτικούς ανταγωνισμούς, θα αναγκάσει κάποιες αριστοκρατικές οικογένειες να προσεταιριστούν το λαό, προκειμένου να αντιμετωπίσουν εσωτερικούς και εξωτερικούς εχθρούς. Έτσι το 508/7 π.χ. ο Κλεισθένης θα εισαγάγει μέτρα που θεωρητικά και πρακτικά εγκαινιάζουν 14-15

15 ένα νέο πολίτευμα: τη δημοκρατία. Δημιουργεί δέκα νέες πολιτικές φυλές με βάση τις οποίες διαρθρώνονται όλα τα όργανα της πόλεως και παραχωρεί στους δήμους τοπική αυτοδιοίκηση. Αντικαθιστά τη βουλή των τετρακοσίων με αυτή των πεντακοσίων, η οποία έχει νομοπαρασκευαστικές, διοικητικές, ελεγκτικές και δικαστικές εξουσίες. Παράλληλα, καθιστά την εκκλησία του δήμου το ανώτατο, τακτικά συνερχόμενο, νομοθετικό και δικαστικό σώμα, ενώ ιδρύει και συλλογικά αντιπροσωπευτικά όργανα διοίκησης. Το νέο πολίτευμα θα ενδυναμωθεί χάρη στις πολεμικές επιτυχίες (απόκρουση Σπαρτιατών, νίκες στους Περσικούς πολέμους Μαραθώνας 490 π.χ., Σαλαμίνα 480 π.χ., Πλαταιές 479 π.χ.). Η συμμετοχή των κατώτερων εισοδηματικών τάξεων ως κωπηλατών στον πανίσχυρο αθηναϊκό στόλο (Θεμιστοκλής 482 π.χ.) θα οδηγήσει στην απόλυτη, ριζοσπαστική δημοκρατία. Τελευταίο εμπόδιο σε αυτή την πορεία αποτελεί ο Άρειος Πάγος, που θα δει τον Εφιάλτη (462 π.χ.) να του αφαιρεί τις πολιτικές εξουσίες. Όταν στο εξής οι Αθηναίοι θα μιλούν για δημοκρατία, θα αναφέρονται αποκλειστικά στη μετά το 462 εκδοχή της. Υπό την πολιτική κυριαρχία του Περικλή (458/7-429 π.χ.) σταδιακά εφαρμόζονται όλοι οι γνωστοί δημοκρατικοί θεσμοί: άρση των οικονομικών περιορισμών για την ανάληψη αξιωμάτων. σύντομη θητεία (συνήθως ένα έτος) σε αυτά. ανάδειξη με κλήρωση με εξαίρεση τους δέκα στρατηγούς, που είναι αιρετοί και επανεκλέξιμοι λόγω της ιδιαίτερης σημασίας του αξιώματός, το οποίο λειτουργεί και ως μέσο ανάδειξης και κυριαρχίας ισχυρών πολιτικών ανδρών. κρατική αποζημίωση (μισθοφορά) για την άσκηση αξιώματος. έλεγχος όλων των αξιωματούχων από την εκκλησία. ισηγορία (το δικαίωμα δηλαδή του καθενός να συμβουλεύσει δημόσια τους Όστρακα οστρακισμού με τα ονόματα των Θεμιστοκλή, Αριστείδη, Κίμωνα, Περικλή και Αλκιβιάδη, π.χ. Αθήνα, Μουσείο Αρχαίας Αγοράς.

16 Χαρακτηριστικά και παράγοντες της αθηναϊκής δημοκρατίας συμπολίτες του). ισονομία (ισότητα μέσω του νόμου, δηλαδή επέκταση των πολιτικών δικαιωμάτων, αλλά και ισότητα ενώπιον του νόμου, δηλαδή ίση μεταχείριση όλων στα δικαστήρια, με βάση τους γραπτούς νόμους). αποφάσεις συλλογικών οργάνων με ψηφοφορία. οστρακισμός: δηλαδή δεκαετής προληπτική εξορία εν δυνάμει επικίνδυνων ανδρών για τη δημοκρατία. λειτουργίες: υποχρεωτική χρηματοδότηση και οργάνωση από τους πλουσίους πολίτες κρατικών δραστηριοτήτων (θεατρικοί αγώνες, τριήρεις, πομπές κ.λπ.). Πηγές χρηματοδότησης της δημοκρατικής Αθήνας ήταν τα μεταλλεία του Λαυρίου και κυρίως η A Αθηναϊκή ή Δηλιακή Συμμαχία (478/7-404 π.χ.), η οποία περιλάμβανε τις περισσότερες πόλεις του Αιγαίου και της Μικράς Ασίας και είχε στόχο την απομάκρυνση του περσικού κινδύνου (μάχη στον Ευρυμέδοντα - Κίμων 468(;) π.χ., εκστρατείες στην Αίγυπτο 460/ π.χ. και την Κύπρο π.χ., Καλλίειος ειρήνη 449 π.χ.). Γρήγορα όμως μεταμορφώνεται σε μέσο για οικονομική και στρατιωτική κυριαρχία της Αθήνας (πολιτειακές και δικαστικές επεμβάσεις στις πόλεις-μέλη, αυστηρή φορολογία, μεταφορά συμμαχικού ταμείου στην Αθήνα το 454 π.χ. και αντίστοιχη χρηματοδότηση δημόσιων έργων π.χ. οικοδομικό πρόγραμμα Ακροπόλεως), η οποία καταστέλλει τις αποστασίες σκληρά (Θάσος π.χ., Σάμος π.χ. κ.ά.). Η Σπάρτη ανησυχεί για την ασφάλεια της Πελοποννησιακής Συμμαχίας και εκλαμβάνει κάποιες κινήσεις της Αθήνας ως αμφισβήτηση της κυριαρχίας της στον ελλαδικό χώρο. Δοκιμάζει τις αντοχές της αντιπάλου της στον Πρώτο Πελοποννησιακό πόλεμο ( /5 π.χ.) και καιροφυλακτεί. Όμως το σύστημα των δύο συμμαχιών είναι τόσο περίπλοκο ώστε θα εξαναγκάσει τις δύο δυνάμεις να συρθούν σε σύγκρουση. Ο μακροχρόνιος Πελοποννησιακός πόλεμος ( π.χ.) είναι πόλεμος φθοράς και η λήξη του θα βρει την Αθήνα να χάνει το στόλο της, τη συμμαχία της, τα τείχη και το πολίτευμά της. Ήδη από το 411 π.χ. οι ολιγαρχικοί θα επιχειρήσουν μια πρώτη, βραχύβια, νομιμοφανή ανατροπή της δημοκρατίας (βουλή των τετρακοσίων, πολιτικό σώμα 5.000). Το ίδιο βραχύβιο ( π.χ.) θα είναι και το παράνομο καθεστώς των Τριάκοντα Τυράννων. Πολύ σύντομα η δημοκρατία αποκαταστάθηκε στην Αθήνα (403 π.χ.) και μάλιστα στη μαζική, λαϊκή της μορφή για να λειτουργήσει αποτελεσματικά έως το 322 π.χ. Η διαφορά είναι τώρα ότι πρέπει να επιβιώσει χωρίς τα τεράστια χρηματικά ποσά της προηγούμενης περιόδου. Αυτό το επιτυγχάνει με περαιτέρω επαγγελματοποίηση της πολιτικής οργάνωσης. Οι υπηρεσίες και οι συλλογικές αρχές στους τομείς της οικονομίας, της διοίκησης και της νομοθετικής προετοιμασίας (π.χ. θεσμός νομοθετών) εξειδικεύονται, ενώ οι στρατηγοί αυτονομούνται. Η θέσπιση όλο και μεγαλύτερου εκκλησιαστικού μισθού φανερώνει κάποια κόπωση στη συμμετοχή των κατώτερων στρωμάτων στα κοινά αλλά και βελτίωση των δημόσιων εσόδων. Σε γενικές γραμμές η δημοκρατία λειτουργεί σωστά, αφού η Αθήνα μένει ανεπηρέαστη από τα μεγάλα κοινωνικά προβλήματα του 4ου αιώνα (εμφύλιες συγκρούσεις ολιγαρχικών και δημοκρατικών, ανεργία, ληστεία κ.ά.). Φορείς της πολιτικής και οικονομικής σταθερότητας είναι επαγγελματίες πολιτικοί-ρήτορες, όπως ο Καλλίστρατος, ο Λυκούργος ή ο Δημοσθένης

17 Η Αθήνα από νωρίς και μαζί με άλλες πόλεις-κράτη θα εμπλακεί σε μάταιους πολέμους εναντίον της κυριαρχίας της Σπάρτης ( π.χ., π.χ.). Για το σκοπό αυτό θα επανιδρύσει και τη ναυτική της συμμαχία (Β Αθηναϊκή Συμμαχία, 378/7-338 π.χ.), αλλά σε πιο μετριοπαθή βάση σε σχέση με αυτήν του 5ου αιώνα. Παράλληλα, θα επιχειρήσει με σχετική επιτυχία την επανασύσταση του στόλου της (Κόνων). Η άνοδος της Θήβας αναγκάζει την Αθήνα να συμμαχήσει με τον παλαιό εχθρό (Σπάρτη) εναντίον της νέας δύναμης ( π.χ.). Τέλος, υποχρεώνεται για άλλη μια φορά να αντιμετωπίσει τις συντονισμένες αποστασίες των μελών της συμμαχίας της (Συμμαχικός πόλεμος, π.χ.). Το κενό εξουσίας που δημιουργούν οι συνεχείς πόλεμοι, οι συμμαχίες, οι ανακωχές, οι αλλαγές στρατοπέδων έρχεται να καλύψει ταχύτατα ο βασιλιάς της Μακεδονίας Φίλιππος Β. Η Αθήνα αντιδρά απρόθυμα και ανοργάνωτα. Όταν επιτέλους θα ενεργοποιηθεί, θα οδηγηθεί στην αποφασιστική μάχη της Χαιρώνειας (338 π.χ.), όπου και θα ηττηθεί. Αν και αναγκάζεται να συμμετάσχει στην Ελληνική Συμμαχία του Μακεδόνα βασιλιά, η Αθήνα διατηρεί την ανεξαρτησία και τη δημοκρατία της. Μετά το θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου, οι Αθηναίοι θα ηγηθούν της κοινής προσπάθειας αποτίναξης της έμμεσης μέχρι τότε μακεδονικής κυριαρχίας για να ηττηθούν και πάλι (Λαμιακός πόλεμος, π.χ.). Ο Μακεδόνας αντιβασιλιάς Αντίπατρος τοποθετεί φρουρά στην πόλη, καταργεί τη δημοκρατία και εγκαθιδρύει αυστηρή φιλομακεδονική ολιγαρχία. Αρκετοί μελετητές τοποθετούν εδώ το τέλος της αθηναϊκής δημοκρατίας. Για ένα μεγάλο διάστημα του 3ου αι. π.χ., η Αθήνα υφίσταται τις συνέπειες των πολέμων των Διαδόχων του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Τυπικά είναι μια ανεξάρτητη και αυτοδιοικούμενη πόλη. στην πράξη όμως το πολίτευμά της μεταβάλλεται συνεχώς ανάλογα με τις επιθυμίες των κατά καιρούς Μακεδόνων επικυρίαρχών της. Αυτοί είναι κυρίως ο Κάσσανδρος (γιος του Αντίπατρου) και ο Δημήτριος ο Πολιορκητής. Έτσι, από το 322 έως το 287 π.χ. οι Αθηναίοι βλέπουν όλα τα είδη πολιτευμάτων (δημοκρατίες, μετριοπαθείς δημοκρατίες-τιμοκρατίες, ολιγαρχίες, τυραννίδα). Η μόνη που μένει σταθερή είναι η μακεδονική φρουρά στον Πειραιά. Μόλις η Αθήνα κερδίζει την ανεξαρτησία της (287 π.χ.) εγκαθιδρύει και πάλι τη δημοκρατία. Βέβαια πρόκειται για μια δημοκρατία χωρίς πόρους, χωρίς τον Πειραιά και η οποία έχει ανάγκη από τη φιλοτιμία των πλούσιων πολιτώνευεργετών. Ωστόσο, η εκκλησία του δήμου λειτουργεί συστηματικά. Οι φυλές γίνονται δώδεκα και οι βουλευτές 600. Η αναβίωση αυτή θα τερματιστεί με την ήττα στο Χρεμωνίδειο πόλεμο ( π.χ.), την τελευταία απόπειρα της πόλης να πρωταγωνιστήσει στα ελληνικά πράγματα. Οι νικητές βασιλείς της Μακεδονίας (Αντιγονίδες) θα κυβερνήσουν με μετριοπάθεια ( π.χ.) και σταδιακά θα παραχωρήσουν μια ψευδοδημοκρατική αυτονομία. Το 229 π.χ. οι Μακεδόνες αποσύρονται και ανοίγει η δεύτερη και τελευταία περίοδος αναβίωσης της δημοκρατίας. Είναι ήσυχη και αυστηρά περιορισμένη στις εσωτερικές της υποθέσεις. Η ρητορική της είναι μεγαλοπρεπής (θεοποίηση του Δήμου και αργότερα της ίδιας της Δημοκρατίας), ωστόσο πολλά αξιώματα γίνονται άμισθα, αιρετά και μονοπωλούνται από πλούσιες

18 Χαρακτηριστικά και παράγοντες της αθηναϊκής δημοκρατίας οικογένειες. Εγγυητής της ανεξαρτησίας είναι η Ρώμη. Η Αθήνα είναι από τις πρώτες πόλεις που επισήμως ονομάζεται «φίλη και σύμμαχος» της Ρώμης, τίτλος που στο εξής θα την ακολουθεί πιστά ( π.χ.). Ως ανταμοιβή θα της παραχωρηθεί η Δήλος (167 π.χ.) και τα τεράστια κέρδη που αποφέρει το εκεί εμπόριο δούλων. Αυτά τα κέρδη θα τα καρπωθούν μόνο τα ανώτερα στρώματα που θα γίνουν οι πιο πιστοί υποστηρικτές της Ρώμης και αθόρυβα θα καταστήσουν ανενεργή τη δημοκρατία (τέλη 2ου αι. π.χ.). Το τυπικό και οριστικό τέλος της δημοκρατίας επέρχεται με τον A Μιθριδατικό πόλεμο (88-86 π.χ.) και τη συνακόλουθη λεηλασία της Αθήνας από το Σύλλα. Όλο τον 1ο αι. π.χ. η Αθήνα _ όπως και όλες σχεδόν οι ελληνικές πόλεις _ προσπαθεί να συνέλθει από την οικονομική καταστροφή, τη δημογραφική συρρίκνωση, τα χρέη προς τους Ρωμαίους στρατηγούς και τους Ιταλούς επιχειρηματίες καθώς και τις λάθος επιλογές στρατοπέδου κατά τους εμφύλιους πολέμους των Ρωμαίων. Το 27 π.χ. ο Οκταβιανός Αύγουστος την εντάσσει στη νέα συγκλητική επαρχία της «Αχαΐας». Τον 1ο αι. μ.χ. επέρχεται σταδιακή βελτίωση. Στα μέσα του 2ου αιώνα η συνεχής φροντίδα του αυτοκράτορα Αδριανού και των πλουσίων (Ηρώδης o Αττικός) δίνουν μια τελευταία αίγλη στην πόλη. Η Αθήνα γίνεται η έδρα του «Πανελληνίου» (131 μ.χ.), μιας λατρευτικής ομοσπονδίας ελληνικών πόλεων, ενώ πραγματοποιείται και εκτεταμένο οικοδομικό πρόγραμμα (Βιβλιοθήκη, Υδραγωγείο κ.ά.). Παράλληλα, η πόλη παραμένει προορισμός των μελών των ανώτερων τάξεων της αυτοκρατορίας, τόσο για εκπαιδευτικούς σκοπούς (λειτουργία φιλοσοφικών σχολών), όσο και για να γνωρίσουν τη φημισμένη πόλη. Τον 3ο αιώνα η πόλη παρακμάζει. Το 267 λεηλατείται από τους Ερούλους και πλέον, επί Διοκλητιανού (τέλη 3ου αι. μ.χ.) περιορίζεται σε μια μικρομεσαία επαρχιακή πόλη. Κατά την περίοδο της ρωμαιοκρατίας, το πολίτευμα έχει επιστρέψει στην αρχαϊκή του μορφή. Μια μικρή ομάδα πλουσίων, που αυτοπροσδιορίζονται ως αριστοκράτες, μοιράζεται τα αποκλειστικά αιρετά πλέον αξιώματα και κυβερνά μέσω του Αρείου Πάγου. Ο αριθμός των μελών της βουλής αλλάζει συνεχώς και ο ρόλος της είναι διακοσμητικός. Όσο για την εκκλησία του δήμου, συγκαλείται σπάνια, προκειμένου να επικυρώσει κάποιες τυπικές προτάσεις της βουλής. Χαρακτηριστικά της αθηναϊκής δημοκρατίας Διανοητικό υπόβαθρο. Η ίδρυση και εδραίωση της δημοκρατίας οφείλονται σε συγκεκριμένες αποφάσεις και συνθήκες. Όμως, το πιο ενδιαφέρον στοιχείο δεν είναι η δημιουργία αλλά η διάρκεια του πολιτεύματος. Και για να μπορέσει να διαρκέσει, δεν αρκεί απλώς να ικανοποιεί τις υλικές ανάγκες των φορέων του. Σε μια τέτοια περίπτωση, θα κατέρρεε στην πρώτη δυσκολία. Αντίθετα, η δημοκρατία έδειξε σαφείς δυνάμεις αντοχής, ανάκαμψης, προσαρμοστικότητας και συνέπειας στις αρχές της. Προϋπόθεση γι αυτό είναι η πολιτική ωρίμανση του ίδιου του σώματος των πολιτών μέσα από τη συνεχή άσκηση της εξουσίας. Αποτέλεσμα και ταυτόχρονα εγγύηση για τη συνέχεια της συστηματικής ενασχόλησης με τα κοινά είναι η σιωπηλή συμφωνία των πολιτών σε κάποιες βασικές πεποιθήσεις-αρχές άμεσης δημοκρατίας. Έτσι, κάθε Αθηναίος πολίτης είναι νοήμον ον, ικανό για ορθές αποφάσεις τόσο για τον εαυτό του όσο και 18-19

19 για τους άλλους. Είναι έτοιμος να αγνοήσει το ατομικό του συμφέρον έναντι του κοινού. Ταυτόχρονα, πρέπει να μπορεί να ενημερώνεται επαρκώς για όλα τα σημαντικά ζητήματα μέσω της δημοσιοποίησης των νόμων και των ψηφισμάτων και της τακτικής συμμετοχής του στην εκκλησία του δήμου. Τέλος, κάθε πολίτης προτιμά να λαμβάνει ο ίδιος αποφάσεις παρά να τις αναθέτει σε επαγγελματίες πολιτικούς. Με αυτόν τον τρόπο η συμμετοχή γίνεται αυτοσκοπός του πολιτικού όντος σε αντίθεση με τον ιδιώτη που αποκόβεται από την κοινότητα. Βέβαια, οι πολιτικοί ηγέτες και όλοι όσοι κατέχουν εξειδικευμένη γνώση μπορούν να επεξεργάζονται και να υποβάλουν προτάσεις. Από την πλευρά τους οι υπόλοιποι πολίτες το μόνο που χρειάζονται είναι η κοινή λογική προκειμένου να αποφασίσουν, ως κυρίαρχο σώμα, μεταξύ δύο σωστά διατυπωμένων λύσεων. Η διαμόρφωση της νέας νοοτροπίας δεν περιορίστηκε μόνο στην εκ των πραγμάτων συμμετοχή του λαού στα κοινά. Από τα μέσα του 5ου αιώνα, οπότε παγιώνεται στην οριστική της μορφή, η ίδια η δημοκρατία συνειδητοποιεί τον εαυτό της ως κάτι διαφορετικό από όσα είχαν προηγηθεί, τον ορίζει και αρχίζει να συζητά γι αυτόν. Από τη δεκαετία του 460 π.χ. εμφανίζονται και οι όροι-κλειδιά του νέου πολιτεύματος: δημοκρατία, ισονομία και ισηγορία. Από τώρα και στο εξής, η δημοκρατία δεν θα συνδέεται μόνο με την κυριαρχία του δήμου, αλλά και με αυτή του δημόσια ψηφισμένου και καταγεγραμμένου νόμου. Πινάκιο: χάλκινο δικαστικό πλακίδιο-ταυτότητα του Δημοφάνη από την Κηφισιά (Δημοφάνης Φιλ... Κηφισιεύς), 4ος αι. π.χ. Αθήνα, Μουσείο Αρχαίας Αγοράς. Φορέας αυτής της συζήτησης είναι οι μορφωμένοι: το μεγάλο κίνημα των σοφιστών (Πρωταγόρας, Αντιφών, Κριτίας κ.ά.), οι ιστοριογράφοι (Ηρόδοτος, Θουκυδίδης), οι τραγικοί και κωμικοί ποιητές (Αισχύλος, Σοφοκλής, Ευριπίδης, Αριστοφάνης), ο Σωκράτης. Τον 4ο αιώνα (Ξενοφών, Ισοκράτης κ.ά.) ο προβληματισμός εντείνεται, για να κορυφωθεί στη σκέψη του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη. Είναι χαρακτηριστικό ότι το δημοκρατικό περιβάλλον επιτρέπει όχι μόνο τη συζήτηση σχετικά με όλα τα είδη των πολιτευμάτων, αλλά και την εκτόξευση κατηγοριών εναντίον του κατηγοριών που συχνά αποτελούν τον κανόνα για την πλειονότητα των φιλοσόφων και των σοφιστών. Πρακτικό υπόβαθρο. Η άμεση δημοκρατία δεν συνιστά απλώς μια νέα αντίληψη. Για να λειτουργήσει, έχει ανάγκη από συγκεκριμένες πρακτικές και νεωτερισμούς, σε θεσμικό και πολιτικοστρατιωτικό επίπεδο. Μερικοί από αυτούς μάλιστα είναι τόσο σημαντικοί, ώστε συνιστούν την ίδια την ουσία του πολιτεύματος. Εκτός από το σαφή καθορισμό των κατοίκων της Αττικής που είχαν το δικαίωμα του Αθηναίου πολίτη, τον περιορισμό των αρμοδιοτήτων της παλαιάς αριστοκρατικής βουλής του Αρείου Πάγου, οι διοικητικές, δικαστικές και εκτελεστικές εξουσίες περνούσαν στα χέρια της εκκλησίας του δήμου και των πολυάριθμων αιρετών διοικητικών οργάνων της πόλης. Με τον τόπο αυτό όλοι οι Αθηναίοι πολίτες, ανεξαρτήτως πλούτου ή καταγωγής, είχαν

20 Χαρακτηριστικά και παράγοντες της αθηναϊκής δημοκρατίας δικαίωμα να συμμετάσχουν στα όργανα της πολιτείας. Σε αυτά γινόταν δημόσια αντιπαράθεση απόψεων, πρόσωπο με πρόσωπο, διενεργούνταν δημόσιες ψηφοφορίες με ανάταση των χεριών η ψήφος όλων είχε την ίδια ισχύ, ο πολίτης που υπέβαλε πρόταση προς συζήτηση ήταν υπεύθυνος για τη νομιμότητά της (γραφή παρανόμων), ενώ οι νόμοι και τα ψηφίσματα της εκκλησίας του δήμου αναγράφονταν σε λίθινες στήλες που αναρτιόνταν σε δημόσιο χώρο. Στα περισσότερα αξιώματα (βουλευτές, δικαστές, άρχοντες, κρατικοί αξιωματούχοι) οι πολίτες αναδεικνύονταν με κλήρωση. Η θητεία είναι συνήθως ετήσια, ενώ όσο πιο μεγάλο κύρος και ισχύ παρείχε ένα αξίωμα τόσο μικρότερη ήταν η θητεία σε αυτό (π.χ. επιστάτης των πρυτάνεων - μία ημέρα. βουλευτής πρυτανεύουσας φυλής - 36 ή 35 ημέρες). Προκειμένου οι Σχεδιαστική αναπαράσταση κληρωτηρίου, σχέδιο Sterling Dow, περίπου 1959, Ανασκαφές στην αρχαία Αγορά της Αθήνας, ΑΣΚΣΑ. Το κληρωτήριο αποκαλύπτει τις προσπάθειες των Αθηναίων να αποτρέψουν τη διαφθορά στη λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος. Τα κληρωτήρια έφεραν δέκα κάθετες σειρές εγκοπών, μία για κάθε αθηναϊκή φυλή, μέσα στις οποίες τοποθετούνταν τα δικαστικά πινάκια. Κατά μήκος της αριστερής πλευράς υπήρχε κοίλος χάλκινος σωλήνας, στον οποίο έριχναν, με τυχαία σειρά, λευκά και μαύρα σφαιρίδια. Αν με το γύρισμα του στροφάλου στο κάτω μέρος του σωλήνα απελευθερωνόταν λευκό σφαιρίδιο, οι δέκα πολίτες (ένας από κάθε φυλή), των οποίων τα πινάκια είχαν τοποθετηθεί στην πρώτη οριζόντια σειρά εγκοπών, ορίζονταν δικαστές για εκείνη τη μέρα. Αν εμφανιζόταν μαύρο σφαιρίδιο, οι πολίτες αυτοί απαλλάσσονταν των καθηκόντων τους για τη συγκεκριμένη ημέρα. Η διαδικασία επαναλαμβανόταν μέχρις ότου συμπληρωθεί ο αναγκαίος αριθμός δικαστών

21 πολίτες να εναλλάσσονται στην εξουσία, δεν μπορούσε κάποιος να επανεκλεγεί στο ίδιο αξίωμα εκτός από κάποιες εξαιρέσεις, όπως οι στρατηγοί. Η καταβολή μισθού (εκκλησιαστικός, βουλευτικός, ηλιαστικός) εξασφάλιζε τη συμμετοχή και των φτωχότερων πολιτών στα κοινά. Η διαχείριση των κρατικών εξόδων (δημόσια έργα, εκστρατείες, τελετές κ.ά.) δημοσιοποιούνταν και βεβαίως με την ολοκλήρωση της θητείας πραγματοποιούνταν έλεγχος πεπραγμένων. σε περίπτωση που η εκκλησία του δήμου έκρινε ανεπαρκή την εκτέλεση των καθηκόντων επιβαλλόταν τιμωρία στους δημόσιους λειτουργούς. Την ίδια στιγμή, για σημαντικές υπηρεσίες προβλεπόταν δημόσιος έπαινος και τιμές σε πολίτες (στέφανος, προεδρία, σίτιση κ.ά.), με στόχο τον παραδειγματισμό των υπολοίπων. Μέριμνα υπήρχε και για τους πολίτες που δεν είχαν εκλεγεί σε κάποιο αξίωμα. Έτσι, η στρατιωτική και η ναυτική υπηρεσία μισθοδοτούνταν, και προκειμένου οι οικονομικά ασθενέστεροι να μπορούν να παρακολουθούν τις θεατρικές παραστάσεις είχαν θεσπιστεί τα θεωρικά. Παράλληλα, η πόλη μεριμνούσε και για την ίδρυση αποικιών ή την παροχή γης σε ακτήμονες σε περιοχές εκτός της επικράτειάς της (κληρουχίες). Ένας σημαντικός θεσμός προστασίας του πολιτεύματος ήταν ο οστρακισμός, με τον οποίο παρεχόταν η δυνατότητα δεκαετούς εξορίας σε πολίτες που η πλειοψηφία των Αθηναίων πολιτών θεωρούσαν αρκετά ισχυρούς, ώστε να ανατρέψουν τη δημοκρατία. Άλλες πρακτικές αποσκοπούσαν στη συγκρότηση και τη διατήρηση της συνοχής στο σώμα των πολιτών. Ως τέτοιες μπορούν να χαρακτηρίσουν η ανάδειξη ή και η δημιουργία ηρώων-ιδρυτών της πόλης (Θησέας, Τυραννοκτόνοι, Επώνυμοι Ήρωες), η προβολή του θεσμού της εφηβείας (από τα τέλη του 4ου αι. π.χ.) και η λατρεία του Δήμου (από τα τέλη του 3ου αι. π.χ.). Η διοργάνωση θρησκευτικών πομπών (π.χ. Παναθήναια κ.ά.) αλλά και δραματικών αγώνων όπου συμμετείχαν όλοι οι πολίτες, και η υποχρεωτική συνεισφορά των ευποροτέρων σε ορισμένες κατηγορίες κρατικών δαπανών (χορηγία, αρχιθεωρία, εστίαση, αρρηφορία, τριηραρχία, γυμνασιαρχία) συντελούσαν στον ίδιο σκοπό. Τέλος, θα πρέπει να αναφερθούν και τα εκτεταμένα οικοδομικά προγράμματα (Παρθενώνας, Ερέχθειο, Προπύλαια) που λειτουργούσαν παράλληλα και σε επίπεδο θεσμικό και οικονομικό, αλλά και προσέδιδαν μεγαλείο στην πόλη. Ένας άλλος σημαντικός παράγοντας που επηρέασε την ουσία της δημοκρατίας στην Αθήνα είναι η ίδρυση της Α Αθηναϊκής ή Δηλιακής Συμμαχίας (478/7-404 π.χ.). Χωρίς τα πληρώματα των αθηναϊκών πλοίων η συμμαχία δεν θα μπορούσε να λειτουργήσει. Αντίστοιχα, χωρίς τα οικονομικά και στρατιωτικά κέρδη που αυτή αποφέρει, η δημοκρατία θα ήταν ευάλωτη. Η δημοκρατία και η συμμαχία ήταν αλληλοτροφοδοτούμενες. Ο αθηναϊκός δήμος εξήγε το πολίτευμά του στις συμμαχικές πόλεις και τις περιφρουρούσε από τυράννους και τους Πέρσες. το αντάλλαγμα όμως ήταν δυσανάλογο: μέσω του συμμαχικού ταμείου (από το 454 π.χ. φυλασσόταν στην Ακρόπολη) τεράστια ποσά εισέρρεαν στην Αθήνα για να χρηματοδοτήσουν την πολιτική της δημοκρατίας (μισθοί, στόλος, δημόσια έργα). Η νομισματική ενοποίηση του Αιγαίου, η διασφάλιση της απρόσκοπτης εισαγωγής σιτηρών από τον Εύξεινο Πόντο σε χαμηλές τιμές και οι πολυάριθμοι κωπηλάτες των τριήρων, συγκρότησαν ένα κλειστό όσο και εύθραυστο σύστημα που τροφοδότησε την αθηναϊκή δημοκρατία σε τέτοιο βαθμό, ώστε η τελευταία σχεδόν να ταυτιστεί μαζί του τον 5ο αι. π.χ.

22 Χαρακτηριστικά και παράγοντες της αθηναϊκής δημοκρατίας Όργανα της πολιτείας. Οι Αθηναίοι πολίτες είναι ουσιαστικά το ίδιο το κράτος. Η συνέλευση ενός ικανοποιητικού αντιπροσωπευτικού αριθμού τους συνιστά την εκκλησία του δήμου. Είναι το ανώτατο νομοθετικό και δικαστικό σώμα. Ψηφίζει νόμους, εκδίδει ψηφίσματα που καθορίζουν, επικυρώνουν ή απορρίπτουν όλες τις δραστηριότητες του κράτους. Παράλληλα, είναι και ο τελικός κριτής όλων των δημόσιων αξιωματούχων. Συνεδριάζει ίσως και περισσότερες από σαράντα φορές το χρόνο. Υφίσταται, όμως, έναν περιορισμό: δεν μπορεί να αποφασίσει για κανένα θέμα χωρίς την προηγούμενη επεξεργασία του από το δεύτερο σημαντικότερο πολιτειακό σώμα, τη βουλή. Η βουλή των πεντακοσίων συγκροτείται από κληρωτούς βουλευτές με ετήσια θητεία, πενήντα από κάθε μία από τις δέκα πολιτικές φυλές του Κλεισθένη. Είναι νομοπαρασκευαστικό, συμβουλευτικό και ελεγκτικό σώμα. Στέλνει στην εκκλησία τα προβουλεύματά της, τις εισηγήσεις της δηλαδή σχετικά με τα προς ψήφιση θέματα. Επίσης, συνεργάζεται, καθοδηγεί και ελέγχει στενά όλους τους δημόσιους λειτουργούς. Συνεδριάζει κάθε μέρα στο Βουλευτήριο στην Αγορά. Στη σχέση των δύο πιο σημαντικών πολιτειακών οργάνων, της εκκλησίας και της βουλής, διαγράφεται με ενάργεια η βασική αρχή της διάκρισης των εξουσιών σε μια άμεση δημοκρατία: η εξουσία που ακροάται, ψηφίζει και δεσμεύει και εκείνη που προετοιμάζει, προτείνει, αλλά δεν αποφασίζει. Το παλαιό σώμα των εννέα αρχόντων δεν έχει ουσιαστικό πολιτικό ρόλο. Ο επώνυμος άρχων δίνει το όνομά του στο έτος και μαζί με τον άρχοντα βασιλέα και τον πολέμαρχο επιστατούν σε θρησκευτικές τελετές και προεδρεύουν σε ορισμένες κατηγορίες δικών. Οι έξι θεσμοθέται εποπτεύουν τη νομοθεσία, προγραμματίζουν και προεδρεύουν στις συνεδριάσεις των λαϊκών δικαστηρίων. Πολύ πιο ισχυροί είναι οι δέκα στρατηγοί. Είναι από τα ελάχιστα αιρετά και όχι κληρωτά σώματα του κράτους. Οι στρατηγοί, όχι μόνο διεξάγουν το ναυτικό και το χερσαίο πόλεμο, αλλά και καθορίζουν ολόκληρη την εξωτερική πολιτική της Αθήνας σε στενή συνεργασία με τη βουλή. Με αυτήν την ιδιότητα ακριβώς, θα κυριαρχήσουν στην πολιτική ζωή οι πιο γνωστοί και ισχυροί από τους Αθηναίους. Η διοίκηση του κράτους και της συμμαχίας του επιτυγχάνεται μέσω πληθώρας αξιωματούχων, επιτροπών και υπαλλήλων με στρατιωτικές, δικαστικές, οικονομικές, θρησκευτικές, εποπτικές και άλλες αρμοδιότητες. Στον τομέα της δικαιοσύνης, κυρίαρχος είναι και πάλι ο δήμος, είτε ως εκκλησία, είτε μέσα από τα λαϊκά δικαστήρια της Ηλιαίας. Οι ηλιαστές είναι ουσιαστικά ένα κληρωτό σώμα ενόρκων με ετήσια θητεία και συνέρχονται κατά τμήματα και εκ περιτροπής, ανάλογα με τον αριθμό των εκδικαζόμενων υποθέσεων. Οι υποθέσεις ανθρωποκτονιών και ιεροσυλίας παραμένουν στη δικαιοδοσία του Αρείου Πάγου, του παλαιότατου αυτού σώματος που επιβιώνει από την περίοδο της αριστοκρατίας. Τέλος, για διάφορα άλλα είδη υποθέσεων, αρμόδια είναι πολυάριθμα ειδικά δικαστικά σώματα μικρότερης σημασίας. Σχέση νόμου - κράτους - πολιτών. Ο πιο σημαντικός από τους νεωτερισμούς της δημοκρατίας, η εμπέδωση δηλαδή της λαϊκής κυριαρχίας, φέρνει στο επίκεντρο την ιδιότητα του λαού ως κυρίαρχου νομοθέτη, καθώς και τις σχέσεις ιεραρχίας μεταξύ νόμου - κράτους - πολιτών και υπολοιπού πλη

23 Χάλκινες δικαστικές ψήφοι, 4ος αι. π.χ. Αθήνα, Μουσείο Αρχαίας Αγοράς. Οι δικαστικές ψήφοι χρησιμοποιούνταν στα αθηναϊκά δικαστήρια, όπως δείχνει η εγχάρακτη επιγραφή που φέρουν (ψήφος δεμοσία). Οι δικαστές κρατούσαν τον άξονα της ψήφου ανάμεσα στον αντίχειρα και το δείκτη τους, προκειμένου να διασφαλίζεται η μυστικότητα της ψηφοφορίας: αν η ψήφος είχε κοίλο άξονα ήταν καταδικαστική, αν είχε συμπαγή ήταν αθωωτική. θυσμού. Όλη η ουσία και η ρητορική της δημοκρατίας περιστρέφεται γύρω από την έννοια του νόμου. Πριν αναφερθούμε στην πρακτική εφαρμογή του νόμου (ψηφίσματα κ.ά.) και τη δράση των φορέων του (εκκλησία του δήμου), είναι απαραίτητη μια αναφορά στην ιδεολογική προσέγγισή του από τους βασικούς διαμορφωτές του πολιτικού προβληματισμού (ρήτορες, πολιτικούς και φιλόσοφους του 4ου κυρίως αιώνα). Υπάρχει μια δομική διαφορά στην προσέγγιση του ζητήματος μεταξύ υποστηρικτών και επικριτών της δημοκρατίας. Για τους πρώτους, το πολίτευμα προϋποθέτει το νόμο και κυβερνιέται από αυτόν. Για τους δεύτερους, οι πολίτες χειραγωγούν κατά τα συμφέροντά τους το νόμο. Αυτή η διαφορά ενισχύεται από τη σύγχυση που παρατηρείται στις πράξεις της αθηναϊκής δημοκρατίας μεταξύ της ορολογίας και της ιεράρχησης νόμων και ψηφισμάτων και που εν μέρει συγχωρεί τις αντιδημοκρατικές αιτιάσεις. Συνεπώς, οι νόμοι κυβερνούν (Λυσίας), κυριαρχούν (Υπερείδης), διατηρούν τη δημοκρατία ή ακόμα και τη σώζουν μαζί με τους πολίτες της (Αισχίνης, Λυκούργος). Όχι μόνο το πολίτευμα, αλλά και η ίδια η ελευθερία εξαρτώνται από αυτούς. Και αυτό, γιατί ψηφίζονται από πολίτες που έχουν πειστεί για την αναγκαιότητά τους. Η ισχύς τους είναι διαρκής, σε αντίθεση με ό,τι συμβαίνει στην ολιγαρχία, όπου μπορούν αυθαίρετα να ακυρωθούν (Δημοσθένης). Ο προβληματισμός για τη σχέση δημοκρατίας - ολιγαρχίας, τις μορφές της πρώτης, τη θέση του νόμου και το εύρος των πολιτικών δικαιωμάτων συμπυκνώνεται στη σκέψη του Αριστοτέλη. Ο φιλόσοφος διαπιστώνει ότι η ριζοσπαστική δημοκρατία δίνει ίσα πολιτικά δικαιώματα και στους απόρους και στους ευπόρους. Οι άποροι είναι περισσότεροι από τους πλουσίους, και εφόσον η γνώμη των περισσοτέρων κυριαρχεί στη λήψη των αποφάσεων, προκύπτει η (παραπλανητική) εικόνα μιας πόλης που κυβερνιέται μόνο από τους απόρους (δηλαδή τους θήτες) στην ακραία δημοκρατία ή από το πλήθος (δηλαδή όλους τους μη πλούσιους ή ευγενείς) στην κάπως πιο μετριοπαθή εκδοχή της. Άρα, κατά τον Αριστοτέλη, αυτό που διαφοροποιεί τη δημοκρατία από την ολιγαρχία δεν είναι ο αριθμός εκείνων που κατέχουν την εξουσία (πολλοί - λίγοι), αλλά η επέκταση ή μη των πολιτικών δικαιωμάτων στην οικονομικά και κοινωνικά ασθενέστερη βάση. Για την κατανόηση της νομοθετικής λειτουργίας ιδιαίτερη σημασία έχουν δύο ακόμα παρατηρήσεις του φιλοσόφου: η μόνη εξουσία στο κράτος είναι η εκκλησία του δήμου, όπου

24 Χαρακτηριστικά και παράγοντες της αθηναϊκής δημοκρατίας υπάρχει ίση αξία γνωμών και επικρατεί η γνώμη των περισσοτέρων. Παράλληλα, τα πολιτικά δικαιώματα απονέμονται ισόποσα σε όλους, ανεξάρτητα από την προσωπική, οικονομική ή οικογενειακή αξία του καθενός. Ένα άλλο σημαντικό στοιχείο είναι ότι οι νόμοι της δημοκρατίας διαφοροποιούνται από τους αντίστοιχους των παλαιότερων πολιτευμάτων ως προς την πρωτοβουλία και τις συνθήκες θέσπισής τους. Στην προκλεισθένεια Αθήνα, η νομοθετική διαδικασία έχει ως εξής: η πίεση μη προνομιούχων στρωμάτων για πολιτικά και κοινωνικά δικαιώματα οδηγούσε στην υποχώρηση των αριστοκρατών, προκειμένου να εκτονωθεί η κρίση ή να αποφευχθεί πιθανή τυραννίδα. Οι μετριοπαθείς των δύο πλευρών συνέκλιναν σε πολιτική λύση και όριζαν ένα φυσικό πρόσωπο (νομοθέτη) για να συντάξει νόμους. Αυτοί συνιστούσαν, είτε απλές παρεμβατικές διατάξεις, είτε γενική καθεστωτική αλλαγή. Διέφεραν από τους αρχαίους άγραφους κανόνες δικαίου (θεσμοί ή ρήτρες) καθώς ήταν γραπτοί άρα όλοι είχαν πρόσβαση σε αυτούς και όχι μόνο οι αριστοκράτες, ήταν έργο ενός συγκεκριμένου προσώπου (Δράκων, Σόλων) και έρχονταν να καλύψουν συγκεκριμένες ανάγκες. Σε μια νέα κρίση ύστερα από μακρό χρονικό διάστημα η διαδικασία επαναλαμβανόταν. Η δημοκρατία θα επιφέρει σημαντικές και επαναστατικές καινοτομίες στη νομοθετική διαδικασία, τοποθετώντας τη σχέση νόμου - πολίτη στον πυρήνα του κράτους. Νομοθέτης δεν είναι πια ένα πρόσωπο, αλλά ο ίδιος ο δήμος (μέσω της εκκλησίας του). Οι νόμοι παράγονται συνεχώς και όχι μόνο σε περιόδους κρίσεων. Δεν συνιστούν θέσφατα και ο δήμος έχει δικαίωμα να τους καταργήσει. Ένας νόμος εκδίδεται με βάση μια προκαθορισμένη διαδικασία (πρόταση - συζήτηση - έγκριση - διατύπωση ψηφίσματος - ψηφοφορία). Παράλληλα, εισάγεται ο νέος όρος ψήφισμα για τα νομοθετικά κείμενα. Έτσι, δηλώνεται η προέλευσή τους: είναι προϊόντα δημοκρατικής ψηφοφορίας. Οι νόμοι αντλούν το κύρος τους από την προσωπικότητα του νομοθέτη και την παλαιότητά τους. Είναι οργανικοί νόμοι που συνιστούν το άτυπο σύνταγμα της Αθήνας καθώς και κανόνες για σημαντικές και μεγάλης διάρκειας υποθέσεις. Οι νόμοι αυτοί μπορούν να ακυρωθούν μόνο με νέο νόμο. Αντίστοιχα, τα ψηφίσματα αποκτούν το κύρος τους ως προϊόντα λαϊκής κυριαρχίας. Από τον Κλεισθένη και μετά, αρκεί ένα ψήφισμα για να καταργήσει ένα νόμο, υπό την προϋπόθεση ότι είναι σύμφωνο με το πνεύμα άλλων ακόμα ενεργών νόμων. Κατά συνέπεια, τα ψηφίσματα καλύπτουν μεγαλύτερο φάσμα αντικειμένων απ ό,τι οι νόμοι και εφαρμόζονται ως: συνταγματικές πράξεις (κατάργηση νόμων). αποφάσεις σε επίπεδο νόμου. διοικητικές πράξεις και διατάγματα (οι περισσότερες περιπτώσεις). δικαστικές αποφάσεις της εκκλησίας του δήμου. παραπεμπτικά βουλεύματα (στα λαϊκά δικαστήρια). Η αλληλοκάλυψη και η σύγχυση των δύο όρων είναι εμφανής. Από τα μέσα 24-25

25 του 5ου αι. π.χ., πολλά ψηφίσματα που αφορούν γενικά και μακράς διάρκειας θέματα ονομάζονται καταχρηστικά νόμοι. Έτσι, όταν τον 4ο αιώνα αναπτύσσεται έντονη ρητορική για την πρωτοκαθεδρία, το σεβασμό και την υπεροχή που πρέπει να έχουν οι νόμοι έναντι των ψηφισμάτων, οι εν λόγω νόμοι δεν είναι τίποτε άλλο από περιβεβλημένα με κύρος λόγω της παλαιότητάς τους ψηφίσματα. Χαρακτηριστικό είναι ότι οι έξι θεσμοθέτες, ανάμεσα στα άλλα καθήκοντά τους, επιβλέπουν και το σύνολο των νόμων της πόλης, στο οποίο περιλαμβάνονται και τα σημαντικότερα ψηφίσματα. Τον 4ο αιώνα, αυτό το σύνολο μπορεί να αναθεωρηθεί από τους νομοθέτες, με πράξεις που ονομάζονται και πάλι νόμοι. Αποτίμηση. Η αθηναϊκή δημοκρατία, όχι μόνο επιβιώνει, αλλά λειτουργεί και μάλιστα, αξιοθαύμαστα καλά. Σε αντίθεση με ό,τι ίσως θα ανέμενε κανείς, ο δήμος πολιτεύεται μακροπρόθεσμα με συνέπεια. Οι όποιες παλινωδίες του ή εγκληματικές του αποφάσεις γίνονται στο πλαίσιο δύσκολων πολεμικών συγκυριών και δεν είναι μοιραίες για την ίδια την ουσία του. Διαθέτει μια εκπληκτική ικανότητα και διάθεση επανάκαμψης και προσαρμοστικότητας, ιδίως ύστερα από ολιγαρχικά ή τυραννικά διαλείμματα. Γι αυτό, και όταν τελικά καταστρέφεται, αυτό οφείλεται σε εξωτερικούς εχθρούς και όχι σε εγγενείς αδυναμίες. Το πιο σημαντικό όπλο της δημοκρατίας είναι η συμμετοχή. Ο τεράστιος αριθμός δημόσιων αξιωμάτων αναλογικά με ένα σχετικά περιορισμένο αριθμό πολιτών, υποχρεώνει τους τελευταίους να εναλλάσσονται συνεχώς σε μια σειρά καινούριων κάθε φορά για τον καθένα τους και ίσως άγνωστων ευθυνών. Έτσι, αν και ερασιτέχνες πολιτικοί, οι περισσότεροι κατορθώνουν να ανδρωθούν πολιτικά, δημιουργώντας μια δεξαμενή ικανών ηγετών από όπου η Αθήνα θα αντλεί συνεχώς, ακόμα και στις πιο δύσκολες στιγμές της, προσφέροντάς μας μια εικόνα συνεχών μικρών πολιτικών αναγεννήσεων μέχρι και τα μέσα του 2ου αιώνα. Το σύστημα της άμεσης δημοκρατίας, παρά τη γραφειοκρατική του διάρθρωση (σύστημα φυλών, κατάλογοι πολιτών, αρχεία, υπηρεσίες), έχει αποκτήσει αυτοματισμούς και λειτουργεί με ταχύτητα. Ακόμα και ένα ασύντακτο και πολυπληθές σώμα όπως η εκκλησία του δήμου, έχει την εμπειρία να ιεραρχεί τη σπουδαιότητα των υπό συζήτηση θεμάτων και να κλείνει ταχύτατα τις υποθέσεις ρουτίνας. Και όλα αυτά, ενώ ταυτόχρονα είναι διαπιστωμένη η σταθερά μαζική συμμετοχή των πολιτών σε αυτή. Ακόμα και οι ολιγαρχικών φρονημάτων συγγραφείς, όταν κατηγορούν τη ριζοσπαστική δημοκρατία, αυτήν ακριβώς τη μαζικότητα της προσάπτουν. Συμμετοχή, αποτελεσματικότητα, συχνά σκληρότητα, αλλά και απολύτως συνειδητοποιημένη περηφάνια είναι τα στοιχεία ταυτότητας της άμεσης, ριζοσπαστικής, αθηναϊκής δημοκρατίας.

26 Η Αγορά της Αθήνας: έδρα των διοικητικών οργάνων της δημοκρατίας Στα βορειοδυτικά της Ακρόπολης εκτείνεται η αρχαία Αγορά της Αθήνας. Η αρχική της μορφή είχε τα χαρακτηριστικά ενός πλατώματος, ήδη διαμορφωμένου στα τέλη του 7ου αι. π.χ., ικανού να φιλοξενήσει μεγάλο αριθμό πολιτών για ένα ευρύ φάσμα δραστηριοτήτων: εκλογές, πανηγύρεις, συνελεύσεις, αθλητικούς αγώνες, πομπές κ.λπ. Από το β μισό του 6ου αι. π.χ., κατά την τυραννίδα των Πεισιστρατιδών, η Αγορά άρχισε να διαμορφώνεται με την κατασκευή σημαντικών δημόσιων οικοδομημάτων. Οι πολιτειακές μεταρρυθμίσεις του Κλεισθένη το 508/7 π.χ. οδήγησαν στην κατασκευή νέων οικοδομημάτων, καθώς αυξήθηκε ο αριθμός των πολιτών που λάμβαναν μέρος στη διακυβέρνηση. Την ίδια περίοδο οριοθετήθηκε επακριβώς η έκταση της Αγοράς με την τοποθέτηση λίθινων οροσήμων (όρων), με στόχο να διαφυλαχθεί ο ιερός χαρακτήρας της, ως κέντρου διεξαγωγής θρησκευτικών εκδηλώσεων, και παράλληλα να αποτραπεί η αυθαίρετη οικοδόμηση του χώρου. Η οριοθέτηση αυτή σήμαινε ταυτόχρονα και απαγόρευση εισόδου σε όσους θεωρούνταν άτιμοι με συνέπεια και τη στέρηση του δικαιώματός τους να μετέχουν στην πολιτική και την κοινωνική ζωή της πόλης. Με το πέρασμα του χρόνου, μέσα στον ανοιχτό χώρο στήθηκαν μνημεία και αγάλματα που θύμιζαν τους αθηναϊκούς θριάμβους, τις πλευρές του πλατώματος πλαισίωσαν δημόσια κτήρια που στέγαζαν θεσμικά όργανα της δημοκρατίας ή εμπορικές δραστηριότητες, ενώ στις παρυφές του συνωστίζονταν σπίτια και εργαστήρια. Οι πεντακόσιοι βουλευτές της βουλής συνεδρίαζαν καθημερινά στο Βουλευτήριο, ενώ στη Βασίλειο Στοά και τη Νότια Στοά Ι έδρευαν αξιωματούχοι επιφορτισμένοι με την καθημερινή διακυβέρνηση της πόλης. Στο Μητρώον φυλάσσονταν τα επίσημα αρχεία. Δικαστήρια λειτουργούσαν σε διάφορα κτίσματα. Τέλος, στα δημόσια εμπορικά κτήρια, τα μικρά και μεγάλα καταστήματα αλλά και στον ελεύθερο χώρο της πλατείας διεξάγονταν εμπορικές συναλλαγές. Παράλληλα, στους βωμούς και τα ιερά της Αγοράς συγκεντρώνονταν πολυάριθμοι πιστοί, ενώ θεατρικές παραστάσεις, θρησκευτικές πομπές, αθλητικοί αγώνες και άλλα θεάματα πραγματοποιούνταν στην πλατεία. Έτσι, η Αγορά εξελίχθηκε σε κέντρο της πόλης και καρδιά της διοίκησης της αθηναϊκής δημοκρατίας.

27 H ΑΘΗΝΑΪΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Κάτοψη της Αγοράς στο απόγειο της ανάπτυξής της, περίπου 150 μ.χ. Υπόμνημα αρχαϊκά κτίσματα κλασικά κτίσματα ελληνιστικά κτίσματα ρωμαϊκά κτίσματα

ΙΙ. ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΧΡΟΝΟΙ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ': ΑΡΧΑÏΚΗ ΕΠΟΧΗ ( π.χ.) 5. ΑΘΗΝΑ: ΠΟΡΕΙΑ ΠΡΟΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

ΙΙ. ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΧΡΟΝΟΙ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ': ΑΡΧΑÏΚΗ ΕΠΟΧΗ ( π.χ.) 5. ΑΘΗΝΑ: ΠΟΡΕΙΑ ΠΡΟΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΙΙ. ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΧΡΟΝΟΙ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ': ΑΡΧΑÏΚΗ ΕΠΟΧΗ (800-479 π.χ.) 5. ΑΘΗΝΑ: ΠΟΡΕΙΑ ΠΡΟΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Η καταγραφή των νόμων από τον Δράκοντα ικανοποίησε ένα μέρος των πολιτών. Ωστόσο, η κοινωνία συνέχιζε

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΑΣΙΚΗ ΕΠΟΧΗ π.χ. (σελ ) 1. Να αντιστοιχήσετε τις λέξεις της στήλης Α με αυτές της στήλης Β. Α Β

ΚΛΑΣΙΚΗ ΕΠΟΧΗ π.χ. (σελ ) 1. Να αντιστοιχήσετε τις λέξεις της στήλης Α με αυτές της στήλης Β. Α Β ΚΛΑΣΙΚΗ ΕΠΟΧΗ 480-323 π.χ. (σελ. 98-114) 1. Να αντιστοιχήσετε τις λέξεις της στήλης Α με αυτές της στήλης Β. Α Β 1. Κίμων Α. Έκλεισε ειρήνη για 30 χρόνια 2. Εφιάλτης Β. Αριστοκρατικός, υπέρμαχος της συνεργασίας

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ (σελ.84-97) Α. Βασιλεία α. Δικαίωμα να ψηφίζουν για ζητήματα της πόλης είχαν όλοι οι πολίτες, ακόμα και οι πιο φτωχοί

ΑΡΧΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ (σελ.84-97) Α. Βασιλεία α. Δικαίωμα να ψηφίζουν για ζητήματα της πόλης είχαν όλοι οι πολίτες, ακόμα και οι πιο φτωχοί 1. Να αντιστοιχήσετε τις λέξεις της στήλης Α με αυτές της στήλης Β. Α Β Α. Βασιλεία α. Δικαίωμα να ψηφίζουν για ζητήματα της πόλης είχαν όλοι οι πολίτες, ακόμα και οι πιο φτωχοί Β. Αριστοκρατία β. Κριτήριο

Διαβάστε περισσότερα

Η Ίδρυση της Ρώμης και η οργάνωσή της. Επιμέλεια Δ. Πετρουγάκη, φιλόλογος

Η Ίδρυση της Ρώμης και η οργάνωσή της. Επιμέλεια Δ. Πετρουγάκη, φιλόλογος Η Ίδρυση της Ρώμης και η οργάνωσή της Επιμέλεια Δ. Πετρουγάκη, φιλόλογος Εκδοχές ίδρυσης Σύμφωνα με την παράδοση από τον Ρωμύλο, γιο του Αινεία (γύρω στο 735 π.x.) Σύμφωνα με την αρχαιολογική έρευνα στη

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΠΟΛΙΤΙΚΟΙ ΘΕΣΜΟΙ Ο.Παλιάτσου Π.Ρίζου. O.Παλιάτσου

ΟΙ ΠΟΛΙΤΙΚΟΙ ΘΕΣΜΟΙ Ο.Παλιάτσου Π.Ρίζου. O.Παλιάτσου ΟΙ ΠΟΛΙΤΙΚΟΙ ΘΕΣΜΟΙ Ο.Παλιάτσου Π.Ρίζου 1 Το δικαίωμα συμμετοχής: Αποτελούσε προνόμιο όλων των ελεύθερων πολιτών που είχαν εκπληρώσει τις στρατιωτικές τους υποχρεώσεις, δηλ. βρίσκονταν στην ηλικία τουλάχιστον

Διαβάστε περισσότερα

«ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ» ΟΡΙΣΜΟΣ

«ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ» ΟΡΙΣΜΟΣ «ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ» ΟΡΙΣΜΟΣ Η δημοκρατία είναι το πολίτευμα στο οποίο η εξουσία πηγάζει από το λαό, ασκείται από τον λαό και υπηρετεί τα συμφέροντά του. Βασικό χαρακτηριστικό της είναι η λήψη αποφάσεων με ψηφοφορία

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Αρχαία Ελληνική Ιστορία (55ΑΥ2) Διδάσκων: Α. Farrington (email: eduserv@otenet.gr. Έλεγχος προόδου (Ενότητες 4 5)

Εισαγωγή στην Αρχαία Ελληνική Ιστορία (55ΑΥ2) Διδάσκων: Α. Farrington (email: eduserv@otenet.gr. Έλεγχος προόδου (Ενότητες 4 5) Εισαγωγή στην Αρχαία Ελληνική Ιστορία (55ΑΥ2) Διδάσκων: Α. Farrington (email: eduserv@otenet.gr 1. Ποια από τις ακόλουθες μάχες δεν έχει σχέση με τους Μηδικούς Πολέμους; α. η μάχη της Μυκάλης β. η μάχη

Διαβάστε περισσότερα

Πολιτική και Δίκαιο Γραπτή Δοκιμασία Α Τετραμήνου

Πολιτική και Δίκαιο Γραπτή Δοκιμασία Α Τετραμήνου Πολιτική και Δίκαιο Γραπτή Δοκιμασία Α Τετραμήνου ΘΕΜΑΤΑ ΣΩΣΤΟΥ ΛΑΘΟΥΣ 1. Απόλυτη διάκριση λειτουργιών υπάρχει όταν τα όργανα της μιας κρατικής λειτουργίας δεν επιτρέπεται να παρεμβαίνουν και να ασκούν,

Διαβάστε περισσότερα

Φύλλο εργασίας E ομάδας

Φύλλο εργασίας E ομάδας Φύλλο εργασίας E ομάδας «δημοκρατικὸν μὲν εἶναι τὸ κληρωτὰς εἶναι τὰς ἀρχάς, τὸ δ αἰρετὰς ὀλιγαρχικόν» (Η ανάδειξη στα αξιώματα με κλήρωση θεωρείται δημοκρατική, ενώ με εκλογή ολιγαρχική ) Αριστοτέλους,

Διαβάστε περισσότερα

Σελίδα 1 από 5. Τ

Σελίδα 1 από 5. Τ Σελίδα 1 από 5 ΔΕΟ 10 ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗΣ ΣΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ- ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΤΟΜΟΙ Α & Α1 & Β ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ 1. Τι είναι κράτος; Κράτος: είναι η διαρκής σε νομικό πρόσωπο οργάνωση λαού

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΑΣΙΚΗ ΕΠΟΧΗ 479 323 π.χ.

ΚΛΑΣΙΚΗ ΕΠΟΧΗ 479 323 π.χ. ΚΛΑΣΙΚΗ ΕΠΟΧΗ 479 323 π.χ. Α. Η ΣΥΜΜΑΧΙΑ ΤΗΣ ΔΗΛΟΥ Ή Α ΑΘΗΝΑΪΚΗ ΣΥΜΜΑΧΙΑ (478 431 π.χ.) ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΑΚΗΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ 1. Οι ελληνικές πόλεις παραμέρισαν τις διαφορές τους και συμμάχησαν για την αντιμετώπιση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ. Α Γενικού Λυκείου και ΕΠΑ.Λ. Καζάκου Γεωργία, ΠΕ09 Οικονομολόγος

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ. Α Γενικού Λυκείου και ΕΠΑ.Λ. Καζάκου Γεωργία, ΠΕ09 Οικονομολόγος 1 ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ Α Γενικού Λυκείου και ΕΠΑ.Λ. 2 Η ΚΟΙΝΩΝΙΑ, Η ΠΟΛΙΤΕΙΑ ΚΑΙ Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ Κεφάλαιο 1 ο 1.1 ΆΝΘΡΩΠΟΣ: ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ, ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΟΝ 1/6 Ο άνθρωπος είναι από τη φύση του πολιτικό,

Διαβάστε περισσότερα

Το πολίτευμα που προβλέπει το ελληνικό Σύνταγμα του 1975/1986/2001/ Οι θεμελιώδεις αρχές του πολιτεύματος

Το πολίτευμα που προβλέπει το ελληνικό Σύνταγμα του 1975/1986/2001/ Οι θεμελιώδεις αρχές του πολιτεύματος Εισαγωγή στο Διεθνές και Ευρωπαϊκό Δίκαιο Α εξάμηνο 2015/2016 Ν. Κανελλοπούλου Αναπλ. Καθηγ. Συνταγματικού Δικαίου Το πολίτευμα που προβλέπει το ελληνικό Σύνταγμα του 1975/1986/2001/2008 Διάγραμμα του

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΑΣΙΚΗ ΕΠΟΧΗ 480-323 π.χ. (5ος + 4ος αι.)

ΚΛΑΣΙΚΗ ΕΠΟΧΗ 480-323 π.χ. (5ος + 4ος αι.) ΚΛΑΣΙΚΗ ΕΠΟΧΗ 480-323 π.χ. (5ος + 4ος αι.) Ονομασία Υπεροχή συντελεστών & επιτευγμάτων Διαχρονική επιβίωση & πνευματική επιβολή στα μεταγενέστερα δημιουργήματα Διαμόρφωση αξιών- θεμελίων δυτικού πολιτισμού

Διαβάστε περισσότερα

Γεωργία Καζάκου, ΠΕ09. Οικονομολόγος. Πολιτική Παιδεία. Β Τάξη Γενικού Λυκείου

Γεωργία Καζάκου, ΠΕ09. Οικονομολόγος. Πολιτική Παιδεία. Β Τάξη Γενικού Λυκείου Πολιτική Παιδεία Β Τάξη Γενικού Λυκείου 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο Η ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΕΙΑΣ 3.3 ΤΟ ΠΟΛΙΤΕΥΜΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ 2 Άρθρο 1 του Συντάγματος Tο πολίτευμα της Eλλάδας είναι Προεδρευόμενη Kοινοβουλευτική Δημοκρατία.

Διαβάστε περισσότερα

Η αθηναϊκή δημοκρατία: Οιθεσμοίτου πολιτεύματος, ο ρόλος τους και το δικαίωμα του πολίτη

Η αθηναϊκή δημοκρατία: Οιθεσμοίτου πολιτεύματος, ο ρόλος τους και το δικαίωμα του πολίτη Η αθηναϊκή δημοκρατία: Οιθεσμοίτου πολιτεύματος, ο ρόλος τους και το δικαίωμα του πολίτη Ε' Ομάδα Φιλιππία Κόγκα, Νέλλη Ηλιοπούλου, Βησσαρίωνας Γκουβίνας, Καλλιόπη Γεωργίου ΗΑθηναϊκήΔημοκρατία Δημοκρατία

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Μέρος Ι Συνταγματικό Δίκαιο... 17

Περιεχόμενα. Μέρος Ι Συνταγματικό Δίκαιο... 17 Περιεχόμενα Πρόλογος... 15 Μέρος Ι Συνταγματικό Δίκαιο... 17 1 Πολίτευμα...19 Θεωρία... 19 1. ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ... 19 Το κράτος... 20 Το πολίτευμα... 21 Το συνταγματικό δίκαιο... 21 2. ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

Διαβάστε περισσότερα

Πόλεμος και Πολιτική

Πόλεμος και Πολιτική ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Μάθημα 3 ο : Η Ελληνική Αρχαιότητα. Η ακμή και η παρακμή της Πόλης. Μακεδονικός τρόπος πολέμου. 4 ος αι. π.χ. 4 ος αι. μ.χ. Γεώργιος Μαργαρίτης,

Διαβάστε περισσότερα

Η Γαλλική επανάσταση (1789-1794)

Η Γαλλική επανάσταση (1789-1794) Η Γαλλική επανάσταση (1789-1794) Το πλαίσιο 18 ος αιώνας, Γαλλία: Παλαιό Καθεστώς, δηλ. 3 θεσμοθετημένες τάξεις: Κλήρος (0,5%) Ευγενείς (1,5%) Υπόλοιποι, δηλ. αστοί, αγρότες εργάτες (98%) Κριτήρια ένταξης:

Διαβάστε περισσότερα

Η μετατροπή της Αθηναϊκής Συμμαχίας σε Ηγεμονία

Η μετατροπή της Αθηναϊκής Συμμαχίας σε Ηγεμονία Θέμα της διδακτικής πρότασης Η μετατροπή της Αθηναϊκής Συμμαχίας σε Ηγεμονία Τάξη: Α Γυμνασίου Στοχοθεσία Επιδιώκεται οι μαθητές/τριες να προσδιορίσουν την πορεία που οδήγησε την Αθήνα σε ρόλο ηγεμόνα

Διαβάστε περισσότερα

Κάθε πότε γίνονται εκλογές; Κάθε τέσσερα χρόνια, εκτός αν η Βουλή διαλυθεί νωρίτερα.

Κάθε πότε γίνονται εκλογές; Κάθε τέσσερα χρόνια, εκτός αν η Βουλή διαλυθεί νωρίτερα. Τι πρέπει να γνωρίζω για τη Βουλή Τι είναι η Βουλή; Είναι συλλογικό πολιτικό όργανο που αντιπροσωπεύει τον λαό. Αναδεικνύεται µε την ψήφο του εκλογικού σώµατος, δηλαδή όλων των ελλήνων πολιτών που έχουν

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 20 - Από την έξωση του Όθωνα (1862) έως το κίνημα στο Γουδί (1909) Ιστορία Γ Γυμνασίου. Η άφιξη του βασιλιά Γεωργίου του Α.

Ενότητα 20 - Από την έξωση του Όθωνα (1862) έως το κίνημα στο Γουδί (1909) Ιστορία Γ Γυμνασίου. Η άφιξη του βασιλιά Γεωργίου του Α. Ενότητα 20 - Από την έξωση του Όθωνα (1862) έως το κίνημα στο Γουδί (1909) Ιστορία Γ Γυμνασίου Η άφιξη του βασιλιά Γεωργίου του Α. Χρονολόγιο 1844: Συνταγματική μοναρχία (σύνταγμα) 1862: Έξωση του Όθωνα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΜΕΣΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΕΥΤΙΚΑ ΠΟΛΙΤΕΥΜΑΤΑ

ΑΜΕΣΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΕΥΤΙΚΑ ΠΟΛΙΤΕΥΜΑΤΑ 1 Γιώργος Ν. Οικονόμου Δρ Φιλοσοφίας ΑΜΕΣΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΕΥΤΙΚΑ ΠΟΛΙΤΕΥΜΑΤΑ Το κύριο ερώτημα που απασχολεί την αρχαιοελληνική πολιτική πρακτική και σκέψη είναι το ποιος πρέπει να είναι το κύριον

Διαβάστε περισσότερα

Κάθε Σάββατο και διαφορετική εμπειρία στο Μουσείο Ακρόπολης

Κάθε Σάββατο και διαφορετική εμπειρία στο Μουσείο Ακρόπολης Κάθε Σάββατο και διαφορετική εμπειρία στο Μουσείο Ακρόπολης Εναλλασσόμενες θεματικές παρουσιάσεις Κάθε Σάββατο και διαφορετική εμπειρία στο Μουσείο Ακρόπολης Εναλλασσόμενες θεματικές παρουσιάσεις Ποιοι

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΧΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ. Διάλεξη 11 η. Κυριάκος Κυριαζόπουλος, Επίκουρος Καθηγητής Τμήμα Νομικής ΑΠΘ

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΧΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ. Διάλεξη 11 η. Κυριάκος Κυριαζόπουλος, Επίκουρος Καθηγητής Τμήμα Νομικής ΑΠΘ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΧΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Διάλεξη 11 η Κυριάκος Κυριαζόπουλος, Επίκουρος Καθηγητής ΑΠΘ Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative

Διαβάστε περισσότερα

1. Χρωματίζω στη γραμμή του χρόνου την εποχή του χαλκού:

1. Χρωματίζω στη γραμμή του χρόνου την εποχή του χαλκού: ΕΠΟΧΗ ΧΑΛΚΟΥ 1. Χρωματίζω στη γραμμή του χρόνου την εποχή του χαλκού: 3000 1100 π. Χ. 1100-800 πχ 800-500 πχ 500-323 πχ 323-146 πχ 146πΧ-330 μχ 2. Καταγράφω τους τρεις (3) σημαντικότερους πολιτισμούς που

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΕΠ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ 2009. Κλάδος: ΠΕ 02 Φιλολόγων ΕΙΔΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑΣ

ΑΣΕΠ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ 2009. Κλάδος: ΠΕ 02 Φιλολόγων ΕΙΔΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΑΣΕΠ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ 2009 Κλάδος: ΠΕ 02 Φιλολόγων ΕΙΔΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑΣ Ερώτημα 1 Ο α) Στόχοι - να γνωρίσουν οι μαθητές το στρατηγικό σχέδιο του Περικλή και να το εντάξουν στο ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο

Διαβάστε περισσότερα

Το Συνταγματικό Δίκαιο και το Σύνταγμα. 3. Η παραγωγή του Συντάγματος και των συνταγματικών κανόνων

Το Συνταγματικό Δίκαιο και το Σύνταγμα. 3. Η παραγωγή του Συντάγματος και των συνταγματικών κανόνων Εισαγωγή στο Διεθνές και Ευρωπαϊκό Δίκαιο Α εξάμηνο 2015/2016 Ν. Κανελλοπούλου Αναπλ. Καθηγ. Συνταγματικού Δικαίου Το Συνταγματικό Δίκαιο και το Σύνταγμα Διάγραμμα του μαθήματος της Δευτέρας 7/12/2015

Διαβάστε περισσότερα

Ελεύθερη Ελληνική Πολιτεία. Ο Αθηναίος του χθες Ο Ελεύθερος Έλληνας του Αύριο

Ελεύθερη Ελληνική Πολιτεία. Ο Αθηναίος του χθες Ο Ελεύθερος Έλληνας του Αύριο Ελεύθερη Ελληνική Πολιτεία Ο Αθηναίος του χθες Ο Ελεύθερος Έλληνας του Αύριο Γιάννης Αλήθειας «Ελεύθερη Ελληνική Πολιτεία Ο Αθηναίος του Χθες Ο Ελεύθερος Έλληνας του Αύριο» Α Έκδοση : Ιούνιος 2010 σελ.

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΟΙ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΩΝ ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΟΙ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΩΝ ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ Χαροκόπου 2 & Λεωφ. Συγγρού 196 176 71 Καλλιθέα, Αθήνα Tηλ. : 210 9545000 Φαξ: 210 3615634 Ε-mail: pressoffice@anexartitoiellines.gr Ιστοσελίδα: http://www.anexartitoiellines.gr Τρίτη, 21 Ιουνίου 2016

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ 800 479 π.χ.

ΑΡΧΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ 800 479 π.χ. ΑΡΧΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ 800 479 π.χ. ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΑΚΗΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ Ποιες ήταν οι αιτίες της διάσπασης του φυλετικού κράτους; Η αύξηση του πληθυσμού και η έλλειψη καλλιεργήσιμης γης. Η καταπίεση που ασκούσαν

Διαβάστε περισσότερα

««ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΣΥΜΜΕΤΟΧΩΝ ΚΑΙ ΠΕΡΙΟΥΣΙΑΣ Α.Ε.» ΚΑΤΑΣΤΑΤΙΚΟ. Άρθρο 1. Επωνυμία

««ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΣΥΜΜΕΤΟΧΩΝ ΚΑΙ ΠΕΡΙΟΥΣΙΑΣ Α.Ε.» ΚΑΤΑΣΤΑΤΙΚΟ. Άρθρο 1. Επωνυμία ««ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΣΥΜΜΕΤΟΧΩΝ ΚΑΙ ΠΕΡΙΟΥΣΙΑΣ Α.Ε.» ΚΑΤΑΣΤΑΤΙΚΟ Άρθρο 1 Επωνυμία Συνίσταται δια του παρόντος Ανώνυμη Εταιρεία με την επωνυμία «ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΣΥΜΜΕΤΟΧΩΝ ΚΑΙ ΠΕΡΙΟΥΣΙΑΣ Α.Ε.». Για συναλλαγές

Διαβάστε περισσότερα

ελιές, παστά ψάρια, και σπάνια από κρέας, κυρίως στην Αθήνα.

ελιές, παστά ψάρια, και σπάνια από κρέας, κυρίως στην Αθήνα. Η τροφή της Αρχαϊκής οικογένειας ήταν αποτελούνταν από λαχανικά, ελιές, παστά ψάρια, και σπάνια από κρέας, κυρίως στην Αθήνα. Η ενδυμασία των Αρχαίων Ελλήνων ήταν κομψή, αλλά όχι εξεζητημένη. Το βασικό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΩΠΟ. Καταστατικό

ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΩΠΟ. Καταστατικό ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΩΠΟ Καταστατικό Προοίμιο Το φοβερό μεταπολιτευτικό αδιέξοδο, εθνικό, κοινωνικό, πολιτιστικό και οικονομικό, βύθισε την ελληνική κοινωνία σε μια βαθύτατη κρίση αξιών. Οι πολιτικές δυνάμεις του

Διαβάστε περισσότερα

9. Έννοια του κράτους... 11 10. Στοιχεία του κράτους... 12 11. Μορφές κρατών... 15 12. Αρχές του σύγχρονου κράτους... 17

9. Έννοια του κράτους... 11 10. Στοιχεία του κράτους... 12 11. Μορφές κρατών... 15 12. Αρχές του σύγχρονου κράτους... 17 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Ι ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Α. ΔΙΚΑΙΟ ΕΝΝΟΙΑ, ΚΛΑΔΟΙ, ΠΗΓΕΣ 1. Τι είναι δίκαιο... 1 2. Θετικό και φυσικό δίκαιο... 2 3. Δίκαιο και ηθική... 3 4. Δίκαιο - εθιμοτυπία - συναλλακτικά ήθη... 3 5. Δίκαιο

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα Ιστορίας Α Λυκείου από όλη την ύλη

Θέματα Ιστορίας Α Λυκείου από όλη την ύλη Θέματα Ιστορίας Α Λυκείου από όλη την ύλη 1. Σημασία του Νείλου για την οικονομία της Αιγύπτου. Σελ. 21. Προσοχή στο παράθεμα της ίδιας σελίδας. 2. Κοινωνική οργάνωση στην αρχαία Αίγυπτο. Σελ. 22 3. Πολιτική

Διαβάστε περισσότερα

3η - 4η ιδακτική Ενότητα. ΠΟΛΙΤΙΚΟΙ ΘΕΣΜΟΙ Τι είναι ηµ οκρατία

3η - 4η ιδακτική Ενότητα. ΠΟΛΙΤΙΚΟΙ ΘΕΣΜΟΙ Τι είναι ηµ οκρατία Μ Ε Ρ Ο Π Ρ Ω Τ Ο Π Ο Ι Τ Ι Κ Ο Ι Θ Ε Μ Ο Ι 26 3η - 4η ιδακτική Ενότητα ΠΟΙΤΙΚΟΙ ΘΕΜΟΙ Τι είναι ηµ οκρατία Εργασία για το σπίτι Να εντοπίσετε τις διαφορές ως προς την οργάνωση και τις αρµοδιότητες µεταξύ

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενο: Αρχή διάκρισης των λειτουργιών

Περιεχόμενο: Αρχή διάκρισης των λειτουργιών Περιεχόμενο: Αρχή διάκρισης των λειτουργιών ΜΑΘΗΜΑ: ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : Γεώργιος Κ. Παυλόπουλος, Δικηγόρος, Υπ. Διδάκτωρ Δημοσίου Δικαίου Παν/μίου Αθηνών Η αρχή της Διάκρισης των Λειτουργιών

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑΣΤΑΤΙΚΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΤΗΣ ΣΥΜΠΡΑΞΗΣ. «ΑΜΕΣΗ Δημοκρατία Στην Πράξη» Άρθρο 1. {Ίδρυση και Σκοποί}

ΚΑΤΑΣΤΑΤΙΚΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΤΗΣ ΣΥΜΠΡΑΞΗΣ. «ΑΜΕΣΗ Δημοκρατία Στην Πράξη» Άρθρο 1. {Ίδρυση και Σκοποί} ΚΑΤΑΣΤΑΤΙΚΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΤΗΣ ΣΥΜΠΡΑΞΗΣ «ΑΜΕΣΗ Δημοκρατία Στην Πράξη» Άρθρο 1 {Ίδρυση και Σκοποί} Ιδρύεται Συνασπισμός Μη Αντιπροσωπευόμενων στα Κοινοβούλια Πολιτικών Κομμάτων και Κοινωνικών Οργανώσεων,

Διαβάστε περισσότερα

Συμμετοχικές Διαδικασίες και Τοπική διακυβέρνηση

Συμμετοχικές Διαδικασίες και Τοπική διακυβέρνηση Συμμετοχικές Διαδικασίες και Τοπική διακυβέρνηση Θεσμοί, Όργανα και Δομή της Δημόσιας Διοίκησης Χαρίτα Βλάχου Γεωπόνος Αγροτικής Οικονομίας Στέλεχος Αποκεντρωμένης Διοίκησης Μ-Θ Σήμερα Ποιό είναι το πολίτευμα

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: ΤΟ ΟΛΛΑΝΔΙΚΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ (Συνοπτική παρουσίαση) ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ:ΦΩΤΗΣ ΜΟΡΦΟΠΟΥΛΟΣ

ΘΕΜΑ: ΤΟ ΟΛΛΑΝΔΙΚΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ (Συνοπτική παρουσίαση) ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ:ΦΩΤΗΣ ΜΟΡΦΟΠΟΥΛΟΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΔΗΜΟΣΙΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ:ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ:ΑΝΔΡΕΑΣ ΔΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ ΘΕΜΑ: ΤΟ ΟΛΛΑΝΔΙΚΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ (Συνοπτική παρουσίαση)

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΠΟΛΕΜΟΣ. Γενικά στοιχεία Περιεχόµενα Οδηγός για µελέτη

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΠΟΛΕΜΟΣ. Γενικά στοιχεία Περιεχόµενα Οδηγός για µελέτη ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΠΟΛΕΜΟΣ Γενικά στοιχεία Περιεχόµενα Οδηγός για µελέτη Το παρόν ηλεκτρονικό εγχειρίδιο έχει ως στόχο του να παρακολουθήσει τις πολύπλοκες σχέσεις που συνδέουν τον

Διαβάστε περισσότερα

Επίσκεψη στην Αρχαία Αγορά

Επίσκεψη στην Αρχαία Αγορά Επίσκεψη στην Αρχαία Αγορά Η Αγορά ήταν η μεγαλύτερη πλατεία της πόλης. Η πλατεία άρχισε να χρησιμοποιείται ως δημόσιος χώρος από τα αρχαϊκά χρόνια. Μέχρι τότε στην περιοχή υπήρχαν σπίτια και τάφοι. Ο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ Ο ρόλος της Δια βίου Μάθησης στην καταπολέμηση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Τοζήτηματωνκοινωνικώνανισοτήτωνστηνεκπαίδευσηαποτελείένα

Διαβάστε περισσότερα

ICOM και ΜΟΥΣΕΙΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ

ICOM και ΜΟΥΣΕΙΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ICOM ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΜΟΥΣΕΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΤΜΗΜΑ Αγ.Ασωμάτων 15 ΑΘΗΝΑ 105 53 Τηλ./Fax: 210 3219414 www.otenet.gr/icom Email icom@otenet.gr ICOM και ΜΟΥΣΕΙΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ Το Διεθνές Συμβούλιο Μουσείων ιδρύθηκε

Διαβάστε περισσότερα

Διοικητικό Δίκαιο Ι. Μαθητική σχέση έννομη σχέση δημόσιου διοικητικού δικαίου. Αντικείμενο Διοικητικού Δικαίου Διοίκηση

Διοικητικό Δίκαιο Ι. Μαθητική σχέση έννομη σχέση δημόσιου διοικητικού δικαίου. Αντικείμενο Διοικητικού Δικαίου Διοίκηση Διοικητικό Δίκαιο Ι Διοικητικό Δίκαιο: Κομμάτι δικαίου που μας συνοδεύει από τη γέννηση μέχρι το θάνατο μας. Είναι αδύνατον να μην βρεθούμε μέσα σε έννομες σχέσεις διοικητικού δικαίου. Μαθητική σχέση έννομη

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΑΡΜΟ ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΒΟΥΛΗΣ

ΟΙ ΑΡΜΟ ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΒΟΥΛΗΣ Α) Το νοµοθετικό έργο ΟΙ ΑΡΜΟ ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΒΟΥΛΗΣ Η παλαιότερη ιστορικά, αλλά και σηµαντικότερη αρµοδιότητα της Βουλής είναι η νοµοθετική, δηλαδή η θέσπιση γενικών και απρόσωπων κανόνων δικαίου. Τη νοµοθετική

Διαβάστε περισσότερα

ΘΗΡΑΜΕΝΗΣ. Ο Θηραμένης ήταν ένας Αθηναίος πολιτικός, εξέχων στην τελευταία δεκαετία του

ΘΗΡΑΜΕΝΗΣ. Ο Θηραμένης ήταν ένας Αθηναίος πολιτικός, εξέχων στην τελευταία δεκαετία του ΘΗΡΑΜΕΝΗΣ Ο Θηραμένης ήταν ένας Αθηναίος πολιτικός, εξέχων στην τελευταία δεκαετία του ΖΩΗ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ Ο Θηραμένης γεννήθηκε στην Κέα το 451π.Χ., αλλά υιοθετήθηκε από τον Άγνωνα, έναν αρχαίο πολιτικό

Διαβάστε περισσότερα

{ Μοναρχία. Κωνσταντίνος-Ιωάννης Δημητρόπουλος

{ Μοναρχία. Κωνσταντίνος-Ιωάννης Δημητρόπουλος { Μοναρχία Κωνσταντίνος-Ιωάννης Δημητρόπουλος ΟΡΙΣΜΟΣ: Η Μοναρχία ή Βασιλεία είναι ο θεσμός διακυβέρνησης, όπου ο αρχηγός του κράτους είναι ο Βασιλιάς. Αυτό που τη χαρακτηρίζει είναι ότι ο τελευταίος κρατά

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΟΜΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΩΣ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ. Χρονολογία. 100.000 ως 20.000 10.000. 7000 ως 6000. Νεότερη

ΣΥΝΤΟΜΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΩΣ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ. Χρονολογία. 100.000 ως 20.000 10.000. 7000 ως 6000. Νεότερη ΣΥΝΤΟΜΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΩΣ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ Χρονολογία Ελλάδα - Αιγαίο 100.000 ως 20.000 Μέση και Νεότερη Παλαιολιθική 10.000 Μεσολιθική εποχή 7000 ως 6000 Έναρξη Νεολιθικής 5600 Μέση

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Project B Λυκείου. Θέμα: ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

Εργασία Project B Λυκείου. Θέμα: ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Εργασία Project B Λυκείου Θέμα: ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΘΗΝΑΪΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ Η δημοκρατία δεν προέκυψε ακαριαία Προ-δημοκρατική εποχή τυραννία, ολιγαρχία Διαμάχες ευγενών-πολιτών οδήγησαν την πόλη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82

ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82 ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82 1.Α. Ο ρόλος και η λειτουργία του Προλόγου ως δομικό στοιχείο της τραγωδίας: Ο πρόλογος μιας τραγωδίας αποτελεί τα πρώτο από τα απαγγελλόμενα μέρη και εκτελείται από τους

Διαβάστε περισσότερα

Γεωργία Καζάκου, ΠΕ09. Οικονομολόγος. Πολιτική Παιδεία. Β Τάξη Γενικού Λυκείου

Γεωργία Καζάκου, ΠΕ09. Οικονομολόγος. Πολιτική Παιδεία. Β Τάξη Γενικού Λυκείου Πολιτική Παιδεία Β Τάξη Γενικού Λυκείου 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ο Η ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΕΙΑΣ 4.2 Η ΕΚΤΕΛΕΣΤΙΚΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ 2 Άρθρο 26 του Συντάγματος Η εκτελεστική λειτουργία ασκείται από τον ΠτΔ και την Κυβέρνηση.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ

ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΔΙΚΤΥΟΥ ΕΛΛΗΝΩΝ ΑΠΟΔΗΜΩΝ ΑΙΡΕΤΩΝ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ (όπως τροποποιήθηκε στη 4 η Γενική Συνέλευση Νοέμβριος 2008) 1. ΙΔΡΥΣΗ ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΕΔΡΑ 1. Το Δίκτυο Αιρετών Ελληνικής καταγωγής

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑΣΤΑΤΙΚΟ ΤΟΥ ΣΥΛΛΟΓΟΥ ΓΟΝΕΩΝ ΚΑΙ ΚΗΔΕΜΟΝΩΝ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΟΥ 1 ου ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ ΔΑΣΟΥΣ ΧΑΪΔΑΡΙΟΥ.

ΚΑΤΑΣΤΑΤΙΚΟ ΤΟΥ ΣΥΛΛΟΓΟΥ ΓΟΝΕΩΝ ΚΑΙ ΚΗΔΕΜΟΝΩΝ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΟΥ 1 ου ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ ΔΑΣΟΥΣ ΧΑΪΔΑΡΙΟΥ. ΚΑΤΑΣΤΑΤΙΚΟ ΤΟΥ ΣΥΛΛΟΓΟΥ ΓΟΝΕΩΝ ΚΑΙ ΚΗΔΕΜΟΝΩΝ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΟΥ 1 ου ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ ΔΑΣΟΥΣ ΧΑΪΔΑΡΙΟΥ. ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α ΤΙΤΛΟΣ-ΕΔΡΑ-ΣΚΟΠΟΣ-ΜΕΣΑ. ΑΡΘΡΟ 1 ο Ιδρύεται Σύλλογος με τον τίτλο «ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΓΟΝΕΩΝ ΚΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

Ενδεικτικές απαντήσεις στα θέματα της Ιστορίας. κατεύθυνσης των Πανελλαδικών εξετάσεων 2014

Ενδεικτικές απαντήσεις στα θέματα της Ιστορίας. κατεύθυνσης των Πανελλαδικών εξετάσεων 2014 Θέμα Α1 Ενδεικτικές απαντήσεις στα θέματα της Ιστορίας κατεύθυνσης των Πανελλαδικών εξετάσεων 2014 ΟΜΑΔΑ ΠΡΩΤΗ Α) Με τη βιομηχανική επανάσταση καθώς η κατοχή γης έπαυε προοδευτικά να είναι πηγή εξουσίας

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Μάθημα: Ιστορία Τάξη: Α Λυκείου Χρόνος εξέτασης: 2 ώρες και 30 λεπτά ΜΕΡΟΣ Α (20 μονάδες) Να απαντήσετε ΥΠΟΧΡΕΩΤΙΚΑ και στις δύο (2) ερωτήσεις. 1. Κάθε

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟΠΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΑΡΧΑΙΟΣ ΠΕΙΡΑΙΑΣ γ γυμνασίου

ΤΟΠΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΑΡΧΑΙΟΣ ΠΕΙΡΑΙΑΣ γ γυμνασίου 1 ΤΟΠΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΑΡΧΑΙΟΣ ΠΕΙΡΑΙΑΣ γ γυμνασίου 2 Σχετικά με την εργασία Τάξη : γ γυμνασίου Μάθημα : Βιωματικές Δράσεις Θέμα : Τοπική Ιστορία Αρχαίος Πειραιάς Υπεύθυνη καθηγήτρια : Μαραθεύτη Μ. 3 Η Ηετιώνεια

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥ ΑΓΩΝΙΖΕΣΘΑΙ «ΔΕΔΟΜΕΝΟ ή ΖΗΤΟΥΜΕΝΟ»;

ΕΥ ΑΓΩΝΙΖΕΣΘΑΙ «ΔΕΔΟΜΕΝΟ ή ΖΗΤΟΥΜΕΝΟ»; ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΕΠΙΣΚΟΠΗΣ ΕΥ ΑΓΩΝΙΖΕΣΘΑΙ «ΔΕΔΟΜΕΝΟ ή ΖΗΤΟΥΜΕΝΟ»; Μάιος 2014 τάξη Γ Γυμνασίου Η εργασία με τίτλο «ευ αγωνίζεσθαι: δεδομένο ή ζητούμενο»; αποτελεί μία απόπειρα προσέγγισης των αρχών του Ολυμπισμού

Διαβάστε περισσότερα

α. Βασίλειο πόλεις-κράτη ομοσπονδιακά κράτη συμπολιτείες Η διάσπαση του κράτους του Μ. Αλεξάνδρου (σελ ) απελευθερωτικοί αγώνες εξεγέρσεις

α. Βασίλειο πόλεις-κράτη ομοσπονδιακά κράτη  συμπολιτείες Η διάσπαση του κράτους του Μ. Αλεξάνδρου (σελ ) απελευθερωτικοί αγώνες εξεγέρσεις ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΗ ΕΠΟΧΗ 323 [Θάνατος Μ. Αλεξάνδρου] ΕΩΣ 30 π.χ. [κατάληψη της Αιγύπτου από τους Ρωμαίους ολοκληρώνεται η κατάκτηση της Ανατολής από τους Ρωμαίους, ξεκινά η περίοδος της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας]

Διαβάστε περισσότερα

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2014

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2013 2014 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΤΑΞΗ: Α ΜΑΘΗΜΑ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΔΙΑΡΚΕΙΑ: 2 ΩΡΕΣ ΩΡΑ: 8.00 10.00 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 6/6/2014 ΤΟ ΓΡΑΠΤΟ ΑΠΟΤΕΛΕΙΤΑΙ ΑΠΟ 7 ΣΕΛΙΔΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

Φορείς των νέων ιδεών ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΟΙ ΥΠΟΨΗΦΙΟΙ

Φορείς των νέων ιδεών ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΟΙ ΥΠΟΨΗΦΙΟΙ Δ. ΑΝΑΝΕΩΣΗ- ΔΙΧΑΣΜΟΣ (1909-1922) 1. Το κόμμα των φιλελευθέρων 1. Πριν τις εκλογές της 8ης Αυγούστου 1910 κανένα ΜΕΓΑΛΟ κόμμα δεν υποστήριζε τις μεταρρυθμίσεις που προτάθηκαν το 1909/1910 Φορείς των νέων

Διαβάστε περισσότερα

Οδύσσεια Τα απίθανα... τριτάκια! Tετάρτη τάξη. Επαναληπτικές Ασκήσεις 2 ης ενότητας - Αρχαϊκά χρόνια. Αρχαϊκά Χρόνια

Οδύσσεια Τα απίθανα... τριτάκια! Tετάρτη τάξη. Επαναληπτικές Ασκήσεις 2 ης ενότητας - Αρχαϊκά χρόνια. Αρχαϊκά Χρόνια Οδύσσεια Τα απίθανα... τριτάκια! Tετάρτη τάξη Επαναληπτικές Ασκήσεις 2 ης ενότητας - Αρχαϊκά χρόνια Αρχαϊκά Χρόνια Ερωτήσεις: 1. Να βάλεις στις σωστές απαντήσεις: Α. Οι κάτοικοι των αρχαίων ελληνικών πόλεων

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ Α' Γυμνασίου. ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ- ΑΡΧΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ ( π.χ.) Περίληψη κεφαλαίου

ΙΣΤΟΡΙΑ Α' Γυμνασίου. ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ- ΑΡΧΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ ( π.χ.) Περίληψη κεφαλαίου ΙΣΤΟΡΙΑ Α' Γυμνασίου ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ- ΑΡΧΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ (800-479 π.χ.) Περίληψη κεφαλαίου Μετά το 800 π. Χ. Στον ελλαδικό χώρο συμβαίνουν πολλές και σημαντικές αλλαγές. Εμφανίζεται η πόλη- κράτος, ο Ελληνισμός

Διαβάστε περισσότερα

ΦΟΡΜΑ ΣΧΕΔΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

ΦΟΡΜΑ ΣΧΕΔΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΦΟΡΜΑ ΣΧΕΔΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Στοιχεία εκπαιδευτικού Ονοματεπώνυμο: Μαρκαντωνάτος Δημήτρης Βαθμίδα: Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση Ειδικότητα: Φιλόλογος E-mail: dmark@acn.gr, dmark@sch.gr Τίτλος μαθήματος: Οι θεσμοί

Διαβάστε περισσότερα

Φύλλο εργασίας Β ομάδας

Φύλλο εργασίας Β ομάδας Φύλλο εργασίας Β ομάδας «ὄστρακον ἕκαστος λαβὼν καὶ γράψας ὃν ἐβούλετο μεταστῆσαι τῶν πολιτῶν» (Ο καθένας έπαιρνε ένα θραύσμα αγγείου και χάραζε επάνω το όνομα του πολίτη που ήθελε να εκτοπίσει» (Πλουτάρχου,

Διαβάστε περισσότερα

Μονάδα Διασφάλισης Ποιότητας (ΜΟ.ΔΙ.Π.) του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΜΟ.ΔΙ.Π. ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ

Μονάδα Διασφάλισης Ποιότητας (ΜΟ.ΔΙ.Π.) του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΜΟ.ΔΙ.Π. ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ Μονάδα Διασφάλισης Ποιότητας (ΜΟ.ΔΙ.Π.) του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΜΟ.ΔΙ.Π. ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ Άρθρο 1 Σκοπός της ΜΟ.ΔΙ.Π. 1. Η ΜΟ.ΔΙ.Π. (Μονάδα Διασφάλισης της Ποιότητας)

Διαβάστε περισσότερα

Η Νίκη ήταν κόρη της Στύγας και του Πάλλαντα. Είχε αδέρφια της το Κράτος, το Ζήλο και τη Βία.

Η Νίκη ήταν κόρη της Στύγας και του Πάλλαντα. Είχε αδέρφια της το Κράτος, το Ζήλο και τη Βία. Η Νίκη σε νομίσματα Νίκη: θεά της ελληνικής μυθολογίας προσωποποιούσε τη δόξα του ελληνικού πολιτισμού. Η Νίκη στέλνονταν από το Δία για να εξυμνήσει μία νίκη, να προσφέρει σπονδές ή να στεφανώσει ένα

Διαβάστε περισσότερα

1. Να αναλύσετε το ρόλο που έπαιξαν οι Αµφικτυονίες ως θρησκευτικοί, πολιτικοί και κοινωνικοί θεσµοί των αρχαίων Ελλήνων.

1. Να αναλύσετε το ρόλο που έπαιξαν οι Αµφικτυονίες ως θρησκευτικοί, πολιτικοί και κοινωνικοί θεσµοί των αρχαίων Ελλήνων. 2.1.2. Κοινοί εσµοί των Αρχαίων Ελλήνων - Παιδεία Eρωτήσεις ανάπτυξης 1. Να αναλύσετε το ρόλο που έπαιξαν οι Αµφικτυονίες ως θρησκευτικοί, πολιτικοί και κοινωνικοί θεσµοί των αρχαίων Ελλήνων. 2. Να αναλύσετε

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑΞΗ ΣΥΓΚΛΗΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΒΟΥΛΕΥΤΩΝ-Βουλευτές:

ΤΑΞΗ ΣΥΓΚΛΗΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΒΟΥΛΕΥΤΩΝ-Βουλευτές: ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΔΙΑΡΘΡΩΣΗ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΑΣΚΑΙΟΙΠΕΡΙΑΥΤΟΝ ΣΥΓΚΛΗΤΙΚΟΙKAI BOYΛΕΥΤΕΣ (HONESTIORES ΕΝΤΙΜΟΤΑΤΟΙ) - ΣΤΡΑΤΟΣ- ΚΛΗΡΟ ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ Αυτοκράτορας: H ανάρρηση στο θρόνο χάρη στο

Διαβάστε περισσότερα

Αυτά τα δικαιώματα είναι η ισότητα, η ελευθερία, η ασφάλεια και η ιδιοκτησία.

Αυτά τα δικαιώματα είναι η ισότητα, η ελευθερία, η ασφάλεια και η ιδιοκτησία. ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ ΤΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ 1 της 24ης Ιουνίου 1793 Ο γαλλικός λαός, πεπεισμένος ότι η λήθη και η περιφρόνηση των φυσικών δικαιωμάτων του ανθρώπου είναι οι μόνες αιτίες για τα

Διαβάστε περισσότερα

5. Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΟΡΦΩΣΗΣ Ο ΑΘΗΝΑΙΟΣ ΚΑΙ Η ΕΡΓΑΣΙΑ Η ΑΘΗΝΑ ΓΙΟΡΤΑΖΕΙ

5. Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΟΡΦΩΣΗΣ Ο ΑΘΗΝΑΙΟΣ ΚΑΙ Η ΕΡΓΑΣΙΑ Η ΑΘΗΝΑ ΓΙΟΡΤΑΖΕΙ 5. Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΟΡΦΩΣΗΣ Ο ΑΘΗΝΑΙΟΣ ΚΑΙ Η ΕΡΓΑΣΙΑ Η ΑΘΗΝΑ ΓΙΟΡΤΑΖΕΙ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΤΟΥ ΠΕΡΙΚΛΗ 5 ος αι. π.χ. ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΑΚΗΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ Η Μόρφωση των νέων - αγοριών Η εκπαίδευση στην αρχαία

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΚΤΥΟΥ ΕΛΛΗΝΩΝ ΑΙΡΕΤΩΝ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ

ΔΙΚΤΥΟΥ ΕΛΛΗΝΩΝ ΑΙΡΕΤΩΝ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΔΙΚΤΥΟΥ ΕΛΛΗΝΩΝ ΑΙΡΕΤΩΝ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ (Όπως τροποποιήθηκε με ηλεκτρονική ψηφοφορία τον Ιανουάριο του 2015) 1. ΙΔΡΥΣΗ ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΕΔΡΑ 1. Το Δίκτυο Αιρετών Ελληνικής καταγωγής

Διαβάστε περισσότερα

600 π.χ. - 300 π.χ. Ο ΕΛΛΗΝΑΣ ΟΠΛΙΤΗΣ

600 π.χ. - 300 π.χ. Ο ΕΛΛΗΝΑΣ ΟΠΛΙΤΗΣ 600 π.χ. - 300 π.χ. Ο ΕΛΛΗΝΑΣ ΟΠΛΙΤΗΣ ΠΛΗΣΙΑΣΕ, ΝΥΞΕ ΜΕ ΤΗ ΜΑΚΡΙΑ ΛΟΓΧΗ Ή ΤΟ ΞΙΦΟΣ ΕΚ ΤΟΥ ΣΥΝΕΓΓΥΣ ΚΑΙ ΦΟΝΕΥΣΕ ΕΝΑΝ ΑΝΔΡΑ. ΑΝΤΙΤΑΞΕ ΠΕΛΜΑ ΣΤΟ ΠΕΛΜΑ, ΘΕΣΕ ΑΣΠΙΔΑ ΣΤΗΝ ΑΣΠΙΔΑ, ΠΡΟΤΑΞΕ ΛΟΦΙΟ ΣΤΟ ΛΟΦΙΟ, ΚΡΑΝΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗΣ ΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗΣ

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗΣ ΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗΣ YΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ, ΑΠΟΚΕΝΤΡΩΣΗΣ & ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗΣ ΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗΣ Σ Χ Ε Ι Ο ΚΑΝΟΝΙΣΜΟY ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΕΚΤΕΛΕΣΤΙΚΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ ΕΚΕΜΒΡΙΟΣ, 2010 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΤΟΠΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΚΑΙ ΑΥΤΟ ΙΟΙΚΗΣΗΣ Α.Ε. ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΓΟΝΕΩΝ

ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΓΟΝΕΩΝ ΑΧΑΡΝΕΣ 25/09/2012 ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΓΟΝΕΩΝ Είναι ένα ΟΡΓΑΝΟ ΘΕΣΜΟΘΕΤΗΜΕΝΟ, που ιδρύεται σε κάθε σχολική μονάδα, εκφράζει τους γονείς μέσα στο σχολείο και που η παρουσία του είναι νομικά κατοχυρωμένη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ Ν.Ο.Π.Ε ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ Πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών Δημοσίου Δικαίου Μάθημα: Συνταγματικό Δίκαιο

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ Ν.Ο.Π.Ε ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ Πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών Δημοσίου Δικαίου Μάθημα: Συνταγματικό Δίκαιο ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ Ν.Ο.Π.Ε ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ Πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών Δημοσίου Δικαίου Μάθημα: Συνταγματικό Δίκαιο ΚΑΖΛΑΡΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ Θέμα εργασίας: ΤΟ ΙΣΠΑΝΙΚΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Α ΤΕΤΡΑΜΗΝΟΥ

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Α ΤΕΤΡΑΜΗΝΟΥ 3 ο ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΚΟΜΟΤΗΝΗΣ Β 5 ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Α ΤΕΤΡΑΜΗΝΟΥ Των μαθητριών: Στέλλα Κουρκουρίδου Μαρίνα Κουσικιάν ΑΝΔΡΙΑΝΑ ΓΙΑΝΤΟΥΡΗ ΧΡΥΣΑ ΑΝΤΕΜΗ ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΟΥΖΟΥΝΑΚΗ ΝΙΚΟΛΕΤΑ ΑΝΤΩΝΙΟΥ Υπεύθυνη Καθηγήτρια:

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑΣΤΑΤΙΚΟ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΚΥΠΡΟΥ. ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ (όνομα, έδρα, σκοποί, πόροι)

ΚΑΤΑΣΤΑΤΙΚΟ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΚΥΠΡΟΥ. ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ (όνομα, έδρα, σκοποί, πόροι) ΚΑΤΑΣΤΑΤΙΚΟ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΚΥΠΡΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ (όνομα, έδρα, σκοποί, πόροι) ΑΡΘΡΟ 1 ο - ΕΠΩΝΥΜΙΑ ΚΑΙ ΕΔΡΑ Ιδρύεται σωματείο με την επωνυμία «Παιδαγωγική Εταιρεία Κύπρου» με έδρα τη Λευκωσία ΑΡΘΡΟ

Διαβάστε περισσότερα

Το Σύνταγμα της Ελλάδας του 1975/86/01 στο δεύτερο μέρος του περιλαμβάνει τις διατάξεις τις σχετικές με τα ατομικά και κοινωνικά δικαιώματα.

Το Σύνταγμα της Ελλάδας του 1975/86/01 στο δεύτερο μέρος του περιλαμβάνει τις διατάξεις τις σχετικές με τα ατομικά και κοινωνικά δικαιώματα. Το Σύνταγμα της Ελλάδας του 1975/86/01 στο δεύτερο μέρος του περιλαμβάνει τις διατάξεις τις σχετικές με τα ατομικά και κοινωνικά δικαιώματα. Ο κατάλογος των δικαιωμάτων αυτών αποτελεί τη βασική κατοχύρωση

Διαβάστε περισσότερα

Κωνσταντίνος: από τη Ρώμη στη Νέα Ρώμη

Κωνσταντίνος: από τη Ρώμη στη Νέα Ρώμη Επανάληψη Κωνσταντίνος: από τη Ρώμη στη Νέα Ρώμη Ο Κωνσταντίνος Βυζάντιο 1. Αποφασίζει τη μεταφορά της πρωτεύουσας στην Ανατολή κοντά στο αρχαίο Βυζάντιο: νέο διοικητικό κέντρο η Κωνσταντινούπολη 2. 313

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑΣΤΑΤΙΚΟ ΤΗΣ ΑΣΤΙΚΗΣ ΜΗ ΚΕΡΔΟΣΚΟΠΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΩΝΥΜΙΑ «ΟΙ ΦΙΛΟΙ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΑΣ ΟΙΑΣ Α.Μ.Κ.»

ΚΑΤΑΣΤΑΤΙΚΟ ΤΗΣ ΑΣΤΙΚΗΣ ΜΗ ΚΕΡΔΟΣΚΟΠΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΩΝΥΜΙΑ «ΟΙ ΦΙΛΟΙ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΑΣ ΟΙΑΣ Α.Μ.Κ.» ΚΑΤΑΣΤΑΤΙΚΟ ΤΗΣ ΑΣΤΙΚΗΣ ΜΗ ΚΕΡΔΟΣΚΟΠΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΩΝΥΜΙΑ «ΟΙ ΦΙΛΟΙ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΑΣ ΟΙΑΣ Α.Μ.Κ.» ΟΙΑ, ΣΑΝΤΟΡΙΝΗ ΦΑΝΑΡΙ ΚΑΤΑΣΤΑΤΙΚΟ ΤΗΣ ΑΣΤΙΚΗΣ ΜΗ ΚΕΡΔΟΣΚΟΠΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΩΝΥΜΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

European Year of Citizens 2013 Alliance

European Year of Citizens 2013 Alliance European Year of Citizens 2013 Alliance MANIFESTO Η ενεργός συμμετοχή του ευρωπαίου πολίτη είναι άμεσα συνδεδεμένη με την επιδίωξη των Ευρωπαϊκών συλλογικών στόχων και αξιών που προβλέπονται στις Συνθήκες

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ. (479: τέλος Περσικών πολέμων)

ΑΡΧΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ. (479: τέλος Περσικών πολέμων) ΑΡΧΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ 750 479 (479: τέλος Περσικών πολέμων) Γιατί ονομάστηκε «αρχαϊκή» Σε αυτή την εποχή σημειώνεται η αρχή (οι απαρχές) της οικονομικής, πολιτικής και πολιτιστικής ανάπτυξης του ελληνικού κόσμου

Διαβάστε περισσότερα

Οι 13 βρετανικές αποικίες Η Αγγλία ήταν η θαλασσοκράτειρα δύναμη από τον 17 ο αιώνα ίδρυσε 13 αποικίες στη βόρεια Αμερική. Ήταν ο προορ

Οι 13 βρετανικές αποικίες Η Αγγλία ήταν η θαλασσοκράτειρα δύναμη από τον 17 ο αιώνα ίδρυσε 13 αποικίες στη βόρεια Αμερική. Ήταν ο προορ Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής Γνωρίζετε τι είναι οι Η.Π.Α σήμερα; Θα δούμε πώς δημιουργήθηκαν και ποια είναι τα θεμέλια της ισχύος τους. Οι 13 βρετανικές αποικίες Η Αγγλία ήταν η θαλασσοκράτειρα δύναμη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL. Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο

ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL. Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο 2014-2019 Επιτροπή Συνταγματικών Υποθέσεων 26.1.2016 ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ σχετικά με μια ετήσια πανευρωπαϊκή συζήτηση στο πλαίσιο της νομοθετικής έκθεσης πρωτοβουλίας σχετικά με τη θέσπιση

Διαβάστε περισσότερα

ΡΩΜΑΙΚΟ ΩΔΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

ΡΩΜΑΙΚΟ ΩΔΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού Γενική Διεύθυνση Αρχαιοτήτων και Πολιτιστικής Κληρονομιάς ΙΣΤ Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων Τμήμα Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων και Επικοινωνίας ΡΩΜΑΙΚΟ ΩΔΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6. ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6. ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6. ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 6 ος 9 ος αι Οικονομική κατάσταση στο Βυζάντιο από το β μισό του 6 ου αι. αρχές 9 ου αι. το κίνημα του Θωμά του Σλάβου 6 ος 8 ος αι. Προβλήματα δημογραφικά Προβλήματα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ Κάθε γνήσιο αντίτυπο φέρει την υπογραφή του συγγραφέα Σειρά: Εκπαιδευση Σχολικά βοηθήματα (για το Λύκειο) Πλάτωνος Πρωταγόρας Γ Λυκείου Θεωρητική Κατεύθυνση

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 19 - Από την 3η Σεπτεμβρίου 1843 έως την έξωση του Όθωνα (1862) Ιστορία Γ Γυμνασίου

Ενότητα 19 - Από την 3η Σεπτεμβρίου 1843 έως την έξωση του Όθωνα (1862) Ιστορία Γ Γυμνασίου Ενότητα 19 - Από την 3η Σεπτεμβρίου 1843 έως την έξωση του Όθωνα (1862) Ιστορία Γ Γυμνασίου Ο Όθων συνδιαλέγεται με τον έφιππο συνταγματάρχη Δημήτριο Καλλέργη που του ζητά την παραχώρηση συντάγματος Καθιέρωση

Διαβάστε περισσότερα

ΗΜΕΡΗΣΙΑ ΓΕΝΙΚΑ ΛΥΚΕΙΑ

ΗΜΕΡΗΣΙΑ ΓΕΝΙΚΑ ΛΥΚΕΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΙΑΙΟΣ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ Π/ΘΜΙΑΣ & Δ/ΘΜΙΑΣ ----- ΕΚΠ/ΣΗΣ Δ/ΝΣΗ ΣΠΟΥΔΩΝ Δ/ΘΜΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ Ταχ. Δ/νση: ΤΜΗΜΑ Ανδρέα Παπανδρέου Α 37 Τ.Κ. Πόλη: 15180

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΕΤΟΣ:

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΕΤΟΣ: ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΕΤΟΣ: 2009-2010 ΘΕΜΑ: «Ο ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΒΟΥΛΗΣ» ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΦΥΤΡΟΥ ΛΥΔΙΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. Πρόλογος 2. Ο Κανονισμός της βουλής 3. Η αρχή της αυτονομίας 4. Περιεχόμενο

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΔΙΟΝ ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ Το Δίον ήταν μια αρχαιότατη πόλη στρατηγικής σημασίας και μια από τις πιο φημισμένες μακεδονικές πολιτείες. Η γεωγραφική θέση

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΜΑΔΑ ΠΡΩΤΗ

ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΜΑΔΑ ΠΡΩΤΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΜΑΔΑ ΠΡΩΤΗ Α1 α. σχολικό βιβλίο, σελ. 46. Φεντερασιόν: ήταν μεγάλη πολυεθνική εργατική οργάνωση της Θεσσαλονίκης, με πρωτεργάτες σοσιαλιστές από την ανοικτή σε νέες ιδέες

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 29 Οι Βαλκανικοί πόλεμοι Ιστορία Γ Γυμνασίου. Η απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης (26 Οκτωβρίου 1912)

Ενότητα 29 Οι Βαλκανικοί πόλεμοι Ιστορία Γ Γυμνασίου. Η απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης (26 Οκτωβρίου 1912) Ενότητα 29 Οι Βαλκανικοί πόλεμοι 1912-1913 Ιστορία Γ Γυμνασίου Η απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης (26 Οκτωβρίου 1912) Χρονολόγιο 1897-1908 Μακεδόνικος Αγώνας 1912-1913 Βαλκανικοί πόλεμοι 1914-1918 Α' Παγκόσμιος

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΕΡΓΟΥ. «Δίκτυο συνεργασίας μεταξύ κρατών μελών για θέματα διαθρησκευτικού διαλόγου και άσκησης θρησκευτικών πρακτικών»

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΕΡΓΟΥ. «Δίκτυο συνεργασίας μεταξύ κρατών μελών για θέματα διαθρησκευτικού διαλόγου και άσκησης θρησκευτικών πρακτικών» Δημοσιοποίηση της Δράσης Έργο ΕΤΕ 4.1/13 «Δίκτυο συνεργασίας μεταξύ κρατών μελών για θέματα διαθρησκευτικού διαλόγου και άσκησης θρησκευτικών πρακτικών» ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΕΡΓΟΥ «Δίκτυο συνεργασίας μεταξύ κρατών

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία του Τσαµπόυκου Νικολάου Ε.Α.Π. Αρ.Μητρώου: 37565 Σπουδές στον Ελληνικό Πολιτισµό ΕΛΠ11 Ελληνκή Ιστορία µε θέµα :

Εργασία του Τσαµπόυκου Νικολάου Ε.Α.Π. Αρ.Μητρώου: 37565 Σπουδές στον Ελληνικό Πολιτισµό ΕΛΠ11 Ελληνκή Ιστορία µε θέµα : 1 Εργασία του Τσαµπόυκου Νικολάου Ε.Α.Π. Αρ.Μητρώου: 37565 Σπουδές στον Ελληνικό Πολιτισµό ΕΛΠ11 Ελληνκή Ιστορία µε θέµα : «Η εκκολαπτόµενη πόλη του 8 ου αιώνα δεν διαφέρει βασικά, στο θεσµικό επίπεδο,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 Ο ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ( σελίδες σχολικού βιβλίου 123 127, έκδοση 2014 : σελίδες 118 122 ) 3.3 ιεύθυνση 3.3.1 Ηγεσία Βασικές έννοιες Οι επιχειρήσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΑ ΕΠΕΙΓΟΝ ΚΑΙ ΜΕ FAX. ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Αθήνα, 16 Σεπτεμβρίου 2011 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ Αριθ. Πρωτ.: οικ

ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΑ ΕΠΕΙΓΟΝ ΚΑΙ ΜΕ FAX. ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Αθήνα, 16 Σεπτεμβρίου 2011 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ Αριθ. Πρωτ.: οικ Ελληνική ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΑ ΕΠΕΙΓΟΝ ΚΑΙ ΜΕ FAX ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Αθήνα, 16 Σεπτεμβρίου 2011 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ Αριθ. Πρωτ.: οικ. 41202 ΓΕΝ. Δ/ΝΣΗ ΤΟΠΙΚΗΣ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗΣ Δ/ΝΣΗ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΟΤΑ ΤΜΗΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη καθηγήτρια: κα. Π. Γιαννακοπούλου Μαθήτριες: Ασσάτωφ Άννα, Μιχαλιού Μαντώ, Αργύρη Μαρία, Τσαουσίδου - Πετρίτση Σοφία Τμήμα: Α3

Υπεύθυνη καθηγήτρια: κα. Π. Γιαννακοπούλου Μαθήτριες: Ασσάτωφ Άννα, Μιχαλιού Μαντώ, Αργύρη Μαρία, Τσαουσίδου - Πετρίτση Σοφία Τμήμα: Α3 Υπεύθυνη καθηγήτρια: κα. Π. Γιαννακοπούλου Μαθήτριες: Ασσάτωφ Άννα, Μιχαλιού Μαντώ, Αργύρη Μαρία, Τσαουσίδου - Πετρίτση Σοφία Τμήμα: Α3 Η Σπάρτη ήταν πόλη- κράτος στην Αρχαία Ελλάδα, χτισμένη στις όχθες

Διαβάστε περισσότερα