Το πρόγραμμα των νευρωνικών σύστοιχων της συνείδησης: πλήρης άγνοια ή απαισιοδοξία;

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Το πρόγραμμα των νευρωνικών σύστοιχων της συνείδησης: πλήρης άγνοια ή απαισιοδοξία;"

Transcript

1 Το πρόγραμμα των νευρωνικών σύστοιχων της συνείδησης: πλήρης άγνοια ή απαισιοδοξία; Αθανάσιος Πρωτόπαπας Ινστιτούτο Επεξεργασίας του Λόγου, Ε.Κ. «Αθηνά» Το ερευνητικό πρόγραμμα που σκιαγραφούν οι Μουτούσης & Λογοθέτης εντάσσεται στη γενικότερη νευροεπιστημονική προσέγγιση που αναζητά αναγκαίους και ικανούς συνδέσμους μεταξύ παρατηρήσιμων εγκεφαλικών καταστάσεων και συνειδητών καταστάσεων του νου. Μελετώντας πρότυπα ενεργοποίησης των νευρωνικών δικτύων του εγκεφάλου αναφορικά με αντιλήμματα ή άλλο φαινομενολογικό περιεχόμενο του νου μπορεί κανείς να οδηγηθεί σε υποθέσεις για τη λειτουργία του εγκεφάλου που οδηγεί στις φαινόμενες νοητικές καταστάσεις. Η προσέγγιση αυτή είναι συμπληρωματική προς τη συνηθέστερη νευροεπιστημονική προσέγγιση κατά την οποία αναζητούνται αντιστοιχίες μεταξύ εγκεφαλικής λειτουργίας και εξωτερικού περιβάλλοντος. Προσδιορίζοντας ένα καλά ελεγχόμενο στοιχείο του περιβάλλοντος ως «ερέθισμα», μπορεί κανείς να παρατηρήσει την εγκεφαλική απόκριση στο στοιχείο αυτό και να οδηγηθεί σε υποθέσεις για τη λειτουργία του εγκεφάλου ως επεξεργασία εξωγενών πληροφοριών, κατά τα πρότυπα της κλασικής γνωστικής ψυχολογίας όπου η νόηση αρχίζει με την αντίληψη και περιγράφεται με όρους επεξεργασίας πληροφοριών. Έτσι, από μια όψη μπορεί να πει κανείς ότι η αμιγώς ψυχολογική προσέγγιση στην αντίληψη συνδυάζει τα δύο εκτός εγκεφάλου σημεία αναφοράς της νευροεπιστήμης, εφόσον μελετά άμεσα τη σχέση μεταξύ περιβάλλοντος (ερεθίσματος) και περιεχομένου της εμπειρίας (αντιλήμματος). Εξαιρώντας τυχόν άρρητες επιδράσεις και τα αντίστοιχα μη συνειδητά φαινόμενα (που μελετά επίσης η ψυχολογία), στη συνήθη περίπτωση το αντικείμενο της ψυχολογικής μελέτης της αντίληψης είναι το περιεχόμενο της εμπειρίας. Οι δημόσια παρατηρήσιμες και αντικειμενικές αποκρίσεις που καταγράφονται εξαρτώνται συνήθως από τη συνειδητή πρόσληψη και κατανόηση των πειραματικών οδηγιών, τη συνειδητή τήρηση της πειραματικής διαδικασίας, και τη συνειδητή απόκριση όταν πληρούνται οι απαραίτητες συνθήκες. Το πάτημα ενός κουμπιού και ο χρόνος που απαιτήθηκε μέχρι να γίνει αυτό μπορεί να είναι αντικειμενικά, όμως οι διεργασίες με βάση τις οποίες ο συμμετέχων στο πείραμα έφτασε στο πάτημα του κουμπιού είναι υποκειμενικές και συνήθως ενσυνείδητες. Από την άλλη όψη η νευροεπιστημονική προσέγγιση γεφυρώνει το χάσμα μεταξύ ερεθίσματος και αντιλήμματος, παρεμβάλλοντας την εγκεφαλική λειτουργία ως αναγκαίο και ικανό συνδετικό κρίκο και υπόστρωμα της κάθε νοητικής κατάστασης και λειτουργίας. Άρα, το πρόγραμμα των νευρωνικών σύστοιχων της συνείδησης δεν αποτελεί ξεκομμένο πεδίο μελέτης κάποιων ρομαντικών ερευνητών. Αντίθετα, αποτελεί πρόγραμμα σύγκλισης μεταξύ δύο καλά εδραιωμένων προσεγγίσεων, οι οποίες αλληλοεπικαλύπτονται στο εξωτερικό περιβάλλον αλλά διχάζονται στο εσωτερικό σύστημα

2 τηρώντας ένα σχεδόν δυϊστικό σύνορο μεταξύ εγκεφάλου και νου. Ο γνωστικός ψυχολόγος μελετά τη νοητική ανταπόκριση στο ερέθισμα, ως ψυχολογική διεργασία, ενώ ο νευροεπιστήμονας μελετά την εγκεφαλική ανταπόκριση στο ερέθισμα, ως νευρωνική διεργασία. Όμως και οι δύο μελετούν την αντίληψη. Η μελέτη των νευρωνικών σύστοιχων, πατώντας γερά στα δύο άκρα που εδραιώνουν οι δύο αυτές κλασικές προσεγγίσεις, επιχειρεί να υποσκάψει συστηματικά την τεχνητή διάκριση σε σώμα και πνεύμα, κάτι που αιώνες φιλοσοφικής αναζήτησης δεν έχουν επιτύχει. Οι Μουτούσης και Λογοθέτης εκθέτουν μια σειρά από ιδιαιτέρως δημιουργικά, καλοσχεδιασμένα και ενδιαφέροντα πειράματα, από τα οποία αντλούμε πληροφορίες για περαιτέρω διερεύνηση των σχέσεων μεταξύ εγκεφάλου και νου, μέσω της μελέτης των σχέσεων μεταξύ εξωτερικών παρατηρήσιμων (ερεθίσματα και αποκρίσεις), νευρικού συστήματος, και αντιλημμάτων. Παρά την εντυπωσιακή πρόοδο που καταγράφεται στα τόσο σύγχρονα ερευνητικά αυτά πεδία, που μετρούν λίγες μόνο δεκαετίες δραστηριότητας, στο συμπέρασμά τους καταλήγουν ότι βρισκόμαστε σε πλήρη άγνοια και ότι η γνώμη οποιουδήποτε έχει την ίδια, μηδενική, αξία. Είναι δύσκολο να διαφωνήσει κανείς με το προσεκτικά διατυπωμένο συμπέρασμά τους πιστεύω κι εγώ ότι βρισκόμαστε ακόμα σε πλήρη άγνοια. Δε συμμερίζομαι όμως την απαισιοδοξία που αποπνέει ο τρόπος με τον οποίο διατυπώνεται το συμπέρασμα αυτό και η θέση που λαμβάνει μέσα σε ένα τόσο διαφωτιστικό και συναρπαστικό κείμενο που καταγράφει τη ραγδαία επιστημονική πρόοδο των τελευταίων δεκαπέντε μόλις χρόνων. Θα εστιάσω λοιπόν το σχόλιο που ακολουθεί σε μια ιδιαιτέρως αποκαλυπτική φράση του συμπεράσματος. Γράφουν οι Μουτούσης και Λογοθέτης: «Ακόμα και αν αποδείξουμε κάποια μέρα ότι η συνείδηση είναι το αποτέλεσμα ενός γεγονότος του εγκεφάλου θα είμαστε ακόμα πολύ μακριά από το γιατί όλα αυτά δημιουργούν τη συνείδηση, έτσι όπως υποκειμενικά την αντιλαμβάνεται ο καθένας από εμάς» (έμφαση στο πρωτότυπο θεωρώ ότι δεν αναιρώ την ουσία της τοποθέτησης αφαιρώντας ορισμένες φράσεις ώστε να γίνεται συνοπτικότερη και σαφέστερη η θέση που εκφράζεται). Πιστεύω ότι εδώ βρίσκεται η πηγή της απαισιοδοξίας και ότι οφείλεται σε όχι τόσο καλά δικαιολογημένες υποθέσεις όσο εκείνες που αφορούν στις έξοχες πειραματικές διερευνήσεις των φαινομένων. Συγκεκριμένα, θα υποστηρίξω ότι: - Δεν είναι απαραίτητο, ούτε και εύλογο, να θεωρούμε ότι η συνείδηση είναι ένα αποτέλεσμα εγκεφαλικών λειτουργιών, διότι αυτό ισοδυναμεί με τη δυϊστική θέση ότι η εγκεφαλική λειτουργία διαφέρει ουσιωδώς από τη συνείδηση (αν το ένα είναι αποτέλεσμα του άλλου τότε πρόκειται για δύο διαφορετικά πράγματα). Είναι προτιμότερο να εργαζόμαστε με την υπόθεση ότι η συνείδηση ταυτίζεται με κάποια όψη της εγκεφαλικής λειτουργίας ή αποτελεί λειτουργική κατάσταση του κεντρικού νευρικού συστήματος.

3 - Δεν είναι απαραίτητο, ούτε και επιστημονικά ενδιαφέρον, να αναρωτιόμαστε γιατί υπάρχει η συνείδηση ή γιατί αυτή δημιουργείται μέσα στην εγκεφαλική λειτουργία. Η βιολογία δεν εξετάζει γιατί υπάρχει ζωή, ή γιατί συγκροτούνται δέντρα και ψάρια από μόρια και κύτταρα, όπως και η φυσική δεν εξετάζει γιατί υπάρχει βαρύτητα ή γιατί δημιουργούνται ηλεκτρομαγνητικά πεδία από τα φορτία. Η συστηματική διερεύνηση του «πώς», με την ανάδειξη θεωρητικών οντοτήτων και των σχέσεων μεταξύ τους, φωτίζει την περιγραφή της φυσικής πραγματικότητας και εκμηδενίζει την ανάγκη φιλοσοφικών διερευνήσεων του «γιατί». - Είναι απολύτως απαραίτητο να ενταχθεί η μελέτη της υποκειμενικότητας, και ειδικότερα της έννοιας του νοήμονος εαυτού ως υποκειμένου, μέσα στο ίδιο πλαίσιο μελέτης της συνείδησης και όχι ως μια εξωτερική διαιτητική αρχή που παρατηρεί και έχει τον τελικό λόγο. Το ότι καθένας από μας αντιλαμβάνεται υποκειμενικά τη συνείδηση είναι αναμφισβήτητο, όμως το ζητούμενο δεν είναι να περιγραφεί η συνείδηση που αντιλαμβανόμαστε αλλά ο συνειδητός εαυτός που αντιλαμβάνεται και περιλαμβάνει την αυτοσυνείδηση ως υποτιθέμενη αυτοαντίληψη. Το «δύσκολο πρόβλημα» της συνείδησης Η επικρατούσα αντίληψη είναι πως η έρευνα των νευρωνικών σύστοιχων της συνείδησης δεν επηρεάζει στο παραμικρό τις δυϊστικές προκαταλήψεις μας. Η διάκριση σε σώμα και πνεύμα παραμένει σταθερά ριζωμένη στις απλοϊκές μας αντιλήψεις για τη φύση μας. Οι σκεπτικιστές θεωρούν πως τα ευρήματα συσχέτισης μεταξύ εγκεφαλικών και νοητικών γεγονότων δεν μπορούν να αλλάξουν αυτές τις αντιλήψεις. Όσο κι αν περιγράψουν οι νευροεπιστήμονες με ακρίβεια μια στενή σχέση μεταξύ νευρωνικών σχηματισμών και φαινόμενων ποιοτήτων, θα μένει αναπάντητο, λένε, το ερώτημα της βαθύτερης ουσίας της υποκειμενικότητας. Θεωρούν πως δεν θα δοθεί απάντηση στο γιατί να υπάρχει φαινόμενη ποιότητα και γιατί να είναι αυτή ακριβώς που είναι και όχι οποιαδήποτε άλλη. Και αυτό φαίνεται πως στέκει λογικά, διότι η περιγραφή αναγκαίων και ικανών συνθηκών εγκεφαλικής λειτουργίας για νοητικές καταστάσεις δεν αποκλείει λογικά το ενδεχόμενο ουσιοκρατικής διάκρισης μεταξύ εγκεφάλου και νου, αρκεί να δεχτούμε την ύπαρξη μιας, μεταφυσικής έστω, σύνδεσης μεταξύ των δύο. Για πολλούς ενεργούς επιστήμονες του χώρου, που αγωνίζονται να διατηρήσουν μια επαφή με την πραγματικότητα, τέτοιες αντιρρήσεις φιλοσοφικού τύπου δεν φέρουν σημαντικό βάρος. Για τους περισσότερους όμως ασχολούμενους φιλοσοφικά με τα θέματα της συνείδησης, οι οποίοι δεν περιορίζονται ούτε από τις φυσικές επιστήμες ούτε από την επεξηγηματική οικονομία, η αδυναμία λογικής απόδειξης της ταυτότητας μεταξύ εγκεφαλικής και νοητικής λειτουργίας συνιστά το

4 λεγόμενο «δύσκολο πρόβλημα» στη μελέτη της συνείδησης. Έτσι, εφόσον δεν μπορεί να αποδειχτεί λογικά ότι κάποια εγκεφαλική λειτουργία ταυτίζεται με τη συνείδηση, θεωρείται δεδομένο ότι πάντα θα παραμένει ένα επεξηγηματικό κενό όσον αφορά στην υποκειμενικότητα καθεαυτή, όσο κι αν προχωρήσουν οι νευροεπιστήμες στην αντικειμενική περιγραφή των εγκεφαλικών λειτουργιών. Υπό αυτήν την οπτική γωνία, το πρόβλημα είναι «δύσκολο» διότι το κενό μεταξύ αντικειμενικότητας και υποκειμενικότητας φαντάζει αδύνατο να γεφυρωθεί. «Εύκολο πρόβλημα» θεωρείται η περιγραφή της σχέσης μεταξύ εγκεφαλικής λειτουργίας και συνειδητών καταστάσεων, κάτι που ήδη βρίσκεται σε εξέλιξη με το ερευνητικό πρόγραμμα των νευρωνικών σύστοιχων της συνείδησης. Όχι επειδή είναι πράγματι μεθοδολογικά εύκολο να μελετηθεί και να τεκμηριωθεί η σχέση αυτή, ούτε επειδή είναι βέβαιο πως πρόκειται για εφικτό στόχο, αλλά επειδή μπορούμε να φανταστούμε τρόπους με τους οποίους θεωρητικά να την προσεγγίσουμε και να τη μελετήσουμε, αφού υπερβούμε τους σημερινούς τεχνολογικούς περιορισμούς (λ.χ. στην καταγραφή της λειτουργίας των νευρωνικών δικτύων). Σε αντιδιαστολή με αυτή την «ευκολία», η εξήγηση της ίδιας της υποκειμενικότητας θεωρείται ότι αποτελεί «δύσκολο πρόβλημα» διότι δεν μπορούμε να φανταστούμε καν πώς να αποδείξουμε αν η συνείδηση ταυτίζεται με την εγκεφαλική λειτουργία (ή προκαλείται από αυτή ή απορρέει από αυτή κλπ.). Ίσως για πολλούς η προσφυγή στη λογική αναγκαιότητα να προσφέρει προστασία από δυσάρεστες ερμηνείες της επιστημονικής πραγματικότητας, καταχωρίζοντας κάθε αναγωγιστικό εύρημα στα περί εγκεφάλου και αφήνοντας άθικτα και άσπιλα τα περί νου, εξασφαλίζοντας έτσι ενδεχομένως και τη σωτηρία της ψυχής. Γιατί όμως η ρητορεία περί «δύσκολου προβλήματος» έχει τόση απήχηση ακόμα και μεταξύ νευροεπιστημόνων; Και ποιο μπορεί να είναι το μέλλον του «δύσκολου προβλήματος» αν αυτό είναι τόσο δύσκολο; Νομίζω πως η φαινομενική ιδιαίτερη δυσκολία του προβλήματος οφείλεται κυρίως σε δύο παράγοντες. Ο ένας είναι η πραγματική άγνοιά μας για τα φαινόμενα, τα οποία είναι πάρα πολύ πολύπλοκα και για τα οποία βρισκόμαστε μάλλον ακόμα πολύ μακριά από μια πλήρη επιστημονική εξήγηση. Το κυρίαρχο υπόδειγμα του εγκεφάλου (και του νου) ως μηχανή επεξεργασίας πληροφοριών, που αντιλαμβάνεται ερεθίσματα και παράγει αποκρίσεις σε αυτά, μπορεί να αποδειχθεί εξαιρετικά φτωχό, ή παραπλανητικό, καθώς μαθαίνουμε περισσότερα για τη λειτουργία του νευρικού συστήματος ως ένα μέρος οργανισμού που δρα αλληλεπιδραστικά μέσα σ ένα οικολογικό σύστημα. Η άγνοια οδηγεί σε απόγνωση, και η συνακόλουθη έλλειψη φαντασίας σε επικλήσεις του άφατου. Νομίζω πως τίποτα από αυτά δεν χρειάζεται να πάρουμε στα σοβαρά η επιστημονική μεθοδολογία είναι η μόνη που γνωρίζουμε ότι έχει πιθανότητα να προσεγγίσει σταδιακά μια καλύτερη προσέγγιση της πραγματικότητας. Οι ερευνητές οφείλουν να είναι αυστηροί και προσεκτικοί, με δυο λόγια να κάνουν καλά τη δουλειά τους όπως γνωρίζουν, αδιαφορώντας για τις αντιδικίες των φιλοσόφων

5 αναφορικά με το πόσο δύσκολο είναι κάποιο υποθετικό πρόβλημα. Όσο η φύση δίνει συστηματικότητες, η θέση της επιστημονικής έρευνας είναι πλεονεκτική και έχουμε βάσιμες ελπίδες ότι μακροπρόθεσμα θα αποδώσει καρπούς. Η δήθεν «αναγωγιστική υπεροψία» για την οποία κατηγορούνται όσοι ακολουθούν τη σύγχρονη μετεξέλιξη του λογικού εμπειρισμού είναι αυτή που (δι)έλυσε τα προβλήματα της θερμότητας/φωτιάς, της ζωής, του ουρανού, και όλα όσα ταλάνιζαν μάταια τους θεωρητικοφιλοσοφούντες. Ιστορικά λοιπόν πιστεύω πως δικαιούνται οι ερευνητές του εγκεφάλου να αξιώνουν περισσότερη υπομονή και αυτοσυγκράτηση μπρος στα μεγάλα ζητήματα του νου και της ψυχής. Ο ρόλος της διαίσθησης-αυτοπαρατήρησης Η ιδιαίτερη δυσκολία του προβλήματος δεν εξαντλείται στη σημερινή μας άγνοια. Και για άλλα θέματα υπάρχει άγνοια, δεν έχουν όμως αναχθεί σε μείζονα ζητήματα μεταφυσικής και θεολογικής υφής. Το πρόβλημα με τη συνείδηση είναι ότι όλοι έχουμε από μία (μερικοί περισσότερες), και ως εκ τούτου όλοι εύκολα αυτοαναγορευόμαστε σε ειδικούς επί του θέματος. Το φαινόμενο αυτό δεν αποτελεί αποκλειστικότητα της συνείδησης, διότι και στη γλωσσολογία παρουσιάζονται τα ίδια προβλήματα: κάθε εγγράμματος που πιστεύει πως έχει κλίση στα γλωσσικά, καθένας που διαβάζει λίγη ποίηση ή λογοτεχνία, που συνδιαλέγεται εύγλωττα και τηρώντας τους κανόνες που νομίζει ότι αντιστοιχούν στην καθαρή και ανώτερη γλώσσα του, ο καθένας τελικά θεωρεί ότι γνωρίζει από γλώσσα και δικαιούται να διατυπώνει απόψεις περί γλωσσολογικών θεωριών και να κατακεραυνώνει καταξιωμένους ερευνητές. Κάτι παρόμοιο, σε μικρότερη έκταση, βλέπουμε στην ιστορία, όπου ο κάθε πολίτης πιστεύει πως είναι σε θέση να κρίνει την επιστημονικότητα ενός σχολικού εγχειριδίου, ακόμα κι αν ο ίδιος έχει λάβει την ιστορική του παιδεία κατά βάση από σχολικά εγχειρίδια και αγνοεί παντελώς τη μεθοδολογία και τις επιταγές της ιστορικής έρευνας. Συγκρίνετε τα διαδεδομένα αυτά φαινόμενα με τις περιπτώσεις της θεωρητικής φυσικής, της βιολογίας, της γεωλογίας ή της αστρονομίας. Εκεί ουδείς διανοείται να εκφέρει άποψη αναφορικά με τις τρέχουσες επιστημονικές ανακαλύψεις, και προσφεύγει στους κατά τεκμήριο ειδικούς αν τυχόν παραστεί πρακτική ανάγκη (όπως για παράδειγμα με σεισμολογικά ζητήματα). Αντίθετα με την κατάσταση που επικρατεί στη σύγχρονη φυσική, αφενός το θέμα της συνείδησης είναι ελάχιστα ως καθόλου κατανοητό από την επιστήμη, και αφετέρου τα σχετικά «στοιχεία» φαντάζουν τόσο προσιτά ώστε όλοι (συμπεριλαμβανομένου του γράφοντος) θεωρούμε ότι δικαιούμαστε να έχουμε άποψη και πιστεύουμε ότι έχουμε κάτι να προσφέρουμε στη σχετική συζήτηση. Αυτή η εύκολη φαινόμενη πρόσβαση σε στοιχεία που φαντάζουν σημαντικά είναι που κάνει το πρόβλημα πραγματικά δύσκολο. Η δυνατότητα κάθε υποκειμένου να «ενδοσκοπήσει» και να

6 «παρατηρήσει το νου» του εν λειτουργία είναι αυτή που επιτρέπει στον καθένα να έχει άποψη. Ακόμα και εξέχοντες θεωρητικοί βασίζουν τις τοποθετήσεις τους σε παρατηρήσεις από την ενδοσκόπηση ενώ η πάλαι ποτέ φιλοσοφική σχολή της φαινομενολογίας επιχείρησε να συστηματοποιήσει και να αναγάγει σε επίσημη ερευνητική μέθοδο την ίδια την ενδοσκόπηση. Το πρόβλημα με την ενδοσκόπηση είναι ότι δεν αποτελεί πηγή επεξηγηματικών στοιχείων αλλά μέρος του προς εξήγηση προβλήματος. Συγκεκριμένα, η ενδοσκόπηση είναι μια υποκειμενική κατάσταση κατά την οποία το υποκείμενο θεωρεί ότι έχει επίγνωση των νοητικών του λειτουργιών. Όπως και κάθε άλλη συνειδητή νοητική λειτουργία, η νοητική λειτουργία της ενδοσκόπησης αποτελεί ενδιαφέρον φαινόμενο προς διερεύνηση. Κανείς δεν αμφισβητεί ότι υπάρχει κάποια νοητική λειτουργία με τα χαρακτηριστικά αυτά. Εκείνο που αμφισβητείται, ή τουλάχιστον πρέπει να αμφισβητείται, είναι ότι η ενδοσκόπηση παρέχει χρήσιμα στοιχεία για τη λειτουργία του νου. Δυστυχώς, επειδή η ενδοσκόπηση παρέχει «άμεση» διαισθητική γνώση, συνοδεύεται από ισχυρή υποκειμενική βεβαιότητα: όποιος παρατηρεί το νου του είναι πεπεισμένος ότι το αντικείμενο της παρατήρησής του είναι πράγματι οι νοητικές του λειτουργίες. Όμως κανένα εμπειρικό δεδομένο δεν συνηγορεί υπέρ αυτής της αντίληψης. Η ιδέα ότι η ενδοσκόπηση παρέχει εξηγήσεις ή απαντήσεις σχετικά με τη συνειδητή νόηση είναι μάλλον ψευδής και σίγουρα εμπειρικά αβάσιμη. Συνεπώς, όπως για την κατανόηση της αντίληψης του χρώματος δεν καθόμαστε να αυτοπαρατηρηθούμε αλλά εκτελούμε ψυχοφυσικές μελέτες, έτσι και για τη μελέτη της συνείδησης δεν έχει νόημα να παρατηρούμε και να περιγράφουμε τη σκέψη μας, αλλά οφείλουμε να εφεύρουμε δημιουργικές πειραματικές μεθόδους που θα δώσουν σταδιακά απαντήσεις, περιγραφές και εξηγήσεις. Το ζήτημα του εαυτού Η απλοϊκή, διαισθητική αντίληψη του νου είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη θεώρηση του εαυτού ως αντικειμενική διαχρονική οντότητα. Μιλάμε για αυτό που αντιλαμβανόμαστε, αυτό που πιστεύουμε ή που θέλουμε, και αναφερόμαστε με τον τρόπο αυτό σε πράγματα προς εξήγηση: τις νοητικές λειτουργίες της αντίληψης, της πεποίθησης και της βούλησης. Ταυτόχρονα, με τον τρόπο αυτό έμμεσα εξαιρούμε από τη συζήτηση το υποκείμενο των λειτουργιών αυτών, λες και ο εαυτός είναι πέρα και έξω από την εγκεφαλική λειτουργία, εκ των υστέρων κριτής των αποτελεσμάτων. Έτσι, φτάνουμε εύκολα στο σημείο να διατυπώνουμε ασυναρτησίες του τύπου «εγώ αποφασίζω και ο εγκέφαλός μου εκτελεί» (ή το αντίθετο). Το πρόβλημα αυτό είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με το προηγούμενο (το ρόλο της αυτοπαρατήρησης), διότι και στις δύο περιπτώσεις υπάρχει η υποκειμενική βεβαιότητα ενός παρατηρητή που είναι πάνω από τα νοητικά πράγματα. Δεν είναι όμως ακριβώς το ίδιο με το προηγούμενο, διότι εδώ αμφισβητείται η αντικειμενική υπόσταση του υποκειμενικού παρατηρητή, ενώ προηγουμένως αμφισβητήθηκε η ακρίβεια των υποκειμενικών

7 (αυτό)παρατηρήσεων. Μιλάμε δηλαδή εδώ για ένα ακόμα πιο βαθύ και σημαντικό ζήτημα, το οποίο δεν είναι δυνατό να λυθεί αν δεν αρχίσουμε τουλάχιστον να αναρωτιόμαστε γι αυτό. Ο αμερικανός φιλόσοφος Daniel Dennett, επιδιώκοντας να καταδείξει την παραδοξότητα της διαισθητικής προσέγγισης, περιέγραψε το πρόβλημα σα μια σκηνή πάνω στην οποία παρουσιάζονται κι εκτυλίσσονται τα περιεχόμενα του ρου της συνείδησης, την οποία ονόμασε «καρτεσιανό θέατρο». Ακόμα κι αν υποθέσουμε ότι είναι εφικτό να περιγραφούν οι σχέσεις μεταξύ εγκεφαλικών καταστάσεων και ενσυνειδήτων νοητικών περιεχομένων, κατά κανόνα αντιλημμάτων, θα παραμένει αναπάντητο το ερώτημα της υποκειμενικότητας των περιεχομένων αυτών. Αν το περιεχόμενο εξελίσσεται σ ένα θέατρο, ποιος παρακολουθεί αυτό το θέατρο, και πού βρίσκεται; Η αναπαράσταση κάποιου νοητικού περιεχομένου είναι κάτι που εύκολα μπορούμε να προσεγγίσουμε σήμερα με ένα τεχνητό σύστημα, είτε συμβολικό είτε συνδετιστικό «μοντέλο» του νου. Δεν είναι υπερβολικό να φανταστεί κανείς μια μεγάλη τεχνολογική βελτίωση στο εγγύς μέλλον η οποία θα μας οδηγήσει σε καλή προσέγγιση των εγκεφαλικών αναπαραστάσεων με τέτοια τεχνητά συστήματα. Όμως αυτό δεν πρόκειται να αποτελέσει από μόνο του σημαντικό βήμα προόδου στην κατανόηση της συνείδησης, δεδομένου ότι θα παραμείνει εξίσου ακατανόητος ο υποκειμενικός χαρακτήρας του αντίστοιχου ενσυνείδητου περιεχομένου. Με το να φτιάξουμε καλύτερα δίκτυα που να αναπαριστούν πιστότερα το οποιοδήποτε αντιληπτικό περιεχόμενο δεν πρόκειται να κατανοήσουμε πότε και πώς αυτό το περιεχόμενο αποτελεί αντίλημμα και τι συνέπειες έχει αυτό στη νοητική λειτουργία. Το ζήτημα λοιπόν δεν είναι η περιγραφή της αναπαράστασης του περιεχομένου, αλλά της αναπαράστασης του υποκειμένου. Η περιγραφή της εγκεφαλικής λειτουργίας που αντιστοιχεί στη συγκρότηση του εαυτού είναι η ουσία του προβλήματος. Θα μπορούσε κανείς να επαναπροσδιορίσει τη διάκριση μεταξύ «εύκολου» και «δύσκολου» προβλήματος της συνείδησης πάνω σε αυτή τη βάση. Όμως εδώ δεν πρόκειται για κάποια διάκριση οντολογικού χαρακτήρα, ούτε για κάποια υπόθεση αγεφύρωτου χάσματος. Δεν πρόκειται καν για θεμελιώδη μεθοδολογική διάκριση. Η διαφοροποίηση που προτείνω αφορά αποκλειστικά στην έμφαση του αντικειμένου της μελέτης: αντί να μελετάμε μόνο τα αντιλήμματα θα πρέπει να μελετάμε και το υποκείμενο της αντίληψης. Το υποκείμενο αυτό, ο «εαυτός», είναι κατά πάσα πιθανότητα άρρηκτα συνδεδεμένο με τα αντιλήμματα, ή τα όποια άλλα περιεχόμενα της συνείδησης αναδύονται και αποσβένονται με το πέρασμα του χρόνου. Η μόνη ουσιώδης διαφορά της προτεινόμενης προσέγγισης από τις (εν πολλοίς άρρητες) σημερινές παραδοχές της σχετικής έρευνας έγκειται στην εκ των προτέρων νοηματοδότηση αυτού που αναζητούμε. Υπό το πρίσμα που προτείνεται εδώ, το υποκείμενο (ο εαυτός) δεν είναι ένας διαρκώς παρών υποκειμενικός παρατηρητής, του οποίου η συνείδηση περιέχει, εν είδει σταθερού δοχείου, μεταβαλλόμενα στο χρόνο νοητικά αντικείμενα. Το υποκείμενο της συνείδησης υπάρχει ως μέρος της ενσυνείδητης αναπαράστασης μόνο όταν υπάρχει «περιεχόμενο της εμπειρίας» και μόνο ως μέρος

8 της ενιαίας υποκειμενικής εμπειρίας, η οποία περιλαμβάνει την υποκειμενικότητά της. Αυτό σημαίνει ότι δεν υπάρχει εαυτός όταν κοιμόμαστε (εκτός από τις στιγμές που ονειρευόμαστε) ούτε όταν είμαστε αφηρημένοι και ότι η ιδέα του διαρκούς «ρου της συνείδησης» αποτελεί μια διαδομένη πλην λανθασμένη απλοϊκή αντίληψη την οποία η πρόοδος των γνωσιακών νευροεπιστημών θα καταρρίψει μαζί με όσες άλλες θεωρητικές νοητικές οντότητες της απλοϊκής ψυχολογίας του κοινού νου δεν αντέξουν στη συστηματική εμπειρική διερεύνηση. Φυσικά η ιδέα ότι ο εαυτός αποτελεί νοητικό κατασκεύασμα, όψη της εγκεφαλικής λειτουργίας, δεν είναι ούτε πρωτότυπη ούτε νέα. Επειδή όμως όλοι μας σκεφτόμαστε με τον ίδιο τρόπο και έχουμε την ίδια απλοϊκή διαισθητική αντίληψη για τον εαυτό μας και το νου μας, η ιδέα ότι ο εαυτός είναι διαρκής και σταθερή στο χρόνο ιδιότητα του ατόμου, πέρα και έξω από τα περιστασιακά και μεταβατικά περιεχόμενα της νοητικής μας λειτουργίας κάθε στιγμής, είναι μια ιδέα εξαιρετικά ανθεκτική στις προσπάθειες ανάδειξης των αντιφάσεών της και των αδιεξόδων στα οποία οδηγεί. Αρκετοί φιλόσοφοι του νου, αλλά και νευροεπιστήμονες που έχουν ασχοληθεί πιο συστηματικά με τις θεωρητικές συνέπειες των ευρημάτων τους, έχουν απορρίψει την κλασική προσέγγιση στο περιεχόμενο της συνείδησης ανεξάρτητα από τον εαυτό. Είναι ευρέως γνωστή η απόπειρα του Antonio Damasio να προσδιορίσει την εξέλιξη της συνείδησης ως σταδιακή ανάδυση ενός υποκειμενικού εαυτού, αρχικά βασιζόμενου σε μια νοητική αναπαράσταση του φυσικού σώματος του οργανισμού (πρωτο-εαυτός) κι εν συνεχεία εμπλουτιζόμενου με αναπαραστάσεις του παρόντος και της σχέσης του με ίχνη του παρελθόντος. Έτσι, κατά τον Damasio, η αναπαράσταση μιας προσωπικής ιστορίας συγκροτεί τον αυτοβιογραφικό εαυτό και δίνει την εντύπωση μιας σταθερής στο χρόνο οντότητας που είναι πέρα και έξω από τα αντιλήμματα και τις περιστασιακές βουλητικές, δοξαστικές και συγκινησιακές καταστάσεις. Η συγκεκριμένη προσέγγιση μάλλον δημιουργεί περισσότερες αντιφάσεις απ όσες επιχειρεί να επιλύσει, ενώ αδυνατεί να εξηγήσει θεμελιώδεις όψεις της υποκειμενικότητας. Πρόκειται όμως για μια θαρραλέα απόπειρα απόρριψης του προφανούς, προς την κατεύθυνση του επαναπροσδιορισμού του εαυτού ως μέρος του προβλήματος και όχι ως μέσο εξήγησης. Μια πιο πρόσφατη και απολύτως συγκροτημένη προσέγγιση στο ζήτημα αποτελεί η θέση του Γερμανού φιλόσοφου Thomas Metzinger αναφορικά με τον εαυτό. Ο Metzinger θέτει το ζήτημα του εαυτού στο κέντρο της μελέτης της συνείδησης και θεωρεί πως το περιεχόμενο της εμπειρίας αποτελεί ενσυνείδητο περιεχόμενο μόνο στο βαθμό που πληρεί ορισμένες αναπαραστασιακές συνθήκες. Οι συνθήκες αυτές αφορούν στη σχέση του συγκεκριμένου περιεχομένου με άλλες νοητικές διεργασίες (καθολική διαθεσιμότητα και δυνατότητα εστίασης προσοχής) και, το κυριότερο, στη σχέση του περιεχομένου με μια ιδιαίτερη αναπαραστασιακή λειτουργία που ονομάζεται αυτομοντέλο. Το αυτομοντέλο αποτελεί μια αναπαράσταση του εαυτού, η οποία αποκτά αυτοσυνείδηση όταν περιλαμβάνει, ως κρίσιμη εσωτερική αναδρομή, την αναπαράσταση της σχέσης

9 της με το αναπαριστώμενο περιβάλλον. Ο υποκειμενικός νους που έχει συνείδηση της λειτουργίας του ταυτίζεται με το αναδρομικό αυτομοντέλο, ενώ το περιεχόμενο της υποκειμενικής εμπειρίας ταυτίζεται με την αναπαράσταση του αυτομοντέλου. Έτσι, σε συμφωνία με πλήθος νευροεπιστημονικών και ψυχολογικών ευρημάτων, ο εαυτός αποκτά αφενός λειτουργική υπόσταση και αφετέρου αυτονομία: Ως λειτουργική αναπαραστασιακή κατάσταση του εγκεφάλου, ο εαυτός μπορεί κάποια δεδομένη στιγμή να είναι ενεργός ή όχι. Ως ειδική νοητική λειτουργία, το περιεχόμενο της εμπειρίας μπορεί να μην ταυτίζεται με το αναπαραστασιακό περιεχόμενο άλλων νοητικών λειτουργιών. Ως διακριτή λειτουργία, η αυτοσυνείδηση μπορεί να μην αντανακλά με ακρίβεια τις νοητικές λειτουργίες που υποτίθεται πως αναπαριστά. Το τελευταίο σημείο είναι εξαιρετικά σημαντικό, διότι μπορεί δυνητικά να οδηγήσει σε εξηγήσεις των εμπειρικά διαπιστωμένων αποκλίσεων μεταξύ αυτοαντίληψης και άλλων νοητικών λειτουργιών, όπως είναι λ.χ. οι εντυπωσιακές διαταραχές της βούλησης και της εικόνας του σώματος. Η αναζήτηση του σύγχρονου φλογιστού Βασικό εμπόδιο στην πρόοδο αναφορικά με την κατανόηση της νοητικής λειτουργίας αποτελεί η εκ των έσω προσέγγιση του ζητήματος. Η δυσκολία έγκειται στην τάση μας να θεωρούμε ότι η αυτοπαρατήρηση παρέχει χρήσιμες πληροφορίες για τη νοητική λειτουργία, κάτι που οδηγεί σε παράδοξα, αντιφάσεις, και ασυνάρτητα οντολογικά και μεταφυσικά προβλήματα. H αδυναμία μας να συλλάβουμε και να εντάξουμε στο φυσιοκρατικό εννοιολογικό μας πλαίσιο την αίσθηση της υποκειμενικότητας μπορεί να συγκριθεί με παλαιότερες αδυναμίες κατανόησης φαινομένων, όπως για παράδειγμα της φωτιάς ή της ζωής. Σχετικά με τη φωτιά, πλείστοι μελετητές και στοχαστές του παρελθόντος αναρωτιούνταν ποια είναι η φύση της φλόγας που όλοι βλέπουμε. Σε κάποια αρχαία συστήματα η φωτιά ήταν πρωτογενής ουσία σύστασης της ύλης αλλά και σε λιγότερο αρχαίες θεωρήσεις υπήρχε ως ιδιαίτερη ουσία το «φλογιστό». Ένα σημερινό παιδί μπορεί να απορεί αν πρόκειται για κάποιο αέριο ή κάτι πιο ιδιαίτερο, ενδεχομένως μια ξεχωριστή ουσία, μέχρι να μάθει ότι η φλόγα είναι ένα φυσικό φαινόμενο όχι οντότητα που έχει να κάνει με υψηλές θερμοκρασίες και φάσματα εκπομπής. Από τη στιγμή που γίνεται κατανοητό, έστω και επί της αρχής (χωρίς όλες τις υπολογιστικές λεπτομέρειες), το γιατί και σε ποιες περιπτώσεις βλέπουμε φλόγα, παύει οριστικά και αυτόματα να υφίσταται ερώτημα περί φύσης ή υπόστασης της φλόγας. Σημειώνω με έμφαση ότι το ερώτημα περί υπόστασης δεν απαντήθηκε ποτέ, αλλά έπαψε να έχει νόημα από τη στιγμή που έγινε κατανοητή η περιγραφή του φαινομένου. Παρομοίως, το φαινόμενο της ζωής έχει θεωρηθεί ως κάτι το ιδιαίτερο, έξω από τα συνήθη του φυσικού κόσμου, καθώς ποικίλες ανιμιστικές προσεγγίσεις υπέθεταν την ύπαρξη κάποιας αντίστοιχης ειδικής «ζωικής» ουσίας. Με την πρόοδο της βιολογίας και της χημείας έχουν πλέον αποσαφηνιστεί σε μεγάλο βαθμό οι προϋποθέσεις και οι λειτουργίες της ζωής ως χημικές ιδιότητες και διεργασίες

10 των βιολογικών οργανισμών. Η ανάλυση των χημικών αλληλεπιδράσεων και η κατανόηση της κυτταρικής λειτουργίας και οργάνωσης με βιοχημική περιγραφή έχει καταστήσει εντελώς περιττό και άνευ νοήματος το ερώτημα περί φύσης ή ουσίας της ζωής. Νοηματοδοτούμε τη ζωή ως αποτέλεσμα χημικών διεργασιών και ως ιδιότητα οργανωμένων βιοχημικών συστημάτων, περιγράφουμε τις διεργασίες αυτές όλο και καλύτερα και το ερώτημα περί υπόστασης, χωρίς ποτέ να απαντηθεί, εξαφανίζεται. Και στην περίπτωση αυτή ένα «τι» αντικαθίσταται επιτυχώς και ολοσχερώς από ένα «πώς», το οποίο μεταξύ άλλων συντελεί και στη διεύρυνση και την ακριβέστερη περιγραφή της αρχικής έννοιας. Στην περίπτωση της ζωής, η κατανόηση ότι δεν πρόκειται για μια απόλυτη διάκριση μεταξύ του ζωντανού και μη ζωντανού καθιστά ανούσιο και το ερώτημα για την ακριβή στιγμή έναρξης ή λήξης της ζωής, εφόσον πρόκειται για σύνθετες διεργασίες που λαμβάνουν χώρα σε μια έκταση χρόνου. Πιστεύω πως, όσον αφορά στη συνείδηση, βρισκόμαστε παρομοίως σε αποστολή αναζήτησης ενός σύγχρονου φλογιστού ή ενός ζωικού πνεύματος, το οποίο βεβαίως δεν βρίσκουμε, διότι δεν υπάρχει. Η πρότερη εμπειρία από άλλα «ανεξήγητα» φαινόμενα, μεταφυσικά μυστήρια όπως η ζωή και η σύσταση της ύλης, δείχνει πως η προσέγγισή μας πρέπει να εστιάζει στις διεργασίες, στο «πώς», και να δώσει έμφαση στην ένταξη των σχετικών φαινόμενων μέσα στο γενικό μονιστικό πλαίσιο όλων των φυσικών φαινομένων. Αν η αναλογία με τη φωτιά και τη ζωή είναι σωστή, τότε το ερώτημα περί υπόστασης του νου (της συνείδησης, ή των ψυχικών φαινομένων) θα πάψει να έχει νόημα, χωρίς να απαντηθεί ποτέ, όταν κατανοήσουμε το μηχανισμό παραγωγής των φαινομένων αυτών, δηλαδή όταν περιγράψουμε επαρκώς τη λειτουργία του νευρικού συστήματος και συλλάβουμε, επί της αρχής τουλάχιστον, τις σχέσεις μεταξύ νευρωνικών δημόσιων παρατηρήσιμων και ιδιωτικής φαινομενολογίας. Κύματα της φύσης και ήχοι της νόησης Η ιδέα ότι μια ιδιότητα ή μια όψη της φυσικής λειτουργίας μπορεί να ταυτίζεται με μια νοητική οντότητα δεν είναι καινούρια. Από τις αισθήσεις, είμαστε ήδη καλά εξοικειωμένοι με τη φύση του ήχου και του χρώματος. Για παράδειγμα θεωρούμε ότι ένα μουσικό όργανο παράγει ήχο παρότι γνωρίζουμε τα φυσικά φαινόμενα της παραγωγής και διάδοσης του ήχου και κυρίως γνωρίζουμε ότι στη φύση δεν υπάρχουν «ήχοι» παρά μόνο κύματα σε ένα μέσο διάδοσης, εν προκειμένω στατιστικές ταλαντώσεις των μορίων του αέρα. «Ήχοι» ονομάζονται ορισμένες από τις ταλαντώσεις αυτές όταν εμπίπτουν στο φάσμα που διεγείρει το περιφερικό νευρικό μας σύστημα μέσω του αισθητηρίου οργάνου της ακοής. Αντίστοιχα, παραπλήσιες ταλαντώσεις έξω από το φάσμα αυτό ονομάζονται «υπόηχοι» ή «υπέρηχοι», εφόσον πρόκειται για το ίδιο ακριβώς φυσικό φαινόμενο, καταδεικνύοντας τη σχετικότητα της έννοιας του ήχου ως προς το νευρικό μας σύστημα. Άλλα ζώα διαθέτουν διαφορετικό ακουστό φάσμα αν εκείνα έκαναν πρώτα την επιστημονική περιγραφή των

11 φαινομένων αυτών τότε το τι θεωρείται «ήχος» και τι «υπέρηχος» θα ήταν σίγουρα διαφορετικό. Το ίδιο ακριβώς φυσικό φαινόμενο, σε συχνότητες πολύ απομακρυσμένες από το ακουστό φάσμα του ανθρώπου, δεν είναι ήχος και δεν ονομάζεται έτσι. Άρα η έννοια του ήχου απαιτεί, δυνητικό έστω, ακροατή, και σε επίπεδο φυσικής περιγραφής ταυτίζεται με ένα συγκεκριμένο φυσικό φαινόμενο. Αυτό δε μας εμποδίζει ούτε να μελετούμε το φυσικό φαινόμενο ούτε να αναφερόμαστε στους ήχους και τη μουσική σα να είχαν τη δική τους ξεχωριστή υπόσταση. Ανάλογη, αν και πιο περίπλοκη, είναι η κατάσταση με τα χρώματα. Είναι πλέον καλά γνωστό πως χρώματα δεν υπάρχουν στη φύση. Εκείνο που υπάρχει είναι ηλεκτρομαγνητικά κύματα που εκπέμπονται από θερμά σώματα (π.χ. τον ήλιο), ανακλώνται ή απορροφώνται επιλεκτικά από διάφορες επιφάνειες και καταλήγουν στον αμφιβληστροειδή του ματιού, του αισθητηρίου οργάνου της όρασης. Ένα ελάχιστο μέρος από το συνολικό ηλεκτρομαγνητικό φάσμα επιδρά στους νευρώνες του αμφιβληστροειδή και, ανάλογα με τη σχετική ένταση της ηλεκτρομαγνητικής ακτινοβολίας σε διαφορετικές συχνότητες μέσα στο οπτικό πεδίο, εμείς τελικά βλέπουμε συγκεκριμένα χρώματα. Χρώματα, δηλαδή, υπάρχουν μόνο στο νου οργανισμών που διαθέτουν κατάλληλα νευρικά συστήματα. Το ότι μελετάμε τα φυσικά φαινόμενα που αφορούν στα ηλεκτρομαγνητικά κύματα, καθώς και τα βιολογικά φαινόμενα της πρόσληψης και επεξεργασίας των κυμάτων αυτών, δε μας εμποδίζει να μιλάμε για χρώματα ή για ζωγραφική. Για να κατανοήσουμε όμως ό,τι έχει να κάνει με το χρώμα, είναι απαραίτητη η μελέτη των φυσικών και βιολογικών φαινομένων σε συνδυασμό με τα αντίστοιχα ψυχονοητικά φαινόμενα, κατανοώντας ότι αυτό που ονομάζουμε χρώμα ταυτίζεται με μια σύνθετη λειτουργική κατάσταση του βιολογικού συστήματος και, στο εξωτερικό περιβάλλον, με ένα χωροχρονικά μεταβαλλόμενο ηλεκτρομαγνητικό φάσμα. Ο ήχος, όπως και το χρώμα, αποτελούν άμεσα αντιληπτές ιδιότητες, διαισθητικά βέβαιες και ψυχολογικά επιβεβαιωμένες. Αυτό δε μας εμποδίζει να κατανοούμε ότι ταυτίζονται με σύνθετες καταστάσεις του φυσικού κόσμου, και ειδικότερα της βιολογικής λειτουργίας του νευρικού συστήματος. Άρα και η προτεινόμενη προσέγγιση στο νου δεν αποτελεί καινοτομία. Η υποκειμενική ύπαρξη και λειτουργία του νου είναι αναμφισβήτητη, όσο και η υποκειμενική ύπαρξη ήχων και χρωμάτων. Κατ αναλογία, θα έπρεπε, νομίζω, να αποτελεί κοινοτυπία η θέση ότι ο νους ταυτίζεται με όψεις της λειτουργίας του εγκεφάλου και δεν αποτελεί αποτέλεσμα της λειτουργίας αυτής. Αν κατανοούσαμε τη σχέση μεταξύ των δημόσια παρατηρήσιμων νευρωνικών γεγονότων και του ιδιωτικού ψυχισμού, τότε δεν θα είχαμε καμία δυσπιστία στην αποδοχή της εγκεφαλικής φυσιοκρατίας ως ουσιαστικά ταυτόσημης με την υποκειμενική εμπειρία. Όπως και στην περίπτωση του ήχου και του χρώματος, υπάρχει ένα αναμφισβήτητα φυσικό γεγονός (εγκέφαλος), το οποίο περιγράφεται από φυσικούς νόμους ως τις πιο μικροσκοπικές κλίμακες, και κάποια υποκειμενική περιγραφή (νους) όπου επικρατούν μακροσκοπικές γενικεύσεις και υποκειμενικότητα.

12 Αν μας δυσκολεύει η ιδέα της μακροσκοπικής περιγραφής ως ενδιάμεσου επιπέδου σύνδεσης μεταξύ εγκεφαλικής λειτουργίας και νοητικών γενικεύσεων, ίσως είναι χρήσιμο να αναλογιστούμε την περίπτωση της θερμοκρασίας, η οποία δεν εμπλέκει ψυχονοητικές έννοιες. Η «θερμοκρασία» δεν είναι μια φυσική οντότητα διότι δεν υπάρχει ως τέτοια στο φυσικό κόσμο. Δηλαδή δεν υπάρχει κάτι απτό που να αντιστοιχεί στην έννοια της θερμοκρασίας. Εκείνο που υπάρχει είναι τα σωματίδια και οι κινήσεις τους, δηλαδή συνδυασμοί μάζας και ταχύτητας. Το συλλογικό αποτέλεσμα των κινήσεων αυτών εκφράζεται ως θερμοκρασία, όπως και το συλλογικό αποτέλεσμα συγχρονισμένων ταλαντώσεων εκφράζεται ως κύμα, επειδή αυτό εξυπηρετεί καλύτερα γενικεύσεις σε μακροσκοπικό επίπεδο. Ο όποιος αιτιακός ρόλος αποδίδεται στη θερμοκρασία σε μακροσκοπικές περιγραφές είναι κοινά αποδεκτό ότι αναφέρεται έμμεσα στο μικροσκοπικό επίπεδο και στην εκεί αιτιότητα. Η θερμοκρασία είναι λοιπόν ένα θεωρητικό κατασκεύασμα, μια φυσική ιδιότητα με συγκεκριμένες αιτιακές σχέσεις στο κατάλληλο επίπεδο περιγραφής (μακροσκοπικό). Πάνω και κάτω από το επίπεδο αυτό δε νοείται θερμοκρασία, εφόσον δεν εξυπηρετεί τους περιγραφικούς σκοπούς για τους οποίους ορίστηκε. Ομοίως δε νοείται θερμοκρασία έξω από το πλαίσιο και τις περιστάσεις για τις οποίες ορίζεται, ή, εναλλακτικά, μπορεί να ορίζεται διαφορετικά η να διαφέρουν κατά περίσταση οι λεπτομέρειες της αντιστοίχισης προς το μικροσκοπικό επίπεδο, π.χ. στο μεσοαστρικό πλάσμα αντί σε ένα ατμοσφαιρικό αέριο. Από τη στιγμή που ορίζουμε τη θερμοκρασία με συγκεκριμένη σχέση προς το αμιγώς φυσικό επίπεδο περιγραφής (το μικροσκοπικό, με τα «υπαρκτά» σωματίδια που κινούνται), δεν τίθεται ζήτημα υπόστασής της. Δεν αναρωτιέται κανείς αν είναι μη υλική οντότητα. Δεν έχει νόημα μια τέτοια ερώτηση. Απλώς χρησιμοποιούμε την έννοια της θερμοκρασίας για την έκφραση φυσικών γενικεύσεων όπως μας βολεύει, κατανοώντας πάντα ότι έμμεσα αναφερόμαστε στο υποκείμενο μικροσκοπικό φυσικό επίπεδο. Η θερμοκρασία είναι ιδιαίτερα καλό παράδειγμα για τη θέση του οντολογικού αναγωγισμού που υποστηρίζεται εδώ. Ως θεωρητικό κατασκεύασμα, θεωρούμε ότι «ανάγεται» πλήρως σε ένα πιο μικροσκοπικό επίπεδο περιγραφής, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι στην πράξη υπολογίζει κανείς μια θερμοκρασία εξετάζοντας τα επιμέρους σωματίδια (μόρια) ενός αερίου. Ενδεχομένως να είναι αδύνατο, είτε για πρακτικούς λόγους είτε εξαιτίας κβαντικών ή άλλων εγγενών περιορισμών, να εκτελεστούν οι υπολογισμοί μετάβασης από το μικροσκοπικό επίπεδο στο μακροσκοπικό. Στην πράξη, στατιστικές ποσότητες όπως η θερμοκρασία αντιστοιχούν σε στατιστικές (άρα μακροσκοπικές) μετρήσεις και υπολογισμούς. Αυτό όμως δεν αναιρεί τη θεμελιώδη αιτιότητα στο μικροσκοπικό επίπεδο, ούτε και την επί της αρχής μετάβαση μεταξύ των επιπέδων. Ομοίως, μπορεί να είναι αδύνατο να υπολογιστούν με την απαραίτητη ακρίβεια όλες οι φυσικές παράμετροι που σχετίζονται με συγκεκριμένα ψυχικά φαινόμενα. Αυτό σε καμία περίπτωση δεν είναι λόγος απόρριψης των νευρωνικών γεγονότων ως συλλογικά ταυτόσημων με τα ψυχονοητικά. Άγνοια και απαισιοδοξία

13 Οι παραπάνω σκέψεις σκιαγραφούν μια προσέγγιση στη μελέτη της συνείδησης που χαρακτηρίζεται από τις εξής υποθέσεις εργασίας: Πρώτον, είναι εύλογο να θεωρούμε ότι η συνείδηση ταυτίζεται με την εγκεφαλική λειτουργία, ή κάποια συγκεκριμένη επιμέρους όψη της. Ενδεχομένως να πρόκειται για εξειδικευμένο υποσύστημα ή, πιο πιθανό, μια αναπαραστασιακή κατάσταση, ίσως όμως τελικά η αναπαραστασιακή προσέγγιση να μην είναι η καταλληλότερη. Αυτό είναι ένα ερώτημα που μπορεί να απαντηθεί μόνο μέσα από πολλή έρευνα και εξέταση εναλλακτικών μη αναπαραστασιακών προσεγγίσεων όπως είναι η δυναμική και η ενσώματη νόηση. Σε κάθε περίπτωση, είναι ουσιώδες να διευκρινίσουμε ότι στην εγκεφαλική λειτουργία αναζητούμε την ίδια τη συνείδηση και όχι απλώς τα αίτιά της. Δεύτερον, η έρευνα για τη συνείδηση δεν είναι οντολογική και δεν απαιτεί μεταφυσικές προσεγγίσεις. Υπάρχουν ήδη προηγούμενα, τόσο στις φυσικές επιστήμες όσο και στα ψυχονοητικά, που καταδεικνύουν τη συνοχή του εγχειρήματος να περιγραφεί μια ιδιότητα ή διεργασία που μας ενδιαφέρει ως λειτουργική κατάσταση, ενδεχομένως ως μακροσκοπική γενίκευση, στη βάση της φυσικής και βιολογικής περιγραφής ενός λειτουργικά υποκείμενου συστήματος. Τρίτον, το τελικό ζητούμενο δεν είναι η περιγραφή των περιεχομένων της συνείδησης με εγκεφαλικούς όρους, όπως θα το έθετε μια στενά ιδωμένη αντίληψη του προγράμματος των νευρωνικών συστοίχων της συνείδησης, διότι μια τέτοια περιγραφή δεν θα πετύχαινε να αγγίξει την θεμελιώδη διάσταση της υποκειμενικότητας του περιεχομένου. Ο μακροπρόθεσμος στόχος δεν μπορεί να είναι άλλος από την περιγραφή της ίδιας της υποκειμενικότητας, διερευνώντας με βιολογικούς όρους τη συγκρότηση και τη λειτουργία του εαυτού ως υποκειμένου, παρατηρητή και δράστη. Άρα οι στόχοι του προγράμματος των νευρωνικών συστοίχων της συνείδησης δεν μπορεί να περιορίζονται στις σχέσεις μεταξύ νευρωνικής λειτουργίας και αντιλημμάτων. Ακόμα κι αν σήμερα αυτό είναι το μόνο τεχνικά εφικτό ή ρεαλιστικό ερώτημα, ακόμα κι αν αυτό αποτελεί απαραίτητο αρχικό ή ενδιάμεσο στάδιο περιγραφής, η επιτυχία του προγράμματος θα κριθεί με τη διατύπωση και διερεύνηση αντίστοιχων ερωτημάτων αναφορικά με τις αισθητηριακές, αυτοπροσδιοριστικές, σωματικές, δοξαστικές, βουλητικές και συγκινησιακές ιδιότητες του εαυτού. Η αξιολόγηση της επιστημονικής προόδου για τα ζητήματα αυτά μπορεί εύκολα να οδηγήσει σε αντιφατικά συμπεράσματα. Από τη μια πλευρά είναι σαφές ότι προς το παρόν δεν έχουμε κατανοήσει με βεβαιότητα ούτε τις πιο βασικές ιδιότητες της εγκεφαλικής λειτουργίας και ειδικότερα ότι το πρόγραμμα των νευρωνικών συστοίχων της συνείδησης βρίσκεται ακόμα σε βρεφικό στάδιο, έχοντας δώσει μόνο αποσπασματικά, αδρά και αβέβαια αποτελέσματα. Από τη σκοπιά αυτή δικαιούται να μιλά κανείς για σχεδόν παντελή άγνοια. Από την άλλη πλευρά, είναι δύσκολο να αρνηθεί κανείς την τεράστια πρόοδο που έχει συντελεστεί τις τελευταίες δεκαετίες, θεωρητική, τεχνολογική και μεθοδολογική. Ο όγκος των στοιχείων που παράγονται από τους επιστημονικούς κλάδους των ψυχονοητικών, γνωσιακών και νευρο- επιστημών αυξάνεται με ιλιγγιώδεις ρυθμούς, καθώς πολλές

14 χιλιάδες ερευνητών σε όλον τον κόσμο καταπιάνονται με τα ζητήματα του εγκεφάλου και του νου. Η συνεχής παραγωγή νέων δεδομένων οδηγεί σε θεωρήσεις και αναθεωρήσεις που επιτρέπουν τη διατύπωση νέων θεωριών και την ολοένα και πιο στοχευμένη πειραματική διερεύνηση. Από τη σκοπιά αυτή μπορεί κανείς να μιλά για πρόοδο και δικαιούται, πιστεύω, να εκφράζει μια αισιοδοξία για το μέλλον, δεδομένου ότι οι σχετικοί κλάδοι μετρούν ελάχιστες δεκαετίες δραστηριότητας και όμως έχουν ήδη εξελιχθεί σε τόσο παραγωγικά, πλούσια και ελκυστικά υποδείγματα επιστημονικής δραστηριότητας. Είναι ο σύγχρονος νευροεπιστήμονας στο ίδιο στάδιο κατανόησης της σχέσης συνείδησης και εγκεφάλου με τον απλοϊκό ψαρά; Νομίζω πως όχι, όμως ο λόγος δεν είναι ότι ο νευροεπιστήμονας γνωρίζει ποιες περιοχές της V1 ή της V5 ενδεχομένως ενεργοποιούνται κατά την αντίληψη κίνησης στο οπτικό πεδίο. Ο λόγος είναι ότι ο νευροεπιστήμονας αντιλαμβάνεται το εύρος της άγνοιάς του για το θέμα και προβληματίζεται αναφορικά με συγκεκριμένους τρόπους προσέγγισης του προβλήματος. Ο νευροεπιστήμονας αναλογίζεται τις συνέπειες των διαισθητικών απλοϊκών αντιλήψεων και προκαταλήψεων, που παρεμποδίζουν τη γνώση, και βαδίζει στο δρόμο της απόρριψής τους όπως έκαναν οι φυσικοί, οι χημικοί και οι βιολόγοι πριν από αυτόν, με αποτέλεσμα την άνθηση και ωρίμανση των επιστημονικών τους κλάδων και την παραγωγή στέρεης και εντέλει χρήσιμης γνώσης για τον κόσμο. Έτσι, η σημερινή άγνοια δεν αποτελεί λόγο απαισιοδοξίας. Είναι όμως αυτό κριτική στο άρθρο των Μουτούση και Λογοθέτη; Νομίζω πως η ισχυρότερη κριτική του συμπεράσματός τους βρίσκεται στην περιγραφή της δουλειάς τους που δίνουν οι ίδιοι. Είναι δύσκολο να δεχτεί κανείς πως εργάζονται τόσο συστηματικά και τόσο παραγωγικά για ένα πρόγραμμα στο οποίο δεν βλέπουν προόδο και από το οποίο δεν αναμένουν σημαντικές εξελίξεις. Ως πρωτεργάτες του κλάδου και παραγωγοί συγκλονιστικών ευρημάτων οι ίδιοι αποτελούν θεμελιώδη λόγο για να είμαστε όλοι αισιόδοξοι. Άρα, το συμπέρασμά τους μάλλον σεμνότητα και αυτοσυγκράτηση εκφράζει παρά απαισιοδοξία, και αυτό ελπίζω να είναι τώρα ακόμα σαφέστερο αν δούμε τη δουλειά τους μέσα στο πλαίσιο των παραπάνω σκέψεων ενός εξωτερικού παρατηρητή των εξελίξεων. Βιβλιογραφία Blackmore, S. (2002). There is no stream of consciousness. Journal of Consciousness Studies, 9, Damasio, A. (1999). The feeling of what happens. San Diego, CA: Harcourt. Dennet, D. C. (1991). Consciousness explained. Boston, MA: Little, Brown, & Co. Feinberg, T. E. (2001). Altered egos. Oxford University Press. Gallagher, S. (2005). How the body shapes the mind. Oxford University Press. Gazzaniga, M. S. (2005). The ethical brain. New York, NY: Harper. Gibbs, R. W. (2006). Embodiment and cognitive science. Cambridge University Press. Metzinger, T. (2003). Being no one. Cambridge, MA: MIT Press.

15 Metzinger, T. (επιμ.) (2000). Neural correlates of consciousness. Cambridge, MA: MIT Press. Noë, A. (2004). Action in perception. Cambridge, MA: MIT Press. Nuland, S. B. (1993). How we die. New York, NY: Vintage. Sebanz, N., & Prinz, W. (2006). Disorders of volition. Cambridge, MA: MIT Press.

Το υποκείμενο στη γνωσιακή επιστήμη. Αθανάσιος Πρωτόπαπας Κύριος Ερευνητής Ινστιτούτο Επεξεργασίας του Λόγου / Ε.Κ. «Αθηνά»

Το υποκείμενο στη γνωσιακή επιστήμη. Αθανάσιος Πρωτόπαπας Κύριος Ερευνητής Ινστιτούτο Επεξεργασίας του Λόγου / Ε.Κ. «Αθηνά» Ανακοίνωση στο 11 ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φιλοσοφίας, Πάτρα, 18 Οκτωβρίου 2008 Το υποκείμενο στη γνωσιακή επιστήμη Αθανάσιος Πρωτόπαπας Κύριος Ερευνητής Ινστιτούτο Επεξεργασίας του Λόγου / Ε.Κ. «Αθηνά» Γνωσιακή

Διαβάστε περισσότερα

Προϋποθέσεις και υποθέσεις για τη μελέτη της συνείδησης: Η βούληση και η κατασκευή του υποκειμενικού εαυτού

Προϋποθέσεις και υποθέσεις για τη μελέτη της συνείδησης: Η βούληση και η κατασκευή του υποκειμενικού εαυτού Προϋποθέσεις και υποθέσεις για τη μελέτη της συνείδησης: Η βούληση και η κατασκευή του υποκειμενικού εαυτού Θανάσης Πρωτόπαπας 1 Ιουλίου 2006 Το πλαίσιο της παρουσίασής μου είναι η αναζήτηση ενός θεωρητικού

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΣΗΜΟΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ. 1. Σι είναι επιστήμη 2. Η γέννηση της επιστημονικής γνώσης 3. Οριοθέτηση θεωριών αστικότητας

ΕΠΙΣΗΜΟΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ. 1. Σι είναι επιστήμη 2. Η γέννηση της επιστημονικής γνώσης 3. Οριοθέτηση θεωριών αστικότητας ΕΠΙΣΗΜΟΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ 1. Σι είναι επιστήμη 2. Η γέννηση της επιστημονικής γνώσης 3. Οριοθέτηση θεωριών αστικότητας 1. Μια διαδεδομένη αντίληψη περί επιστήμης Γνώση / Κατανόηση των φαινομένων του φυσικού κόσμου

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΕΝΝΟΙΕΣ:

Γλωσσάρι ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΕΝΝΟΙΕΣ: Γλωσσάρι Αυτό το γλωσσάρι, παρέχει ορισμούς / εξηγήσεις για όλες τις λέξεις ή φράσεις που χρησιμοποιούνται στην έρευνα, οι οποίες επιλέχθηκαν από τους εταίρους από όλα τα κράτη μέλη της Ε.Ε., που ενδεχομένως

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος της διαίσθησης στη μελέτη της συνείδησης

Ο ρόλος της διαίσθησης στη μελέτη της συνείδησης Ο ρόλος της διαίσθησης στη μελέτη της συνείδησης Θανάσης Πρωτόπαπας 5 Δεκεμβρίου 2007 Μέρος 1 ο : Ορισμοί Το θέμα της εισήγησης είναι «ο ρόλος της διαίσθησης στη μελέτη της συνείδησης», άρα καλό είναι

Διαβάστε περισσότερα

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α.

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. Θέµατα & Ασκήσεις από: www.arnos.gr 2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22 ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σύµφωνα µε τη θεωρία του εµπειρισµού

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis)

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 23 ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΕΙΣΑΓΩΓΗ Έχοντας παρουσιάσει τις βασικές έννοιες των ελέγχων υποθέσεων, θα ήταν, ίσως, χρήσιμο να αναφερθούμε σε μια άλλη περιοχή στατιστικής συμπερασματολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρητικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις στη μελέτη της περιοδικότητας: Μια συστημική προσέγγιση. Δέσποινα Πόταρη, Τμήμα Μαθηματικών, ΕΚΠΑ

Θεωρητικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις στη μελέτη της περιοδικότητας: Μια συστημική προσέγγιση. Δέσποινα Πόταρη, Τμήμα Μαθηματικών, ΕΚΠΑ Θεωρητικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις στη μελέτη της περιοδικότητας: Μια συστημική προσέγγιση Δέσποινα Πόταρη, Τμήμα Μαθηματικών, ΕΚΠΑ Δομή της παρουσίασης Δυσκολίες μαθητών γύρω από την έννοια της

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικό υλικό στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Chain Reaction: Α sustainable approach to inquiry based Science Education

Εκπαιδευτικό υλικό στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Chain Reaction: Α sustainable approach to inquiry based Science Education Εκπαιδευτικό υλικό στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Chain Reaction: Α sustainable approach to inquiry based Science Education «Πράσινη» Θέρμανση Μετάφραση-επιμέλεια: Κάλλια Κατσαμποξάκη-Hodgetts

Διαβάστε περισσότερα

Προσοχή. Ηπροσοχήείναιµία κεντρική λειτουργία του γνωστικού συστήµατος.

Προσοχή. Ηπροσοχήείναιµία κεντρική λειτουργία του γνωστικού συστήµατος. Προσοχή Ηπροσοχήείναιµία κεντρική λειτουργία του γνωστικού συστήµατος. Ηπροσοχήεµπλέκεται στην επιλογή των στοιχείων του περιβάλλοντος που επιθυµούµε να επεξεργαστούµε, και παράλληλα στην αγνόηση στοιχείων

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΚ

ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΚ ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΕΚ 381 ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΚ ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΡΙΑ: ΤΟ επόμενο θέμα είναι πολύ σημαντικό. Μας απασχολεί πάρα πολύ, μόνο ως προφήτες όμως μπορούμε να λειτουργήσουμε. Έχει

Διαβάστε περισσότερα

94 Η χρήση των νευρωνικών µοντέλων για την κατανόηση της δοµής και λειτουργίας τού εγκεφάλου. = l b. K + + I b. K - = α n

94 Η χρήση των νευρωνικών µοντέλων για την κατανόηση της δοµής και λειτουργίας τού εγκεφάλου. = l b. K + + I b. K - = α n Nευροφυσιολογία Η μονάδα λειτουργίας του εγκεφάλου είναι ένας εξειδικευμένος τύπος κυττάρου που στη γλώσσα της Νευροφυσιολογίας ονομάζεται νευρώνας. Το ηλεκτρονικό μικροσκόπιο αποκαλύπτει ότι ο ειδικός

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΟΝΟΜΕΤΡΗΤΗΣ ΒΑΣΙΚΗ ΣΥΣΚΕΥΗ ΣΤΗΝ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΓΝΩΡΙΜΙΑ ΜΕ ΤΟΝ ΧΡΟΝΟΜΕΤΡΗΤΗ

ΧΡΟΝΟΜΕΤΡΗΤΗΣ ΒΑΣΙΚΗ ΣΥΣΚΕΥΗ ΣΤΗΝ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΓΝΩΡΙΜΙΑ ΜΕ ΤΟΝ ΧΡΟΝΟΜΕΤΡΗΤΗ ο ΕΚΦΕ (Ν. ΣΜΥΡΝΗΣ) Δ Δ/ΝΣΗΣ Δ. Ε. ΑΘΗΝΑΣ ΧΡΟΝΟΜΕΤΡΗΤΗΣ ΒΑΣΙΚΗ ΣΥΣΚΕΥΗ ΣΤΗΝ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΓΝΩΡΙΜΙΑ ΜΕ ΤΟΝ ΧΡΟΝΟΜΕΤΡΗΤΗ Τι είναι ο χρονομετρητής ; Ο χρονομετρητής : αξιοποιείται στους

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ»

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ» Εργαστήριο δικτύωσης σε εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με θέμα: «Η συναισθηματική νοημοσύνη και η επίδρασή της στην εκπαιδευτική διαδικασία» 6 7 Μαΐου 2014 Κέντρο Πρόληψης των

Διαβάστε περισσότερα

Μια καινοτομική διδακτική πρόταση για την τριβή, δομημένη σε στοιχεία από την Ιστορία της τριβής

Μια καινοτομική διδακτική πρόταση για την τριβή, δομημένη σε στοιχεία από την Ιστορία της τριβής Μια καινοτομική διδακτική πρόταση για την τριβή, δομημένη σε στοιχεία από την Ιστορία της τριβής Κ. Φραγκάκης, Εκπαιδευτικός ΔΕ Δ. Κολιόπουλος, Καθηγητής ΤΕΕΑΠΗ, Πανεπιστήμιο Πατρών Συνοπτική περιγραφή

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Αυτό το μάθημα

Διαβάστε περισσότερα

Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού

Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού Περιεχόμενα 1. Εισαγωγικά στοιχεία 1.1 Η τρέχουσα αντιμετώπιση του γλωσσικού δανεισμού 1.2 Η προσέγγιση του θέματος μέσα από το σχολείο 1.3 Σχετικά

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα»

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Α] Ασκήσεις κλειστού τύπου (Σωστό Λάθος) Για τον Πλάτωνα οι καθολικές έννοιες, τα «καθόλου», δεν είναι πράγματα ξεχωριστά

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών. Γ Οµάδα

Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών. Γ Οµάδα Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών Γ Οµάδα Διδάσκων: Αθ. Στογιαννίδης Λέκτορας 11ο Μάθηµα Διερεύνηση Προϋποθέσεων Διδασκαλίας - Α : Η θεωρία του Jean Piaget για τη νοητική ανάπτυξη του ανθρώπου

Διαβάστε περισσότερα

Α.γ Είδη κοινωνικής έρευνας (βασική, εφαρμοσμένη, εκτίμησης αναγκών, έρευνα αξιολόγησης, έρευνας δράσης, κ.ά.) Νίκος Ναγόπουλος

Α.γ Είδη κοινωνικής έρευνας (βασική, εφαρμοσμένη, εκτίμησης αναγκών, έρευνα αξιολόγησης, έρευνας δράσης, κ.ά.) Νίκος Ναγόπουλος Α.γ Είδη κοινωνικής έρευνας (βασική, εφαρμοσμένη, εκτίμησης αναγκών, έρευνα αξιολόγησης, έρευνας δράσης, κ.ά.) Νίκος Ναγόπουλος Οι κοινωνικές επιστήμες στοχεύουν στη συγκρότηση θεωριών, οι οποίες στηρίζονται

Διαβάστε περισσότερα

Οξέα (Π. ΤΟΦΗ) Ποια υγρά επηρεάζουν μέρη του σώματος;

Οξέα (Π. ΤΟΦΗ) Ποια υγρά επηρεάζουν μέρη του σώματος; Σύντομη Περιγραφή Διερεύνησης Οξέα (Π. ΤΟΦΗ) Ποια υγρά επηρεάζουν μέρη του σώματος; Στόχος της διερεύνησης ήταν να διαφανεί το αν κάποια υγρά επηρεάζουν μέρη του σώματός μας. Αρχικά, θελήσαμε να διερευνήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

Σύναψη µεταξύ της απόληξης του νευράξονα ενός νευρώνα και του δενδρίτη ενός άλλου νευρώνα.

Σύναψη µεταξύ της απόληξης του νευράξονα ενός νευρώνα και του δενδρίτη ενός άλλου νευρώνα. ΟΙ ΝΕΥΡΩΝΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΟΥΝ ΜΕΣΩ ΤΗΣ ΣΥΝΑΨΗΣ Άντα Μητσάκου Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήµιο Πατρών Γνωρίζουµε ότι είµαστε ικανοί να εκτελούµε σύνθετες νοητικές διεργασίες εξαιτίας της

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗ ΝΕΟΤΕΡΗ ΕΠΟΧΗ.

ΟΙ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗ ΝΕΟΤΕΡΗ ΕΠΟΧΗ. 24 ΟΙ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗ ΝΕΟΤΕΡΗ ΕΠΟΧΗ. Οι σκεπτικιστικές απόψεις υποχώρησαν στη συνέχεια και ως την εποχή της Αναγέννησης κυριάρχησε απόλυτα το αριστοτελικό μοντέλο. Η εκ νέου αμφιβολία για

Διαβάστε περισσότερα

Έρευνα Stedima: Η χρησιμοποίηση των εργαλείων κοινωνικής δικτύωσης (social networks) από στελέχη επιχειρήσεων

Έρευνα Stedima: Η χρησιμοποίηση των εργαλείων κοινωνικής δικτύωσης (social networks) από στελέχη επιχειρήσεων Έρευνα Stedima: Η χρησιμοποίηση των εργαλείων κοινωνικής δικτύωσης (social networks) από στελέχη επιχειρήσεων Εισαγωγή Γιώργος Ντάκος, Πρόεδρος & Διευθύνων Σύμβουλος, Χαρχαντής Αθανάσιος STEDIMA S.A. www.stedima.gr

Διαβάστε περισσότερα

DAVID HUME (1711-1776) «Δεν αντίκειται στο λόγο να προτιμήσω την καταστροφή του κόσμου από το να γδάρω το δάχτυλό μου» 28

DAVID HUME (1711-1776) «Δεν αντίκειται στο λόγο να προτιμήσω την καταστροφή του κόσμου από το να γδάρω το δάχτυλό μου» 28 47 DAVID HUME (1711-1776) «Δεν αντίκειται στο λόγο να προτιμήσω την καταστροφή του κόσμου από το να γδάρω το δάχτυλό μου» 28 Γενικά. Κύριος σκοπός του Hume είναι να περιορίσει τη μεταφυσική και να εγκαταστήσει

Διαβάστε περισσότερα

Το Φως Είναι Εγκάρσιο Κύμα!

Το Φως Είναι Εγκάρσιο Κύμα! ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΣΗΜΕΛΛΗΣ Μαθήματα Οπτικής 3. Πόλωση Το Φως Είναι Εγκάρσιο Κύμα! Αυτό που βλέπουμε με τα μάτια μας ή ανιχνεύουμε με αισθητήρες είναι το αποτέλεσμα που προκύπτει όταν φως με συγκεκριμένο χρώμα -είδος,

Διαβάστε περισσότερα

Δραστηριότητες γραμματισμού: Σχεδιασμός

Δραστηριότητες γραμματισμού: Σχεδιασμός Δραστηριότητες γραμματισμού: Σχεδιασμός Αφροδίτη Οικονόμου Νηπιαγωγός afoikon@uth.gr Μαρία Παπαδοπούλου Αν. Καθηγήτρια, Π.Τ.Π.Ε., Π.Θ. mariapap@uth.gr Η παρουσίαση αναπτύχθηκε για την πλατφόρμα Ταξίδι

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Κοινωνική Παθητικότητα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Κοινωνική Παθητικότητα ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Κοινωνική Παθητικότητα Ο άνθρωπος στην πορεία της μετεξέλιξής του από βιολογικό σε κοινωνικό ον, πέρα από την εκμάθηση κάποιων ρόλων, ωθείται, πότε συνειδητά και πότε ασυνείδητα,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ LASER ΤΜΗΜΑ ΟΠΤΙΚΗΣ & ΟΠΤΟΜΕΤΡΙΑΣ ΑΤΕΙ ΠΑΤΡΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ LASER ΤΜΗΜΑ ΟΠΤΙΚΗΣ & ΟΠΤΟΜΕΤΡΙΑΣ ΑΤΕΙ ΠΑΤΡΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ LASER ΤΜΗΜΑ ΟΠΤΙΚΗΣ & ΟΠΤΟΜΕΤΡΙΑΣ ΑΤΕΙ ΠΑΤΡΑΣ «Ίσως το φως θα ναι μια νέα τυραννία. Ποιος ξέρει τι καινούρια πράγματα θα δείξει.» Κ.Π.Καβάφης ΑΡΧΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΤΟΥ LASER Εισαγωγικές Έννοιες

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΜΑΡΙΑ Σ. ΖΙΩΓΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ 1 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΜΑΡΙΑ Σ. ΖΙΩΓΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ 1 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΜΑΡΙΑ Σ. ΖΙΩΓΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑ 1 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ 1.1 Να δοθεί ο ορισμός του προβλήματος καθώς και τρία παραδείγματα

Διαβάστε περισσότερα

Διοίκηση Επιχειρήσεων

Διοίκηση Επιχειρήσεων 10 η Εισήγηση Δημιουργικότητα - Καινοτομία 1 1.Εισαγωγή στη Δημιουργικότητα και την Καινοτομία 2.Δημιουργικό Μάνατζμεντ 3.Καινοτομικό μάνατζμεντ 4.Παραδείγματα δημιουργικότητας και καινοτομίας 2 Δημιουργικότητα

Διαβάστε περισσότερα

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Ακολούθως αναπτύσσονται ορισμένα διευκρινιστικά σχόλια για το Σχέδιο Μαθήματος. Αφετηρία για τον ακόλουθο σχολιασμό υπήρξαν οι σχετικές υποδείξεις που μας

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΑΠΘ ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ 2010 2011. Με κατατακτήριες εξετάσεις κατατάσσονται στο Τμήμα:

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΑΠΘ ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ 2010 2011. Με κατατακτήριες εξετάσεις κατατάσσονται στο Τμήμα: ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΑΠΘ ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ 2010 2011 Με κατατακτήριες εξετάσεις κατατάσσονται στο Τμήμα: α) Πτυχιούχοι Τμημάτων Α.Ε.Ι. εσωτερικού και ισοτίμων ιδρυμάτων του

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα

Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα Πέρα από την τυπολογία της χρηματοδότησης, των εμπλεκόμενων ομάδων-στόχων και την διάρκεια, κάθε project διακρατικής κινητικότητας αποτελεί μια

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΟΡΙΟΥ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΟΡΙΟΥ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΩΝ ΤΠΕ ΣΤΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΡΑΞΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΟΡΙΟΥ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ ΟΡΙΟ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ ΕΞ ΑΡΙΣΤΕΡΩΝ ΚΑΙ ΕΚ ΔΕΞΙΩΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ: ΚΟΥΤΙΔΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Μάθηση. Η σχολή του Συμπεριφορισμού

Μάθηση. Η σχολή του Συμπεριφορισμού Μάθηση Η σχολή του Συμπεριφορισμού ...σαν ορισμός Ψυχολογία είναι η επιστήμη που σκοπό έχει να περιγράψει και να εξηγήσει την συμπεριφορά και τη νόηση κυρίως των ανθρώπων αλλά και των άλλων έμβιων όντων

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ

Διαβάστε περισσότερα

Ηποσοτικήέρευνα. (Θεμελιώδεις έννοιες)

Ηποσοτικήέρευνα. (Θεμελιώδεις έννοιες) Ηποσοτικήέρευνα (Θεμελιώδεις έννοιες) 1 Πειραματική έρευνα Ποσοτική έρευνα Πειραματική Ημι-πειραματική Αντιστροφής Περιγραφική Σύγκρισης Συσχέτισης Διαδοχικων Μ. 2 Μη Ισοδ..Ομ. Αντιστροφής Πειραματική

Διαβάστε περισσότερα

πίστη είναι κάτι ανεξήγητο. Αυτός είναι ο Θεός στην Ευρύτερη Κοινότητα. Και από εδώ πρέπει να ξεκινήσετε.

πίστη είναι κάτι ανεξήγητο. Αυτός είναι ο Θεός στην Ευρύτερη Κοινότητα. Και από εδώ πρέπει να ξεκινήσετε. ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΘΕΟΣ; ΣΤΗΝ ΕΥΡΥΤΕΡΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ, Ο ΘΕΟΣ ΕΙΝΑΙ ΓΝΩΣΗ. Στην Ευρύτερη Κοινότητα, ο Θεός είναι εμπειρία. Στην Ευρύτερη Κοινότητα, ο Θεός είναι επικοινωνία βαθιών ενοράσεων και αναγνώρισης του ενός

Διαβάστε περισσότερα

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Μέχρι πριν λίγα χρόνια ηαντίληψη που επικρατούσε ήταν ότι ημαθηματική γνώση είναι ένα αγαθό που έχει παραχθεί και καλούνται οι μαθητές να το καταναλώσουν αποστηθίζοντάς

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ

ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΕΤΟΥΣ 2008 ( ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ 3Π /2008) ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ Κλάδοι: ΠΕ 05 ΓΑΛΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ, ΠΕ 06 ΑΓΓΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ, ΠΕ 07 ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΫΠΗΡΕΣΙΑΚΗΣ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ (Απογευματινή φοίτηση )

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΫΠΗΡΕΣΙΑΚΗΣ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ (Απογευματινή φοίτηση ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΫΠΗΡΕΣΙΑΚΗΣ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ (Απογευματινή φοίτηση ) Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ,ΕΙΚΟΝΕΣ ΚΑΙ ΕΠΙΛΥΣΗ ΜΗ ΡΕΑΛΙΣΤΙΚΩΝ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΩΝ Η ΕΠΙ ΡΑΣΗ ΤΩΝ ΕΙΚΟΝΩΝ ΣΤΗΝ ΕΠΙΛΥΣΗ ΜΗ ΡΕΑΛΙΣΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη TETARTH 15 ΜΑΪΟΥ 2013 14.00-15.00 ΠΡΟΣΕΛΕΥΣΗ ΣΥΝΕΔΡΩΝ-ΕΓΓΡΑΦΕΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ, ΝΕΑ ΧΗΛΗ ΚΑΡΑΘΕΟΔΩΡΗ ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΑΙΘΟΥΣΑ 9 ΑΙΘΟΥΣΑ 10 ΑΙΘΟΥΣΑ ΣΥΝΕΛΕΥΣΕΩΝ 15.00-17.00 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1 Σκέφτομαι & Πράττω

Διαβάστε περισσότερα

Πρότυπο Πειραματικό Γυμνάσιο Πανεπιστημίου Πατρών. Αθανασία Μπαλωμένου ΠΕ03 Βασιλική Ρήγα ΠΕ03 Λαμπρινή Βουτσινά ΠΕ04.01

Πρότυπο Πειραματικό Γυμνάσιο Πανεπιστημίου Πατρών. Αθανασία Μπαλωμένου ΠΕ03 Βασιλική Ρήγα ΠΕ03 Λαμπρινή Βουτσινά ΠΕ04.01 Πρότυπο Πειραματικό Γυμνάσιο Πανεπιστημίου Πατρών Αθανασία Μπαλωμένου ΠΕ03 Βασιλική Ρήγα ΠΕ03 Λαμπρινή Βουτσινά ΠΕ04.01 Τα ερωτήματα που προκύπτουν από την εισαγωγή της Φυσικής στην Α γυμνασίου είναι :

Διαβάστε περισσότερα

Μεταπτυχιακό στην Εκπαιδευτική/Σχολική Ψυχολογία

Μεταπτυχιακό στην Εκπαιδευτική/Σχολική Ψυχολογία Μεταπτυχιακό στην Εκπαιδευτική/Σχολική Ψυχολογία Στόχοι του Προγράμματος Ο γενικός στόχος του προγράμματος είναι η ανάπτυξη επιστημονικής γνώσης στη θεωρία και στην εφαρμογή των ψυχολογικών και κοινωνικών

Διαβάστε περισσότερα

Νέα Μέσα και Ψηφιακή Τηλεόραση: νέες προοπτικές για καινοτόμο εκπαίδευση.

Νέα Μέσα και Ψηφιακή Τηλεόραση: νέες προοπτικές για καινοτόμο εκπαίδευση. Νέα Μέσα και Ψηφιακή Τηλεόραση: νέες προοπτικές για καινοτόμο εκπαίδευση. Ιωάννης Αντ. Παναγιωτόπουλος Γενικός Γραμματέας Μέσων Ενημέρωσης Κυρίες και κύριοι, Το 1970, ο μέσος όρος των αναλφάβητων σύμφωνα

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1 ο. Έννοια του Συστήματος. 1.1 Τι είναι Σύστημα

Κεφάλαιο 1 ο. Έννοια του Συστήματος. 1.1 Τι είναι Σύστημα Κεφάλαιο 1 ο Έννοια του Συστήματος 1.1 Τι είναι Σύστημα Ο όρος «Σύστημα» παρότι είναι πολυχρησιμοποιημένος στη καθημερινή ζωή μας, εν τούτοις παραμένει αρκετά «νεφελώδης» και παρεξηγημένος. Στην πραγματικότητα,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Η ψυχολογία των αθλητών και η άμεση σχέση της με την προπόνηση και τη φυσικοθεραπεία

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Η ψυχολογία των αθλητών και η άμεση σχέση της με την προπόνηση και τη φυσικοθεραπεία ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 1. Κριτήρια Επιλογής Θέματος キ キ キ キ ενδιαφέρον απόκτηση γνώσεων και πληροφοριών διαμόρφωση απόψεων για το θέμα φιλομάθεια για τη ψυχολογία των αθλητών 2. Τίτλος της έρευνας Η ψυχολογία

Διαβάστε περισσότερα

Να φύγει ο Ευκλείδης;

Να φύγει ο Ευκλείδης; Να φύγει ο Ευκλείδης; Σωτήρης Ζωιτσάκος Βαρβάκειο Λύκειο Μαθηματικά στα ΠΠΛ Αθήνα 2014 Εισαγωγικά Dieudonné: «Να φύγει ο Ευκλείδης». Douglas Quadling: «Ο Ευκλείδης έχει φύγει, αλλά στο κενό που άφησε πίσω

Διαβάστε περισσότερα

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γυναίκες καλλιτέχνες και δημόσιος χώρος στη σύγχρονη Ελλάδα: όροι και όρια μιας σχέσης Διάχυτη είναι στις μέρες μας η αντίληψη ότι πλέον οι αντιξοότητες, θεσμικές

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Εισαγωγή Ενεργός συμμετοχή Κοινωνική αλληλεπίδραση Δραστηριότητες που έχουν νόημα Σύνδεση των νέων πληροφοριών με τις προϋπάρχουσες γνώσεις Χρήση στρατηγικών Ανάπτυξη της αυτορρύθμισης και εσωτερική σκέψη

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑ ΤΟ ΝΕΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΠΡΟΣΒΑΣΗΣ: ΑΔΥΝΑΜΙΕΣ & ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

ΓΙΑ ΤΟ ΝΕΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΠΡΟΣΒΑΣΗΣ: ΑΔΥΝΑΜΙΕΣ & ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ ΝΕΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΠΡΟΣΒΑΣΗΣ: ΑΔΥΝΑΜΙΕΣ & ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ Του Γρηγόρη Κωνσταντόπουλου, 11/4/2015 Α. ΚΡΙΤΙΚΗ - ΑΔΥΝΑΜΙΕΣ ΤΟΥ ΠΡΟΤΑΘΕΝΤΟΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ Στις βασικές αδυναμίες όλων των προηγούμενων συστημάτων πρόσβασης

Διαβάστε περισσότερα

ΗΧΟΣ και ΘΟΡΥΒΟΣ μια εισαγωγή. Νίκος Κ. Μπάρκας. Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΔΠΘ. nbarkas@arch.duth.gr

ΗΧΟΣ και ΘΟΡΥΒΟΣ μια εισαγωγή. Νίκος Κ. Μπάρκας. Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΔΠΘ. nbarkas@arch.duth.gr ΗΧΟΣ και ΘΟΡΥΒΟΣ μια εισαγωγή Νίκος Κ. Μπάρκας Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΔΠΘ nbarkas@arch.duth.gr Ήχος και Θόρυβος μια εισαγωγή στα ακουστικά χαρακτηριστικά του ήχου στις αιτίες και στις συνέπειες του

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΌ ΤΗ «ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ»ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΆΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΏΝ ΣΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΉ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΤΆΞΗ Ε.ΚΟΛΈΖΑ

ΑΠΌ ΤΗ «ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ»ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΆΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΏΝ ΣΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΉ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΤΆΞΗ Ε.ΚΟΛΈΖΑ ΜΑΘΗΣΗ ΜΕΣΩ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ 1 ΑΠΌ ΤΗ «ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ»ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΆΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΏΝ ΣΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΉ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΤΆΞΗ Ε.ΚΟΛΈΖΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΕΙΣΗΓΗΣΗΣ 1. Τι αλλαγές επιχειρούν τα νέα ΠΣ; 2 2. Γιατί το πέρασμα στην πράξη (θα)

Διαβάστε περισσότερα

Γενική οργάνωση σεναρίου. 1. Προαπαιτούμενες γνώσεις και πρότερες γνώσεις των μαθητών

Γενική οργάνωση σεναρίου. 1. Προαπαιτούμενες γνώσεις και πρότερες γνώσεις των μαθητών Παράρτημα 1: Τεχνική έκθεση τεκμηρίωσης σεναρίου Το εκπαιδευτικό σενάριο που θα σχεδιαστεί πρέπει να συνοδεύεται από μια τεχνική έκθεση τεκμηρίωσής του. Η τεχνική αυτή έκθεση (με τη μορφή του παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

Γεωργική Εκπαίδευση. Θεματική ενότητα 10 1/2. Όνομα καθηγητή: Αλέξανδρος Κουτσούρης Τμήμα: Αγροτικής Οικονομίας και Ανάπτυξης

Γεωργική Εκπαίδευση. Θεματική ενότητα 10 1/2. Όνομα καθηγητή: Αλέξανδρος Κουτσούρης Τμήμα: Αγροτικής Οικονομίας και Ανάπτυξης Γεωργική Εκπαίδευση Θεματική ενότητα 10 1/2 Όνομα καθηγητή: Αλέξανδρος Κουτσούρης Τμήμα: Αγροτικής Οικονομίας και Ανάπτυξης ΜΑΘΗΣΙΑΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ Οι φοιτητές/τριες πρέπει να είναι ικανοί/ες: α) να αναφέρουν

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Ψυχολογία

Εισαγωγή στην Ψυχολογία 1 Εισαγωγή στην Ψυχολογία ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ 2 Θέµατα Ορισµού Η ψυχολογία είναι η επιστήµη που σκοπό έχει να περιγράψει και να εξηγήσει την συµπεριφορά και της νοητικές διεργασίες κυρίως των ανθρώπων αλλά και των

Διαβάστε περισσότερα

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ Η λέξη ΠΑΙΧΝΊΔΙ προέρχεται από την λέξη παίχτης παίζω παις. Με την έννοια παιχνίδι ορίζουμε την κατ εξοχήν αυθόρμητη και ενδιαφέρουσα δραστηριότητα των παιδιών που έχει ως στόχο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ. Τίτλοι ερευνών Διατύπωση υπόθεσης Ανεξάρτητη, εξαρτημένη και ελεγχόμενες μεταβλητές.

ΑΣΚΗΣΕΙΣ. Τίτλοι ερευνών Διατύπωση υπόθεσης Ανεξάρτητη, εξαρτημένη και ελεγχόμενες μεταβλητές. Άσκηση1: ΑΣΚΗΣΕΙΣ Τίτλοι ερευνών Διατύπωση υπόθεσης Ανεξάρτητη, εξαρτημένη και ελεγχόμενες μεταβλητές. Στις παρακάτω προτάσεις υπογραμμίστε με μια γραμμή την ανεξάρτητη και με δύο την εξαρτημένη μεταβλητή:

Διαβάστε περισσότερα

Ανάλυση της επίδοσης μαθητών βιολογίας με θέμα ερώτηση πειραματικής μελέτης για την ολυμπιάδα φυσικών επιστημών Ευρωπαϊκής Ένωσης (EUSO)

Ανάλυση της επίδοσης μαθητών βιολογίας με θέμα ερώτηση πειραματικής μελέτης για την ολυμπιάδα φυσικών επιστημών Ευρωπαϊκής Ένωσης (EUSO) Ανάλυση της επίδοσης μαθητών βιολογίας με θέμα ερώτηση πειραματικής μελέτης για την ολυμπιάδα φυσικών επιστημών Ευρωπαϊκής Ένωσης (EUSO) Φάνης Κωνσταντίνος Φυλακτίδης Μάριος Ινστ. Νευρολογίας & Γενετικής

Διαβάστε περισσότερα

Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ;

Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ; Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ; Απάντηση: Η μορφή της αγοράς καθορίζεται από μια σειρά παραγόντων. Οι σπουδαιότεροι από τους παράγοντες αυτούς είναι οι εξής: Πρώτον, ο αριθμός

Διαβάστε περισσότερα

Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1. Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες.

Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1. Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες. Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1 Σενάριο Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες. Σε αντίθεση με τα αφηγηματικά ή λογοτεχνικά είδη, το σενάριο περιγράφει αυτό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 Στο σημείο αυτό του οδοιπορικού γνωριμίας με τις διάφορες μεθόδους αυτογνωσίας θα συναντήσουμε την Αστρολογία και θα μιλήσουμε για αυτή. Θα ερευνήσουμε δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ]

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Φαινομενολογική θεωρητική κατεύθυνση η οποία υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος διαθέτει από μόνος του την ικανότητα για προσωπική ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή σε οπτική και μικροσκοπία

Εισαγωγή σε οπτική και μικροσκοπία Εισαγωγή σε οπτική και μικροσκοπία Eukaryotic cells Microscope Cancer Μικροσκόπια Microscopes Ποια είδη υπάρχουν (και γιατί) Πώς λειτουργούν (βασικές αρχές) Πώς και ποια μικροσκόπια μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή: ΑυτοοργΑνωση, AνΑδυση και ΠολυΠλοκοτητΑ κεφάλαιο 1: ΜοριΑκη BιολογιΑ και EΠιστηΜΕσ τησ ΠληροφοριΑσ

Εισαγωγή: ΑυτοοργΑνωση, AνΑδυση και ΠολυΠλοκοτητΑ κεφάλαιο 1: ΜοριΑκη BιολογιΑ και EΠιστηΜΕσ τησ ΠληροφοριΑσ Περιεχόμενα Περιεχόμενα Εισαγωγή: Αυτοοργάνωση, Aνάδυση και Πολυπλοκότητα... 15 Πώς μπορούν τα πράγματα να αυτοοργανώνονται;... 15 Προσπάθεια να δοθεί ένας προκαταρκτικός ορισμός της αυτοοργάνωσης...18

Διαβάστε περισσότερα

Σέργια Σεργίδου, Φιλόλογος Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων 28 Μαρτίου 2015

Σέργια Σεργίδου, Φιλόλογος Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων 28 Μαρτίου 2015 Σέργια Σεργίδου, Φιλόλογος Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων 28 Μαρτίου 2015 ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΕΝΗΛΙΚΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΟΜΕΝΩΝ Η σημαντικότερη από τις ανθρώπινες λειτουργίες. Η τέχνη της αποτελεσματικής ανταλλαγής πληροφοριών,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.)

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΔΡΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ (Π.Ι.Ε.)

Διαβάστε περισσότερα

Θέµα ιερεύνησης: Ο καιρός

Θέµα ιερεύνησης: Ο καιρός Θέµα ιερεύνησης: Ο καιρός Αντικείµενο της συγκεκριµένης δραστηριότητας είναι η µεθοδική παρατήρηση των καιρικών συνθηκών για ένα σχετικά µεγάλο χρονικό διάστηµα, η καταγραφή και οργάνωση των παρατηρήσεων

Διαβάστε περισσότερα

Η δραστηριότητα της σκέψης ήταν στην προέλευσή της, διαδικασία εκτόνωσης της ψυχής, από υπερχείλισμα ερεθισμάτων.

Η δραστηριότητα της σκέψης ήταν στην προέλευσή της, διαδικασία εκτόνωσης της ψυχής, από υπερχείλισμα ερεθισμάτων. Σκέψη και ονειροπόληση της μητέρας Η δραστηριότητα της σκέψης ήταν στην προέλευσή της, διαδικασία εκτόνωσης της ψυχής, από υπερχείλισμα ερεθισμάτων. Ο Bion εμπνεόμενος από το άρθρο του Freud του 1911,

Διαβάστε περισσότερα

3ο Πανελλήνιο Εκπαιδευτικό Συνέδριο Ημαθίας. «Το Φως» Παναγιωτάκης Χαράλαμπος 1, Βενιώτη Ανθή 2

3ο Πανελλήνιο Εκπαιδευτικό Συνέδριο Ημαθίας. «Το Φως» Παναγιωτάκης Χαράλαμπος 1, Βενιώτη Ανθή 2 3ο Πανελλήνιο Εκπαιδευτικό Συνέδριο Ημαθίας ΠΡΑΚΤΙΚΑ «Το Φως» Παναγιωτάκης Χαράλαμπος 1, Βενιώτη Ανθή 2 1 Καθηγητής, Φυσικός, 2 ο Γενικό Λύκειο Αγ. Νικολάου Κρήτης xaralpan@gmail.com 2 Καθηγήτρια, Φυσικός,

Διαβάστε περισσότερα

Πληροφοριακό έντυπο διαχείριση κινδύνων υγείας και ασφάλειας στο χώρο εργασίας

Πληροφοριακό έντυπο διαχείριση κινδύνων υγείας και ασφάλειας στο χώρο εργασίας Πληροφοριακό έντυπο διαχείριση κινδύνων υγείας και ασφάλειας στο χώρο εργασίας Αυτό το πληροφοριακό έντυπο παρέχει γενικές οδηγίες στα πρόσωπα (φυσικά ή νομικά) που εκτελούν μια επιχείρηση ή αναλαμβάνων

Διαβάστε περισσότερα

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Ελευθερία Μαντέλου Ψυχολόγος Ψυχοθεραπεύτρια Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Τα τελευταία χρόνια, οι ειδικοί της οικογενειακής θεραπείας παροτρύνουν τους θεραπευτές του κλάδου να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

Υιοθετώντας το σήμερα Εφευρίσκοντας το αύριο

Υιοθετώντας το σήμερα Εφευρίσκοντας το αύριο Υιοθετώντας το σήμερα Εφευρίσκοντας το αύριο Αυτή η έκδοση εμπεριέχει την ταυτότητα της εταιρείας μας. Αντικατοπτρίζει τη φιλοσοφία της προσπάθειάς μας και τη δέσμευσή μας, απέναντι στους Ασθενείς και

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνικές εκπαίδευσης ενηλίκων και η συμβολή τους στην υλοποίηση του έργου

Τεχνικές εκπαίδευσης ενηλίκων και η συμβολή τους στην υλοποίηση του έργου Ημερίδες Επιμόρφωσης/Ενημέρωσης για τα επιλεγέντα Στελέχη Εκπαίδευσης του ΥΠΕΠΘ στα πλαίσια του Έργου με τίτλο: «Παραγωγή βοηθητικού εκπαιδευτικού υλικού για την εισαγωγή θεμάτων σχετικά με τα φύλα στην

Διαβάστε περισσότερα

Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs)

Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs) Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs) Τελική έκθεση Ιούλιος 2014 ΣΥΝΟΨΗ Σκοπός της μελέτης αυτής είναι να παρουσιάσει ορισμένα από τα κυριότερα ζητήματα που αφορούν τα δικαιώματα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Χημεία της ζωής 1

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Χημεία της ζωής 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ Χημεία της ζωής 1 2.1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΧΗΜΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Η Βιολογία μπορεί να μελετηθεί μέσα από πολλά και διαφορετικά επίπεδα. Οι βιοχημικοί, για παράδειγμα, ενδιαφέρονται περισσότερο

Διαβάστε περισσότερα

ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Α. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Για να κατανοήσετε καλύτερα την προτεινόμενη διαδικασία πρόσβασης στα ΑΕΙ και ΤΕΙ της χώρας θα προσπαθήσουμε αρχικά να σας περιγράψουμε συνοπτικά

Διαβάστε περισσότερα

Το Αρνητικό στην Ψυχανάλυση

Το Αρνητικό στην Ψυχανάλυση Το Αρνητικό στην Ψυχανάλυση Εργασία στο πλαίσιο του Προγράμματος «Εισαγωγική Εκπαίδευση στην Ψυχαναλυτική Πράξη» ΕΠΕΚΕΙΝΑ Επιμέλεια: Αφροδίτη Στυλιαρά ψυχολόγος - Αγγελική Καραγιάννη ψυχολόγος. Εποπτεία:

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗ

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗ Στάθης Ψύλλος 24/2/2011 1. Η φιλοσοφία συγκροτείται ως δραστηριότητα μέσω μιας σειράς θεμελιωδών ερωτημάτων που προκύπτουν κατά την διάρκεια της προσπάθειας μας να αποκτήσουμε μια

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητική διαδικασία και συγγραφή διατριβής: Μεθοδολογικές παρατηρήσεις ρ. Ηλίας Μαυροειδής Σ.Ε.Π., Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο Τα στάδια της ερευνητικής διαδικασίας Τα βασικά στάδια για την εκπόνηση

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ.

Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ. Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ. Ευσταθίου Γνωσιακή συµπεριφοριστική θεραπεία Σειρά προτάσεων παρέµβασης

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Εξυπηρετώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Η εξυπηρέτηση ως το πλέον δυναμικό

Διαβάστε περισσότερα

Ηλεκτρομαγνητικά πεδία και δημόσια υγεία: κινητά τηλέφωνα

Ηλεκτρομαγνητικά πεδία και δημόσια υγεία: κινητά τηλέφωνα Ηλεκτρομαγνητικά πεδία και δημόσια υγεία: κινητά τηλέφωνα Ενημερωτικό δελτίο υπ. αρ. 193 Ιούνιος 2011 ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ Κύρια στοιχεία Η χρήση κινητών τηλεφώνων είναι ευρύτατα διαδεδομένη, καθώς υπολογίζεται ότι

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΩΝ ΤΠΕ ΣΤΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΡΑΞΗ

ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΩΝ ΤΠΕ ΣΤΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΡΑΞΗ ΞΑΝΘΗ 2013, 2 ο ΣΕΚ ΞΑΝΘΗΣ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΩΝ ΤΠΕ ΣΤΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΡΑΞΗ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΗΣ : ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΟΥΤΙΔΗΣ Μαθηματικός www.kutidis.gr ΑΠΡΙΛΙΟΣ ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ 2013 ΟΡΙΣΜΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ. Δρ Χάρις Πολυκάρπου Συντονίστρια Θεατρικής Αγωγής, Γραφείο Αναλυτικών Π.Ι.

ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ. Δρ Χάρις Πολυκάρπου Συντονίστρια Θεατρικής Αγωγής, Γραφείο Αναλυτικών Π.Ι. ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Δρ Χάρις Πολυκάρπου Συντονίστρια Θεατρικής Αγωγής, Γραφείο Αναλυτικών Π.Ι. Ν.Α.Π. Θεατρικής Αγωγής Ορολογία: «Θεατρική Αγωγή αποτελεί η παιδαγωγική και κοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

Νέα Οπτικά Μικροσκόπια

Νέα Οπτικά Μικροσκόπια Νέα Οπτικά Μικροσκόπια Αντίθεση εικόνας (contrast) Αντίθεση πλάτους Αντίθεση φάσης Αντίθεση εικόνας =100 x (Ι υποβ -Ι δειγμα )/ Ι υποβ Μικροσκοπία φθορισμού (Χρησιμοποιεί φθορίζουσες χρωστικές για το

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ της ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ της ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ & ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ της ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ Μ. Γρηγοριάδου Ρ. Γόγουλου Ενότητα: Η Διδασκαλία του Προγραμματισμού Περιεχόμενα Παρουσίασης

Διαβάστε περισσότερα

Η παραγωγή και η χρήση εκπαιδευτικού λογισμικού ως διδακτική επιλογή

Η παραγωγή και η χρήση εκπαιδευτικού λογισμικού ως διδακτική επιλογή Η παραγωγή και η χρήση εκπαιδευτικού λογισμικού ως διδακτική επιλογή Κ. Ραβάνης Νέες τεχνολογίες και εκπαίδευση Η μεγάλη ανάπτυξη των νέων τεχνολογιών και οι υψηλές ταχύτητες πρόσβασης στις πληροφορίες,

Διαβάστε περισσότερα

Λουκάς Βλάχος Αν. Καθηγητής. http://www.physics.auth.gr vlahos@astro.auth.gr

Λουκάς Βλάχος Αν. Καθηγητής. http://www.physics.auth.gr vlahos@astro.auth.gr Γιατί να σπουδάσω Φυσική; Λουκάς Βλάχος Αν. Καθηγητής http://www.physics.auth.gr vlahos@astro.auth.gr Θέματα Εισαγωγή Η φυσική και οι άλλες επιστήμες Οι τομείς και οι κατευθύνσεις στο Τμήμα φυσικής Τα

Διαβάστε περισσότερα

Ανάγνωση. Ικανότητα γρήγορης και αυτόματης αναγνώρισης λέξεων. Γνώση γραμμάτων και αντιστοιχίας γραμμάτων φθόγγων. Κατανόηση κειμένου

Ανάγνωση. Ικανότητα γρήγορης και αυτόματης αναγνώρισης λέξεων. Γνώση γραμμάτων και αντιστοιχίας γραμμάτων φθόγγων. Κατανόηση κειμένου Ανάγνωση Ικανότητα γρήγορης και αυτόματης αναγνώρισης λέξεων Γνώση γραμμάτων και αντιστοιχίας γραμμάτων φθόγγων Γνώση σημασίας λέξεων (λεξιλόγιο πρόσληψης) Κατανόηση κειμένου Οικειότητα με γραπτέςλέξειςκαι

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ II ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ 1. ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ ΚΑΤΑ ΕΝΑ ΚΡΙΤΗΡΙΟ 2. ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ ΚΑΤΑ ΔΥΟ ΚΡΙΤΗΡΙΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ II ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ 1. ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ ΚΑΤΑ ΕΝΑ ΚΡΙΤΗΡΙΟ 2. ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ ΚΑΤΑ ΔΥΟ ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ II ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ ΕΝΟΤΗΤΕΣ 1. ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ ΚΑΤΑ ΕΝΑ ΚΡΙΤΗΡΙΟ. ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ ΚΑΤΑ ΔΥΟ ΚΡΙΤΗΡΙΑ 1. ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ ΚΑΤΑ ΕΝΑ ΚΡΙΤΗΡΙΟ (One-Way Analyss of Varance) Η ανάλυση

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΑΞΗ: Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ, Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: Μυκηναϊκός Πολιτισμός ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΚΑΛΛΙΑΔΟΥ ΜΑΡΙΑ ΘΕΜΑ: «Η καθημερινή ζωή στον Μυκηναϊκό Κόσμο» Οι μαθητές

Διαβάστε περισσότερα

Τ Ε Ι Κ Ρ Η Τ Η Σ Π Α Ρ Α Ρ Τ Η Μ Α Ρ Ε Θ Υ Μ Ν Ο Υ ΤΜΗΜΑ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΑΚΟΥΣΤΙΚΗΣ ΙΟΥΛΙΟΣ 2013

Τ Ε Ι Κ Ρ Η Τ Η Σ Π Α Ρ Α Ρ Τ Η Μ Α Ρ Ε Θ Υ Μ Ν Ο Υ ΤΜΗΜΑ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΑΚΟΥΣΤΙΚΗΣ ΙΟΥΛΙΟΣ 2013 Τ Ε Ι Κ Ρ Η Τ Η Σ Π Α Ρ Α Ρ Τ Η Μ Α Ρ Ε Θ Υ Μ Ν Ο Υ ΤΜΗΜΑ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΑΚΟΥΣΤΙΚΗΣ ΗΧΟΛΗΨΙΑ Ι ΞΕΝΙΚΑΚΗΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΙΟΥΛΙΟΣ 2013 1 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 1.1 ΗΧΟΛΗΨΙΑ 1.1.1 ΓΕΝΙΚΑ 1. Προϋπόθεση πραγματοποίησης

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Προφίλ του δείγματος

Εισαγωγή. Προφίλ του δείγματος ΕΡΕΥΝΑ Stedima: ΤΟ COACHING ΣΕ ΣΤΕΛΕΧΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Γιώργος Ντάκος, Πρόεδρος & Διευθύνων Σύμβουλος Αναστασία Μπαλάρη, Ανάλυση στοιχείων & Επεξεργασία ερωτηματολογίου Εισαγωγή Η Stedima παρουσιάζει παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα