Το πρόγραμμα των νευρωνικών σύστοιχων της συνείδησης: πλήρης άγνοια ή απαισιοδοξία;

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Το πρόγραμμα των νευρωνικών σύστοιχων της συνείδησης: πλήρης άγνοια ή απαισιοδοξία;"

Transcript

1 Το πρόγραμμα των νευρωνικών σύστοιχων της συνείδησης: πλήρης άγνοια ή απαισιοδοξία; Αθανάσιος Πρωτόπαπας Ινστιτούτο Επεξεργασίας του Λόγου, Ε.Κ. «Αθηνά» Το ερευνητικό πρόγραμμα που σκιαγραφούν οι Μουτούσης & Λογοθέτης εντάσσεται στη γενικότερη νευροεπιστημονική προσέγγιση που αναζητά αναγκαίους και ικανούς συνδέσμους μεταξύ παρατηρήσιμων εγκεφαλικών καταστάσεων και συνειδητών καταστάσεων του νου. Μελετώντας πρότυπα ενεργοποίησης των νευρωνικών δικτύων του εγκεφάλου αναφορικά με αντιλήμματα ή άλλο φαινομενολογικό περιεχόμενο του νου μπορεί κανείς να οδηγηθεί σε υποθέσεις για τη λειτουργία του εγκεφάλου που οδηγεί στις φαινόμενες νοητικές καταστάσεις. Η προσέγγιση αυτή είναι συμπληρωματική προς τη συνηθέστερη νευροεπιστημονική προσέγγιση κατά την οποία αναζητούνται αντιστοιχίες μεταξύ εγκεφαλικής λειτουργίας και εξωτερικού περιβάλλοντος. Προσδιορίζοντας ένα καλά ελεγχόμενο στοιχείο του περιβάλλοντος ως «ερέθισμα», μπορεί κανείς να παρατηρήσει την εγκεφαλική απόκριση στο στοιχείο αυτό και να οδηγηθεί σε υποθέσεις για τη λειτουργία του εγκεφάλου ως επεξεργασία εξωγενών πληροφοριών, κατά τα πρότυπα της κλασικής γνωστικής ψυχολογίας όπου η νόηση αρχίζει με την αντίληψη και περιγράφεται με όρους επεξεργασίας πληροφοριών. Έτσι, από μια όψη μπορεί να πει κανείς ότι η αμιγώς ψυχολογική προσέγγιση στην αντίληψη συνδυάζει τα δύο εκτός εγκεφάλου σημεία αναφοράς της νευροεπιστήμης, εφόσον μελετά άμεσα τη σχέση μεταξύ περιβάλλοντος (ερεθίσματος) και περιεχομένου της εμπειρίας (αντιλήμματος). Εξαιρώντας τυχόν άρρητες επιδράσεις και τα αντίστοιχα μη συνειδητά φαινόμενα (που μελετά επίσης η ψυχολογία), στη συνήθη περίπτωση το αντικείμενο της ψυχολογικής μελέτης της αντίληψης είναι το περιεχόμενο της εμπειρίας. Οι δημόσια παρατηρήσιμες και αντικειμενικές αποκρίσεις που καταγράφονται εξαρτώνται συνήθως από τη συνειδητή πρόσληψη και κατανόηση των πειραματικών οδηγιών, τη συνειδητή τήρηση της πειραματικής διαδικασίας, και τη συνειδητή απόκριση όταν πληρούνται οι απαραίτητες συνθήκες. Το πάτημα ενός κουμπιού και ο χρόνος που απαιτήθηκε μέχρι να γίνει αυτό μπορεί να είναι αντικειμενικά, όμως οι διεργασίες με βάση τις οποίες ο συμμετέχων στο πείραμα έφτασε στο πάτημα του κουμπιού είναι υποκειμενικές και συνήθως ενσυνείδητες. Από την άλλη όψη η νευροεπιστημονική προσέγγιση γεφυρώνει το χάσμα μεταξύ ερεθίσματος και αντιλήμματος, παρεμβάλλοντας την εγκεφαλική λειτουργία ως αναγκαίο και ικανό συνδετικό κρίκο και υπόστρωμα της κάθε νοητικής κατάστασης και λειτουργίας. Άρα, το πρόγραμμα των νευρωνικών σύστοιχων της συνείδησης δεν αποτελεί ξεκομμένο πεδίο μελέτης κάποιων ρομαντικών ερευνητών. Αντίθετα, αποτελεί πρόγραμμα σύγκλισης μεταξύ δύο καλά εδραιωμένων προσεγγίσεων, οι οποίες αλληλοεπικαλύπτονται στο εξωτερικό περιβάλλον αλλά διχάζονται στο εσωτερικό σύστημα

2 τηρώντας ένα σχεδόν δυϊστικό σύνορο μεταξύ εγκεφάλου και νου. Ο γνωστικός ψυχολόγος μελετά τη νοητική ανταπόκριση στο ερέθισμα, ως ψυχολογική διεργασία, ενώ ο νευροεπιστήμονας μελετά την εγκεφαλική ανταπόκριση στο ερέθισμα, ως νευρωνική διεργασία. Όμως και οι δύο μελετούν την αντίληψη. Η μελέτη των νευρωνικών σύστοιχων, πατώντας γερά στα δύο άκρα που εδραιώνουν οι δύο αυτές κλασικές προσεγγίσεις, επιχειρεί να υποσκάψει συστηματικά την τεχνητή διάκριση σε σώμα και πνεύμα, κάτι που αιώνες φιλοσοφικής αναζήτησης δεν έχουν επιτύχει. Οι Μουτούσης και Λογοθέτης εκθέτουν μια σειρά από ιδιαιτέρως δημιουργικά, καλοσχεδιασμένα και ενδιαφέροντα πειράματα, από τα οποία αντλούμε πληροφορίες για περαιτέρω διερεύνηση των σχέσεων μεταξύ εγκεφάλου και νου, μέσω της μελέτης των σχέσεων μεταξύ εξωτερικών παρατηρήσιμων (ερεθίσματα και αποκρίσεις), νευρικού συστήματος, και αντιλημμάτων. Παρά την εντυπωσιακή πρόοδο που καταγράφεται στα τόσο σύγχρονα ερευνητικά αυτά πεδία, που μετρούν λίγες μόνο δεκαετίες δραστηριότητας, στο συμπέρασμά τους καταλήγουν ότι βρισκόμαστε σε πλήρη άγνοια και ότι η γνώμη οποιουδήποτε έχει την ίδια, μηδενική, αξία. Είναι δύσκολο να διαφωνήσει κανείς με το προσεκτικά διατυπωμένο συμπέρασμά τους πιστεύω κι εγώ ότι βρισκόμαστε ακόμα σε πλήρη άγνοια. Δε συμμερίζομαι όμως την απαισιοδοξία που αποπνέει ο τρόπος με τον οποίο διατυπώνεται το συμπέρασμα αυτό και η θέση που λαμβάνει μέσα σε ένα τόσο διαφωτιστικό και συναρπαστικό κείμενο που καταγράφει τη ραγδαία επιστημονική πρόοδο των τελευταίων δεκαπέντε μόλις χρόνων. Θα εστιάσω λοιπόν το σχόλιο που ακολουθεί σε μια ιδιαιτέρως αποκαλυπτική φράση του συμπεράσματος. Γράφουν οι Μουτούσης και Λογοθέτης: «Ακόμα και αν αποδείξουμε κάποια μέρα ότι η συνείδηση είναι το αποτέλεσμα ενός γεγονότος του εγκεφάλου θα είμαστε ακόμα πολύ μακριά από το γιατί όλα αυτά δημιουργούν τη συνείδηση, έτσι όπως υποκειμενικά την αντιλαμβάνεται ο καθένας από εμάς» (έμφαση στο πρωτότυπο θεωρώ ότι δεν αναιρώ την ουσία της τοποθέτησης αφαιρώντας ορισμένες φράσεις ώστε να γίνεται συνοπτικότερη και σαφέστερη η θέση που εκφράζεται). Πιστεύω ότι εδώ βρίσκεται η πηγή της απαισιοδοξίας και ότι οφείλεται σε όχι τόσο καλά δικαιολογημένες υποθέσεις όσο εκείνες που αφορούν στις έξοχες πειραματικές διερευνήσεις των φαινομένων. Συγκεκριμένα, θα υποστηρίξω ότι: - Δεν είναι απαραίτητο, ούτε και εύλογο, να θεωρούμε ότι η συνείδηση είναι ένα αποτέλεσμα εγκεφαλικών λειτουργιών, διότι αυτό ισοδυναμεί με τη δυϊστική θέση ότι η εγκεφαλική λειτουργία διαφέρει ουσιωδώς από τη συνείδηση (αν το ένα είναι αποτέλεσμα του άλλου τότε πρόκειται για δύο διαφορετικά πράγματα). Είναι προτιμότερο να εργαζόμαστε με την υπόθεση ότι η συνείδηση ταυτίζεται με κάποια όψη της εγκεφαλικής λειτουργίας ή αποτελεί λειτουργική κατάσταση του κεντρικού νευρικού συστήματος.

3 - Δεν είναι απαραίτητο, ούτε και επιστημονικά ενδιαφέρον, να αναρωτιόμαστε γιατί υπάρχει η συνείδηση ή γιατί αυτή δημιουργείται μέσα στην εγκεφαλική λειτουργία. Η βιολογία δεν εξετάζει γιατί υπάρχει ζωή, ή γιατί συγκροτούνται δέντρα και ψάρια από μόρια και κύτταρα, όπως και η φυσική δεν εξετάζει γιατί υπάρχει βαρύτητα ή γιατί δημιουργούνται ηλεκτρομαγνητικά πεδία από τα φορτία. Η συστηματική διερεύνηση του «πώς», με την ανάδειξη θεωρητικών οντοτήτων και των σχέσεων μεταξύ τους, φωτίζει την περιγραφή της φυσικής πραγματικότητας και εκμηδενίζει την ανάγκη φιλοσοφικών διερευνήσεων του «γιατί». - Είναι απολύτως απαραίτητο να ενταχθεί η μελέτη της υποκειμενικότητας, και ειδικότερα της έννοιας του νοήμονος εαυτού ως υποκειμένου, μέσα στο ίδιο πλαίσιο μελέτης της συνείδησης και όχι ως μια εξωτερική διαιτητική αρχή που παρατηρεί και έχει τον τελικό λόγο. Το ότι καθένας από μας αντιλαμβάνεται υποκειμενικά τη συνείδηση είναι αναμφισβήτητο, όμως το ζητούμενο δεν είναι να περιγραφεί η συνείδηση που αντιλαμβανόμαστε αλλά ο συνειδητός εαυτός που αντιλαμβάνεται και περιλαμβάνει την αυτοσυνείδηση ως υποτιθέμενη αυτοαντίληψη. Το «δύσκολο πρόβλημα» της συνείδησης Η επικρατούσα αντίληψη είναι πως η έρευνα των νευρωνικών σύστοιχων της συνείδησης δεν επηρεάζει στο παραμικρό τις δυϊστικές προκαταλήψεις μας. Η διάκριση σε σώμα και πνεύμα παραμένει σταθερά ριζωμένη στις απλοϊκές μας αντιλήψεις για τη φύση μας. Οι σκεπτικιστές θεωρούν πως τα ευρήματα συσχέτισης μεταξύ εγκεφαλικών και νοητικών γεγονότων δεν μπορούν να αλλάξουν αυτές τις αντιλήψεις. Όσο κι αν περιγράψουν οι νευροεπιστήμονες με ακρίβεια μια στενή σχέση μεταξύ νευρωνικών σχηματισμών και φαινόμενων ποιοτήτων, θα μένει αναπάντητο, λένε, το ερώτημα της βαθύτερης ουσίας της υποκειμενικότητας. Θεωρούν πως δεν θα δοθεί απάντηση στο γιατί να υπάρχει φαινόμενη ποιότητα και γιατί να είναι αυτή ακριβώς που είναι και όχι οποιαδήποτε άλλη. Και αυτό φαίνεται πως στέκει λογικά, διότι η περιγραφή αναγκαίων και ικανών συνθηκών εγκεφαλικής λειτουργίας για νοητικές καταστάσεις δεν αποκλείει λογικά το ενδεχόμενο ουσιοκρατικής διάκρισης μεταξύ εγκεφάλου και νου, αρκεί να δεχτούμε την ύπαρξη μιας, μεταφυσικής έστω, σύνδεσης μεταξύ των δύο. Για πολλούς ενεργούς επιστήμονες του χώρου, που αγωνίζονται να διατηρήσουν μια επαφή με την πραγματικότητα, τέτοιες αντιρρήσεις φιλοσοφικού τύπου δεν φέρουν σημαντικό βάρος. Για τους περισσότερους όμως ασχολούμενους φιλοσοφικά με τα θέματα της συνείδησης, οι οποίοι δεν περιορίζονται ούτε από τις φυσικές επιστήμες ούτε από την επεξηγηματική οικονομία, η αδυναμία λογικής απόδειξης της ταυτότητας μεταξύ εγκεφαλικής και νοητικής λειτουργίας συνιστά το

4 λεγόμενο «δύσκολο πρόβλημα» στη μελέτη της συνείδησης. Έτσι, εφόσον δεν μπορεί να αποδειχτεί λογικά ότι κάποια εγκεφαλική λειτουργία ταυτίζεται με τη συνείδηση, θεωρείται δεδομένο ότι πάντα θα παραμένει ένα επεξηγηματικό κενό όσον αφορά στην υποκειμενικότητα καθεαυτή, όσο κι αν προχωρήσουν οι νευροεπιστήμες στην αντικειμενική περιγραφή των εγκεφαλικών λειτουργιών. Υπό αυτήν την οπτική γωνία, το πρόβλημα είναι «δύσκολο» διότι το κενό μεταξύ αντικειμενικότητας και υποκειμενικότητας φαντάζει αδύνατο να γεφυρωθεί. «Εύκολο πρόβλημα» θεωρείται η περιγραφή της σχέσης μεταξύ εγκεφαλικής λειτουργίας και συνειδητών καταστάσεων, κάτι που ήδη βρίσκεται σε εξέλιξη με το ερευνητικό πρόγραμμα των νευρωνικών σύστοιχων της συνείδησης. Όχι επειδή είναι πράγματι μεθοδολογικά εύκολο να μελετηθεί και να τεκμηριωθεί η σχέση αυτή, ούτε επειδή είναι βέβαιο πως πρόκειται για εφικτό στόχο, αλλά επειδή μπορούμε να φανταστούμε τρόπους με τους οποίους θεωρητικά να την προσεγγίσουμε και να τη μελετήσουμε, αφού υπερβούμε τους σημερινούς τεχνολογικούς περιορισμούς (λ.χ. στην καταγραφή της λειτουργίας των νευρωνικών δικτύων). Σε αντιδιαστολή με αυτή την «ευκολία», η εξήγηση της ίδιας της υποκειμενικότητας θεωρείται ότι αποτελεί «δύσκολο πρόβλημα» διότι δεν μπορούμε να φανταστούμε καν πώς να αποδείξουμε αν η συνείδηση ταυτίζεται με την εγκεφαλική λειτουργία (ή προκαλείται από αυτή ή απορρέει από αυτή κλπ.). Ίσως για πολλούς η προσφυγή στη λογική αναγκαιότητα να προσφέρει προστασία από δυσάρεστες ερμηνείες της επιστημονικής πραγματικότητας, καταχωρίζοντας κάθε αναγωγιστικό εύρημα στα περί εγκεφάλου και αφήνοντας άθικτα και άσπιλα τα περί νου, εξασφαλίζοντας έτσι ενδεχομένως και τη σωτηρία της ψυχής. Γιατί όμως η ρητορεία περί «δύσκολου προβλήματος» έχει τόση απήχηση ακόμα και μεταξύ νευροεπιστημόνων; Και ποιο μπορεί να είναι το μέλλον του «δύσκολου προβλήματος» αν αυτό είναι τόσο δύσκολο; Νομίζω πως η φαινομενική ιδιαίτερη δυσκολία του προβλήματος οφείλεται κυρίως σε δύο παράγοντες. Ο ένας είναι η πραγματική άγνοιά μας για τα φαινόμενα, τα οποία είναι πάρα πολύ πολύπλοκα και για τα οποία βρισκόμαστε μάλλον ακόμα πολύ μακριά από μια πλήρη επιστημονική εξήγηση. Το κυρίαρχο υπόδειγμα του εγκεφάλου (και του νου) ως μηχανή επεξεργασίας πληροφοριών, που αντιλαμβάνεται ερεθίσματα και παράγει αποκρίσεις σε αυτά, μπορεί να αποδειχθεί εξαιρετικά φτωχό, ή παραπλανητικό, καθώς μαθαίνουμε περισσότερα για τη λειτουργία του νευρικού συστήματος ως ένα μέρος οργανισμού που δρα αλληλεπιδραστικά μέσα σ ένα οικολογικό σύστημα. Η άγνοια οδηγεί σε απόγνωση, και η συνακόλουθη έλλειψη φαντασίας σε επικλήσεις του άφατου. Νομίζω πως τίποτα από αυτά δεν χρειάζεται να πάρουμε στα σοβαρά η επιστημονική μεθοδολογία είναι η μόνη που γνωρίζουμε ότι έχει πιθανότητα να προσεγγίσει σταδιακά μια καλύτερη προσέγγιση της πραγματικότητας. Οι ερευνητές οφείλουν να είναι αυστηροί και προσεκτικοί, με δυο λόγια να κάνουν καλά τη δουλειά τους όπως γνωρίζουν, αδιαφορώντας για τις αντιδικίες των φιλοσόφων

5 αναφορικά με το πόσο δύσκολο είναι κάποιο υποθετικό πρόβλημα. Όσο η φύση δίνει συστηματικότητες, η θέση της επιστημονικής έρευνας είναι πλεονεκτική και έχουμε βάσιμες ελπίδες ότι μακροπρόθεσμα θα αποδώσει καρπούς. Η δήθεν «αναγωγιστική υπεροψία» για την οποία κατηγορούνται όσοι ακολουθούν τη σύγχρονη μετεξέλιξη του λογικού εμπειρισμού είναι αυτή που (δι)έλυσε τα προβλήματα της θερμότητας/φωτιάς, της ζωής, του ουρανού, και όλα όσα ταλάνιζαν μάταια τους θεωρητικοφιλοσοφούντες. Ιστορικά λοιπόν πιστεύω πως δικαιούνται οι ερευνητές του εγκεφάλου να αξιώνουν περισσότερη υπομονή και αυτοσυγκράτηση μπρος στα μεγάλα ζητήματα του νου και της ψυχής. Ο ρόλος της διαίσθησης-αυτοπαρατήρησης Η ιδιαίτερη δυσκολία του προβλήματος δεν εξαντλείται στη σημερινή μας άγνοια. Και για άλλα θέματα υπάρχει άγνοια, δεν έχουν όμως αναχθεί σε μείζονα ζητήματα μεταφυσικής και θεολογικής υφής. Το πρόβλημα με τη συνείδηση είναι ότι όλοι έχουμε από μία (μερικοί περισσότερες), και ως εκ τούτου όλοι εύκολα αυτοαναγορευόμαστε σε ειδικούς επί του θέματος. Το φαινόμενο αυτό δεν αποτελεί αποκλειστικότητα της συνείδησης, διότι και στη γλωσσολογία παρουσιάζονται τα ίδια προβλήματα: κάθε εγγράμματος που πιστεύει πως έχει κλίση στα γλωσσικά, καθένας που διαβάζει λίγη ποίηση ή λογοτεχνία, που συνδιαλέγεται εύγλωττα και τηρώντας τους κανόνες που νομίζει ότι αντιστοιχούν στην καθαρή και ανώτερη γλώσσα του, ο καθένας τελικά θεωρεί ότι γνωρίζει από γλώσσα και δικαιούται να διατυπώνει απόψεις περί γλωσσολογικών θεωριών και να κατακεραυνώνει καταξιωμένους ερευνητές. Κάτι παρόμοιο, σε μικρότερη έκταση, βλέπουμε στην ιστορία, όπου ο κάθε πολίτης πιστεύει πως είναι σε θέση να κρίνει την επιστημονικότητα ενός σχολικού εγχειριδίου, ακόμα κι αν ο ίδιος έχει λάβει την ιστορική του παιδεία κατά βάση από σχολικά εγχειρίδια και αγνοεί παντελώς τη μεθοδολογία και τις επιταγές της ιστορικής έρευνας. Συγκρίνετε τα διαδεδομένα αυτά φαινόμενα με τις περιπτώσεις της θεωρητικής φυσικής, της βιολογίας, της γεωλογίας ή της αστρονομίας. Εκεί ουδείς διανοείται να εκφέρει άποψη αναφορικά με τις τρέχουσες επιστημονικές ανακαλύψεις, και προσφεύγει στους κατά τεκμήριο ειδικούς αν τυχόν παραστεί πρακτική ανάγκη (όπως για παράδειγμα με σεισμολογικά ζητήματα). Αντίθετα με την κατάσταση που επικρατεί στη σύγχρονη φυσική, αφενός το θέμα της συνείδησης είναι ελάχιστα ως καθόλου κατανοητό από την επιστήμη, και αφετέρου τα σχετικά «στοιχεία» φαντάζουν τόσο προσιτά ώστε όλοι (συμπεριλαμβανομένου του γράφοντος) θεωρούμε ότι δικαιούμαστε να έχουμε άποψη και πιστεύουμε ότι έχουμε κάτι να προσφέρουμε στη σχετική συζήτηση. Αυτή η εύκολη φαινόμενη πρόσβαση σε στοιχεία που φαντάζουν σημαντικά είναι που κάνει το πρόβλημα πραγματικά δύσκολο. Η δυνατότητα κάθε υποκειμένου να «ενδοσκοπήσει» και να

6 «παρατηρήσει το νου» του εν λειτουργία είναι αυτή που επιτρέπει στον καθένα να έχει άποψη. Ακόμα και εξέχοντες θεωρητικοί βασίζουν τις τοποθετήσεις τους σε παρατηρήσεις από την ενδοσκόπηση ενώ η πάλαι ποτέ φιλοσοφική σχολή της φαινομενολογίας επιχείρησε να συστηματοποιήσει και να αναγάγει σε επίσημη ερευνητική μέθοδο την ίδια την ενδοσκόπηση. Το πρόβλημα με την ενδοσκόπηση είναι ότι δεν αποτελεί πηγή επεξηγηματικών στοιχείων αλλά μέρος του προς εξήγηση προβλήματος. Συγκεκριμένα, η ενδοσκόπηση είναι μια υποκειμενική κατάσταση κατά την οποία το υποκείμενο θεωρεί ότι έχει επίγνωση των νοητικών του λειτουργιών. Όπως και κάθε άλλη συνειδητή νοητική λειτουργία, η νοητική λειτουργία της ενδοσκόπησης αποτελεί ενδιαφέρον φαινόμενο προς διερεύνηση. Κανείς δεν αμφισβητεί ότι υπάρχει κάποια νοητική λειτουργία με τα χαρακτηριστικά αυτά. Εκείνο που αμφισβητείται, ή τουλάχιστον πρέπει να αμφισβητείται, είναι ότι η ενδοσκόπηση παρέχει χρήσιμα στοιχεία για τη λειτουργία του νου. Δυστυχώς, επειδή η ενδοσκόπηση παρέχει «άμεση» διαισθητική γνώση, συνοδεύεται από ισχυρή υποκειμενική βεβαιότητα: όποιος παρατηρεί το νου του είναι πεπεισμένος ότι το αντικείμενο της παρατήρησής του είναι πράγματι οι νοητικές του λειτουργίες. Όμως κανένα εμπειρικό δεδομένο δεν συνηγορεί υπέρ αυτής της αντίληψης. Η ιδέα ότι η ενδοσκόπηση παρέχει εξηγήσεις ή απαντήσεις σχετικά με τη συνειδητή νόηση είναι μάλλον ψευδής και σίγουρα εμπειρικά αβάσιμη. Συνεπώς, όπως για την κατανόηση της αντίληψης του χρώματος δεν καθόμαστε να αυτοπαρατηρηθούμε αλλά εκτελούμε ψυχοφυσικές μελέτες, έτσι και για τη μελέτη της συνείδησης δεν έχει νόημα να παρατηρούμε και να περιγράφουμε τη σκέψη μας, αλλά οφείλουμε να εφεύρουμε δημιουργικές πειραματικές μεθόδους που θα δώσουν σταδιακά απαντήσεις, περιγραφές και εξηγήσεις. Το ζήτημα του εαυτού Η απλοϊκή, διαισθητική αντίληψη του νου είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη θεώρηση του εαυτού ως αντικειμενική διαχρονική οντότητα. Μιλάμε για αυτό που αντιλαμβανόμαστε, αυτό που πιστεύουμε ή που θέλουμε, και αναφερόμαστε με τον τρόπο αυτό σε πράγματα προς εξήγηση: τις νοητικές λειτουργίες της αντίληψης, της πεποίθησης και της βούλησης. Ταυτόχρονα, με τον τρόπο αυτό έμμεσα εξαιρούμε από τη συζήτηση το υποκείμενο των λειτουργιών αυτών, λες και ο εαυτός είναι πέρα και έξω από την εγκεφαλική λειτουργία, εκ των υστέρων κριτής των αποτελεσμάτων. Έτσι, φτάνουμε εύκολα στο σημείο να διατυπώνουμε ασυναρτησίες του τύπου «εγώ αποφασίζω και ο εγκέφαλός μου εκτελεί» (ή το αντίθετο). Το πρόβλημα αυτό είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με το προηγούμενο (το ρόλο της αυτοπαρατήρησης), διότι και στις δύο περιπτώσεις υπάρχει η υποκειμενική βεβαιότητα ενός παρατηρητή που είναι πάνω από τα νοητικά πράγματα. Δεν είναι όμως ακριβώς το ίδιο με το προηγούμενο, διότι εδώ αμφισβητείται η αντικειμενική υπόσταση του υποκειμενικού παρατηρητή, ενώ προηγουμένως αμφισβητήθηκε η ακρίβεια των υποκειμενικών

7 (αυτό)παρατηρήσεων. Μιλάμε δηλαδή εδώ για ένα ακόμα πιο βαθύ και σημαντικό ζήτημα, το οποίο δεν είναι δυνατό να λυθεί αν δεν αρχίσουμε τουλάχιστον να αναρωτιόμαστε γι αυτό. Ο αμερικανός φιλόσοφος Daniel Dennett, επιδιώκοντας να καταδείξει την παραδοξότητα της διαισθητικής προσέγγισης, περιέγραψε το πρόβλημα σα μια σκηνή πάνω στην οποία παρουσιάζονται κι εκτυλίσσονται τα περιεχόμενα του ρου της συνείδησης, την οποία ονόμασε «καρτεσιανό θέατρο». Ακόμα κι αν υποθέσουμε ότι είναι εφικτό να περιγραφούν οι σχέσεις μεταξύ εγκεφαλικών καταστάσεων και ενσυνειδήτων νοητικών περιεχομένων, κατά κανόνα αντιλημμάτων, θα παραμένει αναπάντητο το ερώτημα της υποκειμενικότητας των περιεχομένων αυτών. Αν το περιεχόμενο εξελίσσεται σ ένα θέατρο, ποιος παρακολουθεί αυτό το θέατρο, και πού βρίσκεται; Η αναπαράσταση κάποιου νοητικού περιεχομένου είναι κάτι που εύκολα μπορούμε να προσεγγίσουμε σήμερα με ένα τεχνητό σύστημα, είτε συμβολικό είτε συνδετιστικό «μοντέλο» του νου. Δεν είναι υπερβολικό να φανταστεί κανείς μια μεγάλη τεχνολογική βελτίωση στο εγγύς μέλλον η οποία θα μας οδηγήσει σε καλή προσέγγιση των εγκεφαλικών αναπαραστάσεων με τέτοια τεχνητά συστήματα. Όμως αυτό δεν πρόκειται να αποτελέσει από μόνο του σημαντικό βήμα προόδου στην κατανόηση της συνείδησης, δεδομένου ότι θα παραμείνει εξίσου ακατανόητος ο υποκειμενικός χαρακτήρας του αντίστοιχου ενσυνείδητου περιεχομένου. Με το να φτιάξουμε καλύτερα δίκτυα που να αναπαριστούν πιστότερα το οποιοδήποτε αντιληπτικό περιεχόμενο δεν πρόκειται να κατανοήσουμε πότε και πώς αυτό το περιεχόμενο αποτελεί αντίλημμα και τι συνέπειες έχει αυτό στη νοητική λειτουργία. Το ζήτημα λοιπόν δεν είναι η περιγραφή της αναπαράστασης του περιεχομένου, αλλά της αναπαράστασης του υποκειμένου. Η περιγραφή της εγκεφαλικής λειτουργίας που αντιστοιχεί στη συγκρότηση του εαυτού είναι η ουσία του προβλήματος. Θα μπορούσε κανείς να επαναπροσδιορίσει τη διάκριση μεταξύ «εύκολου» και «δύσκολου» προβλήματος της συνείδησης πάνω σε αυτή τη βάση. Όμως εδώ δεν πρόκειται για κάποια διάκριση οντολογικού χαρακτήρα, ούτε για κάποια υπόθεση αγεφύρωτου χάσματος. Δεν πρόκειται καν για θεμελιώδη μεθοδολογική διάκριση. Η διαφοροποίηση που προτείνω αφορά αποκλειστικά στην έμφαση του αντικειμένου της μελέτης: αντί να μελετάμε μόνο τα αντιλήμματα θα πρέπει να μελετάμε και το υποκείμενο της αντίληψης. Το υποκείμενο αυτό, ο «εαυτός», είναι κατά πάσα πιθανότητα άρρηκτα συνδεδεμένο με τα αντιλήμματα, ή τα όποια άλλα περιεχόμενα της συνείδησης αναδύονται και αποσβένονται με το πέρασμα του χρόνου. Η μόνη ουσιώδης διαφορά της προτεινόμενης προσέγγισης από τις (εν πολλοίς άρρητες) σημερινές παραδοχές της σχετικής έρευνας έγκειται στην εκ των προτέρων νοηματοδότηση αυτού που αναζητούμε. Υπό το πρίσμα που προτείνεται εδώ, το υποκείμενο (ο εαυτός) δεν είναι ένας διαρκώς παρών υποκειμενικός παρατηρητής, του οποίου η συνείδηση περιέχει, εν είδει σταθερού δοχείου, μεταβαλλόμενα στο χρόνο νοητικά αντικείμενα. Το υποκείμενο της συνείδησης υπάρχει ως μέρος της ενσυνείδητης αναπαράστασης μόνο όταν υπάρχει «περιεχόμενο της εμπειρίας» και μόνο ως μέρος

8 της ενιαίας υποκειμενικής εμπειρίας, η οποία περιλαμβάνει την υποκειμενικότητά της. Αυτό σημαίνει ότι δεν υπάρχει εαυτός όταν κοιμόμαστε (εκτός από τις στιγμές που ονειρευόμαστε) ούτε όταν είμαστε αφηρημένοι και ότι η ιδέα του διαρκούς «ρου της συνείδησης» αποτελεί μια διαδομένη πλην λανθασμένη απλοϊκή αντίληψη την οποία η πρόοδος των γνωσιακών νευροεπιστημών θα καταρρίψει μαζί με όσες άλλες θεωρητικές νοητικές οντότητες της απλοϊκής ψυχολογίας του κοινού νου δεν αντέξουν στη συστηματική εμπειρική διερεύνηση. Φυσικά η ιδέα ότι ο εαυτός αποτελεί νοητικό κατασκεύασμα, όψη της εγκεφαλικής λειτουργίας, δεν είναι ούτε πρωτότυπη ούτε νέα. Επειδή όμως όλοι μας σκεφτόμαστε με τον ίδιο τρόπο και έχουμε την ίδια απλοϊκή διαισθητική αντίληψη για τον εαυτό μας και το νου μας, η ιδέα ότι ο εαυτός είναι διαρκής και σταθερή στο χρόνο ιδιότητα του ατόμου, πέρα και έξω από τα περιστασιακά και μεταβατικά περιεχόμενα της νοητικής μας λειτουργίας κάθε στιγμής, είναι μια ιδέα εξαιρετικά ανθεκτική στις προσπάθειες ανάδειξης των αντιφάσεών της και των αδιεξόδων στα οποία οδηγεί. Αρκετοί φιλόσοφοι του νου, αλλά και νευροεπιστήμονες που έχουν ασχοληθεί πιο συστηματικά με τις θεωρητικές συνέπειες των ευρημάτων τους, έχουν απορρίψει την κλασική προσέγγιση στο περιεχόμενο της συνείδησης ανεξάρτητα από τον εαυτό. Είναι ευρέως γνωστή η απόπειρα του Antonio Damasio να προσδιορίσει την εξέλιξη της συνείδησης ως σταδιακή ανάδυση ενός υποκειμενικού εαυτού, αρχικά βασιζόμενου σε μια νοητική αναπαράσταση του φυσικού σώματος του οργανισμού (πρωτο-εαυτός) κι εν συνεχεία εμπλουτιζόμενου με αναπαραστάσεις του παρόντος και της σχέσης του με ίχνη του παρελθόντος. Έτσι, κατά τον Damasio, η αναπαράσταση μιας προσωπικής ιστορίας συγκροτεί τον αυτοβιογραφικό εαυτό και δίνει την εντύπωση μιας σταθερής στο χρόνο οντότητας που είναι πέρα και έξω από τα αντιλήμματα και τις περιστασιακές βουλητικές, δοξαστικές και συγκινησιακές καταστάσεις. Η συγκεκριμένη προσέγγιση μάλλον δημιουργεί περισσότερες αντιφάσεις απ όσες επιχειρεί να επιλύσει, ενώ αδυνατεί να εξηγήσει θεμελιώδεις όψεις της υποκειμενικότητας. Πρόκειται όμως για μια θαρραλέα απόπειρα απόρριψης του προφανούς, προς την κατεύθυνση του επαναπροσδιορισμού του εαυτού ως μέρος του προβλήματος και όχι ως μέσο εξήγησης. Μια πιο πρόσφατη και απολύτως συγκροτημένη προσέγγιση στο ζήτημα αποτελεί η θέση του Γερμανού φιλόσοφου Thomas Metzinger αναφορικά με τον εαυτό. Ο Metzinger θέτει το ζήτημα του εαυτού στο κέντρο της μελέτης της συνείδησης και θεωρεί πως το περιεχόμενο της εμπειρίας αποτελεί ενσυνείδητο περιεχόμενο μόνο στο βαθμό που πληρεί ορισμένες αναπαραστασιακές συνθήκες. Οι συνθήκες αυτές αφορούν στη σχέση του συγκεκριμένου περιεχομένου με άλλες νοητικές διεργασίες (καθολική διαθεσιμότητα και δυνατότητα εστίασης προσοχής) και, το κυριότερο, στη σχέση του περιεχομένου με μια ιδιαίτερη αναπαραστασιακή λειτουργία που ονομάζεται αυτομοντέλο. Το αυτομοντέλο αποτελεί μια αναπαράσταση του εαυτού, η οποία αποκτά αυτοσυνείδηση όταν περιλαμβάνει, ως κρίσιμη εσωτερική αναδρομή, την αναπαράσταση της σχέσης

9 της με το αναπαριστώμενο περιβάλλον. Ο υποκειμενικός νους που έχει συνείδηση της λειτουργίας του ταυτίζεται με το αναδρομικό αυτομοντέλο, ενώ το περιεχόμενο της υποκειμενικής εμπειρίας ταυτίζεται με την αναπαράσταση του αυτομοντέλου. Έτσι, σε συμφωνία με πλήθος νευροεπιστημονικών και ψυχολογικών ευρημάτων, ο εαυτός αποκτά αφενός λειτουργική υπόσταση και αφετέρου αυτονομία: Ως λειτουργική αναπαραστασιακή κατάσταση του εγκεφάλου, ο εαυτός μπορεί κάποια δεδομένη στιγμή να είναι ενεργός ή όχι. Ως ειδική νοητική λειτουργία, το περιεχόμενο της εμπειρίας μπορεί να μην ταυτίζεται με το αναπαραστασιακό περιεχόμενο άλλων νοητικών λειτουργιών. Ως διακριτή λειτουργία, η αυτοσυνείδηση μπορεί να μην αντανακλά με ακρίβεια τις νοητικές λειτουργίες που υποτίθεται πως αναπαριστά. Το τελευταίο σημείο είναι εξαιρετικά σημαντικό, διότι μπορεί δυνητικά να οδηγήσει σε εξηγήσεις των εμπειρικά διαπιστωμένων αποκλίσεων μεταξύ αυτοαντίληψης και άλλων νοητικών λειτουργιών, όπως είναι λ.χ. οι εντυπωσιακές διαταραχές της βούλησης και της εικόνας του σώματος. Η αναζήτηση του σύγχρονου φλογιστού Βασικό εμπόδιο στην πρόοδο αναφορικά με την κατανόηση της νοητικής λειτουργίας αποτελεί η εκ των έσω προσέγγιση του ζητήματος. Η δυσκολία έγκειται στην τάση μας να θεωρούμε ότι η αυτοπαρατήρηση παρέχει χρήσιμες πληροφορίες για τη νοητική λειτουργία, κάτι που οδηγεί σε παράδοξα, αντιφάσεις, και ασυνάρτητα οντολογικά και μεταφυσικά προβλήματα. H αδυναμία μας να συλλάβουμε και να εντάξουμε στο φυσιοκρατικό εννοιολογικό μας πλαίσιο την αίσθηση της υποκειμενικότητας μπορεί να συγκριθεί με παλαιότερες αδυναμίες κατανόησης φαινομένων, όπως για παράδειγμα της φωτιάς ή της ζωής. Σχετικά με τη φωτιά, πλείστοι μελετητές και στοχαστές του παρελθόντος αναρωτιούνταν ποια είναι η φύση της φλόγας που όλοι βλέπουμε. Σε κάποια αρχαία συστήματα η φωτιά ήταν πρωτογενής ουσία σύστασης της ύλης αλλά και σε λιγότερο αρχαίες θεωρήσεις υπήρχε ως ιδιαίτερη ουσία το «φλογιστό». Ένα σημερινό παιδί μπορεί να απορεί αν πρόκειται για κάποιο αέριο ή κάτι πιο ιδιαίτερο, ενδεχομένως μια ξεχωριστή ουσία, μέχρι να μάθει ότι η φλόγα είναι ένα φυσικό φαινόμενο όχι οντότητα που έχει να κάνει με υψηλές θερμοκρασίες και φάσματα εκπομπής. Από τη στιγμή που γίνεται κατανοητό, έστω και επί της αρχής (χωρίς όλες τις υπολογιστικές λεπτομέρειες), το γιατί και σε ποιες περιπτώσεις βλέπουμε φλόγα, παύει οριστικά και αυτόματα να υφίσταται ερώτημα περί φύσης ή υπόστασης της φλόγας. Σημειώνω με έμφαση ότι το ερώτημα περί υπόστασης δεν απαντήθηκε ποτέ, αλλά έπαψε να έχει νόημα από τη στιγμή που έγινε κατανοητή η περιγραφή του φαινομένου. Παρομοίως, το φαινόμενο της ζωής έχει θεωρηθεί ως κάτι το ιδιαίτερο, έξω από τα συνήθη του φυσικού κόσμου, καθώς ποικίλες ανιμιστικές προσεγγίσεις υπέθεταν την ύπαρξη κάποιας αντίστοιχης ειδικής «ζωικής» ουσίας. Με την πρόοδο της βιολογίας και της χημείας έχουν πλέον αποσαφηνιστεί σε μεγάλο βαθμό οι προϋποθέσεις και οι λειτουργίες της ζωής ως χημικές ιδιότητες και διεργασίες

10 των βιολογικών οργανισμών. Η ανάλυση των χημικών αλληλεπιδράσεων και η κατανόηση της κυτταρικής λειτουργίας και οργάνωσης με βιοχημική περιγραφή έχει καταστήσει εντελώς περιττό και άνευ νοήματος το ερώτημα περί φύσης ή ουσίας της ζωής. Νοηματοδοτούμε τη ζωή ως αποτέλεσμα χημικών διεργασιών και ως ιδιότητα οργανωμένων βιοχημικών συστημάτων, περιγράφουμε τις διεργασίες αυτές όλο και καλύτερα και το ερώτημα περί υπόστασης, χωρίς ποτέ να απαντηθεί, εξαφανίζεται. Και στην περίπτωση αυτή ένα «τι» αντικαθίσταται επιτυχώς και ολοσχερώς από ένα «πώς», το οποίο μεταξύ άλλων συντελεί και στη διεύρυνση και την ακριβέστερη περιγραφή της αρχικής έννοιας. Στην περίπτωση της ζωής, η κατανόηση ότι δεν πρόκειται για μια απόλυτη διάκριση μεταξύ του ζωντανού και μη ζωντανού καθιστά ανούσιο και το ερώτημα για την ακριβή στιγμή έναρξης ή λήξης της ζωής, εφόσον πρόκειται για σύνθετες διεργασίες που λαμβάνουν χώρα σε μια έκταση χρόνου. Πιστεύω πως, όσον αφορά στη συνείδηση, βρισκόμαστε παρομοίως σε αποστολή αναζήτησης ενός σύγχρονου φλογιστού ή ενός ζωικού πνεύματος, το οποίο βεβαίως δεν βρίσκουμε, διότι δεν υπάρχει. Η πρότερη εμπειρία από άλλα «ανεξήγητα» φαινόμενα, μεταφυσικά μυστήρια όπως η ζωή και η σύσταση της ύλης, δείχνει πως η προσέγγισή μας πρέπει να εστιάζει στις διεργασίες, στο «πώς», και να δώσει έμφαση στην ένταξη των σχετικών φαινόμενων μέσα στο γενικό μονιστικό πλαίσιο όλων των φυσικών φαινομένων. Αν η αναλογία με τη φωτιά και τη ζωή είναι σωστή, τότε το ερώτημα περί υπόστασης του νου (της συνείδησης, ή των ψυχικών φαινομένων) θα πάψει να έχει νόημα, χωρίς να απαντηθεί ποτέ, όταν κατανοήσουμε το μηχανισμό παραγωγής των φαινομένων αυτών, δηλαδή όταν περιγράψουμε επαρκώς τη λειτουργία του νευρικού συστήματος και συλλάβουμε, επί της αρχής τουλάχιστον, τις σχέσεις μεταξύ νευρωνικών δημόσιων παρατηρήσιμων και ιδιωτικής φαινομενολογίας. Κύματα της φύσης και ήχοι της νόησης Η ιδέα ότι μια ιδιότητα ή μια όψη της φυσικής λειτουργίας μπορεί να ταυτίζεται με μια νοητική οντότητα δεν είναι καινούρια. Από τις αισθήσεις, είμαστε ήδη καλά εξοικειωμένοι με τη φύση του ήχου και του χρώματος. Για παράδειγμα θεωρούμε ότι ένα μουσικό όργανο παράγει ήχο παρότι γνωρίζουμε τα φυσικά φαινόμενα της παραγωγής και διάδοσης του ήχου και κυρίως γνωρίζουμε ότι στη φύση δεν υπάρχουν «ήχοι» παρά μόνο κύματα σε ένα μέσο διάδοσης, εν προκειμένω στατιστικές ταλαντώσεις των μορίων του αέρα. «Ήχοι» ονομάζονται ορισμένες από τις ταλαντώσεις αυτές όταν εμπίπτουν στο φάσμα που διεγείρει το περιφερικό νευρικό μας σύστημα μέσω του αισθητηρίου οργάνου της ακοής. Αντίστοιχα, παραπλήσιες ταλαντώσεις έξω από το φάσμα αυτό ονομάζονται «υπόηχοι» ή «υπέρηχοι», εφόσον πρόκειται για το ίδιο ακριβώς φυσικό φαινόμενο, καταδεικνύοντας τη σχετικότητα της έννοιας του ήχου ως προς το νευρικό μας σύστημα. Άλλα ζώα διαθέτουν διαφορετικό ακουστό φάσμα αν εκείνα έκαναν πρώτα την επιστημονική περιγραφή των

11 φαινομένων αυτών τότε το τι θεωρείται «ήχος» και τι «υπέρηχος» θα ήταν σίγουρα διαφορετικό. Το ίδιο ακριβώς φυσικό φαινόμενο, σε συχνότητες πολύ απομακρυσμένες από το ακουστό φάσμα του ανθρώπου, δεν είναι ήχος και δεν ονομάζεται έτσι. Άρα η έννοια του ήχου απαιτεί, δυνητικό έστω, ακροατή, και σε επίπεδο φυσικής περιγραφής ταυτίζεται με ένα συγκεκριμένο φυσικό φαινόμενο. Αυτό δε μας εμποδίζει ούτε να μελετούμε το φυσικό φαινόμενο ούτε να αναφερόμαστε στους ήχους και τη μουσική σα να είχαν τη δική τους ξεχωριστή υπόσταση. Ανάλογη, αν και πιο περίπλοκη, είναι η κατάσταση με τα χρώματα. Είναι πλέον καλά γνωστό πως χρώματα δεν υπάρχουν στη φύση. Εκείνο που υπάρχει είναι ηλεκτρομαγνητικά κύματα που εκπέμπονται από θερμά σώματα (π.χ. τον ήλιο), ανακλώνται ή απορροφώνται επιλεκτικά από διάφορες επιφάνειες και καταλήγουν στον αμφιβληστροειδή του ματιού, του αισθητηρίου οργάνου της όρασης. Ένα ελάχιστο μέρος από το συνολικό ηλεκτρομαγνητικό φάσμα επιδρά στους νευρώνες του αμφιβληστροειδή και, ανάλογα με τη σχετική ένταση της ηλεκτρομαγνητικής ακτινοβολίας σε διαφορετικές συχνότητες μέσα στο οπτικό πεδίο, εμείς τελικά βλέπουμε συγκεκριμένα χρώματα. Χρώματα, δηλαδή, υπάρχουν μόνο στο νου οργανισμών που διαθέτουν κατάλληλα νευρικά συστήματα. Το ότι μελετάμε τα φυσικά φαινόμενα που αφορούν στα ηλεκτρομαγνητικά κύματα, καθώς και τα βιολογικά φαινόμενα της πρόσληψης και επεξεργασίας των κυμάτων αυτών, δε μας εμποδίζει να μιλάμε για χρώματα ή για ζωγραφική. Για να κατανοήσουμε όμως ό,τι έχει να κάνει με το χρώμα, είναι απαραίτητη η μελέτη των φυσικών και βιολογικών φαινομένων σε συνδυασμό με τα αντίστοιχα ψυχονοητικά φαινόμενα, κατανοώντας ότι αυτό που ονομάζουμε χρώμα ταυτίζεται με μια σύνθετη λειτουργική κατάσταση του βιολογικού συστήματος και, στο εξωτερικό περιβάλλον, με ένα χωροχρονικά μεταβαλλόμενο ηλεκτρομαγνητικό φάσμα. Ο ήχος, όπως και το χρώμα, αποτελούν άμεσα αντιληπτές ιδιότητες, διαισθητικά βέβαιες και ψυχολογικά επιβεβαιωμένες. Αυτό δε μας εμποδίζει να κατανοούμε ότι ταυτίζονται με σύνθετες καταστάσεις του φυσικού κόσμου, και ειδικότερα της βιολογικής λειτουργίας του νευρικού συστήματος. Άρα και η προτεινόμενη προσέγγιση στο νου δεν αποτελεί καινοτομία. Η υποκειμενική ύπαρξη και λειτουργία του νου είναι αναμφισβήτητη, όσο και η υποκειμενική ύπαρξη ήχων και χρωμάτων. Κατ αναλογία, θα έπρεπε, νομίζω, να αποτελεί κοινοτυπία η θέση ότι ο νους ταυτίζεται με όψεις της λειτουργίας του εγκεφάλου και δεν αποτελεί αποτέλεσμα της λειτουργίας αυτής. Αν κατανοούσαμε τη σχέση μεταξύ των δημόσια παρατηρήσιμων νευρωνικών γεγονότων και του ιδιωτικού ψυχισμού, τότε δεν θα είχαμε καμία δυσπιστία στην αποδοχή της εγκεφαλικής φυσιοκρατίας ως ουσιαστικά ταυτόσημης με την υποκειμενική εμπειρία. Όπως και στην περίπτωση του ήχου και του χρώματος, υπάρχει ένα αναμφισβήτητα φυσικό γεγονός (εγκέφαλος), το οποίο περιγράφεται από φυσικούς νόμους ως τις πιο μικροσκοπικές κλίμακες, και κάποια υποκειμενική περιγραφή (νους) όπου επικρατούν μακροσκοπικές γενικεύσεις και υποκειμενικότητα.

12 Αν μας δυσκολεύει η ιδέα της μακροσκοπικής περιγραφής ως ενδιάμεσου επιπέδου σύνδεσης μεταξύ εγκεφαλικής λειτουργίας και νοητικών γενικεύσεων, ίσως είναι χρήσιμο να αναλογιστούμε την περίπτωση της θερμοκρασίας, η οποία δεν εμπλέκει ψυχονοητικές έννοιες. Η «θερμοκρασία» δεν είναι μια φυσική οντότητα διότι δεν υπάρχει ως τέτοια στο φυσικό κόσμο. Δηλαδή δεν υπάρχει κάτι απτό που να αντιστοιχεί στην έννοια της θερμοκρασίας. Εκείνο που υπάρχει είναι τα σωματίδια και οι κινήσεις τους, δηλαδή συνδυασμοί μάζας και ταχύτητας. Το συλλογικό αποτέλεσμα των κινήσεων αυτών εκφράζεται ως θερμοκρασία, όπως και το συλλογικό αποτέλεσμα συγχρονισμένων ταλαντώσεων εκφράζεται ως κύμα, επειδή αυτό εξυπηρετεί καλύτερα γενικεύσεις σε μακροσκοπικό επίπεδο. Ο όποιος αιτιακός ρόλος αποδίδεται στη θερμοκρασία σε μακροσκοπικές περιγραφές είναι κοινά αποδεκτό ότι αναφέρεται έμμεσα στο μικροσκοπικό επίπεδο και στην εκεί αιτιότητα. Η θερμοκρασία είναι λοιπόν ένα θεωρητικό κατασκεύασμα, μια φυσική ιδιότητα με συγκεκριμένες αιτιακές σχέσεις στο κατάλληλο επίπεδο περιγραφής (μακροσκοπικό). Πάνω και κάτω από το επίπεδο αυτό δε νοείται θερμοκρασία, εφόσον δεν εξυπηρετεί τους περιγραφικούς σκοπούς για τους οποίους ορίστηκε. Ομοίως δε νοείται θερμοκρασία έξω από το πλαίσιο και τις περιστάσεις για τις οποίες ορίζεται, ή, εναλλακτικά, μπορεί να ορίζεται διαφορετικά η να διαφέρουν κατά περίσταση οι λεπτομέρειες της αντιστοίχισης προς το μικροσκοπικό επίπεδο, π.χ. στο μεσοαστρικό πλάσμα αντί σε ένα ατμοσφαιρικό αέριο. Από τη στιγμή που ορίζουμε τη θερμοκρασία με συγκεκριμένη σχέση προς το αμιγώς φυσικό επίπεδο περιγραφής (το μικροσκοπικό, με τα «υπαρκτά» σωματίδια που κινούνται), δεν τίθεται ζήτημα υπόστασής της. Δεν αναρωτιέται κανείς αν είναι μη υλική οντότητα. Δεν έχει νόημα μια τέτοια ερώτηση. Απλώς χρησιμοποιούμε την έννοια της θερμοκρασίας για την έκφραση φυσικών γενικεύσεων όπως μας βολεύει, κατανοώντας πάντα ότι έμμεσα αναφερόμαστε στο υποκείμενο μικροσκοπικό φυσικό επίπεδο. Η θερμοκρασία είναι ιδιαίτερα καλό παράδειγμα για τη θέση του οντολογικού αναγωγισμού που υποστηρίζεται εδώ. Ως θεωρητικό κατασκεύασμα, θεωρούμε ότι «ανάγεται» πλήρως σε ένα πιο μικροσκοπικό επίπεδο περιγραφής, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι στην πράξη υπολογίζει κανείς μια θερμοκρασία εξετάζοντας τα επιμέρους σωματίδια (μόρια) ενός αερίου. Ενδεχομένως να είναι αδύνατο, είτε για πρακτικούς λόγους είτε εξαιτίας κβαντικών ή άλλων εγγενών περιορισμών, να εκτελεστούν οι υπολογισμοί μετάβασης από το μικροσκοπικό επίπεδο στο μακροσκοπικό. Στην πράξη, στατιστικές ποσότητες όπως η θερμοκρασία αντιστοιχούν σε στατιστικές (άρα μακροσκοπικές) μετρήσεις και υπολογισμούς. Αυτό όμως δεν αναιρεί τη θεμελιώδη αιτιότητα στο μικροσκοπικό επίπεδο, ούτε και την επί της αρχής μετάβαση μεταξύ των επιπέδων. Ομοίως, μπορεί να είναι αδύνατο να υπολογιστούν με την απαραίτητη ακρίβεια όλες οι φυσικές παράμετροι που σχετίζονται με συγκεκριμένα ψυχικά φαινόμενα. Αυτό σε καμία περίπτωση δεν είναι λόγος απόρριψης των νευρωνικών γεγονότων ως συλλογικά ταυτόσημων με τα ψυχονοητικά. Άγνοια και απαισιοδοξία

13 Οι παραπάνω σκέψεις σκιαγραφούν μια προσέγγιση στη μελέτη της συνείδησης που χαρακτηρίζεται από τις εξής υποθέσεις εργασίας: Πρώτον, είναι εύλογο να θεωρούμε ότι η συνείδηση ταυτίζεται με την εγκεφαλική λειτουργία, ή κάποια συγκεκριμένη επιμέρους όψη της. Ενδεχομένως να πρόκειται για εξειδικευμένο υποσύστημα ή, πιο πιθανό, μια αναπαραστασιακή κατάσταση, ίσως όμως τελικά η αναπαραστασιακή προσέγγιση να μην είναι η καταλληλότερη. Αυτό είναι ένα ερώτημα που μπορεί να απαντηθεί μόνο μέσα από πολλή έρευνα και εξέταση εναλλακτικών μη αναπαραστασιακών προσεγγίσεων όπως είναι η δυναμική και η ενσώματη νόηση. Σε κάθε περίπτωση, είναι ουσιώδες να διευκρινίσουμε ότι στην εγκεφαλική λειτουργία αναζητούμε την ίδια τη συνείδηση και όχι απλώς τα αίτιά της. Δεύτερον, η έρευνα για τη συνείδηση δεν είναι οντολογική και δεν απαιτεί μεταφυσικές προσεγγίσεις. Υπάρχουν ήδη προηγούμενα, τόσο στις φυσικές επιστήμες όσο και στα ψυχονοητικά, που καταδεικνύουν τη συνοχή του εγχειρήματος να περιγραφεί μια ιδιότητα ή διεργασία που μας ενδιαφέρει ως λειτουργική κατάσταση, ενδεχομένως ως μακροσκοπική γενίκευση, στη βάση της φυσικής και βιολογικής περιγραφής ενός λειτουργικά υποκείμενου συστήματος. Τρίτον, το τελικό ζητούμενο δεν είναι η περιγραφή των περιεχομένων της συνείδησης με εγκεφαλικούς όρους, όπως θα το έθετε μια στενά ιδωμένη αντίληψη του προγράμματος των νευρωνικών συστοίχων της συνείδησης, διότι μια τέτοια περιγραφή δεν θα πετύχαινε να αγγίξει την θεμελιώδη διάσταση της υποκειμενικότητας του περιεχομένου. Ο μακροπρόθεσμος στόχος δεν μπορεί να είναι άλλος από την περιγραφή της ίδιας της υποκειμενικότητας, διερευνώντας με βιολογικούς όρους τη συγκρότηση και τη λειτουργία του εαυτού ως υποκειμένου, παρατηρητή και δράστη. Άρα οι στόχοι του προγράμματος των νευρωνικών συστοίχων της συνείδησης δεν μπορεί να περιορίζονται στις σχέσεις μεταξύ νευρωνικής λειτουργίας και αντιλημμάτων. Ακόμα κι αν σήμερα αυτό είναι το μόνο τεχνικά εφικτό ή ρεαλιστικό ερώτημα, ακόμα κι αν αυτό αποτελεί απαραίτητο αρχικό ή ενδιάμεσο στάδιο περιγραφής, η επιτυχία του προγράμματος θα κριθεί με τη διατύπωση και διερεύνηση αντίστοιχων ερωτημάτων αναφορικά με τις αισθητηριακές, αυτοπροσδιοριστικές, σωματικές, δοξαστικές, βουλητικές και συγκινησιακές ιδιότητες του εαυτού. Η αξιολόγηση της επιστημονικής προόδου για τα ζητήματα αυτά μπορεί εύκολα να οδηγήσει σε αντιφατικά συμπεράσματα. Από τη μια πλευρά είναι σαφές ότι προς το παρόν δεν έχουμε κατανοήσει με βεβαιότητα ούτε τις πιο βασικές ιδιότητες της εγκεφαλικής λειτουργίας και ειδικότερα ότι το πρόγραμμα των νευρωνικών συστοίχων της συνείδησης βρίσκεται ακόμα σε βρεφικό στάδιο, έχοντας δώσει μόνο αποσπασματικά, αδρά και αβέβαια αποτελέσματα. Από τη σκοπιά αυτή δικαιούται να μιλά κανείς για σχεδόν παντελή άγνοια. Από την άλλη πλευρά, είναι δύσκολο να αρνηθεί κανείς την τεράστια πρόοδο που έχει συντελεστεί τις τελευταίες δεκαετίες, θεωρητική, τεχνολογική και μεθοδολογική. Ο όγκος των στοιχείων που παράγονται από τους επιστημονικούς κλάδους των ψυχονοητικών, γνωσιακών και νευρο- επιστημών αυξάνεται με ιλιγγιώδεις ρυθμούς, καθώς πολλές

14 χιλιάδες ερευνητών σε όλον τον κόσμο καταπιάνονται με τα ζητήματα του εγκεφάλου και του νου. Η συνεχής παραγωγή νέων δεδομένων οδηγεί σε θεωρήσεις και αναθεωρήσεις που επιτρέπουν τη διατύπωση νέων θεωριών και την ολοένα και πιο στοχευμένη πειραματική διερεύνηση. Από τη σκοπιά αυτή μπορεί κανείς να μιλά για πρόοδο και δικαιούται, πιστεύω, να εκφράζει μια αισιοδοξία για το μέλλον, δεδομένου ότι οι σχετικοί κλάδοι μετρούν ελάχιστες δεκαετίες δραστηριότητας και όμως έχουν ήδη εξελιχθεί σε τόσο παραγωγικά, πλούσια και ελκυστικά υποδείγματα επιστημονικής δραστηριότητας. Είναι ο σύγχρονος νευροεπιστήμονας στο ίδιο στάδιο κατανόησης της σχέσης συνείδησης και εγκεφάλου με τον απλοϊκό ψαρά; Νομίζω πως όχι, όμως ο λόγος δεν είναι ότι ο νευροεπιστήμονας γνωρίζει ποιες περιοχές της V1 ή της V5 ενδεχομένως ενεργοποιούνται κατά την αντίληψη κίνησης στο οπτικό πεδίο. Ο λόγος είναι ότι ο νευροεπιστήμονας αντιλαμβάνεται το εύρος της άγνοιάς του για το θέμα και προβληματίζεται αναφορικά με συγκεκριμένους τρόπους προσέγγισης του προβλήματος. Ο νευροεπιστήμονας αναλογίζεται τις συνέπειες των διαισθητικών απλοϊκών αντιλήψεων και προκαταλήψεων, που παρεμποδίζουν τη γνώση, και βαδίζει στο δρόμο της απόρριψής τους όπως έκαναν οι φυσικοί, οι χημικοί και οι βιολόγοι πριν από αυτόν, με αποτέλεσμα την άνθηση και ωρίμανση των επιστημονικών τους κλάδων και την παραγωγή στέρεης και εντέλει χρήσιμης γνώσης για τον κόσμο. Έτσι, η σημερινή άγνοια δεν αποτελεί λόγο απαισιοδοξίας. Είναι όμως αυτό κριτική στο άρθρο των Μουτούση και Λογοθέτη; Νομίζω πως η ισχυρότερη κριτική του συμπεράσματός τους βρίσκεται στην περιγραφή της δουλειάς τους που δίνουν οι ίδιοι. Είναι δύσκολο να δεχτεί κανείς πως εργάζονται τόσο συστηματικά και τόσο παραγωγικά για ένα πρόγραμμα στο οποίο δεν βλέπουν προόδο και από το οποίο δεν αναμένουν σημαντικές εξελίξεις. Ως πρωτεργάτες του κλάδου και παραγωγοί συγκλονιστικών ευρημάτων οι ίδιοι αποτελούν θεμελιώδη λόγο για να είμαστε όλοι αισιόδοξοι. Άρα, το συμπέρασμά τους μάλλον σεμνότητα και αυτοσυγκράτηση εκφράζει παρά απαισιοδοξία, και αυτό ελπίζω να είναι τώρα ακόμα σαφέστερο αν δούμε τη δουλειά τους μέσα στο πλαίσιο των παραπάνω σκέψεων ενός εξωτερικού παρατηρητή των εξελίξεων. Βιβλιογραφία Blackmore, S. (2002). There is no stream of consciousness. Journal of Consciousness Studies, 9, Damasio, A. (1999). The feeling of what happens. San Diego, CA: Harcourt. Dennet, D. C. (1991). Consciousness explained. Boston, MA: Little, Brown, & Co. Feinberg, T. E. (2001). Altered egos. Oxford University Press. Gallagher, S. (2005). How the body shapes the mind. Oxford University Press. Gazzaniga, M. S. (2005). The ethical brain. New York, NY: Harper. Gibbs, R. W. (2006). Embodiment and cognitive science. Cambridge University Press. Metzinger, T. (2003). Being no one. Cambridge, MA: MIT Press.

15 Metzinger, T. (επιμ.) (2000). Neural correlates of consciousness. Cambridge, MA: MIT Press. Noë, A. (2004). Action in perception. Cambridge, MA: MIT Press. Nuland, S. B. (1993). How we die. New York, NY: Vintage. Sebanz, N., & Prinz, W. (2006). Disorders of volition. Cambridge, MA: MIT Press.

Το υποκείμενο στη γνωσιακή επιστήμη. Αθανάσιος Πρωτόπαπας Κύριος Ερευνητής Ινστιτούτο Επεξεργασίας του Λόγου / Ε.Κ. «Αθηνά»

Το υποκείμενο στη γνωσιακή επιστήμη. Αθανάσιος Πρωτόπαπας Κύριος Ερευνητής Ινστιτούτο Επεξεργασίας του Λόγου / Ε.Κ. «Αθηνά» Ανακοίνωση στο 11 ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φιλοσοφίας, Πάτρα, 18 Οκτωβρίου 2008 Το υποκείμενο στη γνωσιακή επιστήμη Αθανάσιος Πρωτόπαπας Κύριος Ερευνητής Ινστιτούτο Επεξεργασίας του Λόγου / Ε.Κ. «Αθηνά» Γνωσιακή

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804)

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ - ΣΥΝΤΟΜΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΓΝΩΣΙΟΘΕΩΡΙΑΣ ΤΟΥ 1 ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) (Η σύντομη περίληψη που ακολουθεί και η επιλογή των αποσπασμάτων από την πραγματεία του Καντ για την ανθρώπινη γνώση,

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παιδική ηλικία είναι ένα ζήτημα για το οποίο η κοινωνιολογία έχει δείξει μεγάλο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα βρίσκεται υπό εξέλιξη ένα πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32)

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Διάλεξη 1 Εισαγωγή, ορισμός και ιστορία της Γνωστικής Ψυχολογίας Πέτρος Ρούσσος Μερικά διαδικαστικά http://users.uoa.gr/~roussosp/gr/index.htm http://eclass.uoa.gr/courses/ppp146/

Διαβάστε περισσότερα

Η ελευθερία της βούλησης ως φυσικό-νοητικό φαινόμενο. Θανάσης Πρωτόπαπας 2 Δεκεμβρίου 2009

Η ελευθερία της βούλησης ως φυσικό-νοητικό φαινόμενο. Θανάσης Πρωτόπαπας 2 Δεκεμβρίου 2009 Η ελευθερία της βούλησης ως φυσικό-νοητικό φαινόμενο Θανάσης Πρωτόπαπας 2 Δεκεμβρίου 2009 Στόχος μου, στη σημερινή ομιλία, είναι να περιγράψω ένα πλαίσιο διερεύνησης της ελεύθερης βούλησης στο πρότυπο

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΑΣ. ΜΑΝΟΥΣΟΣ ΕΜΜ. ΚΑΜΠΟΥΡΗΣ, ΒΙΟΛΟΓΟΣ, PhD ΙΑΤΡΙΚHΣ

ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΑΣ. ΜΑΝΟΥΣΟΣ ΕΜΜ. ΚΑΜΠΟΥΡΗΣ, ΒΙΟΛΟΓΟΣ, PhD ΙΑΤΡΙΚHΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΜΑΝΟΥΣΟΣ ΕΜΜ. ΚΑΜΠΟΥΡΗΣ, ΒΙΟΛΟΓΟΣ, PhD ΙΑΤΡΙΚHΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Η επιστημονική έρευνα στηρίζεται αποκλειστικά στη συστηματική μελέτη της εμπειρικής

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Γνωστική Ψυχολογία. επ. Κωνσταντίνος Π. Χρήστου

Εισαγωγή στη Γνωστική Ψυχολογία. επ. Κωνσταντίνος Π. Χρήστου Εισαγωγή στη Γνωστική Ψυχολογία Inside the black box για µια επιστήµη του Νου Επιστροφή στο Νου Γνωστική Ψυχολογία / Γνωσιακή Επιστήµη Inside the black box για µια επιστήµη του Νου Επιστροφή στο Νου Γνωστική

Διαβάστε περισσότερα

Οπτική αντίληψη. Μετά?..

Οπτική αντίληψη. Μετά?.. Οπτική αντίληψη Πρωτογενής ερεθισµός (φυσικό φαινόµενο) Μεταφορά µηνύµατος στον εγκέφαλο (ψυχολογική αντίδραση) Μετατροπή ερεθίσµατος σε έννοια Μετά?.. ΓΙΑ ΝΑ ΚΑΤΑΝΟΗΣΟΥΜΕ ΤΗΝ ΟΡΑΣΗ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΑΝΑΛΟΓΙΣΤΟΥΜΕ

Διαβάστε περισσότερα

Προϋποθέσεις και υποθέσεις για τη μελέτη της συνείδησης: Η βούληση και η κατασκευή του υποκειμενικού εαυτού

Προϋποθέσεις και υποθέσεις για τη μελέτη της συνείδησης: Η βούληση και η κατασκευή του υποκειμενικού εαυτού Προϋποθέσεις και υποθέσεις για τη μελέτη της συνείδησης: Η βούληση και η κατασκευή του υποκειμενικού εαυτού Θανάσης Πρωτόπαπας 1 Ιουλίου 2006 Το πλαίσιο της παρουσίασής μου είναι η αναζήτηση ενός θεωρητικού

Διαβάστε περισσότερα

Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης. Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους. Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές

Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης. Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους. Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης Βασικές παραδοχές : Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές Αυτοί που δεν καταλαβαίνουν είναι ανίκανοι,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΣΗΜΟΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ. 1. Σι είναι επιστήμη 2. Η γέννηση της επιστημονικής γνώσης 3. Οριοθέτηση θεωριών αστικότητας

ΕΠΙΣΗΜΟΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ. 1. Σι είναι επιστήμη 2. Η γέννηση της επιστημονικής γνώσης 3. Οριοθέτηση θεωριών αστικότητας ΕΠΙΣΗΜΟΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ 1. Σι είναι επιστήμη 2. Η γέννηση της επιστημονικής γνώσης 3. Οριοθέτηση θεωριών αστικότητας 1. Μια διαδεδομένη αντίληψη περί επιστήμης Γνώση / Κατανόηση των φαινομένων του φυσικού κόσμου

Διαβάστε περισσότερα

Researcher, University of Greenwich Scientific Director, Tetras Consultants. Στέφανος Μιχιώτης, 2010, cc by-nc-nd

Researcher, University of Greenwich Scientific Director, Tetras Consultants. Στέφανος Μιχιώτης, 2010, cc by-nc-nd ΒΙΩΜΑΤΙΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ Οργανωσιακή Κουλτούρα & Αλλαγή Στέφανος Μιχιώτης Researcher, University of Greenwich Scientific Director, Tetras Consultants Περιεχόμενο 1 ης συνάντησης Το σύστημα αντιλήψεων και η

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) Πέτρος Ρούσσος ΔΙΑΛΕΞΗ 3 Ορισμός της Ψυχολογίας Η επιστήμη που σκοπό έχει να περιγράψει και να εξηγήσει τη συμπεριφορά και τις νοητικές διεργασίες του ανθρώπου (κυρίως)

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδεις αρχές επιστήμης και μέθοδοι έρευνας

Θεμελιώδεις αρχές επιστήμης και μέθοδοι έρευνας A. Montgomery Θεμελιώδεις αρχές επιστήμης και μέθοδοι έρευνας Καρολίνα Δουλουγέρη, ΜSc Υποψ. Διαδάκτωρ Σήμερα Αναζήτηση βιβλιογραφίας Επιλογή μεθοδολογίας Ερευνητικός σχεδιασμός Εγκυρότητα και αξιοπιστία

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: «Η ιστορική μέθοδος ερμηνείας» Υπεύθυνος καθηγητής: κ. Ανδρέας Δημητρόπουλος

Θέμα: «Η ιστορική μέθοδος ερμηνείας» Υπεύθυνος καθηγητής: κ. Ανδρέας Δημητρόπουλος Θέμα: «Η ιστορική μέθοδος ερμηνείας» Υπεύθυνος καθηγητής: κ. Ανδρέας Δημητρόπουλος Η Ιστορία, όπως τονίζει ο Μεγαλοπολίτης ιστορικός Πολύβιος σε μια ρήση του, μας διδάσκει ότι τίποτα δεν γίνεται στην τύχη

Διαβάστε περισσότερα

Μέρος Β /Στατιστική. Μέρος Β. Στατιστική. Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Εργαστήριο Μαθηματικών&Στατιστικής/Γ. Παπαδόπουλος (www.aua.

Μέρος Β /Στατιστική. Μέρος Β. Στατιστική. Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Εργαστήριο Μαθηματικών&Στατιστικής/Γ. Παπαδόπουλος (www.aua. Μέρος Β /Στατιστική Μέρος Β Στατιστική Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Εργαστήριο Μαθηματικών&Στατιστικής/Γ. Παπαδόπουλος (www.aua.gr/gpapadopoulos) Από τις Πιθανότητες στη Στατιστική Στα προηγούμενα, στο

Διαβάστε περισσότερα

Τριγωνοποίηση: Σύντομη θεωρητική εισαγωγή και υποδειγματικές εφαρμογές. Μαρία Καλλέρη και Άννα Σπύρτου

Τριγωνοποίηση: Σύντομη θεωρητική εισαγωγή και υποδειγματικές εφαρμογές. Μαρία Καλλέρη και Άννα Σπύρτου Τριγωνοποίηση: Σύντομη θεωρητική εισαγωγή και υποδειγματικές εφαρμογές Μαρία Καλλέρη και Άννα Σπύρτου 1 Ορισμός Μπορεί να οριστεί ως η χρήση δύο ή περισσοτέρων μεθόδων συλλογής δεδομένων Ονομάζεται και

Διαβάστε περισσότερα

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α.

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. Θέµατα & Ασκήσεις από: www.arnos.gr 2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22 ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σύµφωνα µε τη θεωρία του εµπειρισµού

Διαβάστε περισσότερα

Λογική. Μετά από αυτά, ορίζεται η Λογική: είναι η επιστήμη που προσπαθεί να εντοπίσει και να αναλύσει τους καθολικούς κανόνες της νόησης.

Λογική. Μετά από αυτά, ορίζεται η Λογική: είναι η επιστήμη που προσπαθεί να εντοπίσει και να αναλύσει τους καθολικούς κανόνες της νόησης. Λογική Εισαγωγικά, το ζήτημα της Λογικής δεν είναι παρά η άσκηση 3 δυνάμεων της νόησης: ο συλλογισμός, η έννοια και η κρίση. Ακόμη και να τεθεί θέμα υπερβατολογικό αναφορικά με το ότι πρέπει να αποδειχθεί

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν Οργανωσιακή μάθηση Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν 1 Μάθηση είναι: Η δραστηριοποίηση και κατεύθυνση δυνάμεων για την όσο το δυνα-τόν καλύτερη προσαρμογή στο φυσικό και ιστορικό περιβάλλον. Η απόκτηση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Η ράση των Συναισθημάτων στη Λήψη Αποφάσεων στους Οργανισμούς. Περίληψη ιατριβής

Η ράση των Συναισθημάτων στη Λήψη Αποφάσεων στους Οργανισμούς. Περίληψη ιατριβής ιδακτορική ιατριβή, Τμήμα Επικοινωνίας & Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης (2008) Συγγραφέας: Σπύρος Τρύφωνας Επόπτρια: Μπετίνα Ντάβου Η ράση των Συναισθημάτων στη Λήψη Αποφάσεων στους Οργανισμούς Περίληψη ιατριβής

Διαβάστε περισσότερα

Η έννοια της κοινωνικής αλλαγής στη θεωρία του Tajfel. Ο Tajfel θεωρούσε ότι η κοινωνική ταυτότητα είναι αιτιακός παράγοντας κοινωνικής αλλαγής.

Η έννοια της κοινωνικής αλλαγής στη θεωρία του Tajfel. Ο Tajfel θεωρούσε ότι η κοινωνική ταυτότητα είναι αιτιακός παράγοντας κοινωνικής αλλαγής. Η έννοια της κοινωνικής αλλαγής στη θεωρία του Tajfel. Ο Tajfel θεωρούσε ότι η κοινωνική ταυτότητα είναι αιτιακός παράγοντας κοινωνικής αλλαγής. Τρεις κατηγορίες κοινωνικών καταστάσεων είναι για τον Tajfel

Διαβάστε περισσότερα

Το ΔΕΠΠΣ- ΑΠΣ των Φυσικών Επιστημών της Ε και Στ Δημοτικού Τα Νέα Διδακτικά Βιβλία των Φυσικών Επιστημών της Ε και Στ Δημοτικού

Το ΔΕΠΠΣ- ΑΠΣ των Φυσικών Επιστημών της Ε και Στ Δημοτικού Τα Νέα Διδακτικά Βιβλία των Φυσικών Επιστημών της Ε και Στ Δημοτικού Το ΔΕΠΠΣ- ΑΠΣ των Φυσικών Επιστημών της Ε Τα Νέα Διδακτικά Βιβλία των Φυσικών Επιστημών της Ε Ειδικοί σκοποί ΑΠΣ Κατανόηση: φυσικού κόσμου νόμων που τον διέπουν φυσικών φαινομένων διαδικασιών που οδηγούν

Διαβάστε περισσότερα

< > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ

< > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ Κ. Γ. ΝΙΚΟΛΟΥΔΑΚΗΣ 1 < > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ Επαναλαμβάνουμε την έκπληξή μας για τα τεράστια συμπλέγματα γαλαξιών, τις πιο μακρινές

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΕΝΝΟΙΕΣ:

Γλωσσάρι ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΕΝΝΟΙΕΣ: Γλωσσάρι Αυτό το γλωσσάρι, παρέχει ορισμούς / εξηγήσεις για όλες τις λέξεις ή φράσεις που χρησιμοποιούνται στην έρευνα, οι οποίες επιλέχθηκαν από τους εταίρους από όλα τα κράτη μέλη της Ε.Ε., που ενδεχομένως

Διαβάστε περισσότερα

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΞΕΚΙΝΩΝΤΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΠΟΡΙΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΠΡΩΤΗ: Η ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΞΕΚΙΝΩΝΤΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΠΟΡΙΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΠΡΩΤΗ: Η ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑ ΠΡΩΤΗ: Η ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ Τα φιλοσοφικά ερωτήματα: Δε μοιάζουν με τα επιστημονικά, γιατί δε γνωρίζουμε: από πού να ξεκινήσουμε την ανάλυσή τους ποια μέθοδο να ακολουθήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα»

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Α] Ασκήσεις κλειστού τύπου (Σωστό Λάθος) Για τον Πλάτωνα οι καθολικές έννοιες, τα «καθόλου», δεν είναι πράγματα ξεχωριστά

Διαβάστε περισσότερα

94 Η χρήση των νευρωνικών µοντέλων για την κατανόηση της δοµής και λειτουργίας τού εγκεφάλου. = l b. K + + I b. K - = α n

94 Η χρήση των νευρωνικών µοντέλων για την κατανόηση της δοµής και λειτουργίας τού εγκεφάλου. = l b. K + + I b. K - = α n Nευροφυσιολογία Η μονάδα λειτουργίας του εγκεφάλου είναι ένας εξειδικευμένος τύπος κυττάρου που στη γλώσσα της Νευροφυσιολογίας ονομάζεται νευρώνας. Το ηλεκτρονικό μικροσκόπιο αποκαλύπτει ότι ο ειδικός

Διαβάστε περισσότερα

Η ΘΕΜΕΛΙΩΣΗ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΤΗΝ ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ: ΟΝΤΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΑΡΑΔΟΧΕΣ

Η ΘΕΜΕΛΙΩΣΗ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΤΗΝ ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ: ΟΝΤΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΑΡΑΔΟΧΕΣ 1 Η ΘΕΜΕΛΙΩΣΗ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΤΗΝ ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ: ΟΝΤΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΑΡΑΔΟΧΕΣ Η ποιοτική έρευνα έχει επιχειρηθεί να ορισθεί με αρκετούς και διαφορετικούς τρόπους εξαιτίας

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία του Καθηγητή B. Ασημακόπουλου Ειδικού Γραμματέα για την Κοινωνία της Πληροφορίας

Ομιλία του Καθηγητή B. Ασημακόπουλου Ειδικού Γραμματέα για την Κοινωνία της Πληροφορίας 1 ο Ετήσιο Συνέδριο για την Πληροφορική και τις Επικοινωνίες στην Παιδεία και την Εκπαίδευση Συνεδρίαση Ολομέλειας με θέμα: «Η Αξιοποίηση των Ψηφιακών Τεχνολογιών στο Ελληνικό Εκπαιδευτικό Σύστημα» Ομιλία

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ PSY 301 Φιορεντίνα Πουλλή. Μάθημα 1ο

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ PSY 301 Φιορεντίνα Πουλλή. Μάθημα 1ο ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ PSY 301 Φιορεντίνα Πουλλή 1 ΚΥΡΙΩΣ ΒΙΒΛΙΟ Τίτλος : Κοινωνική Ψυχολογία: Εισαγωγή στη μελέτη της κοινωνικής συμπεριφοράς Συγγραφέας : Κοκκινάκη, Φ. 2 Μάθημα 1 ον -Δομή Μαθήματος Τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος. Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας

Πρόλογος. Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας Πρόλογος Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας αποτελεί δημόσιο αγαθό, το οποίο πρέπει να παρέχεται χωρίς περιορισμούς και εμπόδια στα μέλη της κοινωνίας. Οι πολύπλευρα πληροφορημένοι

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος της διαίσθησης στη μελέτη της συνείδησης

Ο ρόλος της διαίσθησης στη μελέτη της συνείδησης Ο ρόλος της διαίσθησης στη μελέτη της συνείδησης Θανάσης Πρωτόπαπας 5 Δεκεμβρίου 2007 Μέρος 1 ο : Ορισμοί Το θέμα της εισήγησης είναι «ο ρόλος της διαίσθησης στη μελέτη της συνείδησης», άρα καλό είναι

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015

Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015 Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015 Μάθηση και γνώση: μια συνεχής και καθοριστική αλληλοεπίδραση Αντώνης Λιοναράκης Στην παρουσίαση που θα ακολουθήσει θα μιλήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

Άρθρο Σύνταξης Ψυχιατρική 2002, 13 (3):166-169 Η εποχή της συνείδησης

Άρθρο Σύνταξης Ψυχιατρική 2002, 13 (3):166-169 Η εποχή της συνείδησης Άρθρο Σύνταξης Ψυχιατρική 2002, 13 (3):166-169 Η εποχή της συνείδησης Τα τελευταία δεκαπέντε είκοσι χρόνια διογκώνεται γοργά το επιστηµονικό ενδιαφέρον για την συνείδηση. Ήδη, ο όγκος της σχετικής βιβλιογραφίας

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικό υλικό στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Chain Reaction: Α sustainable approach to inquiry based Science Education

Εκπαιδευτικό υλικό στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Chain Reaction: Α sustainable approach to inquiry based Science Education Εκπαιδευτικό υλικό στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Chain Reaction: Α sustainable approach to inquiry based Science Education «Πράσινη» Θέρμανση Μετάφραση-επιμέλεια: Κάλλια Κατσαμποξάκη-Hodgetts

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΑΞΟΝΑΣ της ΔΙΑΘΕΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ στο ψηφιακό μουσικό ανθολόγιο ΕΥΤΕΡΠΗ ΜΑΙΗ ΚΟΚΚΙΔΟΥ

Ο ΑΞΟΝΑΣ της ΔΙΑΘΕΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ στο ψηφιακό μουσικό ανθολόγιο ΕΥΤΕΡΠΗ ΜΑΙΗ ΚΟΚΚΙΔΟΥ Ο ΑΞΟΝΑΣ της ΔΙΑΘΕΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ στο ψηφιακό μουσικό ανθολόγιο ΕΥΤΕΡΠΗ ΜΑΙΗ ΚΟΚΚΙΔΟΥ Διαθεματικότητα -Ιδανικό της ολιστικής γνώσης -Διασυνδέσεις με νόημα μεταξύ γνωστικών περιοχών -Μελέτη σύνθετων ερωτημάτων

Διαβάστε περισσότερα

«Η ομορφιά εξαρτάται από τα μάτια εκείνου που τη βλέπει»

«Η ομορφιά εξαρτάται από τα μάτια εκείνου που τη βλέπει» «Η ομορφιά εξαρτάται από τα μάτια εκείνου που τη βλέπει» Γνωστική Νευροεπιστήμη Πώς γίνεται αντιληπτή η αισθητική πληροφορία; Πώς σχηματίζονται οι μνήμες; Πώς μετασχηματίζονται σε λόγο οι αντιλήψεις και

Διαβάστε περισσότερα

Ηεπιστήµη. της ψυχολογίας καιοι. µεγάλες θεωρητικές σχολές. Ψυχολογία. Ψυχολογία. Ψυχολογία και Άλλες Επιστήµες. Συµπεριφορά. Περί Ψυχής, Αριστοτέλης

Ηεπιστήµη. της ψυχολογίας καιοι. µεγάλες θεωρητικές σχολές. Ψυχολογία. Ψυχολογία. Ψυχολογία και Άλλες Επιστήµες. Συµπεριφορά. Περί Ψυχής, Αριστοτέλης Ηεπιστήµη της ψυχολογίας καιοι µεγάλες θεωρητικές σχολές ρ Λυράκος Γεώργιος Ψυχολόγος Υγείας MSc PhD Ψυχολογία Είναι η επιστήµη που µελετά τη συµπεριφορά και τις νοητικές λειτουργίες του ανθρώπου Σκοπός

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΧΡ. ΜΠΟΥΡΑΣ Σκοπός του Μαθήματος Σκοπός του μαθήματος είναι η εισαγωγή στη

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΟΡΙΟΥ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΟΡΙΟΥ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΩΝ ΤΠΕ ΣΤΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΡΑΞΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΟΡΙΟΥ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ ΟΡΙΟ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ ΕΞ ΑΡΙΣΤΕΡΩΝ ΚΑΙ ΕΚ ΔΕΞΙΩΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ: ΚΟΥΤΙΔΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΜΑΡΙΑ Σ. ΖΙΩΓΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ 1 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΜΑΡΙΑ Σ. ΖΙΩΓΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ 1 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΜΑΡΙΑ Σ. ΖΙΩΓΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑ 1 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ 1.1 Να δοθεί ο ορισμός του προβλήματος καθώς και τρία παραδείγματα

Διαβάστε περισσότερα

Μιχάλης Μακρή EFIAP. Copyright: 2013 Michalis Makri

Μιχάλης Μακρή EFIAP. Copyright: 2013 Michalis Makri Μιχάλης Μακρή EFIAP Copyright: 2013 Michalis Makri Copyright: 2013 Michalis Makri Less is more Less but better Copyright: 2013 Michalis Makri Ο μινιμαλισμός ορίζεται ως η εξάλειψη όλων των στοιχείων που

Διαβάστε περισσότερα

Κάποιες βασικές έννοιες στη μεθοδολογία της ψυχολογίας

Κάποιες βασικές έννοιες στη μεθοδολογία της ψυχολογίας Κάποιες βασικές έννοιες στη μεθοδολογία της ψυχολογίας 3 βασικές μέθοδοι έρευνας: ενδοσκόπηση παρατήρηση πείραμα (+ μοντέλλα) πειραματική ψυχολογία υποκείμενα/συμμετέχοντες πειραματική διαδικασία, έργο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΤΑΣΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ (Ε.Χαραλάμπους)

ΕΝΤΑΣΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ (Ε.Χαραλάμπους) ΕΝΤΑΣΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ (Ε.Χαραλάμπους) Όνομα Παιδιού: Ναταλία Ασιήκαλη ΤΙΤΛΟΣ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗΣ: Πως οι παράγοντες υλικό, μήκος και πάχος υλικού επηρεάζουν την αντίσταση και κατ επέκταση την ένταση του ρεύματος

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α. Τρόποι απόδειξης

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α. Τρόποι απόδειξης Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α Ο πυρήνας των μαθηματικών είναι οι τρόποι με τους οποίους μπορούμε να συλλογιζόμαστε στα μαθηματικά. Τρόποι απόδειξης Επαγωγικός συλλογισμός (inductive)

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΟΝΟΜΕΤΡΗΤΗΣ ΒΑΣΙΚΗ ΣΥΣΚΕΥΗ ΣΤΗΝ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΓΝΩΡΙΜΙΑ ΜΕ ΤΟΝ ΧΡΟΝΟΜΕΤΡΗΤΗ

ΧΡΟΝΟΜΕΤΡΗΤΗΣ ΒΑΣΙΚΗ ΣΥΣΚΕΥΗ ΣΤΗΝ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΓΝΩΡΙΜΙΑ ΜΕ ΤΟΝ ΧΡΟΝΟΜΕΤΡΗΤΗ ο ΕΚΦΕ (Ν. ΣΜΥΡΝΗΣ) Δ Δ/ΝΣΗΣ Δ. Ε. ΑΘΗΝΑΣ ΧΡΟΝΟΜΕΤΡΗΤΗΣ ΒΑΣΙΚΗ ΣΥΣΚΕΥΗ ΣΤΗΝ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΓΝΩΡΙΜΙΑ ΜΕ ΤΟΝ ΧΡΟΝΟΜΕΤΡΗΤΗ Τι είναι ο χρονομετρητής ; Ο χρονομετρητής : αξιοποιείται στους

Διαβάστε περισσότερα

Τέλης Τύμπας (Πανεπιστήμιο Αθηνών, Swedish Institute for Disability Research; tympas@phs.uoa.gr)

Τέλης Τύμπας (Πανεπιστήμιο Αθηνών, Swedish Institute for Disability Research; tympas@phs.uoa.gr) Εισήγηση στην Ημερίδα Η Πολιτική για την Αναπηρία, Η Αναπηρία για την Πολιτική που συνδιοργάνωσε η ευρωβουλευτίνα του ΣΥΡΙΖΑ Κωνσταντίνα Κούνεβα, το Τμήμα ΑΜΕΑ του ΣΥΡΙΖΑ και το Ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς

Διαβάστε περισσότερα

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων.

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. 9 LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. «Βλέπουμε με τα μάτια μας, αλλά κατανοούμε με τα μάτια της συλλογικότητας». 6 Ένα από τα κυριότερα

Διαβάστε περισσότερα

Το ταξίδι στην 11η διάσταση

Το ταξίδι στην 11η διάσταση Το ταξίδι στην 11η διάσταση Το κείμενο αυτό δεν αντιπροσωπεύει το πώς παρουσιάζονται οι 11 διστάσεις βάση της θεωρίας των υπερχορδών! Είναι περισσότερο «τροφή για σκέψη» παρά επιστημονική άποψη. Οι σκέψεις

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη φιλοσοφία

Εισαγωγή στη φιλοσοφία Εισαγωγή στη φιλοσοφία Ενότητα 8 η : Ρένια Γασπαράτου Σχολή Ανθρωπιστικών & Κοινωνικών Επιστημών Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης & της Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία Περιεχόμενα ενότητας Με τι ασχολείται

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την 1 ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την παλαιότερη γνώση τους, σημειώνουν λεπτομέρειες, παρακολουθούν

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ (ΦΑΣΗ 1 η )

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ (ΦΑΣΗ 1 η ) ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ (ΦΑΣΗ 1 η ) 1 ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΟΥ JACKSON POLLOCK ΣΤΟΝ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΟ WILLIAM WRIGHT ΤΟ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ ΤΟΥ 1950. Το καλοκαίρι του 1950 o δημοσιογράφος William Wright πήρε μια πολύ ενδιαφέρουσα ηχογραφημένη

Διαβάστε περισσότερα

Χρυσαυγή Τριανταφύλλου

Χρυσαυγή Τριανταφύλλου Ερευνώντας τις ερμηνείες φοιτητών και τις διδακτικές πρακτικές εκπαιδευτικών σε θέματα σχετικά με την έννοια της περιοδικότητας Χρυσαυγή Τριανταφύλλου Μεταδιδάκτωρ ερευνήτρια, ΑΣΠΑΙΤΕ Επιστημονική υπεύθυνη:

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Αυτό το μάθημα

Διαβάστε περισσότερα

Προγραµµατισµός από Ιανουάριο 2007 έως Ιούνιο 2007

Προγραµµατισµός από Ιανουάριο 2007 έως Ιούνιο 2007 ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ Β ΤΕΤΡΑΜΗΝΟΥ2006-07 Σ Ε ΛΑΡΙΣΑΣ Προγραµµατισµός από Ιανουάριο 2007 έως Ιούνιο 2007 β επίπεδο Επιστηµονικός Γραµµατισµός Υπεύθυνος καθηγητής: Αβραάµ Κοέν Θέµα - άξονες ανάπτυξης Στοχοθεσία

Διαβάστε περισσότερα

Προσοχή. Ηπροσοχήείναιµία κεντρική λειτουργία του γνωστικού συστήµατος.

Προσοχή. Ηπροσοχήείναιµία κεντρική λειτουργία του γνωστικού συστήµατος. Προσοχή Ηπροσοχήείναιµία κεντρική λειτουργία του γνωστικού συστήµατος. Ηπροσοχήεµπλέκεται στην επιλογή των στοιχείων του περιβάλλοντος που επιθυµούµε να επεξεργαστούµε, και παράλληλα στην αγνόηση στοιχείων

Διαβάστε περισσότερα

Επίπεδο Γ2. Χρήση γλώσσας (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά. Ερώτημα 1 (5 μονάδες)

Επίπεδο Γ2. Χρήση γλώσσας (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά. Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Γ2 (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Ο φίλος σας έγραψε μία μελέτη σχετικά με τρόπους βελτίωσης της αναγνωστικής ικανότητας των μαθητών. Επειδή, όμως, είναι ξένος, κάνει ακόμη λάθη,

Διαβάστε περισσότερα

Η αβεβαιότητα στη μέτρηση.

Η αβεβαιότητα στη μέτρηση. Η αβεβαιότητα στη μέτρηση. 1. Εισαγωγή. Κάθε μέτρηση, όσο προσεκτικά και αν έχει γίνει, περικλείει κάποια αβεβαιότητα. Η ανάλυση των σφαλμάτων είναι η μελέτη και ο υπολογισμός αυτής της αβεβαιότητας στη

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική των Φυσικών Επιστημών Ενότητα 2: Βασικό Εννοιολογικό Πλαίσιο

Διδακτική των Φυσικών Επιστημών Ενότητα 2: Βασικό Εννοιολογικό Πλαίσιο Διδακτική των Φυσικών Επιστημών Ενότητα 2: Βασικό Εννοιολογικό Πλαίσιο Χρυσή Κ. Καραπαναγιώτη Τμήμα Χημείας Αντικείμενο και Αναγκαιότητα Μετασχηματισμός της φυσικοεπιστημονικής γνώσης στη σχολική της εκδοχή.

Διαβάστε περισσότερα

Έρευνα Stedima: Η χρησιμοποίηση των εργαλείων κοινωνικής δικτύωσης (social networks) από στελέχη επιχειρήσεων

Έρευνα Stedima: Η χρησιμοποίηση των εργαλείων κοινωνικής δικτύωσης (social networks) από στελέχη επιχειρήσεων Έρευνα Stedima: Η χρησιμοποίηση των εργαλείων κοινωνικής δικτύωσης (social networks) από στελέχη επιχειρήσεων Εισαγωγή Γιώργος Ντάκος, Πρόεδρος & Διευθύνων Σύμβουλος, Χαρχαντής Αθανάσιος STEDIMA S.A. www.stedima.gr

Διαβάστε περισσότερα

Αντίληψη. Αντίληψη είναι η γνωστική διεργασία που µας επιτρέπει να έχουµε µία εικόνα του εξωτερικού αλλά και του εσωτερικού περιβάλλοντος.

Αντίληψη. Αντίληψη είναι η γνωστική διεργασία που µας επιτρέπει να έχουµε µία εικόνα του εξωτερικού αλλά και του εσωτερικού περιβάλλοντος. Αντίληψη Αντίληψη εί η γνωστική διεργασία που µας επιτρέπει να έχουµε µία εικόνα του εξωτερικού αλλά και του εσωτερικού περιβάλλοντος. Ηαντίληψηαποτελείκρίσιµη και αναγκαία προϋπόθεση για οποιαδήποτε γνωστική

Διαβάστε περισσότερα

Λούντβιχ Βιτγκενστάιν

Λούντβιχ Βιτγκενστάιν Λούντβιχ Βιτγκενστάιν Ο τάφος του Βίτγκεντάιν στο Κέιμπριτζ κοσμείται από το ομοίωμα μιας ανεμόσκαλας: «Οι προτάσεις μου αποτελούν διευκρινίσεις, όταν αυτός που με καταλαβαίνει, τελικά τις αναγνωρίσει

Διαβάστε περισσότερα

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Μέχρι πριν λίγα χρόνια ηαντίληψη που επικρατούσε ήταν ότι ημαθηματική γνώση είναι ένα αγαθό που έχει παραχθεί και καλούνται οι μαθητές να το καταναλώσουν αποστηθίζοντάς

Διαβάστε περισσότερα

5 Σχετικιστική μάζα. Στο Σ Πριν Μετά. Στο Σ

5 Σχετικιστική μάζα. Στο Σ Πριν Μετά. Στο Σ Α Τόγκας - ΑΜ333: Ειδική Θεωρία Σχετικότητας Σχετικιστική μάζα 5 Σχετικιστική μάζα Όπως έχουμε διαπιστώσει στην ειδική θεωρία της Σχετικότητας οι μετρήσεις των χωρικών και χρονικών αποστάσεων εξαρτώνται

Διαβάστε περισσότερα

Διδάσκων Α.Καραπέτσας

Διδάσκων Α.Καραπέτσας Διδάσκων Α.Καραπέτσας Άνδρες και γυναίκες είναι εξίσου έξυπνοι, κάθε φύλο όμως με το δικό του τρόπο. (Science Illustrated, Σεπτέμβριος,2010) 2 Διαφέρουμε εγκεφαλικά? 3 Ο Richard Haier, (του Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΚ

ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΚ ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΕΚ 381 ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΚ ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΡΙΑ: ΤΟ επόμενο θέμα είναι πολύ σημαντικό. Μας απασχολεί πάρα πολύ, μόνο ως προφήτες όμως μπορούμε να λειτουργήσουμε. Έχει

Διαβάστε περισσότερα

Δημήτρης Ρώσσης, Φάνη Στυλιανίδου Ελληνογερμανική Αγωγή. http://www.creative-little-scientists.eu

Δημήτρης Ρώσσης, Φάνη Στυλιανίδου Ελληνογερμανική Αγωγή. http://www.creative-little-scientists.eu Τι έχουμε μάθει για την προώθηση της Δημιουργικότητας μέσα από τις Φυσικές Επιστήμες και τα Μαθηματικά στην Ελληνική Προσχολική και Πρώτη Σχολική Ηλικία; Ευρήματα για την εκπαίδευση στην Ελλάδα από το

Διαβάστε περισσότερα

Eκπαίδευση» ΠΡΟΤΑΣΗ ΝΟΜΟΥ. «Νέο Λύκειο και σύστημα πρόσβασης στην Tριτοβάθμια. Άρθρο 1. Νέο Λύκειο

Eκπαίδευση» ΠΡΟΤΑΣΗ ΝΟΜΟΥ. «Νέο Λύκειο και σύστημα πρόσβασης στην Tριτοβάθμια. Άρθρο 1. Νέο Λύκειο ΠΡΟΤΑΣΗ ΝΟΜΟΥ «Νέο Λύκειο και σύστημα πρόσβασης στην Tριτοβάθμια Eκπαίδευση» Άρθρο 1 Νέο Λύκειο 1. Από το σχολικό έτος 2013-2014 καθιερώνεται ο θεσμός του Νέου Λυκείου και αρχίζει σταδιακά η εφαρμογή του

Διαβάστε περισσότερα

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32)

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Διάλεξη 6 Μηχανισμοί επεξεργασίας οπτικού σήματος Οι άλλες αισθήσεις Πέτρος Ρούσσος Η αντιληπτική πλάνη του πλέγματος Hermann 1 Πλάγια αναστολή Η πλάγια αναστολή (lateral inhibition)

Διαβάστε περισσότερα

"Ερευνώ και Ανακαλύπτω" την ΗλεκτροΜαγνητική Επαγωγή στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση Από τον Ηλεκτρισμό στο Μαγνητισμό, από το Μαγνητισμό στον Ηλεκτρισμό

Ερευνώ και Ανακαλύπτω την ΗλεκτροΜαγνητική Επαγωγή στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση Από τον Ηλεκτρισμό στο Μαγνητισμό, από το Μαγνητισμό στον Ηλεκτρισμό ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΝΕΕΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΕΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΡΑΚΤΙΚΑ 5 ου ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΥ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ, ΤΕΥΧΟΣ Α ΣΥΜΠΟΣΙΟ / ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ: Πρωτοβάθμια Εκπ-Παίδευση στις-με τις Φυσικές επιστήμες - H Βέλτιστη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) Πέτρος Ρούσσος ΔΙΑΛΕΞΗ 2 Σημαντικές ημερομηνίες και πρόσωπα στην ιστορία της Ψυχολογίας 350 π.χ. 320 π.χ 400 μ.χ. 1500 μ.χ. 1650 μ.χ. 1651 μ.χ. Ο Πλάτων προωθεί την έννοια

Διαβάστε περισσότερα

I. ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ. math-gr

I. ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ. math-gr I ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ i e ΜΕΡΟΣ Ι ΟΡΙΣΜΟΣ - ΒΑΣΙΚΕΣ ΠΡΑΞΕΙΣ Α Ορισμός Ο ορισμός του συνόλου των Μιγαδικών αριθμών (C) βασίζεται στις εξής παραδοχές: Υπάρχει ένας αριθμός i για τον οποίο ισχύει i Το σύνολο

Διαβάστε περισσότερα

Η σταδιακή ανάπτυξη της δοµής του, ήταν και το µοντέλο για όλα τα πρώτα ανάλογα εργαστήρια του Θεοδώρου, τα οποία κινούνταν σε αυτήν την θεµατική.

Η σταδιακή ανάπτυξη της δοµής του, ήταν και το µοντέλο για όλα τα πρώτα ανάλογα εργαστήρια του Θεοδώρου, τα οποία κινούνταν σε αυτήν την θεµατική. ΠΟΛΥΤΕΧΝΟ από το 2000 µέχρι σήµερα ένα εργαστήρι σκηνικής έκφρασης και δηµιουργίας, ή µια πρόταση ασκήσεων δηµιουργικής φαντασίας -------------------------------------------- (α) αντικείµενο και ιστορικό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Μαθηματικά (Άλγεβρα - Γεωμετρία) Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α, Β ΤΑΞΕΙΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α ΤΑΞΗ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΠΑΛ ΚΕΝΤΡΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

Δραστηριότητες γραμματισμού: Σχεδιασμός

Δραστηριότητες γραμματισμού: Σχεδιασμός Δραστηριότητες γραμματισμού: Σχεδιασμός Αφροδίτη Οικονόμου Νηπιαγωγός afoikon@uth.gr Μαρία Παπαδοπούλου Αν. Καθηγήτρια, Π.Τ.Π.Ε., Π.Θ. mariapap@uth.gr Η παρουσίαση αναπτύχθηκε για την πλατφόρμα Ταξίδι

Διαβάστε περισσότερα

Συνήθεις διαφορικές εξισώσεις προβλήματα οριακών τιμών

Συνήθεις διαφορικές εξισώσεις προβλήματα οριακών τιμών Συνήθεις διαφορικές εξισώσεις προβλήματα οριακών τιμών Οι παρούσες σημειώσεις αποτελούν βοήθημα στο μάθημα Αριθμητικές Μέθοδοι του 5 ου εξαμήνου του ΤΜΜ ημήτρης Βαλουγεώργης Καθηγητής Εργαστήριο Φυσικών

Διαβάστε περισσότερα

Οξέα (Π. ΤΟΦΗ) Ποια υγρά επηρεάζουν μέρη του σώματος;

Οξέα (Π. ΤΟΦΗ) Ποια υγρά επηρεάζουν μέρη του σώματος; Σύντομη Περιγραφή Διερεύνησης Οξέα (Π. ΤΟΦΗ) Ποια υγρά επηρεάζουν μέρη του σώματος; Στόχος της διερεύνησης ήταν να διαφανεί το αν κάποια υγρά επηρεάζουν μέρη του σώματός μας. Αρχικά, θελήσαμε να διερευνήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

Σύναψη µεταξύ της απόληξης του νευράξονα ενός νευρώνα και του δενδρίτη ενός άλλου νευρώνα.

Σύναψη µεταξύ της απόληξης του νευράξονα ενός νευρώνα και του δενδρίτη ενός άλλου νευρώνα. ΟΙ ΝΕΥΡΩΝΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΟΥΝ ΜΕΣΩ ΤΗΣ ΣΥΝΑΨΗΣ Άντα Μητσάκου Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήµιο Πατρών Γνωρίζουµε ότι είµαστε ικανοί να εκτελούµε σύνθετες νοητικές διεργασίες εξαιτίας της

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΥ ΔΙΑΔΙΔΕΤΑΙ ΤΟ ΦΩΣ

ΠΟΥ ΔΙΑΔΙΔΕΤΑΙ ΤΟ ΦΩΣ 1 ΦΩΣ Στο μικρόκοσμο θεωρούμε ότι το φως έχει δυο μορφές. Άλλοτε το αντιμετωπίζουμε με τη μορφή σωματιδίων που ονομάζουμε φωτόνια. Τα φωτόνια δεν έχουν μάζα αλλά μόνον ενέργεια. Άλλοτε πάλι αντιμετωπίζουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ. Α1. Η επίδραση του Ευρωπαϊκού Ρομαντισμού είναι πρόδηλη στο έργο του

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ. Α1. Η επίδραση του Ευρωπαϊκού Ρομαντισμού είναι πρόδηλη στο έργο του ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Α1. Η επίδραση του Ευρωπαϊκού Ρομαντισμού είναι πρόδηλη στο έργο του Σολωμού. Το μεταφυσικό στοιχείο εντοπίζεται λόγου χάρη στο στίχο 54 όπου ανιχνεύουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΜΟΡΙΑΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ και ΒΙΟΪΑΤΡΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ. http://www.imibe.gr info@imibe.gr

ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΜΟΡΙΑΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ και ΒΙΟΪΑΤΡΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ. http://www.imibe.gr info@imibe.gr ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΜΟΡΙΑΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ και ΒΙΟΪΑΤΡΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ http://www.imibe.gr info@imibe.gr Άννα Παγοροπούλου Επικ. Καθηγήτρια Ψυχολογίας Φιλοσοφική Σχολή Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών Η σημερινή

Διαβάστε περισσότερα

Διοίκηση Επιχειρήσεων

Διοίκηση Επιχειρήσεων 10 η Εισήγηση Δημιουργικότητα - Καινοτομία 1 1.Εισαγωγή στη Δημιουργικότητα και την Καινοτομία 2.Δημιουργικό Μάνατζμεντ 3.Καινοτομικό μάνατζμεντ 4.Παραδείγματα δημιουργικότητας και καινοτομίας 2 Δημιουργικότητα

Διαβάστε περισσότερα

Μοριακή Φασματοσκοπία I. Παραδόσεις μαθήματος Θ. Λαζαρίδης

Μοριακή Φασματοσκοπία I. Παραδόσεις μαθήματος Θ. Λαζαρίδης Μοριακή Φασματοσκοπία I Παραδόσεις μαθήματος Θ. Λαζαρίδης 2 Τι μελετά η μοριακή φασματοσκοπία; Η μοριακή φασματοσκοπία μελετά την αλληλεπίδραση των μορίων με την ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία Από τη μελέτη

Διαβάστε περισσότερα

Στατιστική Ι (ΨΥΧ-1202) Διάλεξη 7. Στατιστικός έλεγχος υποθέσεων

Στατιστική Ι (ΨΥΧ-1202) Διάλεξη 7. Στατιστικός έλεγχος υποθέσεων (ΨΥΧ-1202) Λεωνίδας Α. Ζαμπετάκης Β.Sc., M.Env.Eng., M.Ind.Eng., D.Eng. Εmail: statisticsuoc@gmail.com Διαλέξεις: ftp://ftp.soc.uoc.gr/psycho/zampetakis/ Διάλεξη 7 Στατιστικός έλεγχος υποθέσεων ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.)

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΔΡΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ (Π.Ι.Ε.)

Διαβάστε περισσότερα

Να φύγει ο Ευκλείδης;

Να φύγει ο Ευκλείδης; Να φύγει ο Ευκλείδης; Σωτήρης Ζωιτσάκος Βαρβάκειο Λύκειο Μαθηματικά στα ΠΠΛ Αθήνα 2014 Εισαγωγικά Dieudonné: «Να φύγει ο Ευκλείδης». Douglas Quadling: «Ο Ευκλείδης έχει φύγει, αλλά στο κενό που άφησε πίσω

Διαβάστε περισσότερα

Οι μεγάλες εξισώσεις....όχι μόνο σωστές αλλά και ωραίες...

Οι μεγάλες εξισώσεις....όχι μόνο σωστές αλλά και ωραίες... Οι μεγάλες εξισώσεις. {...όχι μόνο σωστές αλλά και ωραίες... Ερευνητική εργασία μαθητών της Β λυκείου. E = mc 2 Στοιχεία ταυτότητας: Ε: ενέργεια (joule) m: μάζα (kg) c: ταχύτητα του φωτός στο κενό (m/s)

Διαβάστε περισσότερα

Η μουσική ως ενέργεια και ως σύμβολο. Ernst Kurth (1886-1946) Susanne Langer (1895-1985)

Η μουσική ως ενέργεια και ως σύμβολο. Ernst Kurth (1886-1946) Susanne Langer (1895-1985) Η μουσική ως ενέργεια και ως σύμβολο Ernst Kurth (1886-1946) Susanne Langer (1895-1985) Επιρροές και βασική θέση της «ενεργητικής θεωρίας» του Kurth O μουσικολόγος E. Kurth διαμόρφωσε την «ενεργητική»

Διαβάστε περισσότερα

«ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ» Μάθημα 1 «Μία πρώτη γνωριμία με την εκπαιδευτική έρευνα»

«ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ» Μάθημα 1 «Μία πρώτη γνωριμία με την εκπαιδευτική έρευνα» «ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ» Μάθημα 1 «Μία πρώτη γνωριμία με την εκπαιδευτική έρευνα» Τα θέματά μας Γιατί «μεθοδολογία εκπαιδευτικής έρευνας» για εσάς; Ποιους τομείς είναι δυνατόν

Διαβάστε περισσότερα

Η καμπύλωση του χώρου-θεωρία της σχετικότητας

Η καμπύλωση του χώρου-θεωρία της σχετικότητας Η καμπύλωση του χώρου-θεωρία της σχετικότητας Σύμφωνα με τη Γενική Θεωρία της Σχετικότητας που διατύπωσε ο Αϊνστάιν, το βαρυτικό πεδίο κάθε μάζας δημιουργεί μια καμπύλωση στον χώρο (μάλιστα στον χωροχρόνο),

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis)

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 23 ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΕΙΣΑΓΩΓΗ Έχοντας παρουσιάσει τις βασικές έννοιες των ελέγχων υποθέσεων, θα ήταν, ίσως, χρήσιμο να αναφερθούμε σε μια άλλη περιοχή στατιστικής συμπερασματολογίας

Διαβάστε περισσότερα

α. η παροχή γενικής παιδείας, β. η καλλιέργεια των δεξιοτήτων του μαθητή και η ανάδειξη των

α. η παροχή γενικής παιδείας, β. η καλλιέργεια των δεξιοτήτων του μαθητή και η ανάδειξη των ΔΕΠΠΣ ΑΠΣ ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ α. η παροχή γενικής παιδείας, β. η καλλιέργεια των δεξιοτήτων του μαθητή και η ανάδειξη των ενδιαφερόντων του, γ. η εξασφάλιση ίσων ευκαιριών και δυνατοτήτων μάθησης

Διαβάστε περισσότερα