БИОФИЗИКА Термодинамика. Доцент Др. Томислав Станковски

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "БИОФИЗИКА Термодинамика. Доцент Др. Томислав Станковски"

Transcript

1 БИОФИЗИКА Термодинамика Доцент Др. Томислав Станковски За интерна употреба за потребите на предметот Биофизика Катедра за Медицинска Физика Медицински Факултет Универзитет Св. Кирил и Методиj, Скопjе Септември 2015

2 2 0.1 Термодинамика Системите (телата) се состоjат од огромен броj атоми, молекули и други структурни единки. Во даден момент тие изведуваат сложено, некоординирано движење. За да се проучат поjавите во ваквите системи, можни се два основни приоди: 1. Термодинамички што произлегува од основните експериментални закони што овде добиле назив термодинамички принципи. При ваквиот приод не е потребно да се знае внатрешната структура на системот и 2. Молекуларно-кинетички (статистички) што се заснива на претставата за молекуларната градба на супстанциjата. Со помош на теориjата на вероjатност што е применлива на системи со голем броj структурни единки, можно е да се воспостават одредени закономерности на таквиот систем. Термодинамиката е дел од физиката што ги проучува енергетските трансформации во сложените системи, при што како мерка за размена на енергиjата се користат топлинските процеси. Деjноста на живиот организам е поврзана со трансформациjа на енергиjата од еден во друг вид, при што е присутен процесот на размена помеѓу живиот систем и околната средина. Во општ случаj термодинамиката jа има оваа поделба: рамнотежна термодинамика што ги проучува оние системи што се во рамнотежа или се стремат кон таква состоjба и нерамнотежна термодинамика коjа што има особена улога во биолошките системи. Систем коj со своjата околина разменува супстанциjа и енергиjа е наречен термодинамички отворен систем, коj во суштина е и неавтономен систем. Сите биолошки системи припаѓаат на оваа група. Ако системот со своjата околина не разменува супстанциjа и енергиjа е наречен изолиран. Во општ случаj состоjбата на термодинамичкиот систем е определена од макроскопските параметри: притисокот p, волуменот V, густината ρ и температурата T. Квазистационарен процес е премин на системот од една во друга состоjба преку низа рамнотежни состоjби. Реален процес, коj е многу бавен, се смета за

3 3 рамнотежен. Бескраjно бавните процеси се сметаат за рамнотежни процеси Прв принцип на термодинамиката Со овоj принцип се потврдува дека вкупната енергиjа на материjалниот систем останува константна, независно од промените што ги претрпува системот. До промена на енергиjата на системот доаѓа само при размена со околната средина. Овоj принцип е во согласност со законот за одржување на енергиjата. Со овоj закон може да се определи внатрешната енергиjа на системот ако се познати вредностите на енергиjата што jа добива и оддава испитуваниот систем. Под внатрешна енергиjа на системот се подразбира вкупната сума на различните видови енергии (механичка, осмотска, топлинска, хемиска, електрична,...). Количеството топлина Q што се предава на еден систем се троши за промена на внатрешната енергиjа U на системот и за работа А што системот jа врши против деjството на надворешните сили. Врската меѓу тие величини jа дава првиот принцип на термодинамиката: Q = U + A, каде што промената на внатрешната енергиjа U е зададена со разликата од вредностите на внатрешната енергиjа во краjната и почетната состоjба: U = U 2 U 1. Количеството топлина Q како и работата А се функции од самиот процес, а не од состоjбата на системот. И двете величини не можат да се изразат со некоj параметар на конечната и почетната состоjба, затоа во формулата за Q тие се запишани без знакот. Но, за мали вредности на Q и А и мали промени на U, може да се користат исти ознаки за промената; така првиот закон на термодинамиката може да се запише: dq = du + da. Од првиот закон за термодинамика постоjат пет значаjни последици и импликации: 1. Каj изобарните процеси (константен притисок), волуменот се менува V, гасот се шири и врши работа против деjството на надворешните сили. Но, исто така доведената топлина се троши и за промена на внатрешната енергиjа на

4 4 системот, па првиот закон на термодинамиката за овие процеси го има овоj вид: dq = du + pdv. 2. Каj изотермните процеси температурата на гасот останува константна, du =0. Примената топлина се троши за вршење работа на системот: Q= A. Ако е тоа идеален гас за коj важи Клапеjроновата равенка pv = nrt, извршената работа ќе биде: A = nrt ln V 2 V Каj изохорните процеси волуменот на гасот не се менува, системот не врши работа, A = 0. Ако извршената работа е еднаква на нула, системот е механички затворен и целата топлина се троши за зголемување на внатрешната енергиjа. Тогаш првиот закон на термодинамиката гласи: Q = du = mc v T. Внатрешната енергиjа линеарно расте со температурата. 4. Каj адиабатските процеси нема топлинска размена, ( Q = 0), а извршената работа се одвива за сметка на промената на внатрешната енергиjа, таа се намалува, а системот се лади: du=-a. За адиабатските процеси важи законот на Поасон: T V γ 1 = const каде што γ е адиабатска константа на гасот. Од таму се заклучува дека при адиабатска експанзиjа на гасот доаѓа до смалување на неговата температура, а при адиабатска компресиjа, температурата се зголемува. 5. Ако системот не добива топлина од надвор и ако не jа менува своjата внатрешна енергиjа: Q = 0; du=0, тогаш и da=0. Во таков случаj, системот не може да врши работа против надворешните сили. Првиот закон на термодинамиката може и вака да дефинира и дека: Перпетуум мобиле од прв ред не е можно. Нека замислиме експеримент со идеален моноатомски гас во коj се одржува константен притисок, а волуменот се менува. Тоа може да се изведе во цилиндричен сад со подвижен клип како што е случаjот претставен на Слика 0.1. Со додавање на топлина Q од надвор со свеќата, температурата ќе се зголеми на и волуменот поради тоа ќе се прошири, а притисокот според предходните сознаниjа

5 5 Сл. 0.1: Експанзиjа на волуменот на гасот под деjство на топлина од свеќата. ќе си jа задржи своjата вредност. Промената на внатрешната енергиjа ќе зависи само од температурата. Но, додавањето на енергиjа се манифестира и преку вршење на работа на гасот, за покачување на клипот за одредена висина h нагоре. Тогаш волуменот на цилиндерот со напречен пресек Ѕ ќе се зголеми: V 2 V 1 = Sh. Употребената сила од страна на гасот за покачување на клипот е p 1 S. Во процесот на поместување на клипот за растоjание h работата за поместување е A=Fh, тогаш: A = p 1 Sh = p 1 (V 2 V 1 ). Од овде произлегува дека донесената топлина од надвор освен за зголемување на внатрешната енергиjа се употребува и за покачување на клипот односно за вршење на механичка работа. Издигнувањето на клипот на поголема височина според сликата придонесува да се зголеми потенциjалната енергиjа на системот за E p = mgh. Првиот принцип на термодинамиката не укажува на насоката на протекување на можните процеси: според него еднакво можен процес е преминот на топлина од потопло кон поладно тело и обратно. Но, секоjдневното искуство ни кажува друго вториов процес е невозможен. Затоа е потребен уште некоj принцип што ќе укаже кои процеси се повероjатни од другите.

6 Втор принцип на термодинамиката Молекуларните движења кои помеѓу другото се причина и за топлинските движења, се одликуваат со своjа сопствена неодреденост. Во рамките на класичната претстава за механичките движења, движењето на огромниот броj на молекули во даден систем не може егзактно да се пресмета. Системи со огромен броj на честици проjавуваат нови своjства, кои не можат да се окарактеризираат само со механичките состоjби. Освен различната местоположба молекулите имаат и различна брзина коjа може да биде прикажана само со помош на методите на вероjатност и статистиката. Со зголемување на броjот на честичките се менува и вероjатната состоjба во определен волумен. На пример ако разгледаме еден молекул во сад со волумен V идеално поделен на две половини, тогаш молекулот ќе се наjде или во првата или во втората половина од садот. Вероjатноста да се реализира состоjбата W 1 = W 2 = 1/2. Aко во истиот волумен наместо една се наjдат две молекули, со подеднаква вероjатност за нивната местоположба, тогаш вероjатната распределба ќе биде карактеризирана со четири можни различни состоjби:w 1 = W 2 = W 3 = W 4 = 1/4. Со понатамошно зголемување на состоjбата на броjот на честичките, уште помала ќе биде вероjатноста сите тие да се наjдат во едната половина од поделениот сад. Нека во сад е сместен гас коj во почетниот момент е затворен во едната половина на садот, а другата нека е сосема празна. Со отстранувањето на преградата молекулите од гасот започнуваат да го пополнуваат целиот простор. По пополнувањето, состоjбата на гасот е определена од условите во дадениот момент, а не од почетните услови, кои би биле карактеристични за многу други механички системи. За разлика од механичките движења, состоjбата на дадено количество гас при реалните процеси е неповратна. Разгледуваната макроскопска состоjба на гасот е определена од средните вредности на параметрите, кои се резултат од непрекината брза промена на блиски микроскопски состоjби, кои помеѓу себе се разликуваат со друга прераспределба на енергиjата на едни и исти молекули, во различни делови на волуменот. Броjот W на овие непрекинато променливи состоjби го карактеризира степенот на безредие на макроскопската состоjба на дадено количество на гас. Големината W

7 7 Сл. 0.2: Ентропиjа на тврдо тело и гас. во статистичката физика е позната под името термодинамичка вероjатност на дадена микросостоjба. Функциjата S што го карактеризира безредието на топлинското движење е наречена ентропиjа на системот; таа е пропорционална на природниот логаритам од термодинамичката вероjатност W: S = k ln W. Оваа формула е изведена од Л. Болцман а коефициентот k = J/К е Болцманова константа. Според молекуларно-кинетичката теориjа, ентропиjата може да се сфати како мерка за неподреденоста на честичките во ситемот. Според обjаснувањата на поимот ентропиjа, произлегува дека каj системите со поголема подреденост вредноста на ентропиjата е помала, и обратно. Подредениот многучестичен систем многу полесно преминува во неподреден, отколку обратното. Кога системот содржи огромен броj на честички кои се движат, ентропиjата е максимална, што одговара на максимална неподреденост. При намалување на волуменот на некоj гас, неговите молекули зафаќаат ce поподредени положби, а состоjбата одговара на подобра подреденост на системот - ентропиjата се намалува. На пример, при кондензациjа на гасот во течна состоjба, а потоа со втврднување на течноста, доаѓа до поголема подреденост на молекулите, а со тоа и до намалување на ентропиjата Слика 0.2. Во термодинамиката се сретнуваат поимите повратни и неповратни процеси. Ако термодинамички систем преминуваjќи низ различни состоjби, повторно се враќа во своjата првобитна состоjба се вели дека е извршен повратен процес. Во природата нема такви процеси. За да егзистира ваков процес механичките претворби треба да се одвиваат без триење, при што секоj пат се ослободува топлина. Затоа сите процеси каj кои има триење, отпор или нееластичен судир по своjата природа се

8 8 неповратни процеси. Сите биолошки процеси се неповратни. Искуствата со топлотните машини даваат можност за повеќе формулации на вториот термодинамички принцип. Неговата формулациjа е дадена од Клаузиус: Топлината сама од себе не може да премине од тело со пониска, кон тело со повисока температура. Друг облик на вториот принцип на термодинамиката е даден од Томсон: Не е можен таков периодичен процес, чиjшто единствен резултат би бил претварање на топлината во работа само како последица на ладење на едно тело или: Перпетуум мобиле од втор ред е невозможно. Во топлинските машини се врши работа за сметка на предадената топлина, но притоа дел од топлината мора да се предаде и на ладилникот. Коефициентот на корисно деjство на топлотните машини е претставен со односот на извршената работа и количеството на топлина добиена од греjачот: µ = A Q, односно според A = Q 1 Q 2 од каде следува следната нормализациjа: µ = Q 1 Q 2 Q 1. Кога системот се враќа во почетната состоjба тоа е тнр. кружен процес или циклус. Проучуваjќи карактеристичен кружен процес (што се состои од две изотерми и две адиабати) францускиот научник С. Карно покажал дека коефициентот на полезно деjство на систем од идеален гас (работна средина) кому се предава топлина од греjач при температура T 1, а потоа тоj предава топлина на ладилник при температура T 2 е еднаков на : µ = T 1 T 2 T Живиот организам како термодинамички систем Сите видови на енергиjа во организмот во краjна линиjа се претвараат во топлина. Топлината што не се користи за вршење на некоjа работа се зрачи (емитира) од организмот. Дифузионите процеси секоjпат се одвиваат од области со поголе-

9 9 ми кон области со помали концентрации, а топлината се предава од потоплото кон поладното тело. Температурен градиент во услови на термодинамичка рамнотежа не постои. Во согласност со вториот термодинамички принцип, во изолиран систем сите процеси се одвиваат во правец на намалување на градиентите, т.е. имаат тенденциjа на урамнотежнување. За биолошките процеси тоа е парадокс, затоа што биолошките системи се отворени системи кои со околината разменуваат енергиjа и супстанциjа. Тие можат да се проучуваат со помош на методите на нерамнотежна термодинамика. Ако биолошките системи се третираат просто како топлотни машини каде што за сметка на топлотната енергиjа се врши работа, би се добиле сосема нелогични заклучоци. Така на пример, ако се земе дека коефициентот на корисно деjство на мускулите е µ = 02, температурата T 1 = 37 0 С, тогаш температурата на средината T 2 = 0.8 T 1 = С. Земен е случаjот T 2 < T 1. Но, може да се земе дека температурата на средината е поголема од онаа на организмот T 2 > T 1 (што е можно особено во летни горештини). Во таков случаj би се добило T 2 = С, а на оваа температура сите ткива просто би се свариле. Се разбира, ова не се случува затоа што во биолошките системи не се одвива процес на директна претворба на топлинската, туку на хемиската енергиjа во механичка работа. Основни видови на работа што се вршат во живиот организам се: Хемиската работа се врши при разни хемиски реакции како на пример, синтеза на високомолекуларни од нискомолекуларни соединениjа. Синтезата на вакви соединениjа е поврзана со загуба на енергиjа поради што се врши работа. Механичката работа се врши за сметка на преместување на тела или органи со помош на механички сили. Тоа се обавува со помош на контракциjата и движењето на мускулите, во локомоторниот и другите системи. Осмотска работа се врши при пренесување на разни супстанции низ една или повеќе мембрани, од области со пониска, кон области со повисока концентрациjа. Овие процеси се реализираат со помош на специjален механизам за активен транспорт, со помош на дифузиони сили, при кои се поjавува загуба на енергиjа поради активноста на клетките. Електричната работа се врши при пренос на наелектризирани честички (jо-

10 10 ни) во електрично поле, при што се создава електричен потенциjал и електрична струjа. Во организмите електричната работа се користи при генерирање на биопотенциjали и спроведување на нервни надразнувања. Овоj тип на работа е карактеристичен каj одреден тип на животни кои имаат специjални органи за генерирање, прием или акумулациjа на електрична енергиjа. Слична е состоjбата и со организмитзе кои имаат способност за емитирање на светлина. Во продукциjата на светлинската енергиjа учествува и хемиската работа. Основен извор на енергиjа каj организмите при извршување на сите видови на работа е хемиската енергиjа од хранливите продукти коjа се издвоjува при процесите на варење. Сончевата енергиjа каj растениjата се трансформира при процесите на фотосинтезата. Истата енергиjа понатаму индиректно се користи од животните кои се хранат со растениjа. Енергиjата добиена од Сонцето и храната не може директно да се трансформира во други облици на енергиjа. Неопходни се посебни услови и процеси таа да се трансформира во: механичка, осмотска, електрична или некоj друг вид на енергиjа. При тоа многу важна улога има аденозин трифосфатот (АТФ), коj дифундираjќи во составните делови на клетките, се користи за извршување на сите видови на работа. Поради тоа АТФ е наречен универзално горивно средство на клетките. Во тек на целиот своj живот во организмот се создава енергиjа во вид на топлина. При непрекинато вршење на работа во организмот постоjано се создава примарна и секундарна топлина. Создавањето на секундарна топлина е пропорционално со активноста на ткивата.

11 Термометриjа Некое тело поседува внатрешна енергиjа коjа е збир од сите видови енергии кои зависат само од внатрешната состоjба на телата, а не и од нивната положба или движењето во однос на околните тела. Внатрешната енергиjа е во врска со температурата на телата, коjа е пропорционална со средната квадратна брзина на молекулите v 2. Според молекуларно-кинетичката теориjа, средната енергиjа е дадена со изразот: mv 2 = kt, каде k = R/N е Болцмановата константа. Молекуларно механичката енергиjа сама преминува од место со повисока кон место со пониска температура. На таков начин температурата може да се дефинира како физичка величина коjа дава можност да се определат брзините и насоката на протокот на молекуларно механичката енергиjа наречена уште и топлински проток. Според тоа, произлегува дека топлината е енергиjа коjа преминува од еден на друг обjект поради нивните температурни разлики. Количеството топлина кое треба да се даде или одземе од некое тело, за да му се промени температурата за 1 0 С се вика топлински капацитет (С) на тоа тело. Специфичен топлински капацитет е количество на топлина кое на маса од 1kg од некое тело jа променува температурата за 1 0 С. Ако со m се означи масата на телото, а со С специфичниот топлински капацитет, тогаш количеството топлина Q со коjа може да се промени температурата од t 1 на t 2 ќе биде: Q = Cm(t 2 t 1 ). Во Меѓународниот систем (SI) единица за количество топлина е 1J (Џул), што претставува мерка за енергиjата предадена од едно на друго тело низ топлински процес. Единица за специфичен топлински капацитет е J/(kgK). Уредите што служат за определување на специфичниот топлински капацитет се викаат калориметри. Слика 0.3 прикажува пример за процесот на калориметриjа. Со помош на електричен греjач се менува топлината во медиумот, а со мешалката се распоредува топлината насекаде низ медиумот. Со термометарот се отчитува топлината во медиумот, преку коjа се одрдува специфичниот топлински капа-

12 12 Сл. 0.3: Пример за калориметар. цитет. Во биомедицинските истражувања се користат тн. биокалориметри, каде цел биолошки организам (пр. мало животно) се поставува во една комора и со мерење на температурата во однос на друга комора, се одрдува специфичниот топлински капацитет. Термометри Термометри се уреди што се состоjат од осетлив елемент во коj се реализира термометриското своjство и мерен прибор (дилатометар, манометар, галванометар, потенциометар итн.). Во зависност од мерниот интервал на температури, наjраспространети се термометрите со течност, гасните термометри, отпорните термометри, термопари и пирометри. За мерење на температурата во медицината се користи живин термометар коj jа мери максималната температура на организмот Слика 0.4. Тоа е условено со неговата конструкциjа; резервоарот со жива е одделен од градуираната капилара со стеснување кое што не дозволува на живата при ладењето да се врати во резервоарот. Поради своjата економичност, лесно ракување и помали можности за повреда при користење, се повеќе се користат електронски термометри (всушност базирани на топлински електроелементи) Слика 0.4 или пак термометри базирани на ласерско Слика 0.4 зрачење кои се значително попрецизни и се користат при мерења на субjекти кои тешко може да се задржат стационарни при мерење како каj бебињата.

13 13 Сл. 0.4: Примери за живин (лево) и електронски (средина) и ласерски (десно) термометар. За мерење на температурата со голема точност (0,01 0 C) во мал интервал служи метастатички термометар составен од резервоар на течност и тенка капилара. Интервалот е само 5 0 C, но тоj може да се избере околу било кои температури. Ниските температури во последно време, имаат широка примена во медицината. Тоа особено се однесува на чувањето на одделни органи и ткива за трансплантациjа при што доволно долго се зачувани виталните функции на таквите органи. Криогената техника се користи за разрушување на израстоци итн. Пренос на ткиво во микрохирургиjата се врши со метални уреди на ниски температури итн. Криогената медицина, криотерапиjа, криохирургиjа се користат широко во современата медицина Топлоспроводност Телата со повисока температура оддаваат молекуларно-механичка енергиjа, коjа се прима од телата кои имаат пониска температура (или кога различни делови на едно тело имаат различна температура). Обратен процес не е можен. Топлоспроводноста се одвива без зебележливо движење (пренос) на материjата. Во теориjата на топлоспроводноста се воведува поимот топлински поток dq/dt што го претставува количеството внатрешна енергиjа што се пренесува во единица време. Топлински поток ќе постои само ако во телата постои температурен градиент dt/dx (однос на разликата на температурите T 1 и T 2 во две точки x 1 и x 2 и нивното меѓусебно растоjание) при што за мала разлика на x 1 и x 2 формално може да се смета дека dt dx = T 2 T 1 x 2 x 1.

14 14 За тврдите тела топлоспроводноста е дадена со законот на Фурие: dq dt = ks dt dx, каде што S е попречниот пресек на патот нормален на x оската, k е коефициентот на топлоспроводност коj зависи од физичките карактеристики на материjалот. Димензиjата на коефициентот k во SI -системот е W m 1 K 1. Карактеристични коефициенти на топлоспроводност Експериментално добиените вредности за k покажуваат дека топлопроводноста е различна: наjголема е каj металите, а наjмала каj гасовите. За бакарот на пример, k=380 W m 1 K 1, а за плута околу 0,043 W m 1 K 1. Дрвото, стаклото, тулите имаат мала топлоспроводност: затоа тие се основни градежни материjали. Топлоспроводноста на биолошките ткива е исто така мала, затоа кожата и масните ткива имаат улога на топлинска заштита. Мускулните ткива, крвта, лимфата, церебро-спиналната течност имаат топлопроводност блиска по вредност до онаа на водата. Човековата кожа во зависност од надразнувањата и местото има различна моќ на емисиjа на топлина. Оваа способност зависи од промената на брзината на циркулациjата на крвта или абнормални промени на процесите во некои клетки. Постоjат повеќе начини за определување на емисионата моќ на топлината од кожата на човечкиот организам. Термоскопиjата е еден од методите за следење на интензитетот на зрачење на топлина од различни точки на површината на човечкото тело. Зрачењето на човечкото тело се наоѓа во инфрацрвената област од електромагнетниот спектар и се состои од бранови со должини од 5-20µm, со максимален интензитет во подрачjе 9µm. Апсорпционата способност за топлина на човечкото тело изнесува 97% од апсорпционата способност на апсолутно црна површина. Испитувањата покажуваат дека зголемените физички и интелектуални активности придонесуваат за зголемување на емисиjата на топлина од организмите. Експериментално е утврдено дека човечкиот организам за 24 часа оддава на околната средина 7,1 kj топлина; така наликува на топлинска машина со коефициент

15 15 на корисно деjство од 13%. Остатокот од внесената енергиjа служи за одржување на броjни процеси во организмот. Топлината во човечкиот организам се пренесува преку движењето на крвта. Ако температурата на надворешната средина е пониска, човечкиот организам губи големо количество топлина (наjмногу преку респирациjата). Се смета дека човекот може да поднесе долна температурна граница на средината од С Основни гасни закони За проучување на гасната состоjба неопходно е воведување на поимот идеален гас: молекулите на гасот се претставени со материjални точки, а средното меѓусебно растоjание помеѓу нив е многу поголемо од нивните димензии. Поради тоа нивното заемнодеjство е занемарливо. Реалните гасови при незначителен притисок имаат блиски своjства до идеалните. Со зголемување на вредностите на притисокот, своjствата на реалниот гас се оддалечуваат од своjствата на идеалниот гас. Според тоа, при проучувањата идеалниот гас може да се користи како модел за проучување на реалниот гас. Состоjбата на гасот, во општ случаj се карактеризира со температурата T, волуменот V и притисокот p. Овие три величини се основните параметри на макроскопската состоjба на гасот. Тие се зависни меѓу себе и меѓу нив постои определена врска: F (p, V, T ) = 0. Релациjата со коjа се изразува функционалната зависност меѓу трите параметри се вика равенка на состоjбата на гасот. Во општ случаj, од трите параметри два можат да бидат дадени, а третиот од нив може да се определи. Притисокот на гасот е резултат од зголеменото удирање на молекулите во ѕидот на садот. Овие судири се зголемуваат или со зголемување на температурата на гасот, или со намалување на неговиот волумен (зголемување на густината). При вршење на промена на гасните параметри се вели дека се одвива гасен процес. Промената на состоjбата на гасот може да се следи кога еден од параметрите се одржува константен. Во тоj случаj станува збор за изопроцес. Во зависност од тоа коj параметар се одредува во однос на другите два параметри, се користат посебни физички закони.

16 16 Сл. 0.5: Ефект на климатска стаклена бавча Ефект на стаклена бавча и озонска обвивка Енергиjата што Земjата jа добива од Сонцето влегува во климатскиот систем и повторно се емитира како зрачење со поголеми бранови должини. За да се постигне стабилност на температурата на површината на Земjата, неопходно е да се воспостави рамнотежа помеѓу зрачењето што доаѓа на планетата и зрачењето што jа напушта. Во спротивно површината на Земjата ќе продолжи да се загрева или лади во зависност од односот на пристигната и емитираната енергиjа. Ефектот на стаклена бавча е искористен како модел за климатскиот систем на Земjата. Сончевата енергиjа навлегува во атмосферата на Земjата како зрачење главно од видливото и блиското инфрацрвено спектрално подрачjе Слика 0.5. Дел од тоа зрачење се рефлектира или апсорбира од атмосферата, но наjголем дел пристигнува до површината на Земjата. Пристигнатата енергиjа до земjината површина се претвора во топлина. Дел од неа се емитира назад во атмосферата како зрачење со поголема бранова должина. Молекулите на гасовите од замислената стаклена обвивка (CO 2, CH 4, H 2 O водената пареа), кои природно постоjат во тропосферата, го апсорбираат долгобрановото (топлинско) зрачење. Дел од топлинското зрачење излегува низ т.н. инфрацрвен прозорец за зрачења со бранова должина од 8-12 µm. Без стакленикот температурата на земjината тропосфера би била под нула (-15 0 С). Ефектот на стаклената бавча е природен феномен на коjшто се должи фактот што нашата планета е потопла за 33 0 С во однос на состоjба без стаклена бавча. Cо овоj

17 17 ефект се создадени можности погодни за живот. Во последната децениjа, концентрациjата на CO 2 и CH 4 во атмосферата значително се зголеми и со тоа е нарушен составот на озонскиот слоj коj jа сочинува озонската обвивка. Атмосферскиот озон O 3 е форма на елементарен кислород коj наместо вообичаените два има три атоми во своjот молекул. Озонот е исклучително редок во атмосферата и просечно на секои 10 милиони молекули доаѓаат по 3 молекули на озон. Кога сите озонски молекули би се натрупале на површината на земjата озонскиот слоj би имал дебелина од 3 mm. Иако сончевата ултравиолетова (UV) енергиjа постоjано произведува нов озон, постоечкиот озон континуирано е уништуван од низа каталитички реакции од страна на соединениjа кои содржат: O 2, N 2, H 2... Во 70-те години е покажано дека хлоро-флуоро-jаглеводородите, класа на широко користени и многу инертни (нерастворливи во вода) гасови по пат на конвекциjа се транспортираат во стратосферата и таму испуштаат слободен Cl коjшто го уништува O 3. Главна последица од смалувањето на озонскиот слоj е зголемување на ултравиолетовото зрачење В (UV-B) на површината на земjата. Како резултат од ова зголемување кое е дел од сончевото ултравиолетово зрачење покраj UV-А и UV-C, доаѓа до зголемен ризик за поjава на меланом - рак на кожа, катаракта на очите, оштетување на генетската ДНК, намалување на ефикасноста на имунолошкиот систем, нарушување на екосистемот (посебно на морскиот) итн. На местата каде што озонскиот слоj е смален или уништен има поjава позната како озонска дупка, доаѓа до зголемено присуство на УВ зрачењето. Од посебна загриженост е сè поголемото загревање на атмосферата и Земjината површина со штетна емисиjа на штетни загреани гасови. Овоj ефект се нарекува глобално затоплување и е директна последица од преголемото индустриско производство, зголемено загревање заради истото и испуштање на штетни гасови во атмосферата Физиолошко деjство на топлината врз организмите Живите организми имаат процеси кои се одвиваат во определен температурен интервал. При поголеми температури расте брзината со коjа се одвиваат биолошките и други процеси, се достигнува максимум и натамошното зголемување

18 18 на температурата доведува до прекинување на животните процеси. Посебна осетливост на температурата покажува jадрото на клетката. При температури 45 0 С настанува коагулациjа на клеточната протоплазма. Интензитетот на оддавање на топлина каj човекот зависи од: температурата на средината, влажноста, подвижноста, површинската температура, расположението, волуменот на просториjата и сл. Човекот во мирна лежечка состоjба ослободува 80W, при физичка работа (активност) W, а за максимална мускулна работа е измерена вредност од скоро 2000W. Ако активноста придонесува да се зголеми топлината (+ Q), тогаш станува збор за суфицит, а кога ќе се намали (- Q) за топлински дефицит. Со снижување на температурата биохемиските процеси се забавуваат, вискозноста расте, текот на физиолошките процеси се забавува. Високите или ниски температури доведуваат до промена на колоидната состоjба на протоплазмата што често доведува до оштетување на клетките. Сите ткива во организмот имаат соодветна топлоспроводност, што овозможува непрекинато пренесување на топлината кон површината на телото. Од друга страна непрекинатото движење на артериjалната крв во насока од внатре кон перифериjата, исто така обезбедува пренесување на значително количество на топлина по пат на конвекциjа. Како резултат на релативно малата топлоспроводност на ткивата, нивниот удел во пренесувањето на топлина по пат на топлоспроводност е мал во споредба со конвекциjата коjа го придружува течењето на крвта. Оддавање на топлина по пат на зрачење, конвекциjа и испарување се менува во зависност од активноста на организмот и околната температура. При температура на околниот воздух од 20 0 С, од топлопродукциjата во мирување по пат на зрачење се оддава 65%, со конвекциjа 15%, а преку испарување 20%. При зголемување на температурата на околниот воздух на 35 0 С, оддавањето на топлина преку зрачење и конвекциjа е скоро незабележливо. Во такви услови процесите на испарување од површината на телото и белите дробови jа намалуваат температурата и jа одржуваат во нормални граници. Истото се случува и при зголемена физичка активност. Пресметано е дека преку 1m 2 од кожата на човекот во нормални услови за 24 часа се оддаваат од kj топлина.

19 19 Испарувањето на водата од површината на кожата игра голема улога во топлинската размена меѓу организмот и околната средина. Ова може да се потврди и со големата вредност на специфичниот топлински капацитет на испарување на водата коj во нормални услови изнесува 2250 J/kg. Вкупното количество на топлина што се оддава од организмот зависи од површината на телото. Емпириски таа површина може да се пресмета според релациjата: P = 2 3 KM, каде со M е претставена масата на телото изразена во kg, а К е константа коjа за човечкото тело има вредност 12,3. Според тоа, се покажува дека ефективната површина, во зависност од положбата на телото, се движи помеѓу 50 и 80%, од геометриската површина.

Проф. д-р Ѓорѓи Тромбев ГРАДЕЖНА ФИЗИКА. Влажен воздух 3/22/2014

Проф. д-р Ѓорѓи Тромбев ГРАДЕЖНА ФИЗИКА. Влажен воздух 3/22/2014 Проф. д-р Ѓорѓи Тромбев ГРАДЕЖНА ФИЗИКА Влажен воздух 1 1 Влажен воздух Влажен воздух смеша од сув воздух и водена пареа Водената пареа во влажниот воздух е претежно во прегреана состојба идеален гас.

Διαβάστε περισσότερα

ГРАДЕЖНА ФИЗИКА Размена на топлина. проф. д-р Мери Цветковска

ГРАДЕЖНА ФИЗИКА Размена на топлина. проф. д-р Мери Цветковска ГРАДЕЖНА ФИЗИКА Размена на топлина Енергетска ефикасност Енергетски Обука за енергетски карактеристики контролори на згради Зошто се воведува??? Што се постигнува??? Намалена енергетска интензивност Загадување

Διαβάστε περισσότερα

37. РЕПУБЛИЧКИ НАТПРЕВАР ПО ФИЗИКА 2013 основни училишта 18 мај VII одделение (решенија на задачите)

37. РЕПУБЛИЧКИ НАТПРЕВАР ПО ФИЗИКА 2013 основни училишта 18 мај VII одделение (решенија на задачите) 37. РЕПУБЛИЧКИ НАТПРЕВАР ПО ФИЗИКА 03 основни училишта 8 мај 03 VII одделение (решенија на задачите) Задача. Во еден пакет хартија која вообичаено се користи за печатење, фотокопирање и сл. има N = 500

Διαβάστε περισσότερα

БИОФИЗИКА Биомеханика. Доцент Др. Томислав Станковски

БИОФИЗИКА Биомеханика. Доцент Др. Томислав Станковски БИОФИЗИКА Биомеханика Доцент Др. Томислав Станковски За интерна употреба за потребите на предметот Биофизика Катедра за Медицинска Физика Медицински Факултет Универзитет Св. Кирил и Методиj, Скопjе Септември

Διαβάστε περισσότερα

а) Определување кружна фреквенција на слободни пригушени осцилации ωd ωn = ω б) Определување периода на слободни пригушени осцилации

а) Определување кружна фреквенција на слободни пригушени осцилации ωd ωn = ω б) Определување периода на слободни пригушени осцилации Динамика и стабилност на конструкции Задача 5.7 За дадената армирано бетонска конструкција од задачата 5. и пресметаните динамички карактеристики: кружна фреквенција и периода на слободните непригушени

Διαβάστε περισσότερα

М-р Јасмина Буневска ОСНОВИ НА ПАТНОТО ИНЖЕНЕРСТВО

М-р Јасмина Буневска ОСНОВИ НА ПАТНОТО ИНЖЕНЕРСТВО УНИВЕРЗИТЕТ СВ. КЛИМЕНТ ОХРИДСКИ - БИТОЛА ТЕХНИЧКИ ФАКУЛТЕТ - БИТОЛА - Отсек за сообраќај и транспорт - ДОДИПЛОМСКИ СТУДИИ - ECTS М-р Јасмина Буневска ОСНОВИ НА ПАТНОТО ИНЖЕНЕРСТВО ПРИЛОГ ЗАДАЧИ ОД ОПРЕДЕЛУВАЊЕ

Διαβάστε περισσότερα

БИОФИЗИКА Биофизика на Флуиди. Доцент Др. Томислав Станковски

БИОФИЗИКА Биофизика на Флуиди. Доцент Др. Томислав Станковски БИОФИЗИКА Биофизика на Флуиди Доцент Др. Томислав Станковски За интерна употреба за потребите на предметот Биофизика Катедра за Медицинска Физика Медицински Факултет Универзитет Св. Кирил и Методиj, Скопjе

Διαβάστε περισσότερα

Решенија на задачите за I година LII РЕПУБЛИЧКИ НАТПРЕВАР ПО ФИЗИКА ЗА УЧЕНИЦИТЕ ОД СРЕДНИТЕ УЧИЛИШТА ВО РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА 16 мај 2009.

Решенија на задачите за I година LII РЕПУБЛИЧКИ НАТПРЕВАР ПО ФИЗИКА ЗА УЧЕНИЦИТЕ ОД СРЕДНИТЕ УЧИЛИШТА ВО РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА 16 мај 2009. LII РЕПУБЛИЧКИ НАТПРЕВАР ПО ФИЗИКА ЗА УЧЕНИЦИТЕ ОД СРЕДНИТЕ УЧИЛИШТА ВО РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА 16 мај 009 I година Задача 1. Топче се пушта да паѓа без почетна брзина од некоја висина над површината на земјата.

Διαβάστε περισσότερα

46. РЕГИОНАЛЕН НАТПРЕВАР ПО ФИЗИКА април III година. (решенија на задачите)

46. РЕГИОНАЛЕН НАТПРЕВАР ПО ФИЗИКА април III година. (решенија на задачите) 46. РЕГИОНАЛЕН НАТПРЕВАР ПО ФИЗИКА 3 април 3 III година (решенија на задачите) Задача. Хеликоптер спасува планинар во опасност, спуштајќи јаже со должина 5, и маса 8, kg до планинарот. Планинарот испраќа

Διαβάστε περισσότερα

56. РЕПУБЛИЧКИ НАТПРЕВАР ПО ФИЗИКА 2013 Скопје, 11 мај I година (решенија на задачите)

56. РЕПУБЛИЧКИ НАТПРЕВАР ПО ФИЗИКА 2013 Скопје, 11 мај I година (решенија на задачите) 56. РЕПУБЛИЧКИ НАТПРЕВАР ПО ФИЗИКА 03 Скопје, мај 03 I година (решенија на задачите) Задача. Експресен воз го поминал растојанието помеѓу две соседни станици, кое изнесува, 5 km, за време од 5 min. Во

Διαβάστε περισσότερα

Проф. д-р Ѓорѓи Тромбев ГРАДЕЖНА ФИЗИКА. Размена на топлина 3/22/2014

Проф. д-р Ѓорѓи Тромбев ГРАДЕЖНА ФИЗИКА. Размена на топлина 3/22/2014 Проф. д-р Ѓорѓи Тромбев ГРАДЕЖНА ФИЗИКА Размена на топлина 3//04 Вовед Размена на топлина, се редица појави кои се присутни и не пратат цело време во текот на нашето постоење. Фактички, размената на топлина

Διαβάστε περισσότερα

ЗАДАЧИ ЗА УВЕЖБУВАЊЕ НА ТЕМАТА ГЕОМЕТРИСКИ ТЕЛА 8 ОДД.

ЗАДАЧИ ЗА УВЕЖБУВАЊЕ НА ТЕМАТА ГЕОМЕТРИСКИ ТЕЛА 8 ОДД. ЗАДАЧИ ЗА УВЕЖБУВАЊЕ НА ТЕМАТА ГЕОМЕТРИСКИ ТЕЛА 8 ОДД. ВО ПРЕЗЕНТАЦИЈАТА ЌЕ ПРОСЛЕДИТЕ ЗАДАЧИ ЗА ПРЕСМЕТУВАЊЕ ПЛОШТИНА И ВОЛУМЕН НА ГЕОМЕТРИСКИТЕ ТЕЛА КОИ ГИ ИЗУЧУВАМЕ ВО ОСНОВНОТО ОБРАЗОВАНИЕ. СИТЕ ЗАДАЧИ

Διαβάστε περισσότερα

45 РЕГИОНАЛЕН НАТПРЕВАР ПО ФИЗИКА 2012 II година (решенија на задачите)

45 РЕГИОНАЛЕН НАТПРЕВАР ПО ФИЗИКА 2012 II година (решенија на задачите) 45 РЕГИОНАЛЕН НАТПРЕВАР ПО ФИЗИКА 1 II година (решенија на задачите) 1 Координатите на два точкасти полнежи q 1 = + 3 µ C и q = 4µ C, поставени во xy рамнината се: x 1 = 3, 5cm; y 1 =, 5cm и x = cm; y

Διαβάστε περισσότερα

ХЕМИСКА КИНЕТИКА. на хемиските реакции

ХЕМИСКА КИНЕТИКА. на хемиските реакции ХЕМИСКА КИНЕТИКА Наука која ја проучува брзината Наука која ја проучува брзината на хемиските реакции Познато: ЗАКОН ЗА ДЕЈСТВО НА МАСИ Guldberg-Vage-ов закон При константна температура (T=const) брзината

Διαβάστε περισσότερα

Ветерна енергија 3.1 Вовед

Ветерна енергија 3.1 Вовед 3 Ветерна енергија 3.1 Вовед Енергијата на ветерот е една од првите форми на енергија која ја користел човекот. Уште старите Египќани ја користеле за задвижување на своите бродови и ветерни мелници. Ваквиот

Διαβάστε περισσότερα

45 РЕГИОНАЛЕН НАТПРЕВАР ПО ФИЗИКА 2012 III година (решенија на задачите)

45 РЕГИОНАЛЕН НАТПРЕВАР ПО ФИЗИКА 2012 III година (решенија на задачите) 45 РЕГИОНАЛЕН НАТПРЕВАР ПО ФИЗИКА III година (решенија на задачите Рамнострана стаклена призма чиј агол при врвот е = 6 поставена е во положба на минимална девијација за жолтата светлина Светлината паѓа

Διαβάστε περισσότερα

ЛУШПИ МЕМБРАНСКА ТЕОРИЈА

ЛУШПИ МЕМБРАНСКА ТЕОРИЈА Вежби ЛУШПИ МЕМБРАНСКА ТЕОРИЈА РОТАЦИОНИ ЛУШПИ ТОВАРЕНИ СО РОТАЦИОНО СИМЕТРИЧЕН ТОВАР ОСНОВНИ ВИДОВИ РОТАЦИОНИ ЛУШПИ ЗАТВОРЕНИ ЛУШПИ ОТВОРЕНИ ЛУШПИ КОМБИНИРАНИ - СФЕРНИ - КОНУСНИ -ЦИЛИНДРИЧНИ - СФЕРНИ

Διαβάστε περισσότερα

Од точката С повлечени се тангенти кон кружницата. Одреди ја големината на AOB=?

Од точката С повлечени се тангенти кон кружницата. Одреди ја големината на AOB=? Задачи за вежби тест плоштина на многуаголник 8 одд На што е еднаков збирот на внатрешните агли кај n-аголник? 1. Одреди ја плоштината на паралелограмот, според податоците дадени на цртежот 2. 3. 4. P=?

Διαβάστε περισσότερα

MEHANIKA NA FLUIDI. IV semestar, 6 ECTS Вонр. проф. d-r Zoran Markov. 4-Mar-15 1

MEHANIKA NA FLUIDI. IV semestar, 6 ECTS Вонр. проф. d-r Zoran Markov. 4-Mar-15 1 MEHANIKA NA FLUIDI IV semestar, 6 ECTS Вонр. проф. d-r Zoran Markov 1 СОДРЖИНА 1. Вовед во механиката на флуидите 2. Статика на флуидите 3. Кинематика на струењата 4. Динамика на идеален флуид 5. Некои

Διαβάστε περισσότερα

ИЗБОР НА ЕНЕРГЕТСКИ ТРАНСФОРМАТОР ЗА МЕТАЛНА КОМПАКТНА ТРАФОСТАНИЦА

ИЗБОР НА ЕНЕРГЕТСКИ ТРАНСФОРМАТОР ЗА МЕТАЛНА КОМПАКТНА ТРАФОСТАНИЦА 8. СОВЕТУВАЊЕ Охрид, 22 24 септември Михаил Дигаловски Крсте Најденкоски Факултет за електротехника и информациски технологии, Скопје Тане Петров Бучим ДООЕЛ - Радовиш ИЗБОР НА ЕНЕРГЕТСКИ ТРАНСФОРМАТОР

Διαβάστε περισσότερα

II. Структура на атом, хемиски врски и енергетски ленти

II. Структура на атом, хемиски врски и енергетски ленти II. Структура на атом, хемиски врски и енергетски ленти II. Структура на атом, хемиски врски и енергетски ленти 1. Структура на атом 2. Јони 3. Термодинамика 3.1 Темодинамичка стабилност 3.2 Влијание на

Διαβάστε περισσότερα

Физичка хемија за фармацевти

Физичка хемија за фармацевти Добредојдовте на наставата по предметот Физичка хемија за фармацевти Проф.д-р Зоран Кавраковски Проф.д-р Руменка Петковска Доц.д-р Наталија Наков zoka@ff.ukim.edu.mk mk rupe@ff.ukim.edu.mk natalijan@ff.ukim.edu.mk

Διαβάστε περισσότερα

СИСТЕМ СО ТОПЛИНСКИ УРЕД КОЈ КОРИСТИ ОБНОВЛИВИ ИЗВОРИ НА ЕНЕРГИЈА

СИСТЕМ СО ТОПЛИНСКИ УРЕД КОЈ КОРИСТИ ОБНОВЛИВИ ИЗВОРИ НА ЕНЕРГИЈА 8. СОВЕТУВАЊЕ Охрид, 22 24 септември Никола Петковски Верка Георгиева Факултет за електротехника и информациски технологии - Скопје СИСТЕМ СО ТОПЛИНСКИ УРЕД КОЈ КОРИСТИ ОБНОВЛИВИ ИЗВОРИ НА ЕНЕРГИЈА КУСА

Διαβάστε περισσότερα

Практикум по неорганска хемија, применета во фармација

Практикум по неорганска хемија, применета во фармација Универзитет Св. Кирил и Методиј - Скопје Фармацевтски факултет, Скопје Институт за применета хемија и фармацевтски анализи Практикум по неорганска хемија, применета во фармација студиска програма Магистер

Διαβάστε περισσότερα

ШЕМИ ЗА РАСПОРЕДУВАЊЕ НА ПРОСТИТЕ БРОЕВИ

ШЕМИ ЗА РАСПОРЕДУВАЊЕ НА ПРОСТИТЕ БРОЕВИ МАТЕМАТИЧКИ ОМНИБУС, (07), 9 9 ШЕМИ ЗА РАСПОРЕДУВАЊЕ НА ПРОСТИТЕ БРОЕВИ Весна Целакоска-Јорданова Секој природен број поголем од што е делив самo со и сам со себе се вика прост број. Запишани во низа,

Διαβάστε περισσότερα

2. КАРАКТЕРИСТИКИ НА МЕРНИТЕ УРЕДИ

2. КАРАКТЕРИСТИКИ НА МЕРНИТЕ УРЕДИ . КАРАКТЕРИСТИКИ НА МЕРНИТЕ УРЕДИ Современата мерна техника располага со големо количество разнородни мерни уреди. Одделните видови мерни уреди имаат различни специфични својства, но и некои заеднички

Διαβάστε περισσότερα

Квантна теорија: Увод и принципи

Квантна теорија: Увод и принципи 243 Квантна теорија: Увод и принципи 8 Во ова поглавје се воведуваат некои од основните принципи на квантната механика. Првин се дава преглед на експерименталните резултати што довеле до надминување на

Διαβάστε περισσότερα

СОСТОЈБА НА МАТЕРИЈАТА. Проф. д-р Руменка Петковска

СОСТОЈБА НА МАТЕРИЈАТА. Проф. д-р Руменка Петковска СОСТОЈБА НА МАТЕРИЈАТА Проф. д-р Руменка Петковска ЧЕТИРИ СОСТОЈБИ НА МАТЕРИЈАТА Цврсто Гас Течност Плазма ФАКТОРИ ШТО ЈА ОДРЕДУВААТ СОСТОЈБАТА НА МАТЕРИЈАТА I. Кинетичката енергија на честиците II. Интермолекулски

Διαβάστε περισσότερα

БИОФИЗИКА Оптика. Доцент Др. Томислав Станковски

БИОФИЗИКА Оптика. Доцент Др. Томислав Станковски БИОФИЗИКА Оптика Доцент Др. Томислав Станковски За интерна употреба за потребите на предметот Биофизика Катедра за Медицинска Физика Медицински Факултет Универзитет Св. Кирил и Методиj, Скопjе Септември

Διαβάστε περισσότερα

ЗБИРКА ОДБРАНИ РЕШЕНИ ЗАДАЧИ ПО ФИЗИКА

ЗБИРКА ОДБРАНИ РЕШЕНИ ЗАДАЧИ ПО ФИЗИКА УНИВЕРЗИТЕТ "СВ КИРИЛ И МЕТОДИЈ" СКОПЈЕ ФАКУЛТЕТ ЗА ЕЛЕКТРОТЕХНИКА И ИНФОРМАЦИСКИ ТЕХНОЛОГИИ Верка Георгиева Христина Спасевска Маргарита Гиновска Ласко Баснарков Лихнида Стојановска-Георгиевска ЗБИРКА

Διαβάστε περισσότερα

РЕШЕНИЈА Државен натпревар 2017 ТЕОРИСКИ ПРОБЛЕМИ. K c. K c,2

РЕШЕНИЈА Државен натпревар 2017 ТЕОРИСКИ ПРОБЛЕМИ. K c. K c,2 РЕШЕНИЈА Државен натпревар 07 ЗА КОМИСИЈАТА Вкупно поени:_50 од теор: 5 од експ: 5_ Прегледал: М. Буклески, В. Ивановски ТЕОРИСКИ ПРОБЛЕМИ (Запишете го начинот на решавање и одговорот на предвиденото место

Διαβάστε περισσότερα

56. РЕПУБЛИЧКИ НАТПРЕВАР ПО ФИЗИКА 2013 Скопје, 11 мај IV година (решенија на задачите)

56. РЕПУБЛИЧКИ НАТПРЕВАР ПО ФИЗИКА 2013 Скопје, 11 мај IV година (решенија на задачите) 56. РЕПУБЛИЧКИ НАТПРЕВАР ПО ФИЗИКА 03 Скопје, мај 03 IV година (решенија на задачите) Задача. Птица со маса 500 лета во хоризонтален правец и не внимавајќи удира во вертикално поставена прачка на растојание

Διαβάστε περισσότερα

Деформабилни каркатеристики на бетонот

Деформабилни каркатеристики на бетонот УКИМ Градежен Факултет, Скопје Деформабилни каркатеристики на бетонот проф. д-р Тони Аранѓеловски Деформабилни карактеристики на бетонот Содржина: Деформации на бетонот под влијание на краткотрајни натоварувања

Διαβάστε περισσότερα

7.1 Деформациони карактеристики на материјалите

7.1 Деформациони карактеристики на материјалите 7. Механички особини Механичките особини на материјалите ја карактеризираат нивната способност да се спротистават на деформациите и разрушувањата предизвикани од дејството на надворешните сили, односно

Διαβάστε περισσότερα

5. ТЕХНИЧКИ И ТЕХНОЛОШКИ КАРАКТЕРИСТИКИ НА ОБРАБОТКАТА СО РЕЖЕЊЕ -1

5. ТЕХНИЧКИ И ТЕХНОЛОШКИ КАРАКТЕРИСТИКИ НА ОБРАБОТКАТА СО РЕЖЕЊЕ -1 5. ТЕХНИЧКИ И ТЕХНОЛОШКИ КАРАКТЕРИСТИКИ НА ОБРАБОТКАТА СО РЕЖЕЊЕ -1 5.1. ОБРАБОТУВАЧКИ СИСТЕМ И ПРОЦЕС ЗА ОБРАБОТКА СО РЕЖЕЊЕ 5.1.1. ОБРАБОТУВАЧКИ СИСТЕМ ЗА РЕЖЕЊЕ Обработувачкиот систем или системот за

Διαβάστε περισσότερα

Предизвици во моделирање

Предизвици во моделирање Предизвици во моделирање МОРА да постои компатибилност на јазлите од мрежата на КЕ на спојот на две површини Предизвици во моделирање Предизвици во моделирање Предизвици во моделирање Предизвици во моделирање

Διαβάστε περισσότερα

УНИВЕРЗИТЕТ СВ. КЛИМЕНТ ОХРИДСКИ ТЕХНИЧКИ ФАКУЛТЕТ БИТОЛА MAШИНСКИ ОТСЕК

УНИВЕРЗИТЕТ СВ. КЛИМЕНТ ОХРИДСКИ ТЕХНИЧКИ ФАКУЛТЕТ БИТОЛА MAШИНСКИ ОТСЕК УНИВЕРЗИТЕТ СВ. КЛИМЕНТ ОХРИДСКИ ТЕХНИЧКИ ФАКУЛТЕТ БИТОЛА MAШИНСКИ ОТСЕК ПРИМЕНА НА ОБНОВЛИВИТЕ ИЗВОРИ НА ЕНЕРГИЈА ЗА ПОЕФИКАСНО ПРОИЗВОДСТВО НА РИБИ ВО ЈП СТРЕЖЕВО - магистерски труд - Кандидат: Ментор:

Διαβάστε περισσότερα

Водич за аудиториски вежби по предметот Биофизика

Водич за аудиториски вежби по предметот Биофизика Универзитет Св. Кирил и Методиј Скопје Медицински Факултет Доцент Др. Томислав Станковски Асист. Мр. Душко Лукарски, спец.мед.нук.физ Водич за аудиториски вежби по предметот Биофизика Магистри по фармација

Διαβάστε περισσότερα

ИСКОРИСТУВАЊЕ НА ЕНЕРГИЈАТА НА ВЕТРОТ ВО ЗЕМЈОДЕЛСТВОТО. Проф. д-р Влатко Стоилков

ИСКОРИСТУВАЊЕ НА ЕНЕРГИЈАТА НА ВЕТРОТ ВО ЗЕМЈОДЕЛСТВОТО. Проф. д-р Влатко Стоилков ИСКОРИСТУВАЊЕ НА ЕНЕРГИЈАТА НА ВЕТРОТ ВО ЗЕМЈОДЕЛСТВОТО Проф. д-р Влатко Стоилков 1 Содржина 1. Вовед 4 1.1. Потреба од пристап кон електрична енергија 5 1.2. Главни проблеми во руралните средини 5 1.3.

Διαβάστε περισσότερα

Предавање 3. ПРОИЗВОДНИ ТЕХНОЛОГИИ Обработка со симнување материјал (режење) Машински факултет-скопје 2.4. ПРОЦЕСИ ВО ПРОИЗВОДНОТО ОПКРУЖУВАЊЕ

Предавање 3. ПРОИЗВОДНИ ТЕХНОЛОГИИ Обработка со симнување материјал (режење) Машински факултет-скопје 2.4. ПРОЦЕСИ ВО ПРОИЗВОДНОТО ОПКРУЖУВАЊЕ Предавање 3 ПРОИЗВОДНИ ТЕХНОЛОГИИ Обработка со симнување материјал (режење) Машински факултет-скопје 2.4. ПРОЦЕСИ ВО ПРОИЗВОДНОТО ОПКРУЖУВАЊЕ Во структурата на индустриските системи на различни нивоа се

Διαβάστε περισσότερα

У Н И В Е Р З И Т Е Т С В. К И Р И Л И М Е Т О Д И Ј В О С К О П Ј Е

У Н И В Е Р З И Т Е Т С В. К И Р И Л И М Е Т О Д И Ј В О С К О П Ј Е У Н И В Е Р З И Т Е Т С В. К И Р И Л И М Е Т О Д И Ј В О С К О П Ј Е А Р Х И Т Е К Т О Н С К И Ф А К У Л Т Е Т П Р И Н Ц И П И Н А С Т А Т И К А Т А Вонр. проф. д-р Ана Тромбева-Гаврилоска Вонр. проф.

Διαβάστε περισσότερα

АНАЛИЗА НА ПОСТОЕЧКАТА СОСТОЈБА НА ЕНЕРГЕТСКАТА ЕФИКАСНОСТ НА ЗГРАДИТЕ. Класични извори на енергија, водогрејникотли

АНАЛИЗА НА ПОСТОЕЧКАТА СОСТОЈБА НА ЕНЕРГЕТСКАТА ЕФИКАСНОСТ НА ЗГРАДИТЕ. Класични извори на енергија, водогрејникотли Обука за енергетски контролори АНАЛИЗА НА ПОСТОЕЧКАТА СОСТОЈБА НА ЕНЕРГЕТСКАТА ЕФИКАСНОСТ НА ЗГРАДИТЕ Класични извори на енергија, водогрејникотли Ристо В. Филкоски Универзитет Св. Кирил и Методиј Машински

Διαβάστε περισσότερα

ИНСТРУМЕНТАЛНИ МЕТОДИ ЗА АНАЛИЗА

ИНСТРУМЕНТАЛНИ МЕТОДИ ЗА АНАЛИЗА ИНСТРУМЕНТАЛНИ МЕТОДИ ЗА АНАЛИЗА интерна скрипта за студентите од УГД Штип Рубин Гулабоски Виолета Иванова Петропулос Универзитет Гоце Делчев-Штип, Штип, 2014 година 1 Вовед Инструменталните методи за

Διαβάστε περισσότερα

МЕХАНИКА 1 МЕХАНИКА 1

МЕХАНИКА 1 МЕХАНИКА 1 диј е ИКА Универзитет Св. Кирил и Методиј Универзитет Машински Св. факултет Кирил -и Скопје Методиј во Скопје Машински факултет 3М21ОМ01 ТЕХНИЧКА МЕХАНИКА професор: доц. д-р Виктор Гаврилоски 1. ВОВЕДНИ

Διαβάστε περισσότερα

Анализа на преодниот период на прекинувачите кај Н топологија на сериски резонантен конвертор при работа со уред за индукционо загревање

Анализа на преодниот период на прекинувачите кај Н топологија на сериски резонантен конвертор при работа со уред за индукционо загревање 7. СОВЕТУВАЊЕ Охрид, 2 4 октомври 2011 Гоце Стефанов Василија Шарац Дејан Милчевски Електротехнички факултет - Радовиш Љупчо Караџинов ФЕИТ - Скопје Анализа на преодниот период на прекинувачите кај Н топологија

Διαβάστε περισσότερα

Б И О Х Е М И Ј А. нерецензирана скрипта за студентите од Земјоделскиот факултет при Универзитетот Гоце Делчев во Штип

Б И О Х Е М И Ј А. нерецензирана скрипта за студентите од Земјоделскиот факултет при Универзитетот Гоце Делчев во Штип Б И О Х Е М И Ј А нерецензирана скрипта за студентите од Земјоделскиот факултет при Универзитетот Гоце Делчев во Штип Рубин Гулабоски Лилјана Колева Гудева Билјана Балабанова 0 Биохемија -Запамти: во биохемијата

Διαβάστε περισσότερα

Решенија на задачите за III година LII РЕПУБЛИЧКИ НАТПРЕВАР ПО ФИЗИКА ЗА УЧЕНИЦИТЕ ОД СРЕДНИТЕ УЧИЛИШТА ВО РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА 16 мај 2009

Решенија на задачите за III година LII РЕПУБЛИЧКИ НАТПРЕВАР ПО ФИЗИКА ЗА УЧЕНИЦИТЕ ОД СРЕДНИТЕ УЧИЛИШТА ВО РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА 16 мај 2009 LII РЕПУБЛИЧКИ НАТПРЕВАР ПО ФИЗИКА ЗА УЧЕНИЦИТЕ ОД СРЕДНИТЕ УЧИЛИШТА ВО РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА 6 мај 9 III година Задача. Микроскоп е составен од објектив со фокусно растојание, c и окулар со фокусно растојание,8c.

Διαβάστε περισσότερα

Бесмртноста на душата кај Платон (II)

Бесмртноста на душата кај Платон (II) Бесмртноста на душата кај Платон (II) Стефан Пановски Студент на институтот за класични студии noxdiaboli@yahoo.com 1. За деловите на душата За да зборуваме за бесмртноста на душата, најнапред мора да

Διαβάστε περισσότερα

Во трудот се истражува зависноста на загубите во хрватскиот електроенергетски систем од

Во трудот се истражува зависноста на загубите во хрватскиот електроенергетски систем од 8. СОВЕТУВАЊЕ Охрид, 22 24 септември Стипе Ќурлин Антун Андриќ ХОПС ОПТИМИЗАЦИЈА НА ЗАГУБИТЕ НА ПРЕНОСНАТА МРЕЖА ОД АСПЕКТ НА КРИТЕРИУМОТ НА МИНИМАЛНИ ЗАГУБИ НА АКТИВНА МОЌНОСТ СО ПРОМЕНА НА АГОЛОТ НА

Διαβάστε περισσότερα

Рекуперација на отпадна топлина од кондензатори кај индустриски ладилни постројки

Рекуперација на отпадна топлина од кондензатори кај индустриски ладилни постројки Униврезитет Св. Климент Охридски Битола Технички факултет - Битола Рекуперација на отпадна топлина од кондензатори кај индустриски ладилни постројки Магистерски труд Кандидат Сазданов Благој Ментор: Проф.

Διαβάστε περισσότερα

шифра: Филигран Истражувачки труд на тема: Анализа на мала хидроцентрала Брајчино 2

шифра: Филигран Истражувачки труд на тема: Анализа на мала хидроцентрала Брајчино 2 шифра: Филигран Истражувачки труд на тема: Анализа на мала хидроцентрала Брајчино 2 Битола, 2016 Содржина 1. Вовед... 2 2. Поделба на хидроцентрали... 3 2.1. Поделба на хидроцентрали според инсталирана

Διαβάστε περισσότερα

БРЗ ДИЗАЈН НА ПРОТОТИП НА УПРАВУВАЧ И ИЗРАБОТКА НА ДИНАМИЧКИ МОДЕЛ ЗА ТЕСТИРАЊЕ НА ХАРДВЕР ВО ЈАМКА НА БРЗИНСКИ СЕРВОМЕХАНИЗАМ

БРЗ ДИЗАЈН НА ПРОТОТИП НА УПРАВУВАЧ И ИЗРАБОТКА НА ДИНАМИЧКИ МОДЕЛ ЗА ТЕСТИРАЊЕ НА ХАРДВЕР ВО ЈАМКА НА БРЗИНСКИ СЕРВОМЕХАНИЗАМ УНИВЕРЗИТЕТ СВ. КЛИМЕНТ ОХРИДСКИ ТЕХНИЧКИ ФАКУЛТЕТ БИТОЛА Електротехнички отсек Александар Јуруковски БРЗ ДИЗАЈН НА ПРОТОТИП НА УПРАВУВАЧ И ИЗРАБОТКА НА ДИНАМИЧКИ МОДЕЛ ЗА ТЕСТИРАЊЕ НА ХАРДВЕР ВО ЈАМКА

Διαβάστε περισσότερα

ЗАШТЕДА НА ЕНЕРГИЈА СО ВЕНТИЛАТОРИТЕ ВО ЦЕНТРАЛНИОТ СИСТЕМ ЗА ЗАТОПЛУВАЊЕ ТОПЛИФИКАЦИЈА-ИСТОК - СКОПЈЕ

ЗАШТЕДА НА ЕНЕРГИЈА СО ВЕНТИЛАТОРИТЕ ВО ЦЕНТРАЛНИОТ СИСТЕМ ЗА ЗАТОПЛУВАЊЕ ТОПЛИФИКАЦИЈА-ИСТОК - СКОПЈЕ 6. СОВЕТУВАЊЕ Охрид, 4-6 октомври 2009 Иле Георгиев Македонски Телеком а.д. Скопје ЗАШТЕДА НА ЕНЕРГИЈА СО ВЕНТИЛАТОРИТЕ ВО ЦЕНТРАЛНИОТ СИСТЕМ ЗА ЗАТОПЛУВАЊЕ ТОПЛИФИКАЦИЈА-ИСТОК - СКОПЈЕ КУСА СОДРЖИНА Во

Διαβάστε περισσότερα

ОПТИЧКИ МЕТОДИ НА АНАЛИЗА

ОПТИЧКИ МЕТОДИ НА АНАЛИЗА ОПТИЧКИ МЕТОДИ НА АНАЛИЗА Оддел IV. Спектрохемиски анализи Поглавје 21. Спектроскопски методи на анализа Ског, Вест, Холер, Крауч, Аналитичка хемија Поглавје 10. Спектроскопски методи на анализа Харви,

Διαβάστε περισσότερα

УНИВЕРЗИТЕТ ГОЦЕ ДЕЛЧЕВ - ШТИП

УНИВЕРЗИТЕТ ГОЦЕ ДЕЛЧЕВ - ШТИП УНИВЕРЗИТЕТ ГОЦЕ ДЕЛЧЕВ - ШТИП ФАКУЛТЕТ ЗА ПРИРОДНИ И ТЕХНИЧКИ НАУКИ КАТЕДРА ЗА ГЕОЛОГИЈА И ГЕОФИЗИКА МАГИСТЕРСКИ ТРУД КОРЕЛАЦИЈА ПОМЕЃУ РЕАЛНАТА ГЕОЛОШКА СРЕДИНА И ГЕОЕЛЕКТРИЧНИОТ МОДЕЛ Ментор: Проф.

Διαβάστε περισσότερα

ПОДОБРУВАЊЕ НА КАРАКТЕРИСТИКИТЕ НА ИСПИТНА СТАНИЦА ЗА ТЕСТИРАЊЕ НА ЕНЕРГЕТСКИ ТРАНСФОРМАТОРИ

ПОДОБРУВАЊЕ НА КАРАКТЕРИСТИКИТЕ НА ИСПИТНА СТАНИЦА ЗА ТЕСТИРАЊЕ НА ЕНЕРГЕТСКИ ТРАНСФОРМАТОРИ 8. СОВЕТУВАЊЕ Охрид, 22 24 септември Љубомир Николоски Крсте Најденкоски Михаил Дигаловски Факултет за електротехника и информациски технологии, Скопје Зоран Трипуноски Раде Кончар - Скопје ПОДОБРУВАЊЕ

Διαβάστε περισσότερα

DEMOLITION OF BUILDINGS AND OTHER OBJECTS WITH EXPLOSIVES AND OTHER NONEXPLOSIVES MATERIALS

DEMOLITION OF BUILDINGS AND OTHER OBJECTS WITH EXPLOSIVES AND OTHER NONEXPLOSIVES MATERIALS Ристо Дамбов * РУШЕЊЕ НА ЗГРАДИ И ДРУГИ ГРАДЕЖНИ ОБЈЕКТИ СО ПОМОШ НА ЕКСПЛОЗИВНИ И НЕЕКСПЛОЗИВНИ МАТЕРИИ РЕЗИМЕ Во трудот се преставени основните параметри и начини за рушење на стари згради. Ќе се прикажат

Διαβάστε περισσότερα

6. СОВЕТУВАЊЕ. Охрид, 4-6 октомври 2009

6. СОВЕТУВАЊЕ. Охрид, 4-6 октомври 2009 6. СОВЕТУВАЊЕ Охрид, 4-6 октомври 009 м-р Методија Атанасовски Технички Факултет, Битола д-р Рубин Талески Факултет за Електротехника и Информациски Технологии, Скопје ИСТРАЖУВАЊЕ НА ЕФИКАСНОСТА НА МАРГИНАЛНИТЕ

Διαβάστε περισσότερα

КАРАКТЕРИСТИКИ НА АМБАЛАЖНИТЕ ФИЛМОВИ И ОБВИВКИ КОИШТО МОЖЕ ДА СЕ ЈАДАТ ЗА ПАКУВАЊЕ НА ХРАНА

КАРАКТЕРИСТИКИ НА АМБАЛАЖНИТЕ ФИЛМОВИ И ОБВИВКИ КОИШТО МОЖЕ ДА СЕ ЈАДАТ ЗА ПАКУВАЊЕ НА ХРАНА Journal of Agricultural, Food and Environmental Sciences UDC: 621.798.1:663.14.31 КАРАКТЕРИСТИКИ НА АМБАЛАЖНИТЕ ФИЛМОВИ И ОБВИВКИ КОИШТО МОЖЕ ДА СЕ ЈАДАТ ЗА ПАКУВАЊЕ НА ХРАНА Дијана Милосављева, Ленче

Διαβάστε περισσότερα

ПРИМЕНА НА СОФТВЕР СО ОТВОРЕН КОД ЗА МОДЕЛСКИ БАЗИРАНО ДИЗАЈНИРАЊЕ НА МЕХАТРОНИЧКИ СИСТЕМИ. Доцент д-р Гордана Јаневска

ПРИМЕНА НА СОФТВЕР СО ОТВОРЕН КОД ЗА МОДЕЛСКИ БАЗИРАНО ДИЗАЈНИРАЊЕ НА МЕХАТРОНИЧКИ СИСТЕМИ. Доцент д-р Гордана Јаневска ПРИМЕНА НА СОФТВЕР СО ОТВОРЕН КОД ЗА МОДЕЛСКИ БАЗИРАНО ДИЗАЈНИРАЊЕ НА МЕХАТРОНИЧКИ СИСТЕМИ AПСТРАКТ Доцент д-р Гордана Јаневска Технички факултет Битола, Универзитет Св.Климент Охридски - Битола Ул.Иво

Διαβάστε περισσότερα

БРЗ ДИЗАЈН НА ПРОТОТИП НА УПРАВУВАЧ И ИЗРАБОТКА НА ДИНАМИЧКИ МОДЕЛ ЗА ТЕСТИРАЊЕ НА ХАРДВЕР ВО ЈАМКА НА БРЗИНСКИ СЕРВОМЕХАНИЗАМ

БРЗ ДИЗАЈН НА ПРОТОТИП НА УПРАВУВАЧ И ИЗРАБОТКА НА ДИНАМИЧКИ МОДЕЛ ЗА ТЕСТИРАЊЕ НА ХАРДВЕР ВО ЈАМКА НА БРЗИНСКИ СЕРВОМЕХАНИЗАМ УНИВЕРЗИТЕТ СВ. КЛИМЕНТ ОХРИДСКИ БИТОЛА ТЕХНИЧКИ ФАКУЛТЕТ ЕЛЕКТРОТЕХНИЧКИ ОТСЕК МАГИСТЕРСКИ ТРУД БРЗ ДИЗАЈН НА ПРОТОТИП НА УПРАВУВАЧ И ИЗРАБОТКА НА ДИНАМИЧКИ МОДЕЛ ЗА ТЕСТИРАЊЕ НА ХАРДВЕР ВО ЈАМКА НА БРЗИНСКИ

Διαβάστε περισσότερα

Изомерија. Видови на изомерија

Изомерија. Видови на изомерија Изомерија Видови на изомерија Изомерија Изомери се соединенија кои имаат иста молекулска формула, а различни својства (физички и/или хемиски). Различните својства се должат на различната молекулска структура.

Διαβάστε περισσότερα

10.9 СОВРЕМЕНИ ЕЛЕКТРОДНИ МАТЕРИЈАЛИ ВО ВОДОРОДНАТА ЕКОНОМИЈА MODERN ELECTRODE MATERIALS IN HYDROGEN ECONOMY

10.9 СОВРЕМЕНИ ЕЛЕКТРОДНИ МАТЕРИЈАЛИ ВО ВОДОРОДНАТА ЕКОНОМИЈА MODERN ELECTRODE MATERIALS IN HYDROGEN ECONOMY 10.9 СОВРЕМЕНИ ЕЛЕКТРОДНИ МАТЕРИЈАЛИ ВО ВОДОРОДНАТА ЕКОНОМИЈА MODERN ELECTRODE MATERIALS IN HYDROGEN ECONOMY Перица Пауновиќ Универзитет Св. Кирил и Мeтодиј во Скопје, Технолошко-металуршки факултет, Скопје,

Διαβάστε περισσότερα

ОСНОВИ НА ДРВЕНИ КОНСТРУКЦИИ 3. СТАБИЛНОСТ НА КОНСТРУКТИВНИТЕ ЕЛЕМЕНТИ

ОСНОВИ НА ДРВЕНИ КОНСТРУКЦИИ 3. СТАБИЛНОСТ НА КОНСТРУКТИВНИТЕ ЕЛЕМЕНТИ ОСНОВИ НА ДРВЕНИ КОНСТРУКЦИИ 3. СТАБИЛНОСТ НА КОНСТРУКТИВНИТЕ ЕЛЕМЕНТИ Општо Елементите на дрвените конструкции мора да се пресметаат така да се докаже дека конструкцијата во целина со доволна сигурност

Διαβάστε περισσότερα

Универзитет Св. Кирил и Методиј -Скопје Факултет за електротехника и информациски технологии

Универзитет Св. Кирил и Методиј -Скопје Факултет за електротехника и информациски технологии Универзитет Св. Кирил и Методиј -Скопје Факултет за електротехника и информациски технологии А. Крколева, Р. Ачковски Упатство за работа со Excel Скопје, октомври 2008 г. ВОВЕД ВО EXCEL 1. Стартување на

Διαβάστε περισσότερα

ТЕХНИЧКО - ЕКОНОМСКО ИСКОРИСТУВАЊЕ НА СОНЧЕВАТА ЕНЕРГИЈА ВО СОВРЕМЕНИ УРБАНИ СРЕДИНИ СО ПРИМЕНА НА НАЈНОВИ ТЕХНИЧКИ И ТЕХНОЛОШКИ РЕШЕНИЈА

ТЕХНИЧКО - ЕКОНОМСКО ИСКОРИСТУВАЊЕ НА СОНЧЕВАТА ЕНЕРГИЈА ВО СОВРЕМЕНИ УРБАНИ СРЕДИНИ СО ПРИМЕНА НА НАЈНОВИ ТЕХНИЧКИ И ТЕХНОЛОШКИ РЕШЕНИЈА УНИВЕРЗИТЕТ СВ. КЛИМЕНТ ОХРИДСКИ - БИТОЛА ТЕХНИЧКИ ФАКУЛТЕТ - БИТОЛА МАШИНСКИ ОТСЕК Владо Петрушевски ТЕХНИЧКО - ЕКОНОМСКО ИСКОРИСТУВАЊЕ НА СОНЧЕВАТА ЕНЕРГИЈА ВО СОВРЕМЕНИ УРБАНИ СРЕДИНИ СО ПРИМЕНА НА

Διαβάστε περισσότερα

Технички факултет - Битола ЛАДИЛНА ТЕХНИКА

Технички факултет - Битола ЛАДИЛНА ТЕХНИКА Универзитет Св. Климент Охридски Технички факултет - Битола Проф. д-р Ѓорѓи Тромбев Проф. д-р Вангелче Митревски Вон проф. д-р Сања Поповска-Василевска ЛАДИЛНА ТЕХНИКА - ЦРТИ ОД ПРЕДАВАЊА - Работна верзија

Διαβάστε περισσότερα

СТУДИЈА НА РЕАЛЕН СЛУЧАЈ НА ВЛИЈАНИЕТО НА ДИСПЕРЗИРАНОТО ПРОИЗВОДСТВО ВРЗ СН ДИСТРИБУТИВНА МРЕЖА

СТУДИЈА НА РЕАЛЕН СЛУЧАЈ НА ВЛИЈАНИЕТО НА ДИСПЕРЗИРАНОТО ПРОИЗВОДСТВО ВРЗ СН ДИСТРИБУТИВНА МРЕЖА 6. СОВЕТУВАЊЕ Охрид, 4-6 октомври 2009 Методија Атанасовски Љупчо Трпезановски Технички Факултет, Битола СТУДИЈА НА РЕАЛЕН СЛУЧАЈ НА ВЛИЈАНИЕТО НА ДИСПЕРЗИРАНОТО ПРОИЗВОДСТВО ВРЗ СН ДИСТРИБУТИВНА МРЕЖА

Διαβάστε περισσότερα

Предавања доц. д-р Наташа Ристовска

Предавања доц. д-р Наташа Ристовска Предавања доц. д-р Наташа Ристовска Карбоксилните киселини добиени при хидролиза на мастите и маслата (липиди) се нарекуваат масни киселини. O O O CH 2 OCR R'COCH H 2 O O R'COH HOCH CH 2 OH HOCR CH 2 OCR"

Διαβάστε περισσότερα

ВОВЕД ВО НЕОРГАНСКАТА ХЕМИЈА

ВОВЕД ВО НЕОРГАНСКАТА ХЕМИЈА ВОВЕД ВО НЕОРГАНСКАТА ХЕМИЈА Проф. д-р Руменка Петковска Доц. д-р Лилјана Анастасова Институт за применета хемија и фармацевтски анализи, Фармацевтски факултет, УКИМ, Скопје Предмет на проучување на неорганската

Διαβάστε περισσότερα

Потешкотии при проучувањето на TCR (vs. BCR) Го нема во растворлива форма Афинитет и специфичност. Стекнат/вроден имунолошки одговор

Потешкотии при проучувањето на TCR (vs. BCR) Го нема во растворлива форма Афинитет и специфичност. Стекнат/вроден имунолошки одговор Потешкотии при проучувањето на TCR (vs. BCR) Го нема во растворлива форма Афинитет и специфичност IgT? Стекнат/вроден имунолошки одговор Препознавање на слободен антиген (директно поврзување)? Пр. LCM

Διαβάστε περισσότερα

Метали од 13-та група на елементи

Метали од 13-та група на елементи Метали од 13-та група на елементи (Al, Ga, In, Tl) Проф. д-р Руменка Петковска Доц. д-р Лилјана Анастасова Институт за применета хемија и фармацевтски анализи, Фармацевтски факултет, УКИМ, Скопје Метали

Διαβάστε περισσότερα

нумеричка анализа и симулација на преминување на возило преку вертикална препрека на пат

нумеричка анализа и симулација на преминување на возило преку вертикална препрека на пат нумеричка анализа и симулација на преминување на возило преку вертикална препрека на пат Елениор Николов, Митко Богданоски Катедра за воена логистика Воена академија Скопје, Р. Македонија elenior.nikolov@ugd.edu.mk

Διαβάστε περισσότερα

Анализа на профитабилноста на банките во Македонија

Анализа на профитабилноста на банките во Македонија Надица Илоска Анализа на профитабилноста на банките во Македонија АПСТРАКТ Целта на овој труд е да се истражат факторите кои влијаат на профитабилноста на банките, најпрво теоретски, а потоа да се направи

Διαβάστε περισσότερα

ВЛИЈАНИЕ НА ВИСОКОНАПОНСКИ ВОДОВИ ВРЗ ЗАЗЕМЈУВАЧКИОТ СИСТЕМ НА КАТОДНАТА ЗАШТИТА НА ЦЕВКОВОДИТЕ

ВЛИЈАНИЕ НА ВИСОКОНАПОНСКИ ВОДОВИ ВРЗ ЗАЗЕМЈУВАЧКИОТ СИСТЕМ НА КАТОДНАТА ЗАШТИТА НА ЦЕВКОВОДИТЕ ПЕТТО СОВЕТУВАЊЕ Охрид, 7 9 октомври 007 Владимир Талевски, дипл. ел. инж. ГА-МА А.Д. Систем оператор за пренос на природен гас Скопје Проф. д-р Мито Златаноски, дипл. ел. инж. Софија Николова, дипл. ел.

Διαβάστε περισσότερα

DRAFT ЗАДАЧИ ЗА ВЕЖБАЊЕ АКСИЈАЛНО НАПРЕГАЊЕ

DRAFT ЗАДАЧИ ЗА ВЕЖБАЊЕ АКСИЈАЛНО НАПРЕГАЊЕ Градежен факултет Скопје Катедра за Техничка механика и јакост на материјалите Предмет: Јакост на материјалите http://ktmjm.gf.ukim.edu.mk 27.11.2008 ЗАДАЧИ ЗА ВЕЖБАЊЕ АКСИЈАЛНО НАПРЕГАЊЕ 1. Апсолутно

Διαβάστε περισσότερα

Технички Факултет Битола. Талевски Николче

Технички Факултет Битола. Талевски Николче Универзитет Св. Климент Охридски - Битола Технички Факултет Битола Талевски Николче МЕТОДИ ЗА ОПРЕДЕЛУВАЊЕ НА ЕЛЕКТРОМАГНЕТНИТЕ КАРАКТЕРИСТИКИ И ПАРАМЕТРИТЕ НА АСИНХРОН МОТОР СО КАФЕЗЕН РОТОР, ВГРАДЕН

Διαβάστε περισσότερα

ОПТИЧКИ МЕТОДИ НА АНАЛИЗА Молекулска и атомска спектроскопија Примена

ОПТИЧКИ МЕТОДИ НА АНАЛИЗА Молекулска и атомска спектроскопија Примена Молекулска и атомска спектроскопија Примена Оддел IV. Спектрохемиски анализи Поглавје 23. Примена на молекулските и атомските спектроскопски методи Ског, Вест, Холер, Крауч, Аналитичка хемија Поглавје

Διαβάστε περισσότερα

ТЕХНИЧКА МЕХАНИКА 1. код: 312 ВОВЕД ВО ПРЕДМЕТОТ ОРГАНИЗАЦИЈА НА ПРЕДМЕТОТ ЦЕЛИ НА ПРЕДМЕТОТ ОСНОВНА ЛИТЕРАТУРА

ТЕХНИЧКА МЕХАНИКА 1. код: 312 ВОВЕД ВО ПРЕДМЕТОТ ОРГАНИЗАЦИЈА НА ПРЕДМЕТОТ ЦЕЛИ НА ПРЕДМЕТОТ ОСНОВНА ЛИТЕРАТУРА Универзитет Св. Кирил и Методиј Машински факултет - Скопје код: 1 ВОВЕД ВО ПРЕДМЕТОТ наставник: Кабинет: 07 Приемни термини: понеделник и вторник - 16 часот ЦЕЛИ НА ПРЕДМЕТОТ 1. изучување на услови за

Διαβάστε περισσότερα

МОДЕЛИРАЊЕ НА ПРЕОДНИ ПРОЦЕСИ ПРИ КОМУТАЦИИ СО MATLAB/Simulink

МОДЕЛИРАЊЕ НА ПРЕОДНИ ПРОЦЕСИ ПРИ КОМУТАЦИИ СО MATLAB/Simulink 6. СОВЕТУВАЊЕ Охрид, 4-6 октомври 2009 Александра Крколева Јовица Вулетиќ Јорданчо Ангелов Ристо Ачковски Факултет за електротехника и информациски технологии Скопје МОДЕЛИРАЊЕ НА ПРЕОДНИ ПРОЦЕСИ ПРИ КОМУТАЦИИ

Διαβάστε περισσότερα

ЛАМБЕРТОВА ФУНКЦИЈА ГРАФИК, ПРЕСМЕТКИ И ПРИМЕНА. Емилија Целакоска 1 1. ВОВЕД

ЛАМБЕРТОВА ФУНКЦИЈА ГРАФИК, ПРЕСМЕТКИ И ПРИМЕНА. Емилија Целакоска 1 1. ВОВЕД МАТЕМАТИЧКИ ОМНИБУС, 1 (2017), 33 43 ЛАМБЕРТОВА ФУНКЦИЈА ГРАФИК, ПРЕСМЕТКИ И ПРИМЕНА Емилија Целакоска 1 1. ВОВЕД Математичарите поретко слушнале за Јохан Хајнрих Ламберт (1728 1777) бидејќи неговиот придонес

Διαβάστε περισσότερα

Социјалните мрежи како алатка во процесот на управување со знаење

Социјалните мрежи како алатка во процесот на управување со знаење Универзитет Св. Климент Охридски Битола ФАКУЛТЕТ ЗА ИНФОРМАТИЧКИ И КОМУНИКАЦИСКИ ТЕХНОЛОГИИ БИТОЛА студиска програма по Инженерство и менаџмент на софтверски апликации Социјалните мрежи како алатка во

Διαβάστε περισσότερα

НЕКОИ АЛГОРИТМИ ЗА РЕШАВАЊЕ НА ЗАДАЧАТА НА ПАТУВАЧКИОТ ТРГОВЕЦ

НЕКОИ АЛГОРИТМИ ЗА РЕШАВАЊЕ НА ЗАДАЧАТА НА ПАТУВАЧКИОТ ТРГОВЕЦ МАТЕМАТИЧКИ ОМНИБУС, 1 (2017), 101 113 НЕКОИ АЛГОРИТМИ ЗА РЕШАВАЊЕ НА ЗАДАЧАТА НА ПАТУВАЧКИОТ ТРГОВЕЦ Ирена Стојковска 1 Задачата на патувачкиот трговец е комбинаторна оптимизациона задача со едноставна

Διαβάστε περισσότερα

УНИВЕРЗИТЕТ СВ. КИРИЛ И МЕТОДИЈ ГРАДЕЖЕН ФАКУЛТЕТ - СКОПЈЕ МАТЕРИЈАЛИ ГРАДЕЖНИ МАТЕРИЈАЛИ ГРА ДЕЖНИ. проф. д-р ТОДОРКА САМАРЏИОСКА

УНИВЕРЗИТЕТ СВ. КИРИЛ И МЕТОДИЈ ГРАДЕЖЕН ФАКУЛТЕТ - СКОПЈЕ МАТЕРИЈАЛИ ГРАДЕЖНИ МАТЕРИЈАЛИ ГРА ДЕЖНИ. проф. д-р ТОДОРКА САМАРЏИОСКА ГРА ДЕЖНИ МАТЕРИЈАЛИ проф. д-р ТОДОРКА САМАРЏИОСКА УНИВЕРЗИТЕТ СВ. КИРИЛ И МЕТОДИЈ ГРАДЕЖЕН ФАКУЛТЕТ - СКОПЈЕ ГРА ДЕЖНИ МАТЕРИЈАЛИ проф. д-р ТОДОРКА САМАРЏИОСКА УНИВЕРЗИТЕТ СВ. КИРИЛ И МЕТОДИЈ ГРАДЕЖЕН

Διαβάστε περισσότερα

Оценка на ефикасноста на македонските банки примена на пристапот на стохастичка граница

Оценка на ефикасноста на македонските банки примена на пристапот на стохастичка граница Народна банка на Република Македонија Работен материјал 2015 Оценка на ефикасноста на македонските банки примена на пристапот на стохастичка граница Михајло Васков, Петар Дебников, Неда Поповска - Камнар,

Διαβάστε περισσότερα

ПИСМЕН ИСПИТ АРМИРАНОБЕТОНСКИ КОНСТРУКЦИИ 1 БЕТОНСКИ КОНСТРУКЦИИ АРМИРАН БЕТОН

ПИСМЕН ИСПИТ АРМИРАНОБЕТОНСКИ КОНСТРУКЦИИ 1 БЕТОНСКИ КОНСТРУКЦИИ АРМИРАН БЕТОН ПИСМЕН ИСПИТ АРМИРАНОБЕТОНСКИ КОНСТРУКЦИИ 1 БЕТОНСКИ КОНСТРУКЦИИ АРМИРАН БЕТОН На скицата е прикажана конструкција на една настрешница покриена со челичен пластифициран лим со дебелина 0,8 mm. Рожниците

Διαβάστε περισσότερα

Приватноста како основно човеково право

Приватноста како основно човеково право Водич за ИКТ на - Бр. 3 Приватноста како основно човеково право На секој граѓанин му се гарантира почитување и заштита на приватноста на неговиот личен и семеен живот, на достоинството и угледот - Член

Διαβάστε περισσότερα

Елисавета Сарџоска 1 Виолета Арнаудова Институт за психологија, Филозофски факултет, Универзитет Св. Кирил и Методиј Скопје

Елисавета Сарџоска 1 Виолета Арнаудова Институт за психологија, Филозофски факултет, Универзитет Св. Кирил и Методиј Скопје Психологија: наука и практика, Vol I (1), 2015 УДК: 159.947.5-057.1:061.2 Изворен научен труд OРГАНИЗАЦИСКА КУЛТУРА И МОТИВАЦИЈА ЗА РАБОТА ВО ГРАЃАНСКИОТ СЕКТОР НА ВРАБОТЕНИ СО РАКОВОДНА И СО НЕРАКОВОДНА

Διαβάστε περισσότερα

Катаболизам на масни киселини. β-оксидација на масните киселини. Доц.д-р Наташа Ристовска

Катаболизам на масни киселини. β-оксидација на масните киселини. Доц.д-р Наташа Ристовска Катаболизам на масни киселини. β-оксидација на масните киселини Доц.д-р Наташа Ристовска Фази на оксидација на масни киселини Три фази: Фаза 1: оксидација на долговерижната масна киселина до ацетилни остатоци

Διαβάστε περισσότερα

СОДРЖИНА... Текстил. ЛЛД ЛЕПЕНО ЛАМЕЛИРАНО ДРВО Саемот за Мебел и Светло во Стокхолм. RW Machines лансираат нов независен бизнис од CoJet

СОДРЖИНА... Текстил. ЛЛД ЛЕПЕНО ЛАМЕЛИРАНО ДРВО Саемот за Мебел и Светло во Стокхолм. RW Machines лансираат нов независен бизнис од CoJet СОДРЖИНА... RW Machines лансираат нов независен бизнис од CoJet ПРИРОДНОЗАОБЛЕНИ ПАРКЕТИ ДВОЈНИ ПОДОВИ Текстил Енергетска ефикасност ЛЛД ЛЕПЕНО ЛАМЕЛИРАНО ДРВО Саемот за Мебел и Светло во Стокхолм ...

Διαβάστε περισσότερα

Министерство за образование и наука. Завршен извештај

Министерство за образование и наука. Завршен извештај 1 Министерство за образование и наука Завршен извештај Институција: ЕКО СОЛАР дoo Штип, претпријатие за производство и услуги Управител на институцијата дип.маш.инж. Зоран Трајков, ГЛАВЕН ИСТРАЖУВАЧ: проф.

Διαβάστε περισσότερα

Прирачник за наставниците по физика PhET Physics Education Technology Project

Прирачник за наставниците по физика PhET Physics Education Technology Project Прирачник за наставниците по физика PhET Physics Education Technology Project Доц. Д-р Оливер Зајков, Асс. М-р Боце Митревски Обработка: ПРИРОДНО-МАТЕМАТИЧКИ ФАКУЛТЕТ, Скопје Содржина Вовед... 3 За практичната

Διαβάστε περισσότερα

МЕХАНИЧКИ СВОЈСТВА НА ТЕКСТИЛНИ МАТЕРИЈАЛИ

МЕХАНИЧКИ СВОЈСТВА НА ТЕКСТИЛНИ МАТЕРИЈАЛИ УНИВЕРЗИТЕТ ГОЦЕ ДЕЛЧЕВ - ШТИП ТЕХНОЛОШКО-ТЕХНИЧКИ ФАКУЛТЕТ Д-р. Димко Димески Д-р. Винета Сребренкоска МЕХАНИЧКИ СВОЈСТВА НА ТЕКСТИЛНИ МАТЕРИЈАЛИ Штип. 2014 Димко Димески; Винета Сребренкоска МЕХАНИЧКИ

Διαβάστε περισσότερα

1. Вовед во енвиронментална информатика

1. Вовед во енвиронментална информатика 1. Вовед во енвиронментална информатика Енвиронменталната информатика е дел од применетата информатика и поддржува методи и процедури на информатичката техологија кои придонесуваат во анализата на податоци

Διαβάστε περισσότερα

АНАЛИТИЧКИ МЕТОД ЗА ПРЕСМЕТКА НА ДОВЕРЛИВОСТA НА ДИСТРИБУТИВНИTE СИСТЕМИ

АНАЛИТИЧКИ МЕТОД ЗА ПРЕСМЕТКА НА ДОВЕРЛИВОСТA НА ДИСТРИБУТИВНИTE СИСТЕМИ ЧЕТВРТО СОВЕТУВАЊЕ Охрид, 6 9 септември 004 д-р Ристо Ачковски, дипл ел инж Електротехнички факултет, Скопје Сашо Салтировски, дипл ел инж АД Електростопанство на Македонија, Скопје АНАЛИТИЧКИ МЕТОД ЗА

Διαβάστε περισσότερα

Биомолекули: Јаглехидрати

Биомолекули: Јаглехидрати Биомолекули: Јаглехидрати Класификација на моносхариди, Fisher-oви проекции, D и L шеќери, Конфигурација на алдози и кетози, Циклична структура на моносахаридите: пиранози и фуранози, Реакции на моносахариди,

Διαβάστε περισσότερα

Поим за гел хроматографија

Поим за гел хроматографија ГЕЛ ХРОМАТОГРАФИЈА Поим за гел хроматографија Синоними: Гел филтрирање Хроматографија на молекулски сита Гел-ексклузивна хроматографија Гел-пермеабилна хроматографија Разделување на молекулите според нивната

Διαβάστε περισσότερα

Годишен зборник 2014 Yearbook Факултет за информатика, Универзитет Гоце Делчев Штип Faculty of Computer Science, Goce Delcev University Stip

Годишен зборник 2014 Yearbook Факултет за информатика, Универзитет Гоце Делчев Штип Faculty of Computer Science, Goce Delcev University Stip 89 УНИВЕРЗИТЕТ ГОЦЕ ДЕЛЧЕВ ШТИП ФАКУЛТЕТ ЗА ИНФОРМАТИКА ГОДИШЕН ЗБОРНИК 204 YEARBOOK 204 ГОДИНА 3 ЈУНИ, 205 GOCE DELCEV UNIVERSITY STIP FACULTY OF COMPUTER SCIENCE VOLUME III Издавачки совет Проф. д-р

Διαβάστε περισσότερα

1.2. Сличност троуглова

1.2. Сличност троуглова математик за VIII разред основне школе.2. Сличност троуглова Учили смо и дефиницију подударности два троугла, као и четири правила (теореме) о подударности троуглова. На сличан начин наводимо (без доказа)

Διαβάστε περισσότερα

Eкономската теорија и новата-кејнзијанска школа

Eкономската теорија и новата-кејнзијанска школа м-р Душко Јошески 1 УДК/UDK 330.362 : 330.832/.834 Апстракт Eкономската теорија и новата-кејнзијанска школа Во трудов се опишува школата на новите кејнзијанци(акерлоф и Стиглиц 2 се во групата цврсти Нео-Кејнзијанци,

Διαβάστε περισσότερα