ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Του μεταπτυχιακού φοιτητή Δημητρίου Χ. Παυλακούδη (ΑΕΜ 1095)

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Του μεταπτυχιακού φοιτητή Δημητρίου Χ. Παυλακούδη (ΑΕΜ 1095)"

Transcript

1 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Του μεταπτυχιακού φοιτητή Δημητρίου Χ. Παυλακούδη (ΑΕΜ 1095) ΘΕΜΑ: ΣΥΝΤΟΜΕΣ «ΕΚΦΡΑΣΕΙΣ» ΠΟΛΕΩΝ ΣΤΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΤΩΝ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΤΗΣ ΑΛΩΣΕΩΣ ( 15 ος αιώ. μ. Χ. ) Επόπτης καθηγητής Β. Κατσαρός ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2012

2 Η παρούσα εργασία αφιερώνεται με αγάπη και ευγνωμοσύνη, Στους δυο φιλολόγους που σημάδεψαν την πνευματική μου ζωή, Το βιολογικό μου πατέρα Χρίστο Παυλακούδη που με στήριξε στα πρώτα βήματα και τον Άγγελο Ράπτη που στάθηκε μέντοράς μου στις επιστημονικές και φιλοσοφικές αναζητήσεις. Με την ελπίδα πως η φιλολογία έχει μέλλον.

3 Εισαγωγικό σημείωμα αντί προλόγου Στην παρούσα διπλωματική εργασία επιχειρούμε μια εκτενή παρουσίαση των εκφράσεων-περιγραφών πόλεων που αναφέρονται στα κείμενα των σημαντικότερων ιστορικών της περιόδου της Αλώσεως, δηλαδή του πρώτου μισού του 15 ου αιώ. μ. Χ. Οι συγγραφείς των οποίων τα έργα εξετάζωνται στην παρούσα εργασία είναι οι βασικοί εκπρόσωποι της ιστοριογραφίας της εποχής και κοινή τους συνισταμένη είναι τόσο η περίοδος όπου ζουν και συγγράφουν όσο κυρίως η ιστορική περίοδος που εξιστορούν και κατά την οποία συμβαίνουν ιδιαιτέρως σημαντικά πολιτικά και στρατιωτικά γεγονότα με αποκορύφωμα την Άλωση της Κωνσταντινουπόλεως το Επίσης από γραμματολογικής απόψεως η Έκφραση κατέχει όπως θα παρατηρήσουμε ιδιαίτερη θέση στα κείμενα της εποχής, ενώ οι περιγραφές πόλεων είναι κοινός τόπος μέσα στα έργα των ιστορικών της εποχής. Επομένως αποκτά ξεχωριστό ενδιαφέρον ο τρόπος με τον οποίο περιγράφουν τις πόλεις και τους τόπους στο έργο τους οι τέσσερεις ιστορικοί που μελετώνται: ο Λαόνικος Χαλκοκονδύλης, ο Μιχαήλ Δούκας, ο Γεώργιος Σφραντζής και ο Κριτόβουλος ο Ίμβριος. Ο σκοπός της εργασίας είναι τριπλός: Kατ αρχάς να παρουσιάσει το ιστορικό πλαίσιο και το γεωγραφικό ανάγλυφο μέσα στο οποίο κινούνται στα έργα τους οι τέσσερεις σπουδαίοι ιστορικοί και εν συνεχεία να αναδείξει τα σημεία όπου διακόπτουν για λίγο την ιστορική αφήγηση προκειμένου να εστιάσουν την προσοχή τους σε διάφορες σημαντικές πόλεις-σταθμούς. Άλλοτε παρατηρούνται στα έργα των ιστορικών που θα μελετήσουμε παρεκβάσεις όπου γίνεται εκτενής περιγραφή σημαντικών πόλεων, ενώ σε άλλες περιπτώσεις απλά ο λόγος διακόπτεται από σύντομες αναφορές και μικρές περιγραφές τόπων καθώς και μικρότερων ή μεγαλύτερων πολιχνίων ή μεγαλύτερων πόλεων. Η συνεξέταση, η παράλληλη παρουσίαση, καθώς και η μελέτη των επί μέρους ομοιοτήτων και διαφορών στις περιγραφές-εκφράσεις πόλεων της εποχής, όπως αυτή παρατηρείται στις σελίδες των ιστορικών κειμένων της περιόδου της Αλώσεως αποτελεί βασικό στόχο του παρόντος πονήματος. Τέλος γίνεται προσπάθεια να δοθεί ξεχωριστή βαρύτητα στη σημασία, την εξέλιξη και τη γενικότερη αξία των Εκφράσεων ως λογοτεχνικού είδους, καθώς και της 1

4 παρουσίας τους ειδικά με τη μορφή γεωγραφικών περιγραφών πόλεων ή τόπων, μέσα στο πιο σημαντικό ίσως είδος της Βυζαντινής Γραμματολογίας, την ιστοριογραφία. Θα ήθελα να εκφράσω τις ευχαριστίες μου τόσο στον επόπτη καθηγητή μου κύριο Β. Κατσαρό καθώς και προς όλους τους καθηγητές μου στο πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών της Μεσαιωνικής Ελληνικής φιλολογίας για τις χρήσιμες υποδείξεις και συμβουλές τους, καθώς και για την βοήθεια και την υποστήριξη που μου παρείχαν καθ όλη τη διάρκεια των σπουδών μου και κυρίως κατά την περίοδο εκπόνησης της διπλωματικής μου εργασίας. 2

5 Περιεχόμενα Εισαγωγικό σημείωμα αντί προλόγου... 1 Γενική εισαγωγή για την Έκφραση... 4 Εκφράσεις πόλεων Ιστορικό πλαίσιο της περιόδου της Αλώσεως ΕΚΦΡΑΣΕΙΣ ΠΟΛΕΩΝ ΣΤΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΤΩΝ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΤΗΣ ΑΛΩΣΕΩΣ Ιστορικοί της Άλωσης ΜΙΧΑΗΛ ΔΟΥΚΑΣ Α. Η ζωή και το έργο του Β. Εκφράσεις - Περιγραφές πόλεων στα κείμενά του Γεώργιος Σφραντζής (ή Φραντζής) Α. Η ζωή και το έργο του Β. Εκφράσεις πόλεων στα κείμενά του Κριτόβουλος ο Ίμβριος Α. Η ζωή και το έργο του Β. Εκφράσεις - Περιγραφές πόλεων στο έργο του Λαόνικος Χαλκοκονδύλης Α. Η ζωή και το έργο του Β. Εκφράσεις - Περιγραφές πόλεων στο ιστορικό έργο του Λαόνικου Χαλκοκονδύλη Πόρισμα - Συμπέρασμα ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α ΗΓΕΜΟΝΕΣ Αυτοκράτορες του ανατολικού ρωμαϊκού κράτους ( Μ.χ>) Λατίνοι αυτοκράτορες Κωνσταντινουπόλεως ( ) Οσμάνοι (Τούρκοι) σουλτάνοι Προύσης, Αδριανουπόλεως και Κωνσταντινουπόλεως ( μ.χ.) Β ΙΕΡΑΡΧΑΙ Οι ορθόδοξοι πατριάρχαι Κωνσταντινουπόλεως ( μ.χ.) Οι Λατίνοι πατριάρχαι Κωνσταντινουπόλεως ( μ.χ.) Πάπαι Ρώμης ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

6 Γενική εισαγωγή για την Έκφραση Ο όρος έκφρασις απασχόλησε και απασχολεί την αρχαία, μεσαιωνική, βυζαντινή και νεότερη γραμματολογία σε πολύ μεγάλο βαθμό. Ελάχιστα είδη της γραμματολογίας παρουσίασαν την εξέλιξη της Έκφρασης μέσα στο πέρασμα των αιώνων. Αν εξετάσουμε την πορεία και τη σταδιακή εξέλιξη του όρου Έκφραση μέσα στους αιώνες θα παρατηρήσουμε πολλά ενδιαφέροντα στοιχεία. Αρχικά η Έκφρασις εμφανίστηκε ως τεχνικός όρος της αρχαίας ρητορικής. Από τους αρχαίους και κυρίως τους κλασικούς δασκάλους της ρητορικής, ως έκφρασις ορίζεται μια ζωντανή περιγραφή ενός τοπίου, ενός προσώπου, ενός έργου τέχνης ή μιας κατάστασης ή φαινομένου. Το κείμενο της περιγραφής-έκφραση, είναι το ιδιαίτερης υφής και σημασίας κείμενο, που προορίζεται να φέρει το θέμα του περιγραφόμενου προσώπου, αντικειμένου ή έργου τέχνης ενώπιον των οφθαλμών και του μυαλού του ακροατή 1. Η σύνθεση της Εκφρασης ήταν ένα από τα πιο προηγμένα ρητορικά κείμενα, που απαιτούσε στα αρχαία και ελληνιστικά χρόνια ιδιαίτερη εξάσκηση και προσπάθεια εκ μέρους του συγγραφέα, προκειμένου να επιτευχθεί η απεικόνιση του περιγραφόμενου αντικειμένου, όχι με χρώματα και εικόνες, αλλά μέσα από το λόγο και τα ποικίλα ρητορικά και λεκτικά σχήματα. Γι αυτό το λόγο εντάχθηκε ως είδος ρητορικό η Έκφρασις, στα ρητορικά προγυμνάσματα, δηλαδή στις ρητορικές ασκήσεις, με σκοπό να διδάξει τις βασικές ρητορικές ικανότητες της περιγραφής στους νεαρούς ασκούμενους ρήτορες της εποχής. Τα κείμενα αυτά υποδεικνύουν πρόσωπα, τόπους, γεγονότα και εποχές του έτους, καθώς και όσο το δυνατόν αναλυτικότερα και συνθετότερα θέματα που καλούνται να περιγράψουν οι ασκούμενοι. Για πολλούς αιώνες η Έκφραση, παρέμεινε περιορισμένη στα στενά πλαίσια της ένταξης της στα ιδιαίτερα είδη των ρητορικών προγυμνασμάτων. Πίνακες ζωγραφικής, γλυπτά, μνημεία, αγάλματα και λοιπά έργα τέχνης αποτελούσαν τα πιο διαδεδομένα θέματα που περιγράφονταν στις εκφράσεις των προγυμνασμάτων των ρητόρων της αρχαιότητας. 1 Ἔκφρασίς ἐστι λόγος περιηγηματικὸς ἐναργῶς ὑπ ὄψιν ἄγων τὸ δηλούμενον (βλ. Θέων, Rhetores Graeci, τόμοι 3, έκδ. Spengel, II 118, 7) και Ερμογένης ἔκφρασίς ἐστι λόγος περιηγηματικὸς, ὥς φασιν, ἐναργὴς καὶ ὑπ ὄψιν ἄγων τὸ δηλούμενον (βλ. Prolegomenon Sylloge : Μάξιμος ο Τύριος, Ερμογένης, Αφθόνιος, έκδ. Hugo Rabe, Teubner 1995, σελ. 22, 7 κεξ. ). 4

7 Πολύ αργότερα και μόλις το 2 ο αιώ. μ. Χ. ο ρήτορας Ερμογένης ήταν ο πρώτος που ασχολήθηκε συστηματικότερα με τις Εκφράσεις και τις κατέταξε σε 5 κατηγορίες ανάλογα με το είδος, το χαρακτήρα και την υφή του περιγραφόμενου αντικειμένου. Με βάση το κείμενο του Ερμογένη έχουμε εκφράσεις προσώπων, πραγμάτων, καιρών, τόπων και χρόνων 2. Με το πέρασμα των χρόνων παρατηρείται αφ ενός η εντατικοποίηση της καλλιέργειας του ρητορικού είδους των εκφράσεων, όσο και μια προσπάθεια ένταξης εκφράσεων και μέσα σε άλλα έργα, γεγονός που καταδεικνύει πως η χρήση των εκφράσεων ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένη και αγαπητή στους συγγραφείς των πρώτων Βυζαντινών αιώνων. Ο διαχωρισμός του Ερμογένη παρέμεινε σε ισχύ καθ όλη τη διάρκεια των βυζαντινών χρόνων, ενώ σε ισχύ ήταν και οι γενικές οδηγίες των ρητόρων Ερμογένη, Αφθονίου, Νικολαάου Μύρων και άλλων σχετικά με το χαρακτήρα της ορθά δομημένης έκφρασης, καθώς και για το πως συντάσσεται μια έκφραση, προκειμένου να επιτύχει το σκοπό της. Σύμφωνα με τις οδηγίες των ρητοροδιδασκάλων της β σοφιστικής περιόδου που ίσχυσαν σε όλη τη Βυζαντινή περίοδο, οι κανόνες που διέπουν μια σωστή έκφραση είναι οι εξής: Α. Καθαρότητα και σαφήνεια (σαφήνεια και ἐνάργεια), Β. Συνεπής χρονολογική διάταξη της έκφρασης, Γ. Αρκετά χαλαρό ύφος (ἀνειμένον χαρακτῆρα) 3, Δ. Σχήματα λόγου και γλωσσική προσαρμογή της περιγραφής στο περιγραφόμενο κάθε φορά αντικείμενο. Πρέπει ο ακροατής να μπορεί να νιώσει πως έχει μπροστά στα μάτια του το αντικείμενο ή την εικόνα που περιγράφεται, προκειμένου η έκφραση να έχει επιτύχει το σκοπό της. Στην περιγραφή αντικειμένων τέχνης είναι απαραίτητο να αποδοθεί η πρόθεση που είχε κάθε φορά ο καλλιτέχνης. Τέλος, η έκφραση προσώπων επιβάλλονταν να αρχίζει από το κεφάλι και να προχωρά εν συνεχεία προς τα κάτω σε όλα τα μέλη του σώματος, όπως και η περιγραφή 2 Βλ. Hunger, ό.π., σελ Βλ. Αφθόνιος, Προγυμνάσματα 5

8 ναών, μνημείων ή κτιρίων πάσης φύσεως να ξεκινά από το άνω μέρος και έπειτα να κινείται καθοδικά προς το κάτω μέρος 4. Οι εκφράσεις μας παρέχουν πλήθος γεωγραφικών, ιστορικών, εθνολογικών, κοινωνιολογικών, πολιτιστικών, πολιτικών και άλλων πληροφοριών, ενώ μας προσφέρουν χρήσιμα στοιχεία για την ποιότητα και τους ρυθμούς ζωής τόσο μεταξύ των διαφόρων πόλεων και περιοχών που περιγράφονται, όσο κυρίως και για τον τρόπο διαβίωσης, τις παραδόσεις τα ήθη και τα έθιμα λαών ανά το πέρασμα των αιώνων. Τα βασικότερα είδη εκφράσεων ανάλογα με το περιγραφόμενο αντικείμενο, όπως αυτά καθιερώθηκαν τελικά στα βυζαντινά χρόνια είναι τα εξής: Α. Εκφράσεις τόπων (τοπογραφικές), στις οποίες περιγράφονται πόλεις 5, επαρχίες, μικρότερες περιφέρειες, χωριά ή πολίσματα, λιμάνια, ακτές και άλλα τοπία και τις οποίες συνήθως συναντούμε σε ιστορικά, γεωγραφικά και χρονογραφικά έργα και εν προκειμένω ενδιαφέρουν την παρούσα εργασία άμεσα. Β. Εκφράσεις μνημείων τέχνης 6, που είναι η πιο εκτεταμένη ομάδα εκφράσεων στο Βυζάντιο και σ αυτήν την κατηγορία ανήκουν οι περιγραφές ναών, μονών, ασκηταριών, εκκλησιών καθώς και χώρων λατρείας κάθε θρησκείας ή άλλων ιερών χώρων. Γ. Εκφράσεις κήπων, που είναι από τα πιο προσφιλή θέματα και βρίσκονται κατά κανόνα ενσωματωμένες σε μεγαλύτερα έργα, κυρίως σε μυθιστορήματα και εκτενή αφηγηματικά κείμενα και έχουν ως σκοπό τους κυρίως να τέρψουν. Δ. Εκφράσεις πραγμάτων ή ανθρώπινων δραστηριοτήτων, στις οποίες έχουμε περιγραφές πράξεων, όπου μπορεί να ανήκουν η περιγραφή μιας μάχης ή ναυμαχίας, η περιγραφή μιας γιορτής, μιας θρησκευτικής τελετής, μιας εικόνας από κάποια εκδήλωση σε κάποιο τόπο, μια διαδικασία ανθρώπινης δραστηριότητας όπως ο θερισμός ή η ναυπήγηση ενός πλοίου και διάφορες άλλες λιγότερο ή περισσότερο σημαντικές πράξεις. 4 Βλ. Hunger, σελ & Βλ. Λιβανίου ο Αντιοχικός, ο οποίος γράφθηκε για να απαγγελθεί στους Ολυμπιακούς αγώνες στην Αντιόχεια (το 356 ή το 360 μ. Χ. ). Για το κείμενο του λόγου με εισαγωγή και μετάφραση βλ. Καμάρα Αφροδίτη, Ἀντιοχικός, Αθήνα Οι αυτόνομες εκφράσεις πόλεων χαρακτηρίζονται στα χειρόγραφα ως εγκωμιαστικές εκφράσεις. Βλ. Hunger, σελ Επίσης βλ. Saradi H., «Beholding the City and the Church: the Early Byzantine Ekphraseis and Corresponding Archaeological Evidence», DchAE 24 (2003), 31 36, καθώς και της ίδιας, «The Kallos of the Byzantine 6 Βλ. Προκοπίου, Περί Κτισμάτων (βλ. Procopii Caesariensis Opera Omnia, έκδ. Jacob Haury, Teubner 1964). 6

9 Ε. Εκφράσεις προσώπων, που σπάνια τις βρίσκουμε ανεξάρτητες. Συνήθως βρίσκονται ενσωματωμένες σε ρητορικά έργα ή ποιήματα, σε εγκώμια, σε επιταφίους λόγους και σε μυθιστορήματα και παρά το γεγονός ότι δεν είναι ιδιαίτερα διαδεδομένες, παρουσιάζουν ξεχωριστό ενδιαφέρον καθώς μας προσφέρουν πολύτιμο υλικό για σημαντικά ιστορικά πρόσωπα, όπως αυτοκράτορες, σουλτάνοι, στρατηγοί και ανώτεροι κληρικοί, καθώς και διαφόρων εθνικοτήτων και βαθμίδων αξιωματούχοι κι έτσι αντλούμε σημαντικά στοιχεία για την εμφάνιση, την αμφίεση, τις συνήθειες και το χαρακτήρα τους. Αξίζει να τονίσουμε πως με το πέρασμα των χρόνων και ειδικότερα στα χρόνια της ακμής του Βυζαντινόυ κράτους, η έκφραση παραμένει μεν αγαπητή άσκηση ρητορικής, όμως περνά σταδιακά σ ένα δεύτερο πιο σημαντικό στάδιο. Αυτονομείται και αποτελεί από ένα σημείο κι έπειτα ξεχωριστό λογοτεχνικό είδος, καθώς έχουμε συλλογές εκφράσεων 7 που κυκλοφορούν ευρέως, ή μεμονωμένα έργα που αφιερώνονται στην έκφραση κάποιου έργου τέχνης ή αντικειμένου. Επίσης στα χρόνια της ωριμότητας του Βυζαντίου, παρατηρούμε πως εμφανίζονται και ακμάζουν και νέα είδη έκφρασης, όπως είναι οι ταξιδιωτικές εκφράσεις και οι εκφράσεις πόλεων, που δεν ήταν τόσο διαδεδομένες στην αρχαιότητα. Ιδιαίτερα οι τοπογραφικές και γεωγραφικές εκφράσεις αποτέλεσαν τη βάση για την ανάπτυξη και την καλλιέργεια της επιστήμης της γεωγραφίας, όπως παρατηρεί και ο Krumbacher 8, ενώ εκφράσεις τόπων, μνημείων και έργων εμπλούτισαν τα κείμενα τόσο των βυζαντινών χρονογράφων όσο και εκείνα των ιστορικών μέχρι και την Άλωση της Κωνσταντινουπόλεως και ακόμη αργότερα. Σε επόμενο κεφάλαιο της εργασίας θα προσπαθήσουμε να επιχειρήσουμε μια αναλυτικότερη και διεξοδικότερη προσπάθεια παρουσίασης της διαχρονικής πορείας και εξέλιξης του όρου έκφραση μέσα στα έργα των διαφόρων συγγραφέων, έτσι ώστε να καταστεί εμφανής η σημασία και η εξέχουσα θέση τους στη Βυζαντινή Γραμματεία. Αξίζει συμπερασματικά όμως να αναφέρουμε πως δεν υπήρχε κλάδος της γραμματείας που να μην έχει έμμεσα ή άμεσα διαποτιστεί από τις Εκφράσεις. 7 Η παλαιότερη συλλογή εκφράσεων είναι γραμμένη από τον Φιλόστρατο τον πρεσβύτερο τον β αι. μ. Χ. και περιέχει περιγραφή 65 μυθολογικών εικόνων. Η συγκεκριμένη συλλογή ήταν πολύ δημοφιλής στους Βυζαντινούς και σώθηκε σε πολυάριθμα χειρόγραφα. 8 Βλ. Krumbacher, σελ. 17, τ. Β 7

10 Ειδικότερα στα έργα των ιστορικών της Αλώσεως που επιχειρούμε να προσεγγίσουμε στην παρούσα διπλωματική εργασία έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον το πως αποτιμάται η Έκφραση στην προσπάθεια καταγραφής και παρουσίασης μιας εξαιρετικά κρίσιμης περιόδου για την Παγκόσμια ιστορία. Η Έκφρασις από την αρχαία εποχή στο Βυζάντιο Όπως είδαμε και στο προηγούμενο κεφάλαιο, η Έκφρασις διεδραμάτισε πολύ σημαντικό ρόλο στα κείμενα τόσο των ρητοροδιδασκάλων και των συγγραφέων της ελληνιστικής περιόδου όσο και εκείνων κυρίως της δευτέρας σοφιστικής περιόδου, ενώ επίσης επεβίωσε, άνθισε και ήκμασε και στα βυζαντινά χρόνια, όπου απέκτησε ξεχωριστή σημασία και έφτασε μέχρι και την πλήρη αυτονόμηση της ως ξεχωριστό λογοτεχνικό είδος. Πέρα όμως από τη θεωρητική προσέγγιση για την εξέλιξη του όρου έκφραση και των σημαινόντων του κρίνεται απαραίτητη μια αναλυτικότερη παρουσίαση της τύχης της έκφρασης μέσα στο πέρασμα των αιώνων. Όπως προκύπτει από τη μελέτη της σχετικής βιβλιογραφίας, η έκφραση υπάρχει στην ιστορία της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας πολύ πριν θεσμοθετηθεί από τους ρήτορες της δευτέρας σοφιστικής περιόδου. Μπορεί ο Ερμογένης και οι υπόλοιποι σοφιστές και ρήτορες των πρώτων μεταχριστιανικών αιώνων να θεμελίωσαν την έκφραση και να της έδωσαν υπόσταση ως επίσημο όρο, όμως περιγραφές μνημείων, αντικειμένων, έργων τέχνης και τοπίων ή εποχών του έτους, ακόμη και προσωπογραφίες ή περιγραφές πόλεων συναντούμε και στα αρχαία κείμενα και μάλιστα από την εποχή των πρώιμων λογοτεχνικών συγγραμμάτων. Η παράδοση των περιγραφών μέσα σε λογοτεχνικά έργα, που αργότερα θα μετεξελιχθεί στα προγυμνάσματα και στις αυτονομημένες πια εκφράσεις των βυζαντινών χρόνων, ξεκινά όσο κι αν αυτό φαντάζει περίεργο, από το μακρινό παρελθόν της περιόδου των μεγάλων επών και των πρώτων μεγάλων ποιητικών συνθέσεων της εποχής του Ομήρου. Έτσι αντιλαμβανόμαστε πως στην Αρχαία λογοτεχνία περιλαμβάνονται περιγραφές των έργων τέχνης πολύ πριν οι ρήτορες αναλάβουν τη δημιουργία κανόνων και διαμορφώσουν το ύφος των εκφράσεων. Τα πρώτα δείγματα πρόδρομων εκφρά- 8

11 σεων βρίσκονται στην Ιλιάδα, όπου ο Ήφαιστος στη 18 η ραψωδία της Ιλιάδας περιγράφει τη διακόσμηση της ασπίδας του Αχιλλέα 9 με διάφορες λεπτομερείς σκηνές της ανθρώπινης ζωής: οι ανθρώπινες πόλεις σε περίοδο ειρήνης και σε περίοδο πολέμου, η εργασία των ανδρών στα χωράφια καθώς και μια σκηνή γιορτής, αποτελούν μια πολύ πρώιμη μορφή έκφρασης. Αργότερα οι κατοπινοί συντάκτες επών θα ακολουθήσουν το παράδειγμα της Ομηρική περιγραφής της ασπίδας. Άλλωστε η επίδραση που άσκησε ο Όμηρος, όχι μόνο στους μεταγενέστερους, αλλά σε όλο το λογοτεχνικό κόσμο της αρχαιότητας και του ρωμαικού και αργότερα βυζαντινού πολιτισμού είναι τεράστια. Τέτοιες περιγραφές εκτελούν διάφορες λειτουργίες. Οι σκηνές που απεικονίζονται στις ασπίδες ή άλλα αντικείμενα που μπορεί να προαναγγέλλουν μελλοντικά γεγονότα: για παράδειγμα, η περιγραφή της ασπίδας του Αινεία στην Αινειάδα του Βιργιλίου 10, όπου πάνω της φέρει σκηνές της μελλοντικής ιστορίας της Ρώμης αποτελούν χαρακτηριστική περίπτωση επιροών από τα Ομηρικά έπη. Παρόμοια περίπτωση αποτελούν και οι πίνακες του Τρωικού Πολέμου 11 που βρίσκονται σύμφωνα με το κείμενο του Βιργιλίου στην Καρχηδόνα και μπορούν ν αποτελέσουν πρώιμη περίπτωση περιγραφής έργου τέχνης. Άλλοι ποιητές προσπάθησαν ν αξιοποιήσουν αυτή την ευκαιρία της παρουσίασης μιας περιγραφής για να περιγράψουν ή να ζωντανέψουν την απεικόνιση μιας σκηνής μέσα στο έργο τους. Βεβαίως και σ αυτές τις περιπτώσεις έχουμε ψήγματα μεταγενέστερων εκφράσεων κατοπινών έργων. Για παράδειγμα, ο Κάτουλλος 12 (γ. 54 π. Χ.) αναπτύσσει μια εικόνα που παρουσιάζεται η Αριάδνη στη Νάξο, να βρίσκεται καθήμενη σε ένα καναπέ, σε μια πλήρη αφήγηση της αγάπης της για τον Θησέα και της εγκατάλειψη της, που λειτουργεί ως παρέκβαση στο κύριο σώμα του ποιήματος. Παρόμοια επίσης περίπτωση περιγραφής αντικειμένου αυτή τη φορά, αποτελεί η περιγραφή ενός ξύλινου κυπέλλου στα Ειδύλλια του Θεοκρίτου 13. Οι περιγραφές των έργων ζωγραφικής χρησιμοποιήθηκαν επίσης για διδακτικούς σκοπούς σε κείμενα της αρχαιότητος. Τέτοιες περιγραφές συναντούμε στα πρώιμα 9 Για τις «εκφράσεις» βλ. Αγαπητός Παναγιώτης, Εικών και Λόγος: έξι βυζαντινές περιγραφές έργων τέχνης (εισαγωγικό δοκίμιο «Η έκφρασις από την αρχαία στη βυζαντινή λογοτεχνία»: Ευτέρπη Μήτς Παναγιώτης Αγαπητός/ ανθολόγηση, μετάφραση και σχολιασμός: Παναγιώτης Αγαπητός Martin Hinterberger), εκδ. Άγρα, Αθήνα 2006, σελ Βλ. Βιργιλίου, Αινειάδα, VIII 11 Βλ. Βιργιλίου, Αινειάδα, Ι 12 Βλ. Κάτουλλος, ποίημα αρ Θεόκριτος, Ειδύλ

12 ελληνικά μυθιστορήματα του Λόγγου και του Αχιλλέα Τατίου 14. Αξίζει ιδιαιτέρως να σταθούμε, αρχικά στην περιγραφή ενός ζωγραφικού πίνακα που αναφέρει ο Λόγγος, συγγραφέας του 2 ου αιώνα μ. Χ., στον πρόλογο του μυθιστορήματός του Δάφνις και Χλόη και που όπως αναφέρει βρέθηκε μπροστά στα μάτια του στο Άλσος των Νυμφών στη Λέσβο κατά τη διάρκεια ενός κυνηγιού. Ο Λόγγος 15 περιγράφει τον πίνακα με ιδιαίτερη ενάργεια και ζωντάνια, προσφέροντάς στον αναγνώστη μια κλασική περίπτωση έκφρασης. Επίσης άλλη παρόμοια περίπτωση, αποτελούν και οι αλληγορικοί πίνακες που παρουσιάζονται αναλυτικά στο μυθιστόρημα Λευκίππη και Κλειτοφών του Αχιλλέα Τατίου των οποίων οι περιγραφές αποτέλεσαν σημαντικό έναυσμα και πηγή έμπνευσης του αφηγητή για να αρχίσει την αφήγηση της πλοκής του έργου και λειτουργούν ως καλοί οιωνοί προκειμένου ν ακολουθήσει η ροή της αφήγησης. Είναι προφανές πως τόσο ο Κάτουλλος και ο Βιργίλιος όσο και ο Λόγγος και ο Τάτιος, ακολουθούν την παράδοση των περιγραφών του Ομήρου και των άλλων επικών, σε μια εποχή που ακόμη δεν έχει θεσμοθετηθεί ο όρος έκφραση. Ο Λόγγος στην περιγραφή του πίνακα που εντόπισε στο Άλσος των νυμφών, χρησιμοποιεί τον όρο εικών γραπτή, προκειμένου να δείξει την ανάγκη ζωντάνιας της περιγραφής και τη θέλησή του να παρουσιάσει με τα μελανότερα χρώματα τον πίνακα ολοζώντανο μπροστά στα μάτια του αναγνώστη. Αυτό ο λογοπαίγνιο του Λόγγου βασίζεται πάνω στην έννοια της αντιγραφής, όπως αυτή ενυπήρχε στα αρχαία ελληνικά. Στα αρχαία ελληνικά το ρήμα αντιγράφω αποκτά και τη σημασία, γράφω ως απάντηση σε κάτι. Έτσι εισάγεται για πρώτη φορά στην ελληνική γραμματεία ο όρος γράφω ή γραφή με την έννοια της αντιπαράθεσης και της συνύπαρξης λόγου και εικόνας, θέτοντας έτσι τα θεμέλια της μεταγενέστερης έκφρασης. Βέβαια δε θα πρέπει σε αυτό το σημείο να παραλείψουμε να αναφέρουμε πως η παράδοση του Ομήρου και των μεταγενεστέρων του ποιητών, συνεχίστηκε και καθ όλη τη διάρκεια της ακμής της ρωμαικής αυτοκρατορίας, με πληθος περιγραφών μνημείων, έργων τέχνης, σκηνών από την καθημερινή ζωή και άλλων εικόνων που αποτυπώνονται 14 Αχιλλέα Τατίου, Λευκίππη και Κλειτοφών, , , Ευτέρπη Μήτση Παναγιώτης Αγαπητός/ ανθολόγηση, μετάφραση και σχολιασμός: Παναγιώτης Αγαπητός Martin Hinterberger), εκδ. Άγρα, Αθήνα 2006, σελ

13 στα κείμενα ιστορικών, ποιητών και τραγικών ή κωμικών συγγραφέων και ρητόρων της εποχής. Για να επιστρέψουμε όμως στα ελληνιστικά και πρώτα μεταχριστιανικά χρόνια, ο Λόγγος που προαναφέρθηκε ήταν ο πρώτος που μέσω της πρωτότυπης αμφισημίας του όρου γραφή, οριοθέτησε τη μεταγενέστερη έκφραση. Η έκφραση είναι το σημείο όπου λόγος και εικόνα τέμνονται, συνευρίσκονται, ταυτίζονται και συδιαλέγονται δημιουργικά. Η έκφραση ως κατεξοχήν δημιουργία του καλλιτέχνη, μπορεί να αναπαραστήσει είτε υπαρκτά είτε φανταστικά και πλασματικά έργα τέχνης. Από τη στιγμή που συντίθεται η έκφραση, μέσω του λόγου, η εικόνα αποσυνδέεται από το έργο σαν αντικείμενο και ξανασχηματίζεται μέσω της λέξης στη φαντασία του ακροατή ή του αναγνώστη. Ο πρώτος θεωρητικός που εισήγαγε επίσημα και κατοχύρωσε όμως τον όρος Έκφρασις, είναι ο περίφημος Διονύσιος ο Αλικαρνασσεύς 16, τον 1 ο αιώνα μ.χ. στην πραγματεία του Περί Μιμήσεως. Πρακτικά η περιγραφή όταν χρησιμοποιούνταν επίσημα στον πολιτικό ή το δικανικό λόγο, ονομαζόταν ενάργεια. Όταν όμως την χρησιμοποιούσαν οι ρήτορες στον επιδεικτικό ή πανηγυρικό λόγο, προκειμένου να επαινέσουν, να εγκωμιάσουν ή να ψέξουν κάποιον, τότε ονομαζόταν έκφρασις. Εκείνη όμως η περίοδος που σηματοδότησε αναμφίβολα την έναρξη της άνθισης των εκφράσεων και οδήγησε σταδιακά στη διάδοσή τους με αποτέλεσμα να κερδίσουν έδαφος στους επόμενους αιώνες, είναι αδιαμφισβήτητα ή δεύτερη σοφιστική περίοδος 17. Το 2 ο και 3 ο αιώνα μ.χ. η έκφραση αποκτά ξεχωριστή αξία χάρη στους μεγάλους συγγραφείς και ρήτορες της εποχής, όπως ήταν ο Φιλόστρατος, που συνέγραψε το βίο του Απολλωνίου του Τυανέως, ο Λουκιανός, ο Αίλιος Αριστείδης, ο Αλκίφρων και ο Αρτεμίδωρος. Εκείνος όμως που ασχολήθηκε με την έκφραση περισσότερο από κάθε σύγχρονό του ήταν ο ρητοροδιδάσκαλος Ερμογένης από την Ταρσό, ο οποίος συνόψισε 16 Διον. Αλικαρν. Περί μιμήσεως, Στην ιστορία της λογοτεχνίας ο όρος "δεύτερη σοφιστική" περιγράφει την ελληνική λογοτεχνική δημιουργία που παράγεται κατά το διάστημα από τον 1ο έως τον 3ο αιώνα μ.χ. με περίοδο μεγαλύτερης ακμής κυρίως τον 2ο. Καλύπτει το σημαντικότερο τμήμα των αυτοκρατορικών χρόνων, δηλαδή της περιόδου κατά την οποία η Ρώμη, ως κυρίαρχη δύναμη του τότε κόσμου, ασκεί την εξουσία της με βάση το αυτοκρατορικό σύστημα διακυβέρνησης. 11

14 στο έργο του με τίτλο Τέχνη, όλο το ρητορικό διδακτικό υλικό του σε ένα corpus. Το έργο του διαρθρώνεται σε ανοδικούς αναβάθμους, που παραπέμπουν στην εξέλιξη του μαθήματος της ρητορικής. Η ίδια σειρά, που ενδεχομένως κατά το Herbert Hunger να είναι και νόθα 18, των προγυμνασμάτων στα οποία εντάσσεται και η έκφρασις, διατηρήθηκε και από τον Αφθόνιο και ίσχυσε χωρίς μεταβολές και στα βυζαντινά χρόνια. Η σειρά των προγυμνασμάτων, όπως τη διαμόρφωσε ο Ερμογένης, έχει ως εξής: 1. Μύθος (υπόθεση), 2. Διήγημα (μικρή διήγηση), 3. Χρεία (διδακτικό ανέκδοτο), 4. Γνώμη (απόφθεγμα), 5. Ανασκευή-Κατασκευή (παρουσίαση αποδείξεων για την ευστάθεια ή μη ενός επιχειρήματος), 6. Κοινός τόπος, 7. Εγκώμιο-Ψόγος (πρόκειται όπως εύλογα συμπεραίνουμε για τον έπαινο ή την κατηγορία εναντίον κάποιου προσώπου), 8. Σύγκρισις, 9. Ηθοποιία (εκτενής ή σύντομη παρουσίαση του χαρακτήρα κάποιου προσώπου), 10. Έκφρασις (πρόκειται για τη λεπτομερή περιγραφή ενός προσώπου, ενός έργου ή ενός αντικειμένου). Ο Ερμογένης ορίζει επιπλέον την έκφραση ως περιγραφικό και εναργή λόγο 19, που φέρνει μπροστά στα μάτια του ακροατή το περιγραφόμενο αντικείμενο. Tονίζει επίσης πως η έκφρασις μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε ποικίλα είδη λόγου προκειμένου να τα εμπλουτίσει, εννοώντας προφανώς τόσο την ποίηση όσο και την ιστορία, καθώς έχει τη δυνστότητα κανείς μέσω αυτής να αποδώσει πρόσωπα, τόπους, πράγματα και έργα τέχνης, ενώ δεν παραλείπει να επισημάνει τη στενή της σχέση με το εγκώμιο. Αργότερα ο Αφθόνιος αν και επεξεργάστηκε το προγυμνάσματα εν τούτοις διατήρησε την άποψη του Ερμογένη για την έκφραση, με αποτέλεσμα η τελευταία να διατηρήσει την ξεχωριστή της υπόσταση και στο corpus των προγυμνασμάτων του Αφθονίου. Έτσι μολονότι η έκφραση παρέμεινε για αιώνες ενταγμένη στα προγυμνάσματα απέκτησε μεγάλη διάδοση και καλλιεργήθηκε ιδιαίτερα καθώς τα Προγυμνάσματα κατείχαν ιδιαίτερη θέση στο εκπαιδευτικό σύστημα όχι μόνο της Αρχαίας Ελλάδας και της Ρώμης, αλλά και του Βυζαντινού κράτους. Οι μαθητές που είχαν ολοκληρώσει με επιτυχία τον κύκλο των μαθημάτων της ανάγνωσης των ποιητικών έργων και της γραμματικής, διδάσκονταν κατόπιν τη ρητορική τέχνη. Όπως συνέβαινε στην ύστερη αρχαιό- 18 Βλ. H. Hunger, Bυζαντινή λογοτεχνία, η λόγια κοσμική γραμματεία των Βυζαντινών, τ. Α, σελ Ευτέρπη Μήτση Παναγιώτης Αγαπητός/ ανθολόγηση, μετάφραση και σχολιασμός: Παναγιώτης Αγαπητός Martin Hinterberger), εκδ. Άγρα, Αθήνα 2006, σελ. 18, καθώς και Hermogenes, Progymnasmata

15 τητα, έτσι και στο Βυζάντιο, προτού εισέλθουν στο κύριο μέρος της ρητορικής, διδάσκονταν εισαγωγικά την λεγόμενη προ-παίδεια, δηλαδή την εισαγωγική δοκιμασία, που αποτελούνταν από τη διδασκαλία των Προγυμνασμάτων, στα οποία όπως είδαμε εντασσόταν και η έκφραση σύμφωνα με τους κανόνες του Ερμογένη και του Αφθονίου. Πολλοί ρήτορες στους επόμενους αιώνες προσπάθησαν να προσαρμόσουν τα προγυμνάσματα στις ανάγκες κάθε εποχής, κυρίως ομαδοποιώντας τα σε αυτά που έχουν τη δυνατότητα εφαρμογής στην πράξη και σε όσα έχουν περισσότερο θεωρητική ισχύ. Χαρακτηριστκότερη τέτοια περίπτωση είναι εκείνη του Νικολάου Μύρων, ο οποίος διέκρινε τα προγυμνάσματα σε εκείνα που μπορούν να εκπροσωπήσουν ανεξάρτητους ρητορικούς τύπους και σε εκείνα που εμφανίζονται μόνο εξαρτώμενα από τη ρητορική πρακτική. Όσον αφορά την έκφραση, ο Νικόλαος θεωρεί πως είναι συνήθως σε στενή εξάρτηση με τη ρητορική πρακτική και δέχεται την αυτονομία του μόνο σε πολύ εξαιρετικές περιπτώσεις. Τέλος, κλείνοντας την παρέκβαση για το Νικόλαο Μύρων, αξίζει να επισημάνουμε πως δε γνωρίζουμε αν είναι ο συγγραφέας των υποδειγμάτων προγυμνασμάτων που εξέδωσε με τ όνομα του ο περίφημος Walz και σώζονται μέχρι σήμερα 20. Συμπερασματικά σ αυτό το σημείο αξίζει ν αναφέρουμε πως η Έκφραση επεβίωσε ως είδος ακόμη και εντασσόμενη στα προγυμνάσματα και γνώρισε μεγάλη διάδοση, πολύ πριν χαρακτηριστεί ανεξάρτητο ή έστω αυτόνομο λογοτεχνικό είδος. Ακόμη και αν περιοριζόταν στα στενά πλαίσια της αναλυτικής και λεπτομερούς περιγραφής ενός συγκεκριμένου αντικειμένου ή στην προσωπογραφία μιας εξέχουσας προσωπικότητας. Είναι προφανές πως με την πάροδο των χρόνων και με τη σταδιακή εξάπλωση και εξέλιξη των εκφράσεων, το εύρος της περιγραφής εξαπλώθηκε και σε άλλα θεματικά πεδία τα οποία θα αναφέρουμε εκτενώς στη συνέχεια, βασισμένο πάντοτε στα πρότυπα της κλασικής και ύστερης αρχαιότητας και της ελληνιστικής εποχής, ενώ είναι σχεδόν βέβαιο και αποδεκτό απ όλους τους σύγχρονους μελετητές, πως στη διάδοση και εξάπλωση των εκφράσεων συνετέλεσε τόσο η επιθυμία των Βυζαντινών να διασώσουν τα κλασικά και ρωμαϊκά λογοτεχνικά πρότυπα, όσο και η σταθερή αναγνώριση καθ όλη τη διάρκεια της βυζαντινής περιόδου, της αξίας της ρητορικής, η οποία και καλλιεργούνταν συστηματικά, όχι μόνο στους κύκλους της Κωνσταντινούπολης και 20 Nicolai Progymnasmata, εκδ. Felten, Λιψία 1913 καθώς και H. Hunger, Bυζαντινή λογοτεχνία, η λόγια κοσμική γραμματεία των Βυζαντινών, τ. Α, σελ

16 των ανακτόρων, αλλά και σε όλη την επικράτεια της αυτοκρατορίας μέχρι και το 15 ο αιώνα και σ ορισμένες περιπτώσεις ακόμη και μετά την Άλωση. Δεν είναι άλλωστε τυχαίο το γεγονός πως ρήτορες όπως ο Ερμογένης και ο Αφθόνιος, αποτέλεσαν πρότυπα για πολλούς συγγραφείς, ενώ στην παραγωγή των μεταγενεστέρων συνετέλεσε σε μεγάλο βαθμό, η θεωρία της ρητορικής, όπως διαμορφώθηκε στα χρόνια της Δευτέρας Σοφιστικής περιόδου, όπου βεβαίως εντάσσεται και ο διαχωρισμός των Προγυμνασμάτων 21. Οι Βυζαντινοί θεωρούσαν ύψιστη αποστολή τους και μέγα σκοπό τους την αποδοχή, υιοθέτηση και αφομοίωση των αρχαιών φιλολογικών και λογοτεχνικών ειδών και τη σταδιακή καλλιέργεια της παράδοσης 22, ειδικά της κλασικής και της ελληνιστικής περιόδου. Η ιδέα της μίμησης, που έχει αναμφίβολα τις ρίζες της στον Αττικισμό, καθόρισε γενικά σε πολύ μεγάλο βαθμό τον τρόπο πρόσληψης, ενσωμάτωσης και αξιοποίησης των αρχαίων προτύπων στη Βυζαντινή γραμματεία. Τόσο οι κύκλοι της εκκλησιαστικής όσο και εκείνοι της κοσμικής γραμματείας καλλιέργησαν επί αιώνες την αρχαία παράδοση κάτι που αποδεικνύεται τόσο από την ποιότητα των λογοτεχνικών ειδών που παρήχθησαν, καθώς φυσικά και από την πληθώρα των αρχαιών, ρωμαικών και ελληνιστικών κειμένων που γνώρισαν ιδιαίτερη απήχηση, είτε μέσω της διδασκαλίας τους, είτε μέσω της διάδοσής τους, είτε τέλος απλά μέσω της αντιγραφής τους και της διάσωσής τους. Η Βυζαντινή έκφρασις, όπως και άλλα είδη, όπως το επίγραμμα παραδείγματος χάριν ή οι κέντρωνες 23 και οι μυθιστορίες, είναι σαφές ότι ακολουθούν αυτήν την παράδοση και έχουν ως απώτερο χώρο προέλευσης την κλασική και ελληνιστική γραμματεία. Έτσι, σταδιακά από τους πρώτους κιόλας αιώνες του Βυζαντίου, παρατηρούμε μια συνέχεια και συνέπεια στην καλλιέργεια και στην παραγωγή εκφράσεων, που σε πολλές περιπτώσεις βρίσκονται ενσωματωμένες μέσα στο σύνολο των διαφόρων γραμματειακών ειδών, ενώ από ένα σημείο και μετά, ιδιαίτερα μετά τον 5 ο αιώνα μ. Χ. εμ- 21 Ο H-G Beck χαρακτηρίζει τα προγυμνάσματα ως «εργαστήρι της τέχνης του δοκιμίου», βλ. Das Literarische Schaffen des Byzantiner, Sb. Osterr. Ak. Wiss, philhist, Kl. 294/4 (1974), 19 κ. ε. 22 Βλ. H. Hunger, Bυζαντινή λογοτεχνία, η λόγια κοσμική γραμματεία των Βυζαντινών, τ. Α, σελ Οι κέντρωνες δεν είναι δημιουργήματα γνήσιας ποιητικής έμπνευσης. Πρόκειται για συνθέσεις δάνειων στίχων που προέρχονται από τα ομηρικά έπη και τις αρχαίες τραγωδίες. Οι βυζαντινοί ποιητές χρησιμοποιούν τους ξένους στίχους αυτούσιους ή με μικρές προσαρμογές, για να συνθέσουν ένα στιχούργημα με νέο θέμα. Με αυτό τον τρόπο επιδιώκουν την έκπληξη και την ευχαρίστηση του κοινού τους. Ο αναγνώστης αναγνωρίζει την προέλευση του στίχου στο νέο νοηματικό του περιβάλλον και νιώθει ιδιαίτερη ικανοποίηση. Επίσης οι ποιητές κατορθώνουν με αυτό τον τρόπο να παρωδήσουν τα κλασικά έργα που χρησιμοποιούν. Βλ. H. Hunger, Bυζαντινή λογοτεχνία, η λόγια κοσμική γραμματεία των Βυζαντινών, τ. Β, σελ

17 φανίζονται πρώτα σε περιορισμένη κλίμακα και αργότερα περισσότερο και συλλογές εκφράσεων που κυκλοφορούν αυτονομημένα και καταλήγουν τελικώς να αποτελέσουν ανεξάρτητο λογοτεχνικό είδος. Σε αυτό το σημείο αξίζει να επιχειρήσουμε μια συνοπτική παρουσίαση διαφόρων παραδειγμάτων χαρακτηριστικών εκφράσεων, από τα πρώτα κιόλας βυζαντινά χρόνια μέχρι την Άλωση ή και λίγο μεταγενέστερα, ούτως ώστε να υποστηριχθεί κατάλληλα η επιχειρηματολογία περί διάδοσης, ανάπτυξης καλλιέργειας και παραγωγής καθ όλη τη Βυζαντινή περίοδο. Όπως αναφέρθηκε σε προηγούμενο κεφάλαιο της παρούσης εργασίας, ο πρώτος που κυκλοφόρησε ανεξάρτητη συλλογή εκφράσεων είναι ο Φιλόστρατος ο πρεσβύτερος, ο οποίος μόλις τον 2 ο αιώνα μ. Χ. συνέγραψε 65 εκφράσεις-περιγραφές μυθολογικών εικόνων, οι οποίες γνώρισαν μεγάλη απήχηση στο Βυζάντιο. Αργότερα, τον 4 ο αιώ. μ.χ. συναντούμε το έργο Εκφράσεις 24 του περίφημου Καλλίστρατου, όπου περιγράφονται 14 διάσημα αγάλματα. Πληθώρα εκφράσεων συναντούμε, καθώς αναφέρθηκε σε κείμενα διαφόρων ειδών. Τον 4 ο αιώνα επίσης συναντούμε μια από τις πιο παλιές εκφράσεις εικόνων, δηλαδή περιγραφών έργων τέχνης. Ανήκει στον Αστέριο 25 από την Αμάσεια του Πόντου, ο οποίος συνέγραψε την έκφραση ενός κύκλου εικόνων που είχε ως θέμα το μαρτύριο της Αγίας Ευφημίας. Οι εκφράσεις χωρίζονταν σε διάφορες ομάδες ανάλογα με το θεματολόγιο του περιγραφόμενου αντικειμένου, κατάστασης ή προσώπου. Ο βασικός διαχωρισμός διατηρήθηκε, όπως τον εισήγαγε ο Ερμογένης. Έτσι έχουμε, Εκφράσεις τόπων (τοπογραφικές), Εκφράσεις μνημείων τέχνης, Εκφράσεις προσώπων ή προσωπογραφίες, Εκφράσεις καιρών, δηλαδή καταστάσεων, και εκφράσεις χρόνων όπου περιλαμβάνονται, οι εποχές του χρόνου, οι διάφορες εορτές και πανηγύρεις και άλλα. Για τις εκφράσεις τόπων, που ενδιαφέρουν άμεσα την παρούσα εργασία και ειδικότερα για τις εκφράσεις πόλεων, χωρών και γεωγραφικών χώρων, θα κάνουμε 24 Ευτέρπη Μήτση Παναγιώτης Αγαπητός/ ανθολόγηση, μετάφραση και σχολιασμός: Παναγιώτης Αγαπητός Martin Hinterberger), εκδ. Άγρα, Αθήνα 2006, σελ Βλ. H. Hunger, Bυζαντινή λογοτεχνία, η λόγια κοσμική γραμματεία των Βυζαντινών, τ. Α, σελ

18 εκτενή αναφορά σε ειδικό κεφάλαιο της εργασίας. Παρ όλα αυτά αξίζει ν αναφέρουμε πως ήταν ίσως η πιο διαδεδομένη κατηγορία εκφράσεων και μπορούμε να τις εντοπίσουμε σε κάθε εποχή και σε κάθε είδους έργο, ενώ είναι αξιοσημείωτο ότι μας προσφέρουν πληθώρα πληροφοριών τόσο γεωγραφικών, όσο και ιστορικών, αρχαιολογικών και κοινωνικοπολιτικών. Σήμερα σώζονται πάμπολλες τέτοιες εκφράσεις, ενώ περαιτέρω θα γίνει εκτενής αναφορά παραδειγμάτων. Κλείνοντας αυτή την αναγκαιά παρένθεση, ας επιστρέψουμε στην απαρίθμηση σημαντικών εκφράσεων που έχουν φτάσει ως τις μέρες μας. Ο Αφθόνιος ορίζοντας τη βάση των εκφράσεων, χρησιμοποιούσε πέρα από τις ρητορικές οδηγίες και τις θεωρητικές συμβουλές ως παράδειγμα μια έκφραση της πόλης της Αλεξάνδρειας, ενώ αργότερα ο Νικόλαος Μύρων εισάγοντας τον όρο πανηγύρεις έκανε αναφορά σ εκφράσεις ή περιγραφές εορτών, ηθών και εθίμων και άλλων τελετών ή μυστηρίων. Ιδιαίτερη αναφορά αξίζουν οι εκφράσεις του ρήτορα Λιβανίου. Στο Λιβάνιο αποδίδονται βάσει της υπογραφής του 30 εκφράσεις, ωστόσο ο Forster θεωρούσε γνήσιες μόνο τις Τα θέματα αυτών των εκφράσεων είναι ποικίλα. Η μάχη στην ξηρά, ένας αγώνας δρόμου προς τιμήν του Πατρόκλου, η περιγραφή της εορτής της Πρωτοχρονιάς, οι συνέπειες της μέθης και άλλα, ενώ σημαντικές είναι και οι περιγραφές εικόνων, καθώς και μια έκφραση της Άνοιξης. Άλλες εκφράσεις που αποδίδονται σε έναν συγγραφέα, χωρίς ωστόσο να μπορούμε να προχωρήσουμε σε απόλυτη ταύτιση, είναι και οι 11 εκφράσεις που αποδίδονται στο ρήτορα-σοφιστή Νικόλαο 27 και έχουν σχεδόν όλες αποκλειστικά μυθολογικό περιεχόμενο. Δεν είναι όμως, όπως επισημαίνουν και ο Hunger και o Walz τίποτε παραπάνω από αυτούσιες επαναλήψεις εκφράσεων της προγενέστερης συλλογής του Λιβανίου. Άλλες εκφράσεις που συναντούμε στο έργο του Walz και το οποίο αποτελεί μάλλον πηγή του Hunger στο χωρίο σχετικά με τις εκφράσεις, είναι και μια έκφραση του αγάλματος του έφιππου αυτοκράτορα Ιουστινιανού στο Αυγουσταίον, που αποδίδεται στον κατά πολύ μεταγενέστερο του Λιβανίου, βυζαντινό Γεώργιο Παχυμέρη, με το συγγραφέα να έχει επηρεαστεί προφανώς από το έργο του μεγάλου ιστορικού του 6ου 26 Βλ. H. Hunger, Bυζαντινή λογοτεχνία, η λόγια κοσμική γραμματεία των Βυζαντινών, τ. Α, σελ., καθλως και Lib. VIII438 κ. ε. 27 Βλ. H. Hunger, Bυζαντινή λογοτεχνία, η λόγια κοσμική γραμματεία των Βυζαντινών, τ. Α, σελ , καθώς και Walz I , αρίθμ. 1-11, Λιβάνιος, αρίθμ

19 αιώνα Προκοπίου, Περί Κτισμάτων και την περιγραφή του αγάλματος εκεί, ενώ σώζεται επίσης και μια ανώνυμη έκφραση της Εκκλησίας του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου 28. Έξοχες εκφράσεις έχουν σωθεί και από τους εκπροσώπους της ρητορικής σχολής της Γάζας, οι περισσότεροι εκ των οποίων καλλιέργησαν σε μεγάλο βαθμό το είδος. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν δυο εκφράσεις που αποδίδονται στον Προκόπιο Γάζης, μια ενός ηλιακού ρολογιού και μια ενός ψηφιδωτού πίνακα στη Γάζα 29. Ιδιαίτερη αδυναμία φαίνεται ότι έδειχναν οι βυζαντινοί συγγραφείς για την έκφραση ναών, μνημείων και ιερών ή χώρων λατρείας. Για παράδειγμα ο Χορίκιος, μαθητής του Προκοπίου Γάζης, ενσωματώνει στο έργο του δύο εκφράσεις, περιγραφές εκκλησιών της Γάζας, τις οποίες εντάσσει στα κέιμενα του που έχουν εγκωμιαστικό χαρακτήρα προς τον ιδρυτή και κτήτορά τους επίσκοπο Μαρκιανό 30. Οι περιπτώσεις εκφράσεων ναών και ιερών ποικίλουν φυσικά τόσο ανάλογα με την εποχή κατά την οποία συντέθηκαν, όσο κυρίως και ανάλογα με το μέγεθος, τη λαμπρότητα, την πολυτέλεια και τη θέση του περιγραφόμενου ναού. Πιο γνωστή έκφραση ναού στο Βυζάντιο, είναι δίχως αμφιβολία η έμμετρη περιγραφή του καθεδρικού ναού της Του Θεού Σοφίας στην Κωνσταντινούπολη, που ανήκει στον Παύλο Σιλεντιάριο. Είναι προφανές ότι η Αγία Σοφία αποτέλεσε αγαπημενο θέμα αναφοράς στα έργα διαφόρων συγγραφέων όχι μόνο κατά τη βυζαντινή περίοδο αλλά και μεταγενέστερα. Φαίνεται όμως πως εκτός από την έκφραση του Σιλεντιαρίου, έχουμε και μια συντομότερη έκφραση της Αγίας Σοφίας που είναι σε πεζό λόγο και χρονολογείται στο 12 ο αιώ. μ.χ. Συγγραφέας της είναι ο Μιχαήλ ο Ρήτωρ, ο οποίος ήταν ανηψιός του αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης Βασιλείου Αχρίδος 31. Ξεχώριστή περίπτωση αποτελεί και μια έκφραση της εκκλησίας των Αγίων Αποστόλων στην Κωνσταντινούπολη, που γράφτηκε στο τέλος του 12 ου αιώνα από τον Νικόλαο Μεσαρίτη και η οποία δε σώζεται δυστυχώς στις μέρες μας ολόκληρη 32. Eπίσης μια παλαιότερη έκφραση που αποτελεί πάλι περιγραφή 28 Βλ. Walz I Βλ. H. Hunger, Bυζαντινή λογοτεχνία, η λόγια κοσμική γραμματεία των Βυζαντινών, τ. Α, σελ Βλ. H. Hunger, Bυζαντινή λογοτεχνία, η λόγια κοσμική γραμματεία των Βυζαντινών, τ. Α, σελ C. A. Mango J. Parker, A twelfth century description of St. Sophia, DOP 14, 1960, Κείμενο με αγγλική μετάφραση G. G. M. Bartelink, Homerismen in Nikolaos Mesarites Beschreibung der Apostelkirche in Konstantinopel, BZ 70, 1977,

20 ναού και βρίσκεται κι αυτή στα ίδια πρότυπα με την έκφραση του Μεσαρίτη, αποτελεί η διεξοδική περιγραφή μιας μεσοβυζαντινής εκκλησίας που ανήκει στο γνωστό Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Φώτιο. Το οικοδόμημα που περιγράφεται και κατά την περιγραφή του οποίου ισχύει η αρχή από πάνω προς τα κάτω καθώς και από έξω προς τα μέσα. Ο ναός που περιγράφεται είναι η εκκλησία της Θεοτόκου του Φάρου, που βρισκόταν μέσα στο χώρο των ανακτόρων 33. Σώζονται επίσης και δυο ομιλίες του αυτοκράτορα Λέοντος του ΣΤ που περιέχουν διεξοδικές εκφράσεις δυο βυζαντινών εκκλησιών της εποχής του 34. Σε αυτό το σημείο και με αφορμή τις εκφράσεις ναών πρέπει να επισημάνουμε την ξεχωριστή σημασία των έμμετρων εκφράσεων. Αν και περιορισμένες ως προς τον αριθμό οι έμμετρες εκφράσεις κατέχουν ιδιαίτερη θέση στη βυζαντινή γραμματεία και έχουν τρία κοινά στοιχεία μεταξύ τους. Πρώτον οι περισσότερες αφορούν περιγραφές ναών και μνημείων, όπως είναι για παράδειγμα η κορυφαία όλων τους, η περιγραφή του ναού της Αγίας Σοφίας από τον Παύλο Σιλεντιάριο, που γράφτηκε κατ εντολή του αυτοκράτορος Ιουστινιανού με αφορμή μια επανοικοδόμηση του ναού μετά την πτώση του τρούλου. Δεύτερο κοινό γνώρισμα των έμμετρων εκφράσεων είναι το γεγονός πως οι περισσότερες γράφτηκαν για ειδικό λόγο και ενσωματόνονται στα πλαίσια επικών συνθέσεων ή μυθιστοριών και σπανίως αυτονομούνται στο λόγο. Τέλος τρίτο κοινό τους γνώρισμα είναι πως γράφτηκαν στους πρώτους και μέσους βυζαντινούς αιώνες, καθώς από τον 10 ο αιώνα κι έπειτα περιορίστηκαν και αντικαταστάθηκαν σχεδόν πλήρως από τις εκφράσεις σε πεζό λόγο, πιθανώς και γιατί τα βασικά πεζογραφικά είδη, όπως η ιστοριογραφία και η χρονογραφία, καλλιεργήθηκαν από τους συγγραφείς της Κομνήνειας και Παλαιολόγειας περιόδου συστηματικότερα απ ότι τα ποιητικά. Από τις έμμετρες λοιπόν εκφράσεις αξίζει να μνημονεύσουμε τις έμμετρες εκφράσεις μυθολογικού και εγκωμιαστικού χαρακτήρα που ενσωματώνονται σε συνθέσεις συγγραφέων της ύστερης αρχαιότητας και κυρίως του κύκλου του Νόννου και των μαθητών του, καθώς και του Παμπρεπίου, του Κλαυδιανού και του Γεωργίου Πισίδη. Επιπροσθέτως, τον 6 ο αιώνα έχουμε την περιγραφή των 80 αγαλμάτων των Θερμών του Ζευξίππου, που βρί- 33 R. J. Jenkins C. A. Mango, The date and the significance of the tenth homily of Photius, DOP 9-10, 1956, Βλ. H. Hunger, Bυζαντινή λογοτεχνία, η λόγια κοσμική γραμματεία των Βυζαντινών, τ. Α, σελ

21 σκονταν στην περιοχή του Μεγάλου Παλατίου, κοντά στον Ιππόδρομο και ανήκει στον Χριστόδωρο τον εκ Κοπτού. Η έκφραση αυτή αποκτά ξεχωριστή αξία αν αναλογιστούμε πως τα συγκεκριμένα αγάλματα, όπως και πολλά άλλα έργα τέχνης που βρισκόταν σ εκείνη την περιοχή, καταστράφηκαν ολοσχερώς από τη μανία του πλήθους κατά τις συγκρούσεις των εξεγερμένων και του στρατού κατά τη στάση του Νίκα, που συγκλόνισε την βυζαντινή πρωτεύουσα το 532. Άλλη περίπτωση αξιόλογων έμμετρων εκφράσεων αποτελούν οι περιγραφές διαφόρων μορφών και θεμάτων από τον Ιωάννη τον Γαζαίο κατά τον 6 ο και 7 ο αιώνα, ενώ επίσης αξίζει να αναφέρουμε δυο ακόμη έμμετρες εκφράσεις, την έμμετρη περιγραφή του ναού των Αγίων Αποστόλων από τον Κωνσταντίνο Ρόδιο 35 στα χρόνια του Πορφυρογεννήτου και μια σύντομη περιγραφή των εν Πυθίοις θερμών, που περιγράφει τη σημερινή πόλη Γιάλοβα και αποδίδεται στον ποιητή και διπλωμάτη Λέοντα Χοιροσφάκτη. Τέλος από εκεί κι έπειτα κυριάρχησαν σχεδόν απόλυτα, όπως προείπαμε οι πεζές εκφράσεις ενώ μοναδικές εξαιρέσεις αποτελούν, μια έκφραση της Μονής της Χώρας και του ανακτόρου, που γράφτηκε από το Θεόδωρο Μετοχίτη, καθώς κι ένα ποίημα-περιγραφή ενός ελέφαντα που ανήκει στο Μανουήλ Φιλή. Τέλος αξίζει να επισημάνουμε την πληθώρα εκφράσεων, σαφώς πολύ περιορισμένης έκτασης που εντοπίζονται με τη μορφή επιγραμμάτων σε ποικίλα κείμενα. Από τον 9 ο και ακόμη περισσότερο από το 10 ο αιώ. μ. Χ. και μετά παρατηρούμε μια χωρίς άλλο κυριαρχία των πεζών εκφράσεων και μια περαιτέρω διάδοση του είδους, καθώς πέρα από τις αυτονομημένες εκφράσεις που κυκλοφορούν με διάφορες αφορμές είτε σε συλλογές, είτε κατά μόνας και αυτοτελώς, παρατηρούμε μια εντυπωσιακή ποικιλία και στη θεματολογία των εκφράσεων, ενώ άξιο λόγου είναι και το γεγονός, πως εκφράσεις άλλοτε μικρότερης και άλλοτε μεγαλύτερης έκτασης, συναντούμε σε όλα σχεδόν τα πεζογραφικά λογοτεχνικά είδη της βυζαντινής περιόδου. Ξεχωριστής ποιότητος και τεχνικής εκφράσεις μας παραδίδονται, από τον περίφημο συγγραφέα και λόγιο του 12 ου αιώνα, Κωνσταντίνο Μανασσή 36. Μερικά μέρη με στοιχεία περιγραφής ή σύντομες εκφράσεις υπάρχουν αναμφίβολα στο έργο του, Σύνοψις Χρονική, που ουσιαστικά αποτελεί προσπάθεια καταγραφής της παγκόσμιας ιστο- 35 Εκδ. E. Legrand, REG 9 (1896) σελ Λεξικόν Tusculum, W. Buchwald- A. Hohlweg, τ. Α, σελ. 322 και επίσης Ε. Τσολάκη, Βυζαντινοί ιστορικοί και Χρονογράφοι 11 ου και 12 ου αιώ μ. Χ., Πανεπιστημιακές παραδόσεις, Εκδ. Γιαχούδη, σελ

22 ρίας με μορφή χρονικού. Παράλληλα όμως, και αυτό έχει μεγαλύτερη αξία, έχει συγγράψει και μερικές αυτόνομες εκφράσεις που έχουν μεγαλύτερη αξία και έχουν ποικιλία θεμάτων. Τέτοια παραδείγματα αποτελούν: α) η έκφραση ενός ψηφιδωτού με μια παράσταση της Γης 37, που βρισκόταν στο ανάκτορο. β) η έκφραση μιας εικόνας, εμπνευσμένης από την Οδύσσεια του Ομήρου, όπου παρουσιάζεται ο κύκλωπας Πολύφημος 38 να καταβροχθίζει τους συντρόφους του Οδυσσέα. γ) Εκφράσεις πραγμάτων, δηλαδή διαφόρων σκηνών από την καθημερινή ζωή των βυζαντινών και περιγραφή διαφόρων δραστηριοτήτων τους, με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα δυο εκφράσεις κυνηγίου, μια όπου περιγράφεται ένα κυνήγι γερανών με γεράκια 39 και μια όπου παρουσιάζεται ένα κυνήγι σπίνων και ακανθίδων 40. Το ύφος και η γλώσσα που χρησιμοποιεί ο Μανασσής στις εκφράσεις του έχει ιδιαίτερη λογοτεχνική αξία. Τέλος στο Μανασσή αποδίδεται και μια προσωπογραφία, δηλαδή μια λεπτομερής περιγραφή προσώπου και πιο συγκεκριμένα ενός νάνου 41 που καταγόταν από τη νήσο Χίο και ζούσε σύμφωνα με το κείμενο της έκφρασης στο παλάτι του αυτοκράτορα στην Κωνσταντινούπολη. Μερικά ακόμη χαρακτηριστικά παραδείγματα εκφράσεων κατά τους τελευταίους βυζαντινούς αιώνες καταδεικνύουν επίσης τόσο τη διάδοση, όσο και τη συνέχεια και τη συνέπεια των βυζαντινών ως προς την καλλιέργεια της έκφρασης. Έτσι έχουμε το 13 ο αιώ. μ. Χ. μια έκφραση του κήπου της αγίας Άννας 42, συνταγμένη κατά τα πρότυπα των τοπογραφικών εκφράσεων, στις οποίες θα αφιερωθεί ξεχωριστό κεφάλαιο της παρούσης εργασίας, και η οποία βρίσκεται ενταγμένη στο έργο του Θεοδώρου του Ηρτακηνού και συγκεκριμένα σ έναν πανηγυρικό λόγο του που συντέθηκε με αφορμή την εορτή του Αγίου και θαυματουργού Αννινά. Έχουμε επίσης μια έκφραση του 14 ου αιώ μ. Χ. της μητρόπολης Σερρών, που είναι γραμμένη από το Θεόδωρο Πεδιάσιμο και είναι σε πολύ κακή κατάσταση, σχεδόν κατεστραμμένη σήμερα 43. Ακόμη μια έκφραση που σχετίζεται με ναούς είναι και η έκφραση μιας νωπογραφίας της γέννησης του Ιησού, που βρισκόταν στην εκκλησία της Νέας Περιβλέπτου της Ιε- 37 Εκδ. L. Sternbach, Jh. Ost. Arch. Inst. 5, 1902, παράρτ Κειμ Εκδ. L. Sternbach, Jh. Ost. Arch. Inst. 5, 1902, παράρτ Βλ. H. Hunger, Bυζαντινή λογοτεχνία, η λόγια κοσμική γραμματεία των Βυζαντινών, τ. Α, σελ Βλ. H. Hunger, Bυζαντινή λογοτεχνία, η λόγια κοσμική γραμματεία των Βυζαντινών, τ. Α, σελ L. Sternbach, Constantini Manassae ekphrasis inedita, Symbolae in honorem L. Cwiklinski etc, Lemberg 1902, 1-10, κείμ. σελ Κarl Krumbacher, Ιστορία της βυζαντηνής λογοτεχνίας, τ. ΙΙ, σελ Α. Κ. Ορλάνδος, Η μητρόπολις των Σερρών κατά την έκφρασιν Θεοδώρου Πεδιασίμου, ΕΕΒΣ 19, 1949,

23 ράς Μονής Χαρσανίτου στην Κωνσταντινούπολη, που είναι γραμμένη από τον Μακάριο Μακρή Ασπροφρύδη, ενώ στον ίδιο συγγραφέα ανήκει και μια έκφραση του Αγίου Δημητρίου που λανθασμένα όπως υποστηρίζει τόσο ο Hunger όσο και ο Kayser εκδόθηκε με το όνομα του Μάρκου Ευγενικού. Από το Μάρκο Ευγενικό έχουμε μια σειρά εκφράσεων για το μαρτύριο του Αγίου Εφραίμ και άλλων μαρτύρων, ενώ ο Ιωάννης Ευγενικός, πέρα από τις εκφράσεις τόπων, χωρών και πόλεων, για τις οποίες θα γίνει λόγος παρακάτω μας άφησε και εκφράσεις διαφόρων άλλων εικόνων και έργων τέχνης 44. Συνοψίζοντας λοιπόν μπορούμε να καταλήξουμε στο ότι οι εκφράσεις παρουσιάζουν μια σταθερή πορεία εξέλιξης, από την αρχαιότητα μέχρι και την Άλωση της Κωνσταντινούπολης. Από την εποχή του Ομήρου και την περιγραφή της ασπίδας του Αχιλλέα, μέχρι τα κείμενα του Μανασσή και του Ιωάννη Ευγενικού, μπορεί κανέις να παρατηρήσει πως η έκφραση, εμπλουτίστηκε, καλλιεργήθηκε, δομήθηκε με συγκεκριμένους κανόνες και φιλοσοφία, ανάλογα με την εποχή και τις υπάρχουσες κάθε φορά λογοτεχνικές, ιστορικές, κοινωνικές και πολιτικές συγκυρίες. Ποικιλία θεμάτων περιγραφής και φαντασία τόσο στη θεματολογία, όσο και στα εκφραστικά μέσα χαακτηρίζει την έκφραση στα χρόνια του Βυζαντίου, ενώ αξίζει να επισημάνουμε πως η σημασία της έκφρασης ως λογοτεχνικού είδους είτε αυτομομημένου είτε μέσα σε άλλα κείμενα καταδεικνύεται και από το γεγονός ότι εκφράσεις μπορούμε να συναντήσουμε σε κείμενα κάθε είσους, από τα έπη, τις έμμετρες ποιητικές συνθέσεις, τις μυθιστορίες και τα ρητορικά προγυμνάσματα, μέχρι τα κείμενα των βυζαντινών ιστορικών και χρονογράφων, τις επιστολές, τα επίσημα έγγραφα, τα κείμενα των ομιλιών και των διαφόρων πανηγυρικών λόγων καθώς και τις ρητορικές, φιλοσοφικές, γεωγραφικές και κάθε είδους συλλογές, οδηγίες και συγγράμματα. Αναμφίβολα λοιπόν ο όγκος και η ποικιλομορφία του διαθέσιμου για το μελετητή υλικού όπου εγκυβωτίζονται εκφράσεις στα κείμενα τις βυζαντινής λογοτεχνίας είναι τεράστιος και αυτό επιτάσσει την επί μέρους εξειδίκευση της έρευνάς μας, ανάλογα με το περιγραφόμενο κάθε φορά αντικείμενο και το θέμα. Έτσι μετά από αυτό το κεφάλαιο, όπου παρουσιάστηκε η σταδιακή πορεία και εξέλιξη της έκφρασης από την αρχαιότητα μέχρι την πτώση του Βυζαντίου, κρίνεται 44 Αναφέρονται η περιγραφή ενός πίνακα ενός πλατάνου, μιας εικόνας της Θεοτόκου, πιθανώς της Γλυκοφιλούσας, με το θείο βρέφος και του πίνακα ενός πριγκηπικού ζευγαριού, Βλ. H. Hunger, Bυζαντινή λογοτεχνία, η λόγια κοσμική γραμματεία των Βυζαντινών, τ. Α, σελ

24 απαραίτητη η παρουσίαση του επί μέρους είδους περιγραφών που ενδιαφέρει την παρούσα διπλωματική εργασία: των εκφράσεων τόπων, όπου περιλαμβάνονται και οι εκφράσεις πόλεων, τις οποίες θα προσπαθήσουμε να εντοπίσουμε και να ερευνήσουμε μέσα στα κείμενα των τεσσάρων μεγάλων ιστορικών της Αλώσεως, όπως δηλώθηκε και στην εισαγωγή. Εκφράσεις πόλεων Οι εκφράσεις πόλεων αποτελούν όπως προαναφέραμε ένα ιδιαίτερο είδος εκφράσεων που αναπτύχθηκε ιδιαίτερα κατά την μέση και ύστερη βυζαντινή περίοδο. Όπως επισημάνθηκε παραπάνω η απώτερη καταγωγή της έκφρασης τοποθετείται στη δεύτερη σοφιστική περίοδο. Έτσι παρά το γεγονός πως οι εκφράσεις άργησαν ν αυτονομηθούν ως λογοτεχνικό είδος, οι εκφράσεις τόπων, ως περιγραφές τοπίων, χώρων, πόλεων και οικισμών με ιδιαίτερο ενδιαφέρον, επισημαίνονται ήδη ως ξεχωριστή ομάδα εκφράσεων, από τον ρήτορα Ερμογένη από την Ταρσό της Κιλικίας. Η τοπογραφική έκφραση και ειδικότερα η έκφραση πόλεως που πραγματέυεται η παρούσα εργασία έμεινε καθ όλη σχεδόν τη διάρκεια των βυζαντινών αιώνων άρρηκτα δεμένη με το εγκώμιο και ασφαλώς αποτελεί πηγή και για την πρώιμη επιστημονική γεωγραφία. Τα ρητορικά έργα και οι χρονογραφίες και γεωγραφικές περιγραφές αποτελούν τους βασικότερους χώρους όπου συναντούμε σύντομες ή εκτενέστερες περιγραφές πόλεων. Ασφαλώς και ιδιαίτερα μετά τον 6 ο αιώ. πολύ συχνά συναντούμε εκφράσεις πόλεων και σε ιστορικά έργα, πάντοτε όμως ενταγμένες εντός των έργων αυτών και σχεδόν ποτέ αυτονομημένες. Παρακάτω θα επιχειρήσουμε παρουσιάζοντας μερικά χαρακτηριστικά παραδείγματα εκφράσεων πόλεων να καταδείξουμε τη διαρκή παρουσία τους στα ρητορικά και ιστορικά έργα, ούτως ώστε να γίνει αντιληπτό πως οι εκφράσεις, άλλοτε σύντομες και άλλοτε εκτενείς που απαντώνται και εντός των έργων των τεσσάρων ιστορικών της περιόδου της Αλώσεως, μόνο τυχαίες και πρωτότυπες δε μπορούν να χαρακτηριστούν, καθώς εντάσσοται στο κλίμα μιας μακραίωνης ιστορικής παράδοσης εκφράσεων που ξεκινά μόλις από τον 4 ο μ. Χ. αιώ. 22

25 Ο Αντιοχικός 45 λόγος του ρήτορος Λιβανίου που συνετέθη με στόχο την απαγγελία του στους Ολυμπιακούς Αγώνες της Αντιοχείας του 356 ή 360 μ. Χ. αποτελεί μια πρώιμη αλλά χαρακτηριστική μορφή έκφρασης πόλεως, όπου επιχειρήται ο έπαινος και παράλληλα περιγραφή της πόλης της Αντοχείας. Επίσης ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι περιγραφές πόλεων που απαντούν στο σπουδαίο έργο του Προκοπίου Περί Κτισμάτων του 6 ου αιώ. μ. Χ. Eντός της πρώτης δεκαετίας του 7 ου αιώ. μ. Χ. και συγκεκριμένα κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Φωκά, ο Γεώργιος Κύπριος συνέγραψε την εκτενή πολιτική περιγραφή του ανατολικού ρωμαικού κράτους, που παρά τη γενική θεώρηση του αντικειμένου χώρου περιγραφής, αποτελεί αξιόλογη περίπτωση έκφρασης παρέχοντας στον αναγνώστη πληθώρα εθνογραφικών και γεωγραφικών πληροφοριών. Οι εκφράσεις πόλεων με το πέρασμα των αιώνων διαδίδονται όλο και περισσότερο στη βυζαντινή επικράτεια. Στον 9 ο αιώ. τοποθετούνται τόσο η εκκλησιαστική εκτενής αναγραφή της περιοχής της Κωνσταντινούπολης με βάση τα διοικητικά εκκλησιαστικά όρια της που συνέγραψε ο Βασίλειος ο Αρμένιος, όσο και η τοπογραφική έκφραση του μοναχού Επιφανίου περί Συρίας και της Αγίας πόλεως και των εν αυτή αγίων τόπων. Αξιόλογη και ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα έκφραση πόλεως είναι η έκφραση της πόλης της Θεσσαλονίκης 46 που προτάσσει ο Ιωάννης Καμενιάτης στην αρχή του έργου του για την άλωση της Θεσσαλονίκης. Στην εν λόγω έκφραση μας δίνονται πολύτιμες πληροφορίες τόσο για τη γεωγραφική θέση όσο και για τη γεωμορφολογία της συμβασιλεύουσας, καθώς και περιγραφές του λιμένος της πόλης, των περιχώρων και των υπαίθριων χώρων γύρω από αυτήν αλλά και πολύτιμα στοιχεία για τους ναούς, τις μονές, τα μνημεία και άλλα αξιοθέατά της, πολλά εκ των οποίων αργότερα καταστράφηκαν ή αλλοιώθηκαν. Επίσης ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η έκφραση της Αντιοχείας που προέρχεται από έναν ταξιδιώτη της Παλαιστίνης τον Ιωάννη Φωκά 47 και η οποία συνετέθη το 1177 και είναι σχεδόν βέβαιο πως αντλεί πληροφορίες από την προγενέστερη 45 G. Downey, An illustrated commentary on Libanius Antiochikos, Miscellanea Critica I, 1964, Χ. Μέσσης, Χρονικά των Αλώσεων της Θεσσαλονίκης, εκδ. Άγρα, Αbd El Nur Fadi, Iωάννου Φωκά, Έκφρασις των από Αντιοχείας άχρι Ιεροσολύμων κάστρων και χωρών Συρίας, Φοινίκης και των Κατά Παλαιστίνην Αγίων Τόπων, Διπλωματική εργασία, Θεσσαλονίκη

Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία

Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία Ενότητα 3: Βυζαντινή Επιστολογραφία: είδη - χαρακτηριστικά. Συνέσιος ο Κυρηναίος: Βίος και Έργο Κιαπίδου Ειρήνη-Σοφία Τμήμα Φιλολογίας Σκοποί ενότητας Οι φοιτητές θα έρθουν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Εισαγωγικά στην αρχαία Ελληνική ιστοριογραφία

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Εισαγωγικά στην αρχαία Ελληνική ιστοριογραφία ΕΙΣΑΓΩΓΗ Εισαγωγικά στην αρχαία Ελληνική ιστοριογραφία Ενδεικτικοί διδακτικοί στόχοι Οι διδακτικοί στόχοι για τη διδασκαλία της εισαγωγής προσδιορίζονται στο βιβλίο για τον καθηγητή, Αρχαίοι Έλληνες Ιστοριογράφοι,

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία

Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία Ενότητα 1: Εισαγωγή στις έννοιες και τα εγχειρίδια της βυζαντινής φιλολογίας. Κιαπίδου Ειρήνη-Σοφία Τμήμα Φιλολογίας Σκοποί ενότητας Mια πρώτη επαφή με τη Βυζαντινή Φιλολογία.

Διαβάστε περισσότερα

Η ΥΠΕΥΘΗΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Αλεξανδρή Ελευθερία. Η ΕΛΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΟΙ ΜΑΘΗΤΕΣ: Δημαράκης Κοσμάς Δράκου Άννα Καίρης Μάριος Κομίνη Ιωάννα Σουλάνδρος Τάσος

Η ΥΠΕΥΘΗΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Αλεξανδρή Ελευθερία. Η ΕΛΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΟΙ ΜΑΘΗΤΕΣ: Δημαράκης Κοσμάς Δράκου Άννα Καίρης Μάριος Κομίνη Ιωάννα Σουλάνδρος Τάσος Η ΥΠΕΥΘΗΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Αλεξανδρή Ελευθερία Η ΕΛΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΟΙ ΜΑΘΗΤΕΣ: Δημαράκης Κοσμάς Δράκου Άννα Καίρης Μάριος Κομίνη Ιωάννα Σουλάνδρος Τάσος Ξεκινώντας την εργασία θα θέλαμε να παραθέσουμε το παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

106 Ελληνικής Φιλολογίας Θράκης (Κομοτηνή)

106 Ελληνικής Φιλολογίας Θράκης (Κομοτηνή) 106 Ελληνικής Φιλολογίας Θράκης (Κομοτηνή) Ιστορικό του Τμήματος Το Τμήμα Ελληνικής Φιλολογίας του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης ιδρύθηκε με το Π.Δ 365/1993(ΦΕΚ 156/13-9-1993 τεύχος Α') και άρχισε

Διαβάστε περισσότερα

113 Φιλολογίας Ιωαννίνων

113 Φιλολογίας Ιωαννίνων 113 Φιλολογίας Ιωαννίνων Η Φιλοσοφική Σχολή ιδρύθηκε στα Ιωάννινα και λειτούργησε για πρώτη φορά κατά το ακαδημαϊκό έτος 1964-65 ως παράρτημα της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (Β.Δ.

Διαβάστε περισσότερα

www.kalymnikifilia.gr

www.kalymnikifilia.gr Η επιρροή του ελληνικού πολιτισμού και της ελληνικής γλώσσας στη διαμόρφωση του ρωσικού εκπαιδευτικού συστήματος (το παράδειγμα των Εκπαιδευτικών ιδρυμάτων της Μόσχας) ΒΑΝΤΙΜ ΓΙΑΡΟΒΟÏ Kαθηγητής μουσικής

Διαβάστε περισσότερα

2. Αναγέννηση και ανθρωπισμός

2. Αναγέννηση και ανθρωπισμός κεφάλαιο 6 ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΛΩΣΗ ΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗΣ ΚΑΙ ΤΙΣ ΑΝΑΚΑΛΥΨΕΙΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΧΩΡΩΝ ΩΣ ΤΗ ΣΥΝΘΗΚΗ ΤΗΣ ΒΕΣΤΦΑΛΙΑΣ (1453-1648) 2. Αναγέννηση και ανθρωπισμός Ορισμός Πρόκειται για μια γενικότερη πνευματική

Διαβάστε περισσότερα

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ 2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ Συμπλήρωση κενών ακόλουθες λέξεις (τρεις λέξεις περισσεύουν): βιβλιοθήκη, Βαλκανική, ανθρωπιστικός, πανεπιστήμιο, χειρόγραφο, Ιταλική, τυπογραφία, σπάνιος. Η Αναγέννηση και

Διαβάστε περισσότερα

109 Φιλολογίας Αθήνας

109 Φιλολογίας Αθήνας 109 Φιλολογίας Αθήνας Σκοπός Τα Τμήματα Φιλολογίας σκοπό έχουν να αναδεικνύουν επιστήμονες ικανούς να ερευνούν τον αρχαίο ελληνικό, βυζαντινό και νεοελληνικό κόσμο, όπως αυτός εκφράζεται μέσα από τα φιλολογικά,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡXAIA ΕΛΛΗΝΙΚH ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ- ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ

ΑΡXAIA ΕΛΛΗΝΙΚH ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ- ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ Πράξη «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21ου αιώνα) ΠΙΛΟΤΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ, στους Άξονες Προτεραιότητας 1,2,3, -Οριζόντια Πράξη», ΑΡXAIA ΕΛΛΗΝΙΚH ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ- ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ Δρ. Χαρά Κοσεγιάν Οκτώβρης 2011 Βασική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΑΔΙΑΒΑΙΝΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. Πολιτιστικό πρόγραμμα με βάση την Ιστορία της Ε Δημοτικού

ΠΕΡΙΑΔΙΑΒΑΙΝΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. Πολιτιστικό πρόγραμμα με βάση την Ιστορία της Ε Δημοτικού ΠΕΡΙΑΔΙΑΒΑΙΝΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ Πολιτιστικό πρόγραμμα με βάση την Ιστορία της Ε Δημοτικού Υπεύθυνη Εκπαιδευτικός: Χρύσα Κουράκη, Δασκάλα, Δρ. Παιδικής Λογοτεχνίας Παν/μίου Ιωαννίνων

Διαβάστε περισσότερα

ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ

ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΚΑΙ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΦΟΙΤΗΤΩΝ ΕΓΓΡΑΦΗΣ 2011-2012 Κομοτηνή Νοέμβριος 2013 1 Πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

Ιερού Παλατίου Ιππόδρομο ανακτόρου των Βλαχερνών, του ανακτόρου του Μυρελαίου σειρά καταστημάτων της Μέσης

Ιερού Παλατίου Ιππόδρομο ανακτόρου των Βλαχερνών, του ανακτόρου του Μυρελαίου σειρά καταστημάτων της Μέσης BYZANTINH TEXNH:AΡXITEKTONIKH kαι ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ H Βυζαντινή αρχιτεκτονική και ως αναπόσπαστο τμήμα της η ζωγραφική: - Ψηφιδωτή και νωπογραφία- νοείται η τέχνη που γεννήθηκε και ήκμασε μεταξύ 4ου και 15ου αιώνα,

Διαβάστε περισσότερα

1 ΕΚΘΕΣΗ ΕΚΦΡΑΣΗ B ΛΥΚΕΙΟΥ (Θεωρία Σχολικού βιβλίου, σελ. 249-257) A.ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΠΟ ΓΡΑΠΤΟ ΛΟΓΟ 1. Κρατώ σηµειώσεις κατά παράγραφο 1. Εντοπίζω τα κύρια συστατικά της παραγράφου 2. Παρουσιάζω παραλλαγές

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΑΠΟ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΑΠΟ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΑΠΟ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΑΠΟ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Θα διδαχτούν η Ομήρου Οδύσσεια και οι Ηροδότου Ιστορίες σύμφωνα με το Αναλυτικό Πρόγραμμα Σπουδών. Α) ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»;

Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»; Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»; Ο όρος«βυζαντινόν» αναφέρεται στο Μεσαιωνικό κράτος που εδιοικείτο από την Κωνσταντινούπολη, τη μεγάλη πόλη των ακτών του Βοσπόρου. Οι ιστορικοί χρησιμοποιούν τον όρο αυτόν

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΛΕΞΗ ΕΒΔΟΜΗ Η ΠΡΩΙΜΗ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΔΙΑΛΕΞΗ ΕΒΔΟΜΗ Η ΠΡΩΙΜΗ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΑΛΕΞΗ ΕΒΔΟΜΗ Η ΠΡΩΙΜΗ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ 1. Εισαγωγή - Η πιο παραμελημένη περίοδος της ιστορίας της Ελληνικής είναι η μεσαιωνική. Για λόγους καθαρά ιδεολογικούς και πολιτικούς, το

Διαβάστε περισσότερα

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας Το φυλλάδιο αυτό είναι του/της... που επισκέφθηκε το Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας στις... Το φυλλάδιο που κρατάς στα χέρια σου

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία

Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία Ενότητα 6: Ιστορικό Πλαίσιο 8ου-9ου αιώνα: Σκοτεινοί αιώνες-εικονομαχία. Θεοφάνης: Βίος και Έργο. Κιαπίδου Ειρήνη-Σοφία Τμήμα Φιλολογίας Σκοποί ενότητας Οι φοιτητές θα

Διαβάστε περισσότερα

13Κ7: Εισαγωγή στην Ιστοριογραφία. Ηρόδοτος (Α Εξάμηνο) 13Κ31_15: Ηρόδοτος - Θουκυδίδης Ξενοφών (Δ Εξάμηνο)

13Κ7: Εισαγωγή στην Ιστοριογραφία. Ηρόδοτος (Α Εξάμηνο) 13Κ31_15: Ηρόδοτος - Θουκυδίδης Ξενοφών (Δ Εξάμηνο) 2014-2015 2015-2016 13Κ1: Εισαγωγή στην Κλασική Φιλολογία - Επισκόπηση της Αρχαίας Ελληνικής Λογοτεχνίας (Α 13Κ2_12: Επισκόπηση της Λατινικής Λογοτεχνίας (με διδασκαλία πεζών κειμένων) (Α 13Κ1: Εισαγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Σταμούλου Αναστασία-Διονυσία 7ο Λύκειο Καλλιθέας Α4

Σταμούλου Αναστασία-Διονυσία 7ο Λύκειο Καλλιθέας Α4 Σταμούλου Αναστασία-Διονυσία 7ο Λύκειο Καλλιθέας Α4 Ευχαριστίες Στο σημείο αυτό θα ήθελα να αποδώσω τις ευχαριστίες μου σε όσους βοήθησαν με τον τρόπο τους στην εκπόνηση αυτής της εργασίας. Αρχικά, θα

Διαβάστε περισσότερα

κάντε κλικ στη Τρίτη επιλογή : Οι Θεσσαλονικείς αδελφοί ισαπόστολοι Κύριλλος και Μεθόδιος

κάντε κλικ στη Τρίτη επιλογή : Οι Θεσσαλονικείς αδελφοί ισαπόστολοι Κύριλλος και Μεθόδιος ΤΑΞΗ Δ ΜΑΘΗΜΑ : ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΣΤ ΤΙΤΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Κύριλλος και Μεθόδιος : Ιεραπόστολοι στους σλαβικούς λαούς. ΔΙΔΑΚΤΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ 1. Να αντιληφθούν οι μαθητές ότι μέσα από την ιεραποστολή του Κυρίλλου

Διαβάστε περισσότερα

Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη

Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη Θεατρικές Παραστάσεις στα νησιά του Βορείου Αιγαίου Λήμνος, Λέσβος, Χίος Καλοκαίρι 2014 «Ένα τραγούδι γυρεύουμε. Το τραγούδι των τραγουδιών καρτερούμε. Το τραγούδι

Διαβάστε περισσότερα

Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ «ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ»

Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ «ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ» ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ «ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ» 1.1 Βασικές κατευθύνσεις Η αξιολόγηση ενός μαθήματος είναι αρχικά θέμα προσδιορισμού και κατανόησης της ταυτότητάς του. Θέματα όπως είναι ο τίτλος του

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΤΜΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ, ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΩΝ ΑΓΑΘΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΑΡΙΝΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ 2014 2015

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΤΜΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ, ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΩΝ ΑΓΑΘΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΑΡΙΝΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ 2014 2015 09:00-12:00 Μεσαία ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΤΜΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ, ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΩΝ ΑΓΑΘΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΑΡΙΝΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ 2014 2015 ΔΕΥΤΕΡΑ, 08-06-2015 ΤΡΙΤΗ, 09-06-2015 ΤΕΤΑΡΤΗ, 10-06-2015

Διαβάστε περισσότερα

1 ο βήμα Δηλώνετε μάθημα. 2ο βήμα Δηλώνετε σύγγραμμα

1 ο βήμα Δηλώνετε μάθημα. 2ο βήμα Δηλώνετε σύγγραμμα ΟΔΗΓΙΕΣ ΥΠΟΒΟΛΗΣ ΔΗΛΩΣΗΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΕΣ ΥΠΟΒΟΛΗΣ ΔΗΛΩΣΗΣ ΑΠΟ 17-10-2014 ΕΩΣ 31-10-2014 ΠΡΟΣΟΧΗ!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! Η ΔΗΛΩΣΗ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΝΑΙ ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΗ ΓΙΑΤΙ ΑΥΤΟΜΑΤΑ ΓΙΝΕΤΑΙ ΚΑΙ Η ΕΓΓΡΑΦΗ ΣΑΣ ΣΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΔΙΟΝ ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ Το Δίον ήταν μια αρχαιότατη πόλη στρατηγικής σημασίας και μια από τις πιο φημισμένες μακεδονικές πολιτείες. Η γεωγραφική θέση

Διαβάστε περισσότερα

3. Να αναλύσετε τον τρόπο µε τον οποίο η στωική φιλοσοφία και ο νεοπλατωνισµός επηρέασαν τους Απολογητές και τους Πατέρες της Εκκλησίας.

3. Να αναλύσετε τον τρόπο µε τον οποίο η στωική φιλοσοφία και ο νεοπλατωνισµός επηρέασαν τους Απολογητές και τους Πατέρες της Εκκλησίας. 2.2.2. Η Ανατολική Λεκάνη της Μεσογείου κατά τους τρεις πρώτους µ.χ. αιώνες - Το Ελληνικό Πνεύµα κατά τους τρεις πρώτους µ.χ. αιώνες - Η Παλαιοχριστιανική τέχνης - Μια Τέχνη Ελληνική Eρωτήσεις ανάπτυξης

Διαβάστε περισσότερα

Προπτυχιακό πρόγραμμα σπουδών Τμήματος Φιλολογίας. Φιλοσοφική Σχολή. Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

Προπτυχιακό πρόγραμμα σπουδών Τμήματος Φιλολογίας. Φιλοσοφική Σχολή. Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Προπτυχιακό πρόγραμμα σπουδών Τμήματος Φιλολογίας Φιλοσοφική Σχολή Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης ΚΛΑΣΙΚΕΣ ΣΠΟΥΔΕΣ ΚΟΡΜΟΣ [111 ECTS] ΜΝΕΣ ΓΛΩΣΣΟΛΟΓΙΑ ΚΛΑΣΙΚΕΣ ΣΠΟΥΔΕΣ ΜΝΕΣ ΓΛΩΣΣΟΛΟΓΙΑ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Η ΜΥΣΤΗΡΙΩΔΗΣ ΜΟΡΦΗ ΤΟΥ ΜΕΛΧΙΣΕΔΕΚ

Η ΜΥΣΤΗΡΙΩΔΗΣ ΜΟΡΦΗ ΤΟΥ ΜΕΛΧΙΣΕΔΕΚ Η ΜΥΣΤΗΡΙΩΔΗΣ ΜΟΡΦΗ ΤΟΥ ΜΕΛΧΙΣΕΔΕΚ 1. Ιστορία της έρευνας 2. Ο Μελχισεδέκ στην Παλαιά Διαθήκη 3. Ο Μελχισεδέκ στην απόκρυφη γραμματεία 4. Ο Μελχισεδέκ στα χειρόγραφα του Κουμράν 5. Ο Μελχισεδέκ στους Φίλωνα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΤΑ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ (Mατθαίος-Μάρκος-Λουκάς)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΤΑ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ (Mατθαίος-Μάρκος-Λουκάς) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΤΑ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ (Mατθαίος-Μάρκος-Λουκάς) Από τον 2ο αιώνα και εξής η λέξη ευαγγέλιο δηλώνει: τα βιβλία εκείνα της Καινής Διαθήκης που περιέχουν και αφηγούνται το γεγονός της

Διαβάστε περισσότερα

33 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΣΥΛΟ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΤΜΗΜΑ Ε2 2013-2014 1

33 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΣΥΛΟ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΤΜΗΜΑ Ε2 2013-2014 1 ΕΝΑ ΓΟΗΤΕΥΤΙΚΟ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΧΡΟΝΙΑ, ΓΕΜΑΤΟ ΕΚΠΛΗΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΛΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ. 33 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΣΥΛΟ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΤΜΗΜΑ Ε2 2013-2014 1 Εικόνα 1 Εικόνα 2 Ρωμαϊκές λεγεώνες

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Συντροφιά με την Κιθάρα ΕΚΔΟΣΗ: ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ

ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Συντροφιά με την Κιθάρα ΕΚΔΟΣΗ: ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ Συντροφιά με την Κιθάρα ΕΚΔΟΣΗ: ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ Συντροφιά με την Κιθάρα ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ Συντροφιά με την Κιθάρα ΑΘΗΝΑ 2011 Έκδοση: c Πνευματικό

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΛΕΞΗ ΕΝΔΕΚΑΤΗ ΚΕΙΜΕΝΑ ΥΣΤΕΡΗΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗΣ

ΔΙΑΛΕΞΗ ΕΝΔΕΚΑΤΗ ΚΕΙΜΕΝΑ ΥΣΤΕΡΗΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗΣ ΔΙΑΛΕΞΗ ΕΝΔΕΚΑΤΗ ΚΕΙΜΕΝΑ ΥΣΤΕΡΗΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗΣ 1. Πτωχοπρόδρομος - Το κείμενο έχει πολλές διαφορετικές γραφές στα χειρόγραφα που διασώζεται, λόγω του σχετικά δημώδους αλλά και σκωπτικού του χαρακτήρα. Δυσχεραίνει

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ A N A K O I N Ω Σ Η

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ A N A K O I N Ω Σ Η ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ A N A K O I N Ω Σ Η Δεκτοί με κατατακτήριες εξετάσεις στο Τμήμα Φιλολογίας γίνονται μόνο με εξετάσεις. Ο αριθμός των εισακτέων για το 2015-2016 ορίζεται στους 40

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ. Από τις πέντε (5) ερωτήσεις να απαντήσεις στις τρεις (3). Κάθε ερώτηση βαθμολογείται με τέσσερις (4) μονάδες.

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ. Από τις πέντε (5) ερωτήσεις να απαντήσεις στις τρεις (3). Κάθε ερώτηση βαθμολογείται με τέσσερις (4) μονάδες. ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ Μάθημα: Μεσαιωνική και Νεότερη Ιστορία Τάξη: Β Γυμνασίου Ενότητα: Οι πρώτοι αιώνες του Βυζαντίου Χρόνος εξέτασης: 45 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ Από τις πέντε (5) ερωτήσεις να απαντήσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗΣ ΣΤΗΝ ΚΑΙΝΗ ΔΙΑΘΗΚΗ

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗΣ ΣΤΗΝ ΚΑΙΝΗ ΔΙΑΘΗΚΗ Ο όρος διαθήκη Οι Εβδομήντα μεταφράζουν την εβραϊκή λέξη berith στα ελληνικά διαθήκη Απαντάται στις εκφράσεις παλαιά διαθήκη και καινή διαθήκη. Σημαίνει συμφωνία (γάμου), που συντελέσθηκε ανάμεσα στο Θεό

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης. Δημήτρης Πλάντζος

ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης. Δημήτρης Πλάντζος ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης Δημήτρης Πλάντζος ΙΑ119: Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης Το μάθημα προφέρει μια συστηματική και

Διαβάστε περισσότερα

Προσχέδιο έργου Ανάδειξης των Καταλόγων και της Βιβλιοθήκης της Ιεράς Μονής Καρακάλλου (Δεκέμβριος 2008)

Προσχέδιο έργου Ανάδειξης των Καταλόγων και της Βιβλιοθήκης της Ιεράς Μονής Καρακάλλου (Δεκέμβριος 2008) Προσχέδιο έργου Ανάδειξης των Καταλόγων και της Βιβλιοθήκης της Ιεράς Μονής Καρακάλλου (Δεκέμβριος 2008)

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Μόνο με το αίσθημα μπορείς να διδάξεις. Αν καθήσεις στην έδρα η ποίηση θα φύγει από το παράθυρο. «Κώστας Μόντης» Βασικές αρχές: 1) Το λογοτεχνικό

Διαβάστε περισσότερα

4. Η Καινή Διαθήκη Β : Οι Επιστολές και η Αποκάλυψη

4. Η Καινή Διαθήκη Β : Οι Επιστολές και η Αποκάλυψη 4. Η Καινή Διαθήκη Β : Οι Επιστολές και η Αποκάλυψη 1. Τι ήταν και γιατί γράφτηκαν οι επιστολές του αποστόλου Παύλου; Ήταν γράμματα που έστελνε ο απόστολος στις χριστιανικές κοινότητες που είχε ιδρύσει.

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΑΞΗ: Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ, Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: Μυκηναϊκός Πολιτισμός ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΚΑΛΛΙΑΔΟΥ ΜΑΡΙΑ ΘΕΜΑ: «Η καθημερινή ζωή στον Μυκηναϊκό Κόσμο» Οι μαθητές

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΟΡΙΣΜΟΙ-ΠΕΡΙΟΔΟΙ-ΕΠΟΧΕΣ

ΙΣΤΟΡΙΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΟΡΙΣΜΟΙ-ΠΕΡΙΟΔΟΙ-ΕΠΟΧΕΣ ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΟΡΙΣΜΟΙ-ΠΕΡΙΟΔΟΙ-ΕΠΟΧΕΣ Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ Ορισμός,

Διαβάστε περισσότερα

15/9/2009. 1880 ποίηση & πεζογραφία στρέφονται προς νέες κατευθύνσεις Νέα εκφραστικά μέσα

15/9/2009. 1880 ποίηση & πεζογραφία στρέφονται προς νέες κατευθύνσεις Νέα εκφραστικά μέσα Νέα Αθηναϊκή Σχολή Λογοτεχνία Β Λυκείου Εισαγωγή Επιμέλεια: Τ. Γιακουμάτου www.netschoolbook.gr 1880 ποίηση & πεζογραφία στρέφονται προς νέες κατευθύνσεις Νέα εκφραστικά μέσα Εσωτερική αναδιάρθρωση κράτους-στόχος

Διαβάστε περισσότερα

ΓΛΩΣΣΑ Γ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ. Πέτρος Κλιάπης 3η Περ. Ημαθίας

ΓΛΩΣΣΑ Γ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ. Πέτρος Κλιάπης 3η Περ. Ημαθίας ΓΛΩΣΣΑ Γ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Πέτρος Κλιάπης 3η Περ. Ημαθίας ΗΔομή του Εκπαιδευτικού Υλικού Για τη διδασκαλία της Γλώσσας στην Γ τάξη του Δημοτικού χρησιμοποιείται το παρακάτω υλικό: Βιβλίο του Μαθητή, 3 τεύχη (240

Διαβάστε περισσότερα

108 Ιστορίας και Εθνολογίας Θράκης (Κομοτηνή)

108 Ιστορίας και Εθνολογίας Θράκης (Κομοτηνή) 108 Ιστορίας και Εθνολογίας Θράκης (Κομοτηνή) Το Τμήμα ιδρύθηκε το 1990 και άρχισε να λειτουργεί το ακαδημαϊκό έτος 1991-1992. Δέχεται κατ' έτος 200 περίπου φοιτητές. Σκοπός Σκοπός του Τμήματος είναι:

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

Η γλώσσα της Κ.Δ. είναι η «κοινή» ελληνιστική, δηλαδή η δημώδης και η γλώσσα που ομιλείτο από τον 3 ο αι. π.χ. μέχρι τον 3 ο αι. μ.χ.

Η γλώσσα της Κ.Δ. είναι η «κοινή» ελληνιστική, δηλαδή η δημώδης και η γλώσσα που ομιλείτο από τον 3 ο αι. π.χ. μέχρι τον 3 ο αι. μ.χ. Η γλώσσα της Κ.Δ. είναι η «κοινή» ελληνιστική, δηλαδή η δημώδης και η γλώσσα που ομιλείτο από τον 3 ο αι. π.χ. μέχρι τον 3 ο αι. μ.χ. Οι κατακτήσεις του Μ. Αλεξάνδρου και η πολιτική ενοποίηση του χώρου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ ΕΑΡΙΝΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ 2014-2015

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ ΕΑΡΙΝΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ 2014-2015 09:00-12:00 12:00-15:00 Μεσαία Μεσαία ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ ΕΑΡΙΝΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ 2014-2015 ΔΕΥΤΕΡΑ, 08-06-2015 ΤΡΙΤΗ, 09-06-2015 ΤΕΤΑΡΤΗ, 10-06-2015 ΠΕΜΠΤΗ, 11-06-2015

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 1 : Το ταξίδι των λέξεων στον χρόνο

Ενότητα 1 : Το ταξίδι των λέξεων στον χρόνο Αρχαία Ελληνική Γλώσσα Α Γυμνασίου Ενότητα 1 : Το ταξίδι των λέξεων στον χρόνο 1 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Διαφάνειες Οι Έλληνες και η ελληνική γλώσσα 3-4 Η καταγωγή του ελληνικού αλφαβήτου 5-7 Οι διάλεκτοι της Αρχαίας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ Κάθε γνήσιο αντίτυπο φέρει την υπογραφή του συγγραφέα Σειρά: Εκπαιδευση Σχολικά βοηθήματα (για το Λύκειο) Πλάτωνος Πρωταγόρας Γ Λυκείου Θεωρητική Κατεύθυνση

Διαβάστε περισσότερα

Σειρά «ΘΥΜΗΣΙΣ» : Αρχαίος Ελληνικός Πολιτισμός και Γλώσσα

Σειρά «ΘΥΜΗΣΙΣ» : Αρχαίος Ελληνικός Πολιτισμός και Γλώσσα Σειρά «ΛΟΓΟΜΑΘΕΙΑ+» : Διδασκαλία της Ελληνικής ως Μητρικής Γλώσσας Η «Λογομάθεια+» είναι ένα πολυμεσικό εκπαιδευτικό λογισμικό (σειρά 3 CD-ROM) που καλύπτει το σύνολο των φαινομένων της γραμματικής, του

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι. Ελληνικά

Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι. Ελληνικά 1 Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι Ελληνικά 2 ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΤΙΜΙΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΣΤΟ ΠΕΛΕΝΤΡΙ Η εκκλησία του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι φαίνεται να χτίστηκε λίγο μετά τα μέσα του 12 ου αιώνα

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ ΥΠΟΒΟΛΗΣ ΔΗΛΩΣΗΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΕΣ ΥΠΟΒΟΛΗΣ ΔΗΛΩΣΗΣ 09-01-14 ΕΩΣ

ΟΔΗΓΙΕΣ ΥΠΟΒΟΛΗΣ ΔΗΛΩΣΗΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΕΣ ΥΠΟΒΟΛΗΣ ΔΗΛΩΣΗΣ 09-01-14 ΕΩΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΥΠΟΒΟΛΗΣ ΔΗΛΩΣΗΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΕΣ ΥΠΟΒΟΛΗΣ ΔΗΛΩΣΗΣ 09-01-14 ΕΩΣ 20-01- 14 ΠΡΟΣΟΧΗ!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! Η ΔΗΛΩΣΗ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΝΑΙ ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΗ ΓΙΑΤΙ ΑΥΤΟΜΑΤΑ ΓΙΝΕΤΑΙ ΚΑΙ Η ΕΓΓΡΑΦΗ ΣΑΣ ΣΤΟ ΕΞΑΜΗΝΟ.

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 3 η - ΦΥΣΗ. Σήμερα (αρνητικά):

Ενότητα 3 η - ΦΥΣΗ. Σήμερα (αρνητικά): Ενότητα 3 η - ΦΥΣΗ Θετικά: μας ηρεμεί μας χαλαρώνει μας ψυχαγωγεί (ταξίδια, εκδρομές, συναντήσεις) μας παρέχει τα βασικά είδη διατροφής και επιβίωσης (αέρας, νερό, τροφή) Σήμερα (αρνητικά): Ο άνθρωπος:

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Ιστορίας. Ελένη Ζέρβα

Εργασία Ιστορίας. Ελένη Ζέρβα Εργασία Ιστορίας U«Μυκηναϊκός Πολιτισµός» UΜε βάση τις πηγές και τα παραθέµατα Ελένη Ζέρβα Α1 Μελετώντας τον παραπάνω χάρτη παρατηρούµε ότι τα κέντρα του µυκηναϊκού κόσµου ήταν διασκορπισµένα στον ελλαδικό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης)

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΓΕΝΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΙ Το μάθημα απευθύνεται σε μαθητές με ειδικό ενδιαφέρον για το ΣΧΕΔΙΟ (Ελεύθερο και Προοπτικό) και που ενδέχεται

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΧΕΙΜΕΡΙΝΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ 2014-2015

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΧΕΙΜΕΡΙΝΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ 2014-2015 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΧΕΙΜΕΡΙΝΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ 2014-2015 Μεσαία ΔΕΥΤΕΡΑ, 19-01-2015 ΤΡΙΤΗ, 20-01-2015 ΤΕΤΑΡΤΗ, 21-01-2015 ΠΕΜΠΤΗ, 22-01-2016 ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ, 23-01-2015 13Κ14_11:

Διαβάστε περισσότερα

Χριστιανική Γραμματεία Ι

Χριστιανική Γραμματεία Ι Χριστιανική Γραμματεία Ι Ενότητα 1-A3-4: Εκκλησιαστικές διατάξεις και ποίηση Αναστάσιος Γ. Μαράς, Δρ Θ. Πρόγραμμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

Μακρυγιάννης: Αποµνηµονεύµατα (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου σσ. 185-188)

Μακρυγιάννης: Αποµνηµονεύµατα (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου σσ. 185-188) 1. ΚΕΙΜΕΝΟ Μακρυγιάννης: Αποµνηµονεύµατα (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου σσ. 185-188) 2. ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ 2.1. Παραδείγµατα ερωτήσεων ελεύθερης ανάπτυξης 1. α) Ποιες σκέψεις διατυπώνει ο Μακρυγιάννης στο εξεταζόµενο

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ

ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ Το Δ ευαγγέλιο και η σχέση του με τα Συνοπτικά «Πνευματικό» ευαγγέλιο- «σωματικά» ευαγγέλια Ομοιότητες-διαφορές Δε διασώζει καμία από τις 50 και πλέον παραβολές

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2014-2015

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2014-2015 09:00-12:00 Μεσαία ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2014-2015 ΔΕΥΤΕΡΑ, 31-08-2015 ΤΡΙΤΗ, 01-09-2015 ΤΕΤΑΡΤΗ, 02-09-2015 ΠΕΜΠΤΗ, 03-09-2015 ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝ ΚΙΝΗΣΙΣ- ΒΙΩΜΑΤΙΚΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ, ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

ΣΥΝ ΚΙΝΗΣΙΣ- ΒΙΩΜΑΤΙΚΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ, ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Επικοινωνία ΣυνΚίνησις 2155304973, 6973933877 info@sinkinisis.com www.sinkinisis.com ΣΥΝ ΚΙΝΗΣΙΣ- ΒΙΩΜΑΤΙΚΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ, ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 Στο σημείο αυτό του οδοιπορικού γνωριμίας με τις διάφορες μεθόδους αυτογνωσίας θα συναντήσουμε την Αστρολογία και θα μιλήσουμε για αυτή. Θα ερευνήσουμε δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

Η Γυναίκα στην Αρχαία Αθήνα. Χουτουρίδου Κλαούντια, καθ. κλ. ΠΕ07

Η Γυναίκα στην Αρχαία Αθήνα. Χουτουρίδου Κλαούντια, καθ. κλ. ΠΕ07 Η Γυναίκα στην Αρχαία Αθήνα Χουτουρίδου Κλαούντια, καθ. κλ. ΠΕ07 Η ιδέα Η θέση και ο ρόλος της γυναίκας στο κοινωνικό σύνολο διαφοροποιείται από κοινωνία σε κοινωνία και από εποχή σε εποχή. Είναι πολύ

Διαβάστε περισσότερα

Πρόσκληση απασχόλησης στο έργο ''Πανδέκτης: Ψηφιακός θησαυρός πρωτογενών τεκµηρίων ελληνικής ιστορίας και πολιτισµού''

Πρόσκληση απασχόλησης στο έργο ''Πανδέκτης: Ψηφιακός θησαυρός πρωτογενών τεκµηρίων ελληνικής ιστορίας και πολιτισµού'' Πρόσκληση απασχόλησης στο έργο ''Πανδέκτης: Ψηφιακός θησαυρός πρωτογενών τεκµηρίων ελληνικής ιστορίας και πολιτισµού'' Οι παρακάτω προσκλήσεις εντάσσονται στο Έργο «ΠΑΝ ΕΚΤΗΣ Νο2- Ψηφιακός Θησαυρός Πρωτογενών

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟΣ ΕΤΗΣΙΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ 2015-2016 Α ΤΑΞΗ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟΣ ΕΤΗΣΙΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ 2015-2016 Α ΤΑΞΗ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟΣ ΕΤΗΣΙΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ 2015-2016 Α ΤΑΞΗ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Το μάθημα της Νέας Ελληνικής Γλώσσας στην Α Γυμνασίου διδάσκεται τρεις (3) περιόδους την εβδομάδα. Συνεπώς, το σύνολο

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΝΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ «ΠΑΜΕ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ» ΚΑΙ «ΠΑΜΕ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΠΕΡΙΠΑΤΟ ΤΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ»

ΤΑ ΝΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ «ΠΑΜΕ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ» ΚΑΙ «ΠΑΜΕ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΠΕΡΙΠΑΤΟ ΤΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ» ,,^ -^,;-,..:..,, : χ λ κ«:! «e.«?s"'h. ΗΗΗΜΗΗΒ ΤΑ ΝΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ «ΠΑΜΕ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ» ΚΑΙ «ΠΑΜΕ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΠΕΡΙΠΑΤΟ ΤΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ» ΕΙΡΗΝΗ ΚΑΙΜΑΡΑ Τα καινούρια προγράμματα του Τμήματος Εκπαιδευτικών

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό

Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό Με τον όρο Μυκηναϊκός Πολιτισμός χαρακτηρίζεται ο προϊστορικός πολιτισμός της Ύστερης Εποχής του Χαλκού, που αναπτύχθηκε την περίοδο 1600-1100 π. Χ., κυρίως στην

Διαβάστε περισσότερα

Αφηγηματικές τεχνικές -αφηγηματικοί τρόποι

Αφηγηματικές τεχνικές -αφηγηματικοί τρόποι Αφηγηματικές τεχνικές -αφηγηματικοί τρόποι Αφηγηματικές τεχνικές Οι λειτουργίες του αφηγητή 0 αφηγητής μπορεί να είναι πρόσωπο της αφήγησης, με πρωταγωνιστικό ή δευτερεύοντα ρόλο, ή μπορεί να είναι αμέτοχος

Διαβάστε περισσότερα

Advanced Subsidiary. Κατανόηση γραπτού λόγου Μετάφραση Γραπτό κείμενο. Κατανόηση

Advanced Subsidiary. Κατανόηση γραπτού λόγου Μετάφραση Γραπτό κείμενο. Κατανόηση Advanced Subsidiary Advanced GCE Survival Δεξιότητες Α Β Γ Δ Κατανόηση γραπτού λόγου Μετάφραση Γραπτό κείμενο Κατανόηση γραπτού λόγου Κατανόηση κειμένων σε προεπιλεγμένα θέματα/κείμενα Functional Operational

Διαβάστε περισσότερα

BYZANTINA ΣΥΜΜΕΙΚΤΑ 20 (2010) 323-327

BYZANTINA ΣΥΜΜΕΙΚΤΑ 20 (2010) 323-327 An t h o n y Ka l d e l l i s St e p h a n o s Efthymiadis, The Prosopography of Byzantine Lesbos, 284 1355 A.D. A Contribution to the Social History of the Byzantine Province, Verlag der Österreichischen

Διαβάστε περισσότερα

(Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου)

(Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου) Εν αρχή ην ο Λόγος. (Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου) Στις νωπογραφίες της οροφής της Καπέλα Σιξτίνα φαίνεται να απεικονίζονται μέρη του ανθρώπινου σώματος, όπως ο εγκέφαλος,

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕ3. Η Καινή Διαθήκη Α: Τα Ευαγγέλια και οι Πράξεις των Αποστόλων

ΔΕ3. Η Καινή Διαθήκη Α: Τα Ευαγγέλια και οι Πράξεις των Αποστόλων ΔΕ3. Η Καινή Διαθήκη Α: Τα Ευαγγέλια και οι Πράξεις των Αποστόλων 1. Ποια είναι τα βιβλία της Καινής Διαθήκης 1. Ιστορικά Ευαγγέλια 1. κατά Ματθαίον 2. κατά Μάρκον 3. κατά Λουκάν 4. κατά Ιωάννην 5.Πράξεις

Διαβάστε περισσότερα

1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1. το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων

1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1. το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1 το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 2 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 3 ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΠΥΡΡΟΣ αντίγραφο από πρωτότυπο του 3ου π.χ. αι. της

Διαβάστε περισσότερα

ΗΕΠΟΧΗΤΗΣΑΚΜΗΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΤΕΡΜΑΤΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑΣ ΩΣ ΤΟ ΣΧΙΣΜΑ ΤΩΝ ΔΥΟ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ 843-1054

ΗΕΠΟΧΗΤΗΣΑΚΜΗΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΤΕΡΜΑΤΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑΣ ΩΣ ΤΟ ΣΧΙΣΜΑ ΤΩΝ ΔΥΟ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ 843-1054 ΗΕΠΟΧΗΤΗΣΑΚΜΗΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΤΕΡΜΑΤΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑΣ ΩΣ ΤΟ ΣΧΙΣΜΑ ΤΩΝ ΔΥΟ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ 843-1054 Η ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΑΚΜΗΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΤΕΡΜΑΤΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑΣ ΩΣ ΤΟ ΣΧΙΣΜΑ ΤΩΝ ΔΥΟ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ 843-1054 867 886 912 913

Διαβάστε περισσότερα

Επιμορφωτική συνάντηση

Επιμορφωτική συνάντηση Επιμορφωτική συνάντηση Ψηφιακό υλικό (διαδραστικάσχολικά βιβλία, Ψηφίδες, Φωτόδεντρο) και διδασκαλία των φιλολογικών μαθημάτων στο Γυμνάσιο Ευγενία Δανιηλίδου Σχολική Σύμβουλος ΠΕ02 21 Οκτωβρίου2015 Διδασκαλία

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική δραστηριότητα Α Γυμνασίου

Διδακτική δραστηριότητα Α Γυμνασίου Διδακτική δραστηριότητα Α Γυμνασίου 1. Ταυτότητα δραστηριότητας Τίτλος: Και πάλι στο σχολείο Δημιουργός: Μαρία Νέζη Πεδίο, διδακτικό αντικείμενο και διδακτική ενότητα: Μάθημα: Νεοελληνική Λογοτεχνία Τάξη:

Διαβάστε περισσότερα

Σχολείο: Λύκειο Αυλωναρίου. Τμήμα: Β 2. Θέμα: ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΑΥΛΩΝΑΡΙΟΥ

Σχολείο: Λύκειο Αυλωναρίου. Τμήμα: Β 2. Θέμα: ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΑΥΛΩΝΑΡΙΟΥ Σχολείο: Λύκειο Αυλωναρίου Τμήμα: Β 2 Θέμα: ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΑΥΛΩΝΑΡΙΟΥ ΟΝΟΜΑΤΑ ΜΑΘΗΤΩΝ: Γιάννης Περιβολάρης Χριστίνα Μπενάκη Γιώργος Ρέτσας Στέλλα Φάσο Μαρία Τάλο Παναγιώτης Παναγιώτου Μαρία Σταμέλου

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ

ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ Η έκθεση ακαδημαϊκών ενδιαφερόντων συνοδεύει σχεδόν πάντα την αίτηση για την είσοδο σε οποιοδήποτε πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών. Την έκθεση ακαδημαϊκών ενδιαφερόντων

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ήταν γύρω στον 11 ου αι. στα χρόνια του Αλέξιου Κομνηνού όταν στην Κωνσταντινούπολη ξέσπασε με νέα διαμάχη. Άνθρωποι των γραμμάτων και μη,

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΞΙΜΕΙΟ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΙΕΡΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΣΕΡΡΩΝ ΚΑΙ ΝΙΓΡΙΤΗΣ

ΜΑΞΙΜΕΙΟ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΙΕΡΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΣΕΡΡΩΝ ΚΑΙ ΝΙΓΡΙΤΗΣ ΜΑΞΙΜΕΙΟ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΙΕΡΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΣΕΡΡΩΝ ΚΑΙ ΝΙΓΡΙΤΗΣ Πρόκειται για ένα «όραμα ζωής του Σεβ. Μητροπολίτου μας για τη νεολαία». Η πρωτοβουλία, αλλά και οι δαπάνες για την ανέγερση

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ 27-05-2004

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ 27-05-2004 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ 27-05-2004 1. Πράγματι, τα προαναφερθέντα αποτελούν κυρίαρχα χαρακτηριστικά της ποίησης του Ελύτη, που πιστοποιούνται σαφέστατα- και στο δοθέν ποίημα. Συγκεκριμένα:

Διαβάστε περισσότερα

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη ΕΙΣΑΓΩΓΗ Είναι γνωστό ότι, παραδοσιακά, όπως άλλα εκπαιδευτικά συστήματα έτσι και το ελληνικό στόχευαν στην καλλιέργεια και ενδυνάμωση της εθνοπολιτιστικής ταυτότητας. Αυτό κρίνεται θετικό, στο βαθμό που

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ (σελ.140-151)

Ο ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ (σελ.140-151) Ο ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ (σελ.140-151) Ορισμός: ο πολιτισμός που προήλθε από τη σύνθεση ελληνικών και ανατολικών στοιχείων ονομάστηκε ελληνιστικός και απέκτησε οικουμενικό χαρακτήρα. 2.1 Τα ελληνιστικά

Διαβάστε περισσότερα

ΝΑΠ της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας. των αναλυτικών

ΝΑΠ της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας. των αναλυτικών 1 ΝΑΠ της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας και Γραμματείας. Γενικοί άξονες όλων των αναλυτικών 2 Εισαγωγή του ΝΑΠ της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας και Γραμματείας στα Σχολεία Η εισαγωγή του ΝΑΠ στα Αρχαία Ελληνικά

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ

ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ 1. Από τη Γραμμική Β στην εισαγωγή του αλφαβήτου - Στον ελληνικό χώρο, υπήρχε ένα σύστημα γραφής μέχρι το 1200 π.χ. περίπου, η

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΠ. ΕΤΟΥΣ 2014-2015

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΠ. ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Β1.Ο Πρωταγόρας παρουσιάζει στο σημείο αυτό μια ιδιαιτέρως ρηξικέλευθη τοποθέτηση σχετικά με την έννοια και το σκοπό της τιμωρίας. Η τιμωρία, σύμφωνα με τον Πρωταγόρα δεν είναι εκδίκηση και

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82

ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82 ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82 1.Α. Ο ρόλος και η λειτουργία του Προλόγου ως δομικό στοιχείο της τραγωδίας: Ο πρόλογος μιας τραγωδίας αποτελεί τα πρώτο από τα απαγγελλόμενα μέρη και εκτελείται από τους

Διαβάστε περισσότερα

Η Βυζαντινή Κωνσταντινούπολη

Η Βυζαντινή Κωνσταντινούπολη Η Βυζαντινή Κωνσταντινούπολη ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ Ε ΤΑΞΗ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Σελίδα 1 Κωνσταντινούπολη Η ξακουστή και δοξασµένη πολιτεία, µε τη λαµπρή, χιλιόχρονη ιστορία, που για δέκα αιώνες δέσποζε πρωτεύουσα της

Διαβάστε περισσότερα

Φροντιστήρια "ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ" www.prooptikh.com 1. Οδηγίες για την αξιολόγηση των φιλολογικών μαθημάτων στο Γυμνάσιο

Φροντιστήρια ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ www.prooptikh.com 1. Οδηγίες για την αξιολόγηση των φιλολογικών μαθημάτων στο Γυμνάσιο Φροντιστήρια "ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ" www.prooptikh.com 1 Οδηγίες για την αξιολόγηση των φιλολογικών μαθημάτων στο Γυμνάσιο Η εξεταστέα ύλη του Γυμνασίου είναι τα 3/5 της ύλης που διδάχθηκε, με την προϋπόθεση ότι η

Διαβάστε περισσότερα

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ. Της Μαρίας Αποστόλα

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ. Της Μαρίας Αποστόλα ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ Της Μαρίας Αποστόλα Η Ελλάδα υπήρξε από τους πρώτους δέκτες του Χριστιανισμού και τα μνημεία της ελληνικής ορθοδοξίας αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της εθνικής κληρονομιάς, αποτελώντας

Διαβάστε περισσότερα

Οι διδακτικές πρακτικές στην πρώτη τάξη του δημοτικού σχολείου. Προκλήσεις για την προώθηση του κριτικού γραμματισμού.

Οι διδακτικές πρακτικές στην πρώτη τάξη του δημοτικού σχολείου. Προκλήσεις για την προώθηση του κριτικού γραμματισμού. Οι διδακτικές πρακτικές στην πρώτη τάξη του δημοτικού σχολείου. Προκλήσεις για την προώθηση του κριτικού γραμματισμού. ημήτρης Γουλής Ο παραδοσιακός όρος αλφαβητισμός αντικαταστάθηκε από τον πολυδύναμο

Διαβάστε περισσότερα

ΗΜΕΡΗΣΙΑ ΓΕΝΙΚΑ ΛΥΚΕΙΑ

ΗΜΕΡΗΣΙΑ ΓΕΝΙΚΑ ΛΥΚΕΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΙΑΙΟΣ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ Π/ΘΜΙΑΣ & Δ/ΘΜΙΑΣ ----- ΕΚΠ/ΣΗΣ Δ/ΝΣΗ ΣΠΟΥΔΩΝ Δ/ΘΜΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ Ταχ. Δ/νση: ΤΜΗΜΑ Ανδρέα Παπανδρέου Α 37 Τ.Κ. Πόλη: 15180

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΕ. Θέμα: Απόδειξη του ότι η αρετή μπορεί να διδαχτεί είναι η ίδια η αγωγή των νέων στην Αθήνα.

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΕ. Θέμα: Απόδειξη του ότι η αρετή μπορεί να διδαχτεί είναι η ίδια η αγωγή των νέων στην Αθήνα. ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΕ Θέμα: Απόδειξη του ότι η αρετή μπορεί να διδαχτεί είναι η ίδια η αγωγή των νέων στην Αθήνα. Οι φορείς της αγωγής στην Αθήνα Βαθμίδες αγωγής Παιδευτικά μέσα A).. α).......

Διαβάστε περισσότερα

Ελληνικό Φαινόμενο στη Γεωργιανή Τέχνη

Ελληνικό Φαινόμενο στη Γεωργιανή Τέχνη Ελληνικό Φαινόμενο στη Γεωργιανή Τέχνη NINO BADASHVILI Φιλόλογος Γεωργία Με την ευκαιρία της Συνάντησης, θα ήθελα να επισημάνω κάποια ίσως άγνωστα στοιχεία που είναι ιστορικά ορόσημα στις ελληνογεωργιανές

Διαβάστε περισσότερα

ΣΟΦΙΑ ΝΙΚΟΛΑΪΔΟΥ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΡΟΤΑΣΗ: Κ.Π. ΚΑΒΑΦΗΣ, ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ ΤΟΥ ΠΟΙΗΤΗ

ΣΟΦΙΑ ΝΙΚΟΛΑΪΔΟΥ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΡΟΤΑΣΗ: Κ.Π. ΚΑΒΑΦΗΣ, ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ ΤΟΥ ΠΟΙΗΤΗ ΣΟΦΙΑ ΝΙΚΟΛΑΪΔΟΥ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΡΟΤΑΣΗ: Κ.Π. ΚΑΒΑΦΗΣ, ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ ΤΟΥ ΠΟΙΗΤΗ Εισαγωγικά: Τι είναι λογοτεχνικό αρχείο; Τι περιέχει το αρχείο ενός ποιητή; Ποιος είναι ο πονοκέφαλος ενός εκδότη; Τι ηθικά διλήμματα

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΣΩΜΑΤΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Βασίλης Γιωργαλλάς Καθηγητής Φυσικής Αγωγής

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΣΩΜΑΤΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Βασίλης Γιωργαλλάς Καθηγητής Φυσικής Αγωγής ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΣΩΜΑΤΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Βασίλης Γιωργαλλάς Καθηγητής Φυσικής Αγωγής βασικό φαινόμενο που διακρίνει κάθε ζωντανό οργανισμό, είναι η κίνηση Ο βιολογικός αγώνας του ανθρώπου και μέσα από τη

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος της γαλλικής έκδοσης

Πρόλογος της γαλλικής έκδοσης Πρόλογος της γαλλικής έκδοσης Η Λατινική γραμματική της σειράς Bescherelle είναι μια εύκολη και πλήρης γραμματική της λατινικής γλώσσας, με αντικειμενικό στόχο να δι ευκολύνει τη μελέτη, τη μετάφραση και

Διαβάστε περισσότερα