ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΩΠΟΝΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΦΥΤΙΚΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΩΠΟΝΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΦΥΤΙΚΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ"

Transcript

1 ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΩΠΟΝΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΦΥΤΙΚΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΡΙΩΝ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΩΝ ΕΙΔΩΝ ΜΥΚΟΡΡΙΖΙΚΩΝ ΜΥΚΗΤΩΝ ΣΤΟΝ ΑΠΟΙΚΙΣΜΟ ΤΩΝ ΡΙΖΩΝ, ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ, ΣΤΗ ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΕ ΑΙΘΕΡΙΑ ΕΛΑΙΑ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΩΝ ΑΡΩΜΑΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΩΝ ΦΥΤΩΝ. ΔΗΜΗΤΡΑΔΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΚΑΤΣΙΓΙΑΝΝΗ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ ΓΙΑΝΝΟΥΛΗ ΜΑΡΙΑ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: κ. ΝΙΚΗΤΑΣ ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΙΔΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ

2 Ευχαριστίες Θα θέλαμε να εκφράσουμε τις θερμές μας ευχαριστίες στον επιβλέποντα της πτυχιακής μας διατριβής, Αναπληρωτή Καθηγητή κ. Καραγιαννίδη Νικήτα για την επιλογή του θέματος και την πολύ χρήσιμη καθοδήγησή του κατά τη διάρκεια εκπόνησης της. Επιπλέον, θα θέλαμε να εκφράσουμε τις ειλικρινείς μας ευχαριστίες στην κα. Τσανακτσίδου Αγάπη, στην κα. Παπαζαφειρίου Αγάπη και στην συμφοιτήτρια μας Βασιλική Γούλιαρη για την πολύτιμη βοήθειά τους στις εργαστηριακές αναλύσεις και στην αξιολόγηση των αποτελεσμάτων. Ακόμη, ευχαριστώ για την διάθεση του εργαστηρίου προκειμένου να διεξαχθεί το πειραματικό μέρος της εργασίας μας. 2

3 ΠΕΡΙΛΗΨΗ Στην παρούσα εργασία περιγράφεται η πειραματική διαδικασία που ακολουθήθηκε και αφορά την επίδραση διαφορετικών ειδών μυκορριζικών μυκήτων στον αποικισμό των ριζών, στην ανάπτυξη, στη χημική σύσταση και στην περιεκτικότητα σε αιθέρια έλαια διαφορετικών αρωματικών και φαρμακευτικών φυτών. Για την έρευνα πραγματοποιήθηκαν τρία πειράματα που αποσκοπούσαν στα εξής: -να διαπιστωθεί εάν ένας συγκεκριμένος μυκορριζικός μύκητας έχει παρόμοια ή διαφορετική δραστικότητα σε διαφορετικές ποικιλίες του ίδιου φυτικού είδους (3 ποικ. μέντας και 2 ποικ. ρίγανης). -να μελετηθεί η δραστικότητα του ίδιου μυκορριζικού μύκητα σε 5 διαφορετικά είδη αρωματικών και φαρμακευτικών φυτών που ήταν: λεβαντίνη (Santolina chamaecypa), φασκόμηλο (Salvia officinalis), λεβάντα (Lavandula officinalis), περλαγόνιο (Pelargorium geranium) και δίκταμο ( Oreganum dictamus). -να εξετασθεί εάν 3 είδη μυκορριζικών μυκήτων έχουν διαφορετική ή παρόμοια επίδραση στο ίδιο φυτό (πειραματικά φυτά ήταν η ρίγανη και η μέντα). Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι: -η Mentha spicata και η Mentha piperita αντέδρασαν ισχυρότερα στον εμβολιασμό με τον μύκητα Μ34 και αύξησαν τις αποδόσεις τους σε ξηρή μάζα κατά 3,5 φορές, συγκριτικά με τα φυτά που δεν έφεραν μυκόρριζα, ενώ η Mentha viridis κατάφερε να αυξήσει το ξηρό βάρος μόνον κατά 2,3 φορές. Από τις δύο ποικιλίες ρίγανης η ποικ. της Χαλκιδικής αντέδρασε ισχυρότερα απ ότι η νησιώτικη με αύξηση ξηρού βάρους 5,09 και 3,92 αντίστοιχα, συγκριτικά με τα μη μυκορριζοφόρα φυτά (πείραμα Ι) - στον εμβολιασμό με τον μύκητα Μ6 αντέδρασαν εντονότερα τα φυτά πελαργόνιο και δίκταμο με 4πλασιασμό του ξηρού τους βάρους, συγκριτικά με τα μη εμβολιασμένα φυτά πελαργονίου και δικτάμου (ή φυτά μάρτυρες). Ακολουθούν το λεβαντίνι με 3πλασιασμό του ξηρού του βάρους και κατόπιν η λεβάντα και το φασκόμηλο με αύξηση του ξηρού των βάρους λίγο πιο πάνω από το 2πλάσιο (πείραμα ΙΙ) - και τα τρία είδη μυκήτων είχαν παράλληλη δράση στο ίδιο φυτό. Η ρίγανη αντέδρασε με 4πλασιασμό του ξηρού βάρους ισχυρότερα στον εμβολιασμό με τους μυκορριζικούς μύκητες, σε σχέση με τη μέντα στην οποία τα ξηρά βάρη αυξήθηκαν από 2 έως 3φορές συγκριτικά με τα φυτά-μάρτυρες (πείραμα ΙΙΙ). Τα μεγέθη του εκατοστιαίου αποικισμού των ριζών και της περιεκτικότητας σε αιθέρια έλαια ήταν ανάλογα των αποδόσεων σε ξηρό βάρος των αντιστοίχων φυτών. 3

4 Εικόνα 1. Διάφορα όργανα που σχηματίζει ο μύκητας (Glomus sp.) ενδοκυτταρικά όπως δενδροειδείς σχηματισμούς (1-4), υφές (σε όλες) και κύστεις (5) Εικόνα 2. Υφές και κύστεις σε μεγέθυνση (Glomus sp.) Εικόνα 3. Σπόρια (Glomus sp.) 4

5 Εικόνες 4 και 5. Σπόρια σε μεγέθυνση μυκορριζικών μυκήτων του γένους Glomus 5

6 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Το θέμα της εργασίας που ακολουθεί αφορά στην επίδραση που έχουν οι ενδομυκορριζικοί μύκητες στην αύξηση, ποσότητα και ποιότητα των αιθέριων ελαίων των αρωματικών φυτών. Οι ενδομυκορριζικοί μύκητες είναι συμβιωτικοί και αναπτύσσονται στις ρίζες φυτών τα οποία και αποικίζουν. Ο συνδυασμός μύκητα φυτό ονομάζεται μυκόρριζα. Έχουν βρεθεί και καταχωρηθεί πολλά είδη ενδομυκορριζικών μυκήτων τα οποία ξεχωρίζουν μεταξύ τους με βάση τα μορφολογικά χαρακτηριστικά τους (χρώμα, σχήμα, μέγεθος, δομή, ύπαρξη υφών). Τα όργανα αναπαραγωγής τους είναι τα σπόρια που εκβλαστάνουν σε υφές (νηματόμορφα κύτταρα) και αργότερα δημιουργείται το μυκήλιο, που είναι ένα σύμπλεγμα υφών. Η υφή διαπερνά την επιδερμίδα της ρίζας και αναπτύσσεται ενδοκυτταρικά και μεταξύ των κυττάρων και σχηματίζει μέσα στα κύτταρα δενδρόμορφες υφές (abuscules), που είναι τα όργανα επαφής του μύκητα με το φυτό. Μέσω των δενδρόμορφων υφών γίνεται η ανταλλαγή των θρεπτικών στοιχείων, από τον μύκητα στο φυτό, ενώ το φυτό προμηθεύει τον μύκητα με διάφορους μεταβολίτες και κυρίως με υδατάνθρακες για να καλύψει τις δικές του ενεργειακές ανάγκες. Ο μύκητας σχηματίζει επιπλέον και κύστες (vesicles), που βρίσκονται στο τέλος των υφών και είναι αποθηκευτικά όργανα. Άλλα όργανα που σχηματίζονται στο έδαφος και τον βοηθούν στην επιβίωση του κάτω από αντίξοες συνθήκες είναι τα σποροκάρπια. Οι μυκορριζικοί μύκητες βρίσκονται σ όλα τα κλίματα και εδάφη, που φέρουν βλάστηση και σχηματίζουν με τα ανώτερα φυτά μυκόρριζες. Αν κάνουμε έρευνα στον αγρό θα διαπιστώσουμε ότι η μυκόρριζα εξαπλώνεται κυρίως την άνοιξη, τους μήνες Απρίλιο-Μάιο και το φθινόπωρο. Το καλοκαίρι μειώνεται η ύπαρξη της στα εδάφη λόγο υπερβολικής ζέστης και ξηρασίας, ενώ το χειμώνα εξαφανίζεται σχεδόν λόγο ψύχους. Μυκόρριζα σχηματίζουν σχεδόν όλα τα καλλιεργούμενα φυτά. Υπάρχουν πολλοί παράγοντες που επηρεάζουν τη δραστικότητα της μυκόρριζας όπως η οργανική ουσία, το ph, η θερμοκρασία, η εδαφική υγρασία, η αλατότητα εδάφους καθώς και η ένταση του φωτός και ο χρόνος έκθεσης στο φως. Η οργανική ουσία επιδρά ευνοϊκά στη συμβίωση αυτή έμμεσα και λόγο της βελτίωσης της δομής του εδάφους. Το ph είναι ένας άλλος παράγοντας που μπορεί να επηρεάσει θετικά ή αρνητικά στην δραστικότητα κάποιων ειδών μυκόρριζας. Η θερμοκρασία είναι ένας σημαντικός παράγοντας που με την αύξηση της βοήθα στην δραστικότητα της μυκόρριζας. Ωστόσο σε θερμοκρασίες μεγαλύτερες των 30 C, αναστέλλεται η φυσιολογική τους λειτουργία παρόλο που μπορούν να εξελίσσονται κανονικά και στους 35 C και να σχηματίζουν δενδρόμορφες υφές και οι κύστες. Ακόμα η εδαφική υγρασία επιδρά θετικά στους μυκορριζικούς μύκητες βοηθώντας τους στην διαλυτότητα των δυσδιάλυτων μορφών φωσφόρου. Η αλατότητα του εδάφους απ την άλλη είναι ένας παράγοντας που επιδρά αρνητικά στη δραστικότητα της μυκόρριζας, ωστόσο σε συνθήκες αλατότητας εδάφους τα μυκορριζοφόρα φυτά αποδίδουν περισσότερο συγκριτικά με μη μυκορριζοφόρα. Τέλος η ένταση του φωτός και ο χρόνος έκθεσης στο φως επιδρούν θετικά στην δραστικότητά της αυξάνοντας την. 6

7 Έτσι καταλαβαίνουμε λοιπόν πως η μυκόρριζα είναι πολύ σημαντική για τα καλλιεργούμενα φυτά και αν βρεθεί τρόπος να χρησιμοποιείται ευρέως (όπως τα ριζόβια), θα αντικαταστήσει τη φωσφορική λίπανση, κάτι πολύ σημαντικό αφού το κόστος της είναι μεγάλο. Στη βιβλιογραφία υπάρχουν λίγες εργασίες που αναφέρονται στη συμβίωση κάποιων αρωματικών και φαρμακευτικών φυτών με ενδομυκορριζικούς μύκητες, από τις οποίες να προκύπτει ότι οι μυκόρριζες (εκτός από καλύτερη ανάπτυξη) επιδρούν άμεσα και στην ποσότητα και ποιότητα των αιθέριων ελαίων που περιέχονται στα φυτά αυτά. Ως εκ τούτου σκοπός αυτής της πειραματικής εργασίας είναι να ερευνήσει και να δώσει περισσότερες πληροφορίες πάνω στο θέμα αυτό. 7

8 ΥΛΙΚΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΙ Προετοιμασία πειράματος Για το πείραμα χρησιμοποιήθηκαν μοσχεύματα τα οποία ριζοβόλησαν σε θερμοκήπιο του Αγροκτήματος του Α.Τ.Ε.Ι.Θ., κάτω από ελεγχόμενες συνθήκες θερμοκρασίας και υγρασίας, σε υπόστρωμα αποτελούμενο από περλίτη. Έως ότου να ριζοβολήσουν τα φυτά, ετοιμάστηκε το υπόστρωμα που θα χρησιμοποιούνταν για το πειραματικό μέρος της εργασίας. Αυτό αποτελούνταν από χώμα, που πήραμε από το αγρόκτημα του Α.Τ.Ε.Ι.Θ., το οποίο ψιλοκοσκινίσαμε και το απολυμάναμε σε κλίβανο αποστείρωσης στους 120 C,για 25 λεπτά, από άμμο και από περλίτη. Απολύμανση έγινε μόνο στο χώμα, γιατί τα υπόλοιπα ήταν συσκευασμένα και θεωρήσαμε ότι δεν θα ήταν μολυσμένα με μυκοριζικούς μύκητες. Το μίγμα του υποστρώματος είχε αναλογία χώματος,.άμμου, περλίτη 1:1:1 και πριν την τοποθέτησή του στα πειραματικά δοχεία προστέθηκε βασικό λίπασμα σε ποσότητα θρεπτικών στοιχείων που αντιστοιχούν με 25.4 KCl, 29.7 K 2 SO 4, 162 Ca 5 (PO4) 3 OH, 27.6 MgCl 2.6H 2 O και 190 NH 4 NO 3 mg kg -1 εδάφους. H μεταφύτευση των έρριζων μοσχευμάτων όλων των φυτών έγινε στις 06/04/2009. Κάθε γλάστρα περιείχε 1,5 kg μίγματος. Το πειραματικό χώμα είχε τις φυσικοχημικές ιδιότητες που αναγράφονται στον παρακάτω πινάκα: Κατηγορία υφής εδάφους Αμμοπηλώδες (SL) Ποσοστό υγρασίας 2,3 pη 6,5 Ηλ. Αγωγιμότητα 0,82 msiemens Ποσοστό CaCO 3 0,11 Ποσοστό οργανικού άνθρακα 0,6 Ποσοστό ιόντων ασβεστίου (Ca 2+) 152 mg Ca/kg εδάφους Ποσοστό ιόντων μαγνησίου(mg 2+ ) 9,6 mg Mg/kg εδάφους Ποσότητα φωσφόρου P 0,7 mg P/kg εδάφους *Oι μέθοδοι των εδαφολογικών αναλύσεων παρατίθενται σε ειδικό παράρτημα στο τέλος της πτυχιακής εργασίας. Διαδικασία πειράματος κατά την εγκατάσταση Αρχικά ετοιμάστηκαν οι γλάστρες, που εξυπηρετούσαν ως μάρτυρες (δεν θα περιείχαν μυκορριζοφόρο εμβόλιο). Στο κάτω μέρος της γλάστρας τοποθετήθηκε ένα φύλλο απορροφητικού χαρτιού για να μη χαθεί χώμα από τις οπές που υπήρχαν στη βάση της γλάστρας, ακολούθησε γέμισμα μέχρι τα τρία τέταρτα της γλάστρας με το πειραματικό εδαφικό μίγμα, μετά τοποθετήθηκαν τα έρριζα μοσχεύματα των αντιστοίχων φυτών, πιέστηκαν ελαφρά ώστε να έρθουν σε καλύτερη επαφή με το μίγμα και ακολούθησε γέμισμα της γλάστρας μέχρι επάνω. Στο τέλος έγινε ένα πολύ καλό πότισμα. Για τις γλάστρες που περιείχαν μυκορριζοφόρο εμβόλιο, τοποθετήθηκε πάλι το φύλλο χαρτιού, μίγμα χώματος λίγο πιο πάνω απ τη μέση, κατόπιν την μυκορριζοφόρο τμήμα ρίζας (εμβόλιο) και αμέσως μετά τα μοσχεύματα ώστε να έρχονται σε επαφή με το 8

9 εμβόλιο. Γεμίστηκε η γλάστρα και εδώ μέχρις επάνω με το μίγμα του υποστρώματος, ενώ το πιέζουμε καλά ώστε να μην έχουμε κενά και να έρθουν οι ρίζες των μοσχευμάτων σε καλή επαφή με το υπόστρωμα. Τέλος έγινε ένα πολύ καλό πότισμα. Αυτή η διαδικασία επαναλήφτηκε και για τα τρία πειράματα. Οι γλάστρες τοποθετηθήκαν πάνω σε παλέτες και τις ποτίζονταν σχεδόν κάθε δυο μέρες για να διατηρείται πάντα το υπόστρωμα υγρό. Σε κάθε γλάστρα τοποθετήθηκε καρτελάκι με τον μύκητα που χρησιμοποιήθηκε και τον αριθμό που δόθηκε στο πειραματικό σχέδιο (σκαρίφημα). Πειραματικό σχέδιο Πείραμα Ι Το μέγεθος του πειράματος ήταν 30 γλάστρες. Παρακάτω παρουσιάζεται σχηματικά το πειραματικό σχέδιο που έχει ως εξής: 3 ποικ. Μέντας και 2ποικ. Ρίγανης x 2 επίπεδα μόλυνσης (Μ και ΜΜ) x 3 επαναλήψεις = 30 γλάστρες Μ.vir.1 Μ.vir.2 Μ.vir.3 MΜ M.vir.4 M.vir.5 M.vir.6 Μ M.sp.7 M.sp.8 M.sp.9 MM M.sp.10 M.sp.11 M.sp.12 Μ Μ.p. 13 M.p. 14 Μ.p. 15 MΜ Μ.p. 16 Μ.p. 17 Μ.p.18 Μ P.on.19 P.on.20 P.on.21 MM P.on. 22 P.on. 23 P.on.24 Μ P.χαλ25 P.χαλ26 P.χαλ27 MΜ P.χαλ.28 P.χαλ29 P.χαλ30 Μ Όπου: Μ.vir. = Mentha viridis, M.sp= Mentha spicata, M.pip. =Mentha piperita, P=Oreganum onites, Ρ.χαλ. = Oreganum Xαλκιδικής MΜ σημαίνει πως είναι τα φυτά μάρτυρες (τα οποία δεν έχουν μυκόρριζα) Μ συμβολίζει τον μύκητα Glomus etumicatum προέλευσης Χορτιάτη 9

10 Πείραμα ΙΙ Το μέγεθος του πειράματος ήταν 30 γλάστρες. Παρακάτω παρουσιάζεται σχηματικά το πειραματικό σχέδιο που έχει ως εξής: 5 φυτά x 2 επίπεδα μόλυνσης (Μ και ΜΜ) x 3 επαναλήψεις = 30 γλάστρες Όπου: S. ch. 1. S. ch. 2 S. ch. 3 ΜΜ S. ch. 4 S. ch.5 S. ch.6 M S. of.7 S. of.8 S. of.9 ΜM S.of.10 S.of.11 S. of.12 Μ L.of.13 L.of.14 L.of.15 MΜ L.of.16 L.of.17 L.of.18 Μ P.ger.19 P.ger.20 P.ger.21 MΜ P.ger.22 P.ger.23 P.ger.24 Μ O.dic.25 O.dic 26 O.dic.27 MM O.dic 28 O.dic 29 O.dic.30 M S. ch.= λεβαντίνη, S. of.= φασκόμηλο, L.of.= λεβάντα, P.ger.= πελαργόνιο, O.dic.= δίκταμο ΜΜ σημαίνει πως είναι τα φυτά μάρτυρες (τα οποία δεν έχουν μυκόρριζα) Μ συμβολίζει τον μύκητα Glomus etunicatum προέλευσης Χορτιάτη. ΠείραμαΙΙΙ Το μέγεθος του πειράματος ήταν 24 γλάστρες. Παρακάτω παρουσιάζεται σχηματικά το πειραματικό σχέδιο που έχει ως εξής: 2 φυτά x 4 επίπεδα μόλυνσης (Μ και ΜΜ) x 3 επαναλήψεις = 24 γλάστρες 10

11 Ρίγ.1 Ρίγ.2 Ρίγ.3 MΜ Ρίγ.4 Ρίγ.5 Ρίγ.6 6Μ Ρίγ.7 Ρίγ.8 Ρίγ.9 16Μ Ρίγ.10 Ρίγ.11 Ρίγ.12 34Μ Μέντ.13 Μέντ.14 Μέντ.15 MΜ Μέντ.16 Μέντ.17 Μέντ.18 6Μ Μέντ.19 Μέντ.20 Μέντ.21 16Μ Όπου: Μέντ.22 Μέντ.23 Μέντ.24 34Μ Pίγ.=ρίγανη, Μέντ.=μέντα ΜΜ σημαίνει φυτά μάρτυρες (τα οποία δεν έχουν μυκόρριζα) Μ6 συμβολίζει τον μύκητα Glomus etunicatum, προέλευσης Πιέρια Μ16 συμβολίζει τον μύκητα Glomus lamellosum, προέλευσης Πιέρια Μ34 συμβολίζει τον μύκητα Glomus etunicatum προέλευσης Χορτιάτη Διαδικασία πειρaμάτων μετά την συγκομιδή Στις 01/06/09 κόψαμε όλα τα πειραματικά φυτά στο λαιμό και το καθένα το βάλαμε σε ξεχωριστό σακουλάκι γράφοντας έξω απ αυτό το πείραμα και τον αριθμό που το χαρακτηρίζει. Παράλληλα ακολουθήθηκε η ίδια διαδικασία και για τις ρίζες. Αμέσως μετά τα δείγματα μεταφέρθηκαν στο Εργαστήριο Εδαφολογίας του Α.Τ.Ε.Ι.Θ., προκειμένου να γίνουν στο υπέργειο φυτικό τμήμα χημικές αναλύσεις ως προς τα θρεπτικά στοιχεία και ως προς τα αιθέρια έλαια και στις ρίζες να γίνουν μικροσκοπικές παρατηρήσεις. Το υπέργειο φυτικό υλικό αρχικά τοποθετήθηκε στα πυριατήρια για 3 συνεχείς ημέρες μέχρι απόκτησης σταθερού ξηρού βάρους. Κατόπιν τα δείγματα αλέστηκαν σε μύλο και από το αλεσμένο φυτικό υλικό ελήφθη ποσότητα 2g για την ξηρή καύση που έγινε σε φούρνο αποτεφρώσεως. Για την ξηρή καύση τα αλεσμένα δείγματα τοποθετήθηκαν σε κάψες και κάηκαν στους 450 ο C για 8 ώρες. Έπειτα παρελήφθησαν με HCI σε ογκομετρικές φιάλες των 50ml. Από αυτά τα διαλύματα στην συνέχεια προσδιορίστηκαν τα στοιχεία Na και K με χρήση φλογοφωτόμετρου και ο P προσδιορίστηκε με φασματοφωτόμετρο. Τα στοιχεία Ca και Mg μετρήθηκαν ογκομετρικά με τη μέθοδο τιτλοδότησης με EDTA. Τα ιχνοστοιχεία Fe, Mn, Cu, Zn μετρήθηκαν στην ατομική απορρόφηση και το ιχνοστοιχείο Β προσδιορίστηκε με τη μέθοδο της αζωμεθύνης. Οι αναλυτικές μέθοδοι που 11

12 χρησιμοποιήθηκαν για τις μετρήσεις των P, K, Ca, Mg, Na, Fe, Mn, Cu, Zn και B αναφέρονται στο παράρτημα στο τέλος της πτυχιακής εργασίας. Για τα πειράματα ήταν απαραίτητο να χρωματιστούν οι ρίζες των φυτών, ώστε να γίνει ορατός ο μύκητας. Η βαφή αυτή έγινε με τον τρόπο που περιγράφεται αναλυτικά στο παράρτημα και σύμφωνα με τους Phillips και Hayman (1970) καθώς και με τον Sylvia (1994). ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ 12

13 Πείραμα Ι Εικόνες 6 και 7. Τα πειραματικά φυτά δυόσμος και ρίγανη 13

14 Πίνακας 5. Ξηρό βάρος βλαστών, περιεκτικότητα σε αιθέρια έλαια, συγκέντρωση θρεπτικών στοιχείων (P, K, Na, K, Ca, Mg, B, Zn, Mn, Fe, Cu) και εκατοστιαίος αποικισμός ριζών μυκορριζοφόρων και μη μυκορριζοφόρων φυτών μέντας και ρίγανης εμβολιασμένων με τον μυκορριζικό μύκητα Μ34 (Glomus etunicatum) προέλευσης «Πιέρια» Φυτά Μύκητ. Ξ.Β. g Αιθέρ. Ν P Κ Na Ca Mg B Zn Mn Fe Cu Αποικι Έλαια σμός Μ.viridis M* 20,7 2,1 2,5 0,29 3,6 5,1 1,6 0,8 68,6 95,7 144,1 602,8 88,2 72 M.spicata 32,7 2,7 2,5 0,75 3,8 4,0 1,8 0,6 71,8 140,7 142,0 732,5 92,4 65 M.piperata 31,8 1,6 2,8 0,73 3,4 3,4 1,6 1,0 67,1 135,4 139,1 919,1 80,7 68 Μ.viridis MM* 9,0 1,0 0,9 0,13 1,2 2,1 0,9 0,3 24,1 30,0 21,9 21,9 12,6 M.spicata 9,3 1,4 0,8 0,15 1,2 2,2 0,7 0,3 26,5 27,2 20,2 20,2 13,2 M.piperata 9,2 0,9 0,7 0,12 1,2 1,7 0,7 0,3 22,9 16,9 21,7 21,7 11,4 O.onites M 33,6 3,0 2,5 0,56 3,4 3,7 2,4 0,7 83,7 134,6 151,5 508,9 108,1 85 O.vulgare 41,5 3,4 2,4 0,77 5,7 3,0 3,9 1,0 83,0 133,4 131,1 756,7 114,6 86 O.onites MM 8,6 1,9 0,7 0,1 1,2 1,8 0,5 0,3 19,2 21,7 18,7 136,5 9,5 O.vulgare 8,2 1,7 0,8 0,13 1,2 1,9 0,5 0,3 24,8 20,9 23,2 94,9 10,8 Μ=μυκορριζοφόρα φυτά, ΜΜ=μη μυκορριζοφόρα φυτά 14

15 Πίνακας 6. Σχέσεις Μ/ΜΜ όσον αφορά το ξηρό βάρος των βλαστών, την περιεκτικότητα σε αιθέρια έλαια και τη συγκέντρωση των θρεπτικών στοιχείων (P, K, Na, K, Ca, Mg, B, Zn, Mn, Fe, Cu) Φυτά Ξ.Β. g Αιθέρ. Ν P Κ Na Ca Mg B Zn Mn Fe Cu Έλαια Μ.viridis 2,3 2,1 2,8 2,2 3,0 2,4 1,8 2,7 2,8 3,2 6,6 27,5 7,0 M.spicata 3,5 1,9 3,3 5,0 3,2 1,8 2,6 2,0 2,7 5,2 7,1 36,3 7,0 M.piperata 3,5 1,8 3,9 6,1 2,8 2,0 2,3 3,3 2,9 8,0 6,4 42,4 7,1 O.onites 3,9 1,6 3,6 5,6 2,8 2,1 4,8 2,3 4,4 6,2 8,1 3,7 11,4 O.vulgare 5,1 2,0 3,0 5,9 4,8 1,6 7,8 3,3 3,3 6,4 5,7 5,7 10,6 15

16 Σ αυτό το πείραμα μελετήθηκε το πως επέδρασε ο εμβολιασμός των πειραματικών φυτών με μυκορριζικούς μύκητες στις αποδόσεις των (μετρημένο σε ξηρό βάρος των υπέργειων φυτικών τμημάτων), την ένταση του αποικισμού των ριζών, τη συγκέντρωση των θρεπτικών στοιχείων (μακροθρεπτικά και ιχνοστοιχεία) καθώς και την περιεκτικότητα σε αιθέρια έλαια (πίνακας 5). Συγκρίνοντας τις σχέσεις Μ/ΟΜ (πίνακας 6), που είναι ένα μέτρο αναφοράς για την δραστικότητα (ή αποδοτικότητα) της μυκόρριζας παρατηρήθηκαν τα ακόλουθα: Η μυκόρριζα αύξησε το ξηρό βάρος των βλαστών. Στην μέντα μετρήθηκαν αυξήσεις έως και 3,5 φορές στις M. spicata και M. piperata και μόνον 2,3 φορές στη Μ. viridis. Στη ρίγανη μετρήθηκαν αυξήσεις από 4 (O. onites) έως 5 (O. vulgare) φορές. Στην περιεκτικότητα των φυτών σε αιθέρια έλαια διαπιστώθηκε ότι τα μυκορριζοφόρα φυτά συνέθεσαν περισσότερα έλαια συγκριτικά με τα μη μυκορριζοφόρα (φυτά μάρτυρες), Οι σχέσεις Μ/ΜΜ κυμάνθηκαν από 1,6 (O. onites) έως 2,1 (Μ. viridis) φορές. Από τις μικροσκοπικές αναλύσεις των ριζών διαπιστώθηκε αποικισμός που κυμαίνονταν από 58 έως 79. Οι ρίζες της ρίγανης αποικίστηκαν συγκριτικά με τη μέντα ισχυρότερα (σε ποσοστό περίπου 86)κατά Μ.Ο. Στα μακροστοιχεία (πίνακας 6)παρατηρείται τριπλασιασμός της απορρόφησης του Ν από τα μυκοριζοφόρα φυτά. Αύξηση στην απορρόφηση του Ρ κατά 6 φορές (με εξαίρεση της Μ. viridis), του Na κατά 2 περίπου φορές και του Mg κατά 2-3 φορές παρατηρήθηκε επίσης από τα μυκορριζοφόρα φυτά, συγκρατικά με τα φυτά μάρτυρες. Στην πρόσληψη του Κ έχουμε τριπλασιασμό από τα εμβολιασμένα φυτά των τριών ποικ. μέντας και από την Ο. onites και 5πλασιασμό από την O. onites. Στην πρόσληψη Ca μετρήθηκαν αυξήσεις κατά 2 περίπου φορές στην μέντα και κατά5 έως 8 φορές στη ρίγανη. Όσον αφορά τα ιχνοστοιχεία από τις σχέσεις Μ/ΜΜ φαίνεται ότι τα μυκορριζοφόρα φυτά ρίγανης προσέλαβαν περισσότερο B, Zn και Cu, αλλά λιγότερο Fe συγκριτικά με τα μυκορριζοφόρα φυτά μέντας. Η πρόσληψη του Mn ήταν από 6 έως 8 φορές υψηλότερη στα εμβολιασμένα με μυκορριζικούς μύκητες φυτά. Πείραμα ΙΙ Εικόνες Τα πειραματικά φυτά πελαργόνιο, δίκταμο, λεβάντα, λεβαντίνι και φασκόμηλο 16

17 17

18 18

19 Πίνακας 7. Ξηρό βάρος βλαστών, περιεκτικότητα σε αιθέρια έλαια, συγκέντρωση θρεπτικών στοιχείων (P, K, Na, K, Ca, Mg, B, Zn, Mn, Fe, Cu) και εκατοστιαίος αποικισμός ριζών μυκορριζοφόρων και μη μυκορριζοφόρων φυτών λεβαντίνι, φασκόμηλου, λεβάντας, πελαργονίου και δικτάμου εμβολιασμένων με τον μυκορριζικό μύκητα Μ6 (Glomus lamellosum) προέλευσης «Πιέρια» Φυτά Μύκη τας Ξ.Β. g Αιθέρ. Έλαια Ν P Κ Na Ca Mg B Zn Mn Fe Cu Αποικι σμός S. chamaecypa Μ* 42,5 0,8 2,7 0,86 3,5 4,0 1,5 0,7 58,0 122,4 167,5 560,5 59,2 38 S. officinalis 25,6 1,2 2,7 0,79 3,55 3,1 1,9 0,7 62,6 128,8 157,1 499,8 56,8 83 L. officinalis 39,6 2,2 2,5 0,74 1,9 2,9 1,5 0,6 76,4 110,1 167,2 837,7 46,5 52 P. geranium 51,7 4,3 2,7 0,63 1,8 2,9 1,9 0,7 70,2 121,2 176,4 568,0 56,4 64 O. dictamus 33,7 5,3 2,4 0,81 2,6 2,5 1,6 0,6 87,7 131,5 176,5 378,6 52,5 68 S. chamaecypa ΜΜ* 14,2 0,2 0,7 0,10 1,0 1,6 0,7 0,3 21,9 26,4 19,0 104,8 42,3 S. officinalis 11,3 0,7 0,6 0,11 1,1 2,1 0,7 0,4 20,5 18,5 23,8 107,6 9,2 L. officinalis 18,5 1,3 0,6 0,09 1,0 2,2 0,5 0,2 18,1 20,2 20,5 88,9 8,6 P. geranium 12,9 2,3 0,7 0,18 1,2 2,2 0,7 0,2 21,8 18,0 17,0 121,3 9,5 O. dictamus 8,5 2,9 0,6 0,10 0,9 1,1 0,8 0,3 26,6 24,0 15,7 126,7 13,3 Μ=μυκορριζοφόρα φυτά, ΜΜ=μη μυκορριζοφόρα φυτά 19

20 Πίνακας 8. Σχέσεις Μ/ΜΜ όσον αφορά το ξηρό βάρος των βλαστών, την περιεκτικότητα σε αιθέρια έλαια και τη συγκέντρωση των θρεπτικών στοιχείων (P, K, Na, K, Ca, Mg, B, Zn, Mn, Fe, Cu) Φυτά Ξ.Β. g Αιθέρ. Ν P Κ Na Ca Mg B Zn Mn Fe Cu Έλαια S. chamaecypa 3,0 3,4 4,0 8,6 3,3 2,5 2,3 2,5 2,6 4,6 8,8 5,3 1,3 S. officinalis 2,2 1,8 4,8 7,1 3,1 1,5 2,7 2,0 3,0 6,9 6,6 4,6 6,1 L. officinalis 2,1 1,7 3,9 8,2 1,9 1,3 3,0 2,8 4,2 5,4 8,1 9,4 5,4 P. geranium 4,0 1,8 3,9 3,5 1,5 1,3 2,8 3,0 3,2 6,7 10,3 4,6 5,9 O. dictamus 3,9 1,8 3,9 8,1 2,8 2,2 2,0 2,0 3,2 5,4 11,2 2,9 3,9 20

21 Μελετώντας αναλυτικά τα αποτελέσματα που αναγράφονται στους παραπάνω πίνακες (πίνακες 9 και10) διαπιστώνουμε τα εξής: Αρχικά θα γίνει αναφορά στον εκατοστιαίο αποικισμό των ριζών. Το φασκόμηλο έδειξε να είναι ο καλύτερος ξενιστής, αφού οι ρίζες του αποικίστηκαν στο 83. Αυτό σημαίνει ότι μεταξύ φασκόμηλου και του μύκητα Μ6 να υπάρχει πιο εξειδικευμένη σχέση συμβίωσης, συγκριτικά με τα άλλα φυτά. Ακολουθούν τα φυτά δίκταμος και πελαργόνιο με ένταση αποικισμού 68 και 64 αντίστοιχα. Η λεβάντα αποικίστηκε στο 52 των ριζών της και στο τέλος της ιεράρχησης βρίσκουμε το λεβαντίνη που κατάφερε να αποικιστεί μόνον στο 38 των ριζών του. Έδειξε δηλαδή να έχει τη μικρότερη σχέση με τον Μ6, όσον αφορά την ικανότητά του να σχηματίζει ενδομυκόρριζα. Συνεχίζοντας με την πρώτη στήλη, η οποία αναφέρεται στο ξηρό βάρος των φυτών, εξάγουμε το συμπέρασμα ότι ο εμβολιασμός με τον μύκητα Μ6 επέδρασε θετικά σε όλες τις περιπτώσεις. Ισχυρότερα αντέδρασαν φυτά πελαργόνιο (Pelargonium geranium) και τα φυτά του δικτάμου (Oreganum dictamus) αφού τετραπλασίασαν το ξηρό τους βάρος σε σύγκριση με τα μη εμβολιασμένα φυτά (φυτά-μάρτυρες). Στη συνέχεια ακολουθεί το φυτό λεβαντίνη (Santolina chamaecypa) το οποίο τριπλασίασε το ξηρό του βάρος με την επίδραση της μυκόρριζας και τέλος τα φυτά λεβάντα (Lavandula officinalis) και φασκόμηλο (Salvia officinalis) όπου αύξησαν το ξηρό τους βάρος σχεδόν στο διπλάσιο. Όσον αφορά με την περιεκτικότητα σε αιθέρια έλαια παρατηρούμε πως την πιο μεγάλη αντίδραση στον εμβολιασμό με τον Μ6 έδειξε το φυτό λεβαντίνη όπου και βελτιώθηκε η περιεκτικότητα της δρόγης του κατά 3,4 φορές. Στα υπόλοιπα φυτά, φασκόμηλο, λεβάντα, πελαργόνιο και δίκταμο, η περιεκτικότητα σε αιθέρια έλαια βελτιώθηκε σχεδόν στο διπλάσιο. Στο τέλος θα αναφερθούμε στη συγκέντρωση των θρεπτικών στοιχείων μελετώντας τα αναλυτικά το καθένα από αυτά. Αρχίζοντας από το άζωτο (Ν) παρατηρούμε πως η περιεκτικότητα του αυξήθηκε περισσότερο στο φασκόμηλο, αφού η συγκέντρωσή του σχεδόν 5πλασιάστηκε. Στα υπόλοιπα φυτά (λεβαντίνη, λεβάντα, πελαργόνιο και δίκταμο) παρατηρήθηκε 4πλασιασμός του Ν στο φυτικό ιστό, κατόπιν εμβολιασμού των με τον μύκητα Μ6. Η περιεκτικότητα του φωσφόρου (Ρ) αυξήθηκε σημαντικά στα εμβολιασμένα φυτά. Η πρόσληψη του Ρ από τα πειραματικά φυτά κυμάνθηκε από 7 (φασκόμηλο) έως και 8,6 (λεβαντίνη) φορές. Στο πελαργόνιο μετρήθηκε η μικρότερη 21

22 συγκέντρωση Ρ που ήταν μόλις κατά 3,5 φορές υψηλότερη, συφκριτικά με τα μη μυκορριζοφόρα φυτά. Τόσο στο κάλιο (Κ) και στο νάτριο (Na), όσο και στο ασβέστιο (Ca) και στο μαγνήσιο (Mg), η ενδομυκόρριζα επέφερε ήπιες αυξήσεις αυτών των στοιχείων στα πειραματικά φυτά που κυμαίνονταν μεταξύ 1,5 και 3 φορές, συγκριτικά με τα μη μυκορριζοφόρα φυτά. Σχετικά με τα ιχνοστοιχεία η πρόσληψη του βορίου (Β) στα αποικισμένα φυτά αυξήθηκε από 2,6 φορές στο λεβαντίνι έως 4,2 φορές στη λεβάντα. Η πρόσληψη του ψευδαργύρου (Zn) όπως φαίνεται και στον πίνακα, αυξήθηκε στα εμβολιασμένα φυτά από 4,6 φορές στο λεβαντίνι έως 6,9 φορές στο φασκόμηλο. Η πρόσληψη του μαγγανίου (Mn) στα φυτά που εμβολιάστηκαν με το μύκητα Μ6 8πλασιάστηκε στα φυτά λεβαντίνη και λεβάντα, 10λασιάστηκε στο φυτό περλαργόνιο και 11πλασιάστηκε στο δίκταμο. Σχετικά αδύναμα αντέδρασε στον εμβολιασμό το φασκόμηλο, στον ιστό του οποίου μετρήθηκε αύξηση σε μαγγάνιο μόνον κατά 6,6 φορές. Στην πρόσληψη του σιδήρου ((Fe) διαπιστώθηκαν αυξήσεις στα εμβολιασμένα φυτά που κυμαίνονταν από 2,9 (δίκταμο) έως 9,4 (λεβάντα) φορές, συγκριτικά με τα μη εμβολιασμένα. Στο τέλος αναφερόμαστε στο χαλκό (Cu), όπου η πρόσληψή του από τα εμβολιασμένα φυτά αυξήθηκε από 1,3 (λεβαντίνι) έως 6,1 (φασκόμηλο) φορές. 22

23 ΠείραμαΙΙΙ 23

24 Εικόνες Τα πειραματικά φυτά ρίγανη και μέντα 24

25 Πίνακας 9. Ξηρό βάρος βλαστών, περιεκτικότητα σε αιθέρια έλαια, συγκέντρωση θρεπτικών στοιχείων (P, K, Na, K, Ca, Mg, B, Zn, Mn, Fe, Cu) και εκατοστιαίος αποικισμός ριζών μυκορριζοφόρων και μη μυκορριζοφόρων φυτών ρίγανης και μέντας εμβολιασμένων με 3 διαφορετικά στελέχη μυκορριζικών μυκήτων Φυτά Μύκητ. Ξ.Β. g Αιθέρ. Ν P Κ Na Ca Mg B Zn Mn Fe Cu Αποικι Έλαια σμός O. onites M34 30,6 4,0 2,6 0,73 5,0 3,6 1,9 0,7 77,7 116,0 187,6 509,0 73,0 78 M6 35,7 4,3 2,8 0,91 3,7 3,8 1,7 0,7 80,7 82,3 140,5 605,0 87,6 78 M19 28,4 3,0 2,5 0,59 6,7 3,8 1,5 0,5 60,2 48,6 122,9 368,0 56,2 77 MM 7,5 2,3 0, ,1 1,6 0,6 0,2 21,2 19,5 20,9 21,8 7,6 - M. viridis M34 25,4 2,7 2,7 0,29 2,4 6,1 2,0 0,7 63,0 93,3 180, ,2 70 M6 23,6 2,6 2,5 0,3 2,1 5,7 1,7 0,7 60,8 67,2 167,5 735,0 71,9 71 M19 17,3 1,9 1,5 0,28 1,8 3,6 4,7 0,8 58,0 55,2 152,6 422,0 49,6 70 MM 8,1 1,0 0,6 0,09 0,8 1,5 0,7 0,2 18,6 17,9 21,3 20,0 8,6 - Μ=μυκορριζοφόρα φυτά, ΜΜ=μη μυκορριζοφόρα φυτά 25

26 Πίνακας 10. Σχέσεις Μ/ΜΜ όσον αφορά το ξηρό βάρος των βλαστών, την περιεκτικότητα σε αιθέρια έλαια και τη συγκέντρωση των θρεπτικών στοιχείων (P, K, Na, K, Ca, Mg, B, Zn, Mn, Fe, Cu) Φυτά Μύκητ. Ξ.Β. g Αιθέρ. Έλαια Ν P Κ Na Ca Mg B Zn Mn Fe Cu O. onites M34/ΜΜ 4,1 1,7 4,1 7,3 4,8 2,3 3,2 3,7 3,7 5,9 9,0 23,3 9,6 M6/ΜΜ 4,8 1,9 4,5 9,1 3,6 2,4 2,8 3,6 3,8 4,2 6,7 27,8 11,5 M19/ΜΜ 3,8 1,3 3,9 5,9 6,5 2,4 2,5 2,4 2,8 2,5 5,9 16,9 7,4 M. viridis M34/ΜΜ 3,1 2,8 4,8 3,2 2,9 4,1 2,9 3,7 3,4 5,2 8,5 44,7 7,6 M6/ΜΜ 2,9 2,7 4,4 3,3 2,6 3,8 2,5 3,5 3,3 3,8 7,9 36,8 8,4 M19/ΜΜ 2,1 2,0 2,6 3,1 2,2 2,4 6,7 4,1 3,1 2,1 7,2 21,1 5,8 26

27 Από τις μετρήσεις προκύπτει ότι στα φυτά ρίγανης που χρησιμοποιήθηκαν οι μύκητες Μ 6 ( Glomus etunicatum, προέλευσης Πιερία), Μ 16 (Glomus lamellosum) και Μ 34 (Glomus etunicatum προέλευσης Χορτιάτη), τα φυτά είχαν τέσσερις (4) φορές περίπου καλύτερη απόδοση στο ξηρό βάρος, σε σχέση με τα ΜΜ.-φυτά.(φυτά-μάρτυρες). Στα φυτά μέντας (Mentha viridis) που χρησιμοποιήθηκαν οι ίδιοι μύκητες, τα φυτά είχαν απόδοση από 2-3 φορές καλύτερη σε σύγκριση με τα ΜΜ.-φυτά. Άρα η ρίγανη αντέδρασε ισχυρότερα στον εμβολιασμό με τους μυκορριζικούς μύκητες σε σχέση με τη μέντα. Ο αποικισμός στις ρίζες τις ρίγανης κυμάνθηκε από και στη μέντα από Τα αποτελέσματα για την περιεκτικότητα των αιθέριων ελαίων έδειξαν ότι στη μέντα ο μύκητας επέδρασε με υπερδιπλασιασμό ελαίων, ενώ στη ρίγανη η αύξηση που επήλθε ήταν της τάξεως 1,3 έως 1,9 φορές. Η απορρόφηση φωσφόρου ήταν ανάλογη της δραστικότητας των μυκορριζικών μυκήτων. Προκύπτει πως τα φυτά ρίγανης συγκέντρωσαν περισσότερο φώσφορο, αλλά το φυτό δεν μπόρεσε να τον αξιοποιήσει, γιατί κάποιοι παράγοντες, οι οποίοι δεν μελετήθηκαν στο παρόν πείραμα δεν άφησαν το φυτό. Η συγκέντρωση ιχνοστοιχείων αυξήθηκε στη ρίγανη, σε σχέση με τη μέντα που τριπλασιάστηκε. Από τα αποτελέσματα αυτά προκύπτει το συμπέρασμα ότι οι τρείς εξετασθέντες μύκητες είχαν παράλληλη αλλά όχι ταυτόσημη δραστικότητα. ΓΕΝΙΚΟ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ Από τις αναλύσεις και μετρήσεις που έγιναν στα φυτά και από τα αποτελέσματα που παρουσιάζονται στους πίνακες οδηγούμαστε στο συμπέρασμα ότι τα εμβολιασμένα φυτά, έχουν πολύ καλύτερες αποδόσεις από αντίστοιχα φυτά που δεν συμβίωναν με ενδομυκορριζικούς μύκητες. Τα μυκορριζοφόρα φυτά έχουν υψηλότερη περιεκτικότητα σε αιθέρια έλαια καθώς επίσης και αυξημένες συγκεντρώσεις σε θρεπτικά στοιχεία, είτε αυτά είναι τα βασικά θρεπτικά στοιχεία είτε τα ιχνοστοιχεία. Λόγω του ότι η μυκόρριζα μόνον θετικές επιδράσεις έχει στα φυτά με τα οποία συμβιώνει, θα πρέπει οι καλλιεργητές να λαμβάνουν μέτρα που θα ευνοούν τη συμβίωση αυτή για να πετύχουν υψηλότερες αποδόσεις. Μέσω μυκόρριζας μειώνεται ή και καταργείται η φωσφορική λίπανση που είναι πολύ δαπανηρή, κάτι που είναι προς όφελος της τσέπης του παραγωγού. Επιπλέον με την μείωση ή και κατάργηση της φωσφορικής λίπανσης συμβάλουμε και στην προστασία του περιβάλλοντος γιατί μειώνεται ή και μηδενίζεται ο ευτροφισμός των υπόγειων και λιμναίων υδάτων από φωσφορικά. 27

28 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α. Αναλύσεις εδάφους α) Μηχανική ανάλυση (μέθοδος Βουγιούκου) Χρησιμοποιήσαμε: ζυγό ακριβείας, πυκνόμετρο, ηλεκτρικό αναδευτήρα, θερμόμετρο υγρών, κυλίνδρους καθίζησης, μεταλλικό ποτήρι, εξαμεταφωσφορικό νάτριο (NaPO 3 ) 6. Ζυγίσαμε 50 gr εδάφους και τα τοποθετήσαμε στο μεταλλικό ποτήρι με 20 ml (NaPO 3 ) 6 και προσθέσαμε μέχρι τη μέση απιονισμένο νερό. Στη συνέχεια τοποθετήσαμε το ποτήρι στον ηλεκτρικό αναδευτήρα και το αφήσαμε για πέντε λεπτά. Μετά ρίξαμε το μίγμα σε ογκομετρικό κύλινδρο των 1000 ml και προσθέσαμε νερό μέχρι τη χαραγή (το ποτήρι πρέπει να καθαριστεί τελείως ώστε να μην υπάρχουν καθόλου υπολείμματα του μίγματος. Αναδεύουμε με μια ράβδο το περιεχόμενο του κυλίνδρου και αμέσως βυθίζουμε το πυκνόμετρο για 40 δευτερόλεπτα κι έτσι παίρνουμε την πρώτη μέτρηση 15g/L. Επίσης με το θερμόμετρο παίρνουμε την θερμοκρασία που ήταν 19,5 C. Αφήνουμε σε ηρεμία για 2 ώρες τον ογκομετρικό κύλινδρο και όταν περάσει αυτό το χρονικό διάστημα βυθίζουμε ξανά το πυκνόμετρο, το οποίο μας δείχνει αυτή τη φορά 0,2g/L. Τις ενδείξεις του πυκνομέτρου θα τις διπλασιάσω επειδή ζυγίσαμε 50 g εδάφους. Η πρώτη ένδειξη δείχνει την ποσότητα ιλύος και αργιλου:15g/l*2=30g/l. Η δεύτερη ένδειξη δείχνει την ποσότητα της αργίλου: 0,2g/L*2=0,4g/L. Η ποσότητα της άμμου βρίσκεται αν αφαιρέσω απ το 100 τις ποσότητες αργίλου και ιλύος. Άρα σ αυτήν την περίπτωση έχουμε: ιλύς 29,6g/L, άργιλος 0,4g/L και άμμος 70g/L. Την κατηγορία στην οποία ανήκει το έδαφος μας βρίσκουμε από τον οδηγό τριγωνικών συντεταγμένων (USDΑ). Κάθε πλευρά έχει διαβαθμισμένο ένα κλάσμα, της αργίλου, της ιλύος και της άμμου, ενώ σε κάθε πλευρά σημειώνουμε τα αποτελέσματα που βρήκαμε για το καθένα αντίστοιχα. Αυτό το σημείο που αντιστοιχεί στην ποσότητα αργίλου φέραμε παράλληλη προς την πλευρά της άμμου. Στο σημείο που τέμνονται οι δυο ευθείες φαίνεται η κατηγορία υφής του εδάφους που στην περίπτωση μας είναι αμμοπηλώδες (SL) και ανήκει στα μέσα εδάφη. β) Μέτρηση υγρασίας του εδάφους (κλασική μέθοδος) Για την μέθοδο της μέτρησης χρησιμοποιήσαμε τα εξής: ζυγός ακριβείας, πυριατήριο και μεταλλικό κουτί με καπάκι. Ζυγίσαμε στο ζυγό ακριβείας 10 g εδάφους και τα τοποθετώ στο κουτί με το καπάκι που ζυγίζουν 39,22. Όλα μαζί ζυγίζουν 49,22g. Έπειτα τα βάζουμε στο πηριαντήριο στους 105 C για 24 ώρες. Μετά από 24 ώρες τα βγάλαμε και αφού πήρε τη θερμοκρασία δωματίου τα ζυγίσαμε πάλι και η νέα μέτρηση που πήραμε ήταν 48,10g. Το ποσοστό υγρασίας βγαίνει εφ όσον αφαιρέσουμε απ το υγρό βάρος το ξερό και το διαιρέσουμε 28

29 με το ξερό και τέλος αυτό που θα βρούμε το πολλαπλασιάζουμε με 100. Σ αυτή την περίπτωση έχουμε: Υ= (49,22-48,10)/48,10*100=2,3 Ο συντελεστής διόρθωσης είναι 100/(100-2,3) άρα περίπου ίσον με 1. Για να είναι ακριβή τα αποτελέσματα των αναλύσεων θα πρέπει να τα πολλαπλασιάσουμε με το συντελεστή διόρθωσης, δηλαδή το 1. γ) Μέτρηση ηλεκτρικής αγωγιμότητας Χρησιμοποιήσαμε ζυγό ακριβείας, πλαστικά μπολάκια, προχοϊδα με απιονισμένο νερό, αντλία κενού, πεχάμετρο και αγωγιμόμετρο. Για τη δημιουργία πάστας ακολουθήσαμε την εξής διαδικασία κατά την οποία ζυγίσαμε 100gr εδάφους και τα βάλαμε στο πλαστικό μπολ. Ρίχνουμε στο έδαφος νερό από την προχοϊδα μέχρι να φτάσει στο σημείο κορεσμού. Έπειτα με την τεχνική διήθησης της πάστας και τη βοήθεια της αντλίας κενού πήραμε το εκχύλισμα στο οποίο διηθήσαμε το πεχάμετρο και το αγωγιμόμετρο και βρήκαμε αντίστοιχα 6,5 σε θερμοκρασία 21,1 C και 0,82 msiemens. δ) Μέτρηση ανθρακικού ασβεστίου (CaCO 3 ) Χρησιμοποιήθηκαν : ζυγός ακριβείας, κωνική φιάλη, μικρός κύλινδρος, ασβεστόμετρο Bernard, HCL 4N Παίρνουμε μια μικρή ποσότητα εδάφους, τη βάζουμε σ ένα χαρτάκι και ρίχνουμε HCL. Ανάλογα με το πόσο θα αφρίσει παίρνω από 1 έως 10g εδάφους για την ανάλυση. Εμείς πήραμε ζυγίσαμε 8 g εδάφους. Έπειτα τα βάλαμε σε κωνική φιάλη και ρίξαμε λίγο απιονισμένο νερό. Στη συνέχεια γέμισα τον μικρό κύλινδρο με HCL και με τη βοήθεια μιας τσιμπίδας το τοποθετήσαμε στον πάτο της κωνικής φιάλης. Μετά μεταφέραμε την κωνική φιάλη στο ασβεστόμετρο, την κλείσαμε με ένα πώμα και την ανακινήσαμε ελαφρά μέχρι να πάρουμε την μέτρηση, που ήταν 2ml. Τελικά το σύνολο των ανθρακικών αλάτων ή το Ισοδύναμο CaCO 3 υπολογίζεται ως εξής: 2/8*0,0044*100=0,11 ε) Μέτρηση οργανικής ουσίας Χρησιμοποιήθηκαν : ζυγός ακριβείας, απαγωγός εστία, κωνικές φιάλες, ογκομετρικοί κύλινδροι, προχοϊδα, διχρωμικό κάλι (K 2 Cr 2 O 7 )1N, πυκνό θειικό οξύ (H 2 SO 4 ), πυκνό φωσφορικό οξύ (HPO 3 ), δείκτης διφαινυλαμίνης, θειικός σίδηρος (FeSO 4 ) O.5N Ζυγίσαμε 1g εδάφους και το τοποθετήσαμε στην κωνική φιάλη μαζί με 10ml διχρωμικού καλίου. Στην απαγωγό εστία προσθέσαμε 20ml θειικού οξέος και ανακινήσαμε καλά. Το αφήσαμε σε ηρεμία για μισή ώρα. Μετά προσθέσαμε απιονισμένο νερό, το δείκτη και γίνεται η ογκομέτρηση με το θειικό σίδηρο που βρίσκεται στην προχοϊδα. Καταναλώσαμε 23,7ml θειικού σιδήρου. 29

30 Εν τω μεταξύ έχουμε κάνει και ένα λευκό προσδιορισμό με τον ίδιο τρόπο, χωρίς να υπάρχει όμως έδαφος μέσα στην κωνική φιάλη και καταναλώθηκαν 27,8ml θεϊκού σιδήρου. Άρα: N2=N1*V1/V2=1*10/27,8 =0,36N δ=23,7*ν2= 23,7*0,36=8,5 οργανικός άνθρακας = (10-8,5)*0,3/1*1,32=0,6 στ) Μέτρηση εναλλακτικών ιόντων Ca 2+ και Mg 2+ (μέθοδος οξικού αμμωνίου) Για να μπορέσουμε να κάνουμε τις μετρήσεις Ca 2+ - Mg 2+ -K + -Na + κάνουμε πρώτα τη μέθοδο του οξικού αμμωνίου για να φτιάξουμε το εκχύλισμα. Ζυγίζουμε 5g εδάφους και 100ml οξικό αμμώνιο σε κωνική φιάλη των 250 ml. Τοποθετούμε την κωνική στη συσκευή ανακίνησης για μισή ώρα. Μετά διηθούμε και στο εκχύλισμα που παίρνουμε κάνουμε τις μετρήσεις. Μέτρηση ασβεστίου (Ca) Χρησιμοποιήθηκαν : σιφώνια, κωνική φιάλη, προχοϊδα, απιονισμένο νερό, εκχύλισμα οξικού αμμωνίου, υδροξείδιο του νατρίου NaOH, υδροχλωρική υδροξυλαμίνη, τριαιθανολαμίνη, δείκτη Calcon και EDTA 0,01N. Πήραμε με το σιφώνιο 5 ml εκχυλίσματος και το μεταφέραμε στην κωνική φιάλη. Προσθέσαμε 2ml NaOH και περίπου 100 ml απιονισμένο νερό. Στη συνέχεια ρίξαμε 10 σταγόνες υδροχλωρική υδροξυλαμίνη, 10 σταγόνες τριαιθανολαμίνη και λίγο δείκτη Calcon. Το χρώμα του διαλύματος έγινε ροζ. Τέλος αφού είχαμε γεμίσει την προχοϊδα με EDTA κάναμε την ογκομέτρηση. Μέχρι να αλλάξει το χρώμα σε μπλε καταναλώσαμε 1,9ml EDTA. Άρα έχουμε 7,6meq Ca 2+ /100gr εδάφους. Μέτρηση ασβεστίου (Ca) + μαγνησίου (Mg) Χρησιμοποιήθηκαν : σιφώνια, κωνική φιάλη, προχοϊδα, απιονισμένο νερό, εκχύλισμα οξικού αμμωνίου, χλωριούχο αμμώνιο (NH 4 Cl), υδροχλωρική υδροξυλαμίνη, τριαιθανολαμίνη, σιδηροκυανιούχο κάλιο, δείκτη EBT και EDTA 0,01N. Πήραμε με το σιφώνιο 5 ml εκχυλίσματος και το μεταφέραμε στην κωνική φιάλη. Προσθέσαμε 10ml NH 4 Cl και περίπου 100 ml απιονισμένο νερό. Στη συνέχεια ρίξαμε 10 σταγόνες υδροχλωρική υδροξυλαμίνη, 10 σταγόνες τριαιθανολαμίνη, 10 σταγόνες σιδηροκυανιούχο κάλιο και λίγο δείκτη EBT. Το χρώμα του διαλύματος έγινε ροζ. Τέλος αφού είχαμε γεμίσει την προχοϊδα με EDTA κάναμε την ογκομέτρηση. Μέχρι να αλλάξει το χρώμα σε μπλε καταναλώσαμε 2,1ml EDTA. Άρα έχουμε 8,4 meq Ca 2+ + Mg 2+ / 100gr εδάφους. 30

31 Τέλος η ποσότητα του Mg 2+ είναι 8,4-7,6=0,8 meq/100gr εδάφους. ζ) Μέτρηση Φωσφόρου (μέθοδος όξινου ανθρακικού νατρίου, NaHCO 3 ) Για να μπορέσουμε να κάνουμε τη μέτρηση του φωσφόρου κάναμε πρώτα τη μέθοδο όξινου ανθρακικού νατρίου. Ζυγίζουμε 5gr εδάφους και 100ml NaHCO 3 και μεταφέρουμε σε κωνική φιάλη των 250ml. Στην κωνική βάζουμε και λίγο άνθρακα λόγο ύπαρξης οργανικής ουσίας. Τοποθετούμε την κωνική φιάλη στη συσκευή ανακίνησης για μισή ώρα. Μετά διηθούμε και το εκχύλισμα που πήραμε το χρησιμοποιήσαμε για να κάνουμε την μέτρηση φωσφόρου. Πριν πάμε το εκχύλισμα στο φασματοφωτόμετρο κάνουμε μία αραίωση. Η ένδειξη του οργάνου είναι 0,219mg/kg PO 4. Άρα έχουμε 0,7mg/kg P. Β. Αναλύσεις φυτικού ιστού α) Μέτρηση ασβεστίου (Ca) Χρησιμοποιήθηκαν : σιφώνια, κωνική φιάλη, προχοΐδα, απιονισμένο νερό, εκχύλισμα φυτικού υλικού, υδροξείδιο του νατρίου NaOH 4Ν, υδροχλωρική υδροξυλαμίνη, τριαιθανολαμίνη, δείκτη Calcon και EDTA 0,01N. Πήραμε με το σιφώνιο 10 ml εκχυλίσματος και το μεταφέραμε στην κωνική φιάλη. Προσθέσαμε 2,5 ml NaOH και περίπου 100 ml απιονισμένο νερό. Στη συνέχεια ρίξαμε 10 σταγόνες υδροχλωρική υδροξυλαμίνη, 10 σταγόνες τριαιθανολαμίνη και λίγο δείκτη Calcon. Το χρώμα του διαλύματος έγινε ροζ. Τέλος αφού είχαμε γεμίσει την προχοΐδα με EDTA 0,02N κάναμε την ογκομέτρηση. β) Μέτρηση ασβεστίου (Ca) + μαγνησίου (Mg) Χρησιμοποιήθηκαν : σιφώνια, κωνική φιάλη, προχοΐδα, απιονισμένο νερό, εκχύλισμα φυτικού υλικού, χλωριούχο αμμώνιο (NH 4 Cl), υδροχλωρική υδροξυλαμίνη, τριαιθανολαμίνη, σιδηροκυανιούχο κάλιο, δείκτη EBT και EDTA 0,02N. Πήραμε με το σιφώνιο 5 ml εκχυλίσματος και το μεταφέραμε στην κωνική φιάλη. Προσθέσαμε 10ml NH 4 Cl και περίπου 100 ml απιονισμένο νερό. Στη συνέχεια ρίξαμε 10 σταγόνες υδροχλωρική υδροξυλαμίνη, 10 σταγόνες τριαιθανολαμίνη, 10 σταγόνες σιδηροκυανιούχο κάλιο και λίγο δείκτη EBT. Το χρώμα του διαλύματος έγινε ροζ. Τέλος αφού είχαμε γεμίσει την προχοΐδα με EDTA κάναμε την ογκομέτρηση. Μέχρι να αλλάξει το χρώμα σε κυανό. γ) Μέτρηση καλίου (K) 31

32 (Σε ογκομετρικές φιάλες των 50 ml). Για την μέτρηση του καλίου (K + ), έγινε μία αραίωση 5/50, στο εκχύλισμα φυτικού υλικού. Χρησιμοποιήθηκαν: ογκομετρικές φιάλες, σιφώνιο και απιονισμένο νερό. Η μέτρηση γίνεται σε φλογοφωτόμετρο προπανίου. δ) Μέτρηση νατρίου (Na) Για την μέτρηση νατρίου (Na + ), χρησιμοποιήσαμε το μητρικό διάλυμα της συγκέντρωσης 100 ml (Na + )/λίτρο (διαλύθηκαν 2 gr NaCl σε νερό και συμπληρώθηκαν μέχρι ενός λίτρου. Χρησιμοποιήθηκαν τα πρότυπα διαλύματα για την μέτρηση του νατρίου (Ν + ).Η μέτρηση γίνεται σε φλογοφωτόμετρο. ε) Μέτρηση ιχνοστοιχείων (Fe, Mn, Cu, Zn) Για την μέτρηση του σιδήρου (Fe) και του μαγγανίου (Mn), χρησιμοποιήθηκαn: ογκομετρικές φιάλες των 50 ml., σιφώνιο των 5 ml., απιονισμένο νερό, αφού στις μετρήσεις αυτών, κάνουμε αραίωση. Για τις μετρήσεις του χαλκού (Cu) και του ψευδαργύρου (Zn) χρησιμοποιούμε το πυκνό διάλυμα. Οι μετρήσεις των ιχνοστοιχείων έγιναν στο φασματοφωτόμετρο ατομικής απορρόφησης. στ) Μέτρηση φωσφόρου (P) Χρησιμοποιήθηκαν: σιφώνιο μετρήσεως των 2 cm 3, ογκομετρικές φιάλες των 25 cm 3, ογκομετρικοί κύλινδροι των 100 cm 3, συσκευή ανακίνησης, 15 ml μολυβδαινικό αμμώνιο, 30ml ασκορβικό οξύ, 5ml τρυγικό καλιοαντιμόνιο,50 ml H 2 SO 4, 8 ml μείγμα οξέων. Παρασκευή πρότυπων διαλυμάτων για την μέτρηση φωσφόρου. Για το αραιό διάλυμα PO 4, χρησιμοποιήθηκαν 10 ml πυκνό διάλυμα σε ογκομετρική των 250 ml και συμπληρώθηκαν ως την χαραγή με H 2 SO 4. Η μέτρηση γίνεται με χρήση φασματοφωτόμετρου. ζ) Μέτρηση βορίου (B), (μέθοδος αζωμεθίνης) Xχρησιμοποιήθηκαν: Γ. Μικροσκοπικές Παρατηρήσεις α) Χρωματισμός ριζών 32

33 Η ρίζα πλένεται προσεκτικά ώστε να μην υπάρχει κανένα ξένο σώμα. Ένα μέρος της ρίζας που λήφθηκε και περιελάμβανε κομμάτια απ όλη την ρίζα τοποθετήθηκε στον πάτο δοκιμαστικού σωλήνα, οι οποίοι τοποθετήθηκαν σε ειδικά πλέγματα. Το δείγμα της ρίζας καλύφτηκε με KOH 10 (10 g KOH και γεμίζουμε έως τα 100 ml σ έναν ογκομετρικό κύλινδρο). Το αφήνουμε για 5 έως 30 min, ανάλογα με το πάχος της ρίζας. Μετά βάζουμε τους δοκιμαστικούς σωλήνες με τα stands στο πυριατήριο στους C για min. Όταν περάσει ο χρόνος που απαιτείται χύνουμε το ΚΟΗ και ξεπλένουμε τρεις φορές με απιονισμένο νερό. Έπειτα ρίχνουμε στους σωλήνες αραιό HCL που είναι αραιωμένο με νερό σε αναλογία 1:4 (20ml HCL + 80 ml H 2 O). Μετά καλύπτουμε το δείγμα της ρίζας με διάλυμα λακτοφαινόλης που να περιέχει τον δείκτη trypanblue (ή μπλε του Κογκό) και τοποθετούμε τους δοκιμαστικούς σωλήνες με τα stands εκ νέου στο πυριατήριο στους C για 30 min. Το διάλυμα λακτοφαινόλης αποτελείται από γλυκερόλη, γαλακτικό οξύ και απιονισμένο νερό σε αναλογία 1:1:1 στο οποίο προστίθεται trypanblue σε ποσότητα που το διάλυμα λακτοφαινόλης να είναι περιεκτικότητας 0,5. Όταν ολοκληρωθεί η βαφή των ριζών βάζουμε το περιεχόμενο σε τριβλία, τα τοποθετούμε σε αντικειμενοφόρους πλάκες, τις σκεπάζουμε με καλυπτρίδες και μελετάμε τον αποικισμό των ριζών, από τους μυκορριζικούς μύκητες, στο μικροσκόπιο. Δ. Παραδείγματα ασκήσεων για τον υπολογισμό των στοιχείων Ca, Mg, P στο έδαφος και στο φυτικό ιστό α) Υπολογισμός του ασβεστίου (Ca) Για το έδαφος έχει αναφερθεί πως μέχρι την αλλαγή του χρώματος καταναλώθηκαν 1,9 ml EDTA. Άρα έχουμε: 1,9 ml EDTA 0.01N 0,019 meq Ca 2+ σε 5 ml εκχυλίσματος 0.38 meq Ca 2+ σε 100 ml εκχυλίσματος 0.38 meq Ca 2+ σε 5 gr εδάφους Άρα : Σε 5 gr εδάφους έχουμε 0.38 meq Ca 2+ Σε 100 gr εδάφους έχουμε Χ meq Ca 2+ Χ= 100*0,38/5 Χ= 7,6 meq Ca 2+ / 100 gr εδάφους 1 meq Ca 2+ περιέχει 20 mgr 33

34 7,6 meq Ca 2+ περιέχουν Χ mgr X= 152mgr /1000gr εδάφους Χ= 152 Ca 2+ Για το φυτικό υλικό έστω ότι καταναλώθηκαν 2,9ml EDTA. Άρα έχουμε: 2,9 ml EDTA 0.02N 0,058 meq Ca 2+ σε 5 ml διαλύματος 1,16 meq Ca 2+ σε 100 ml διαλύματος 1,16 meq Ca 2+ σε 2 gr Φ.Υ. 58 meq Ca 2+ σε 100 gr Φ.Υ. Άρα : Το 1 meq Ca 2+ έχει 20mgr Τα 58 meq Ca 2+ έχουν Χ mgr Χ=1160 mgr/ 100 gr Φ.Υ. Χ= 1,16 Ca 2+ β) Υπολογισμός του ασβεστίου και του μαγνησίου (Ca + Mg) Για το έδαφος έχει αναφερθεί πως μέχρι την αλλαγή του χρώματος καταναλώθηκαν 2,1 ml EDTA. Άρα έχουμε: 2,1 ml EDTA 0.01N 0,021 meq Ca 2+ + Mg 2+ σε 5 ml εκχυλίσματος 0.42 meq Ca 2+ + Mg 2+ σε 100 ml εκχυλίσματος 0.42 meq Ca 2+ + Mg 2+ σε 5 gr εδάφους Άρα : Σε 5 gr εδάφους έχουμε 0.42 meq Ca 2+ + Mg 2+ Σε 100 gr εδάφους έχουμε Χ meq Ca 2+ + Mg 2+ Χ= 100*0,42/5 Χ= 8,4 meq Ca 2+ + Mg 2+ / 100 gr εδάφους X= 8,4 meq Ca 2+ + Mg ,6 meq Ca 2+ = 0.8 meq Mg 2+ 1 meq Mg 2+ περιέχει 12 mgr 0.8 meq Mg 2+ περιέχουν Χ mgr 34

35 X= 0,8*12 = 9,6mgr/1000 gr εδάφους Χ= 9,6 Mg 2+ Για το φυτικό υλικό έστω ότι καταναλώθηκαν 5,1 ml EDTA. Άρα έχουμε: 5,1 ml EDTA 0.02N 2,04 meq Ca 2+ + Mg 2+ σε 5 ml διαλύματος 2,04 meq Ca 2+ + Mg 2+ σε 100 ml διαλύματος 2,04 meq Ca 2+ + Mg 2+ σε 2 gr Φ.Υ. 102 meq Ca 2+ + Mg 2+ σε 100 gr Φ.Υ. 102 meq Ca 2+ + Mg meq Ca 2+ =44 meq Mg 2+ Άρα : Το 1 meq Mg 2+ έχει 12 mgr Τα 44 meq Mg 2+ έχουν Χ mgr Χ=528 mgr/ 100 gr Φ.Υ. Χ= 0,528 Mg 2+ γ) Υπολογισμός του φωσφόρου (P) Για το έδαφος έχει αναφερθεί η ένδειξη οργάνου 0,219 mg/kg και έχει γίνει αραίωση 50/10= 5. Άρα έχουμε: 0,219 mg/kg *5=1,095 mg/kg PO 4 1,095 mg PO 4 / L εκχυλίσματος mg PO 4 / 100 ml εκχυλίσματος meq mg PO 4 / 5 gr εδάφους Άρα : Σε 5 gr εδάφους έχουμε 0,1095 mg PO 4 Σε 100 gr εδάφους έχουμε Χ mg PO 4 Χ= 2,19 mg PO 4 / kg εδάφους. Τελικά : Τα 95 mg PO 4 περιέχουν 31 mg P Τα 2,19 mg PO 4 περιέχουν Χ mg P Χ=2,19*31/95= 0,7 mg PO 4 / kg 35

36 Για το φυτικό υλικό έστω ότι η ένδειξη οργάνου είναι 1,06 και έχει γίνει αραίωση 2/100= 50. Άρα έχουμε: 1,06mg/kg *500=530 PO mgr PO 4 / L εκχυλίσματος 53,5 mgr PO 4 / 2 gr Φ.Υ. Άρα : Σε 2 gr Φ.Υ. περιέχονται 53,5 mgr PO 4 Σε 100 gr Φ.Υ περιέχονται Χ mgr PO 4 Χ= 100*53,5/2= 2675mgr PO 4 / 100gr Φ.Υ. Τελικά : ή 2,675gr PO 4 / 100gr Φ.Υ. Τα 95 mg PO 4 περιέχουν 31 mg P Τα 2,675 mg PO 4 περιέχουν Χ mg P Χ=2,675*31/95= 0,87 P. 36

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2013-14 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ ΤΑΞΗ :Γ ΜΑΘΗΜΑ : ΧΗΜΕΙΑ ΒΑΘΜΟΣ:.. ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ : 04/06/14 ΔΙΑΡΚΕΙΑ: 2 ΩΡΕΣ (Βιολογία Χημεία) Αριθμός σελίδων γραπτού:7

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΟΡΡΟΠΙΕΣ ΜΕ ΑΝΘΡΑΚΙΚΑ ΙΟΝΤΑ

ΙΣΟΡΡΟΠΙΕΣ ΜΕ ΑΝΘΡΑΚΙΚΑ ΙΟΝΤΑ ΙΣΟΡΡΟΠΙΕΣ ΜΕ ΑΝΘΡΑΚΙΚΑ ΙΟΝΤΑ Α. ΙΣΟΡΡΟΠΙΑ ΔΙΟΞΕΙΔΙΟΥ ΤΟΥ ΑΝΘΡΑΚΑ ΣΕ ΥΔΑΤΙΚO ΔΙΑΛΥΜΑ Λίγα λόγια πριν από το πείραμα. Η σόδα περιέχει διαλυμένο αέριο διοξείδιο του άνθρακα το οποίο προστίθεται κατά την

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Κ.Φ.Ε. ΔΙ.Δ.Ε Α ΑΘΗΝΑΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ 2016 ΠΡΟΚΑΤΑΡΚΤΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΣΤΗ ΧΗΜΕΙΑ

Ε.Κ.Φ.Ε. ΔΙ.Δ.Ε Α ΑΘΗΝΑΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ 2016 ΠΡΟΚΑΤΑΡΚΤΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΣΤΗ ΧΗΜΕΙΑ Ε.Κ.Φ.Ε. ΔΙ.Δ.Ε Α ΑΘΗΝΑΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ 2016 ΠΡΟΚΑΤΑΡΚΤΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΣΤΗ ΧΗΜΕΙΑ Ονόματα διαγωνιζομένων: 1) 2) 3) Σχολείο: Όνομα Υπεύθυνου Καθηγητή: 1 η ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ

Διαβάστε περισσότερα

1ο και 2ο ΕΚΦΕ Ηρακλείου ΤΟΠΙΚΟΣ ΠΡΟΚΡΙΜΑΤΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑΣ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ - EUSO Σάββατο 3 Δεκεμβρίου 2017

1ο και 2ο ΕΚΦΕ Ηρακλείου ΤΟΠΙΚΟΣ ΠΡΟΚΡΙΜΑΤΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑΣ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ - EUSO Σάββατο 3 Δεκεμβρίου 2017 1ο και 2ο ΕΚΦΕ Ηρακλείου ΤΟΠΙΚΟΣ ΠΡΟΚΡΙΜΑΤΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑΣ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ - EUSO 2017 Σάββατο 3 Δεκεμβρίου 2017 Διαγωνισμός στη Χημεία (Διάρκεια 1 ώρα) ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ ΜΑΘΗΤΩΝ 1)... ΣΧΟΛΕΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

3. Να συμπληρωθούν οι παρακάτω αντιδράσεις:

3. Να συμπληρωθούν οι παρακάτω αντιδράσεις: 1. Να συμπληρωθούν οι παρακάτω αντιδράσεις: 2N 2 + 3H 2 2NH 3 4Na + O 2 2Να 2 Ο Fe + Cl 2 FeCl 2 Zn + Br 2 ZnBr 2 2K + S K 2 S 2Ca + O 2 2CaO Na + Ca -------- C + O 2 CO 2 H 2 + Br 2 2HBr CaO + H 2 O Ca(OH)

Διαβάστε περισσότερα

Τοπικός Μαθητικός Διαγωνισμός EUSO

Τοπικός Μαθητικός Διαγωνισμός EUSO 2014 Ε.Κ.Φ.Ε. Καστοριάς Τοπικός Μαθητικός Διαγωνισμός EUSO 2014-2015 ΟΜΑΔΑ : 1] 2] 3] Γενικό Λύκειο Άργους Ορεστικού. 6 - Δεκ. - 1014 Χημεία ΟΔΗΓΙΕΣ ΚΑΝΟΝΕΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ Το εργαστήριο είναι χώρος για σοβαρή

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΣΤΗ ΧΗΜΕΙΑ. Ονοματεπώνυμο μαθητών

ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΣΤΗ ΧΗΜΕΙΑ. Ονοματεπώνυμο μαθητών ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΣΤΗ ΧΗΜΕΙΑ Ονοματεπώνυμο μαθητών Σχολείο α. β. γ. «Μελέτη της οξύτητας του χώματος και τρόποι ρύθμισής της» Το έδαφος έχει ph από 4 έως 8. Τα ασβεστολιθικά εδάφη έχουν ph μεγαλύτερο

Διαβάστε περισσότερα

ΛΑΝΙΤΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2014 2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ XHMEIAΣ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΤΜΗΜΑ:. ΑΡ:...

ΛΑΝΙΤΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2014 2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ XHMEIAΣ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΤΜΗΜΑ:. ΑΡ:... ΛΑΝΙΤΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2014 2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ XHMEIAΣ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ : 05 /06 /15 ΔΙΑΡΚΕΙΑ : Χημεία Βιολογία 2 ώρες ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΤΜΗΜΑ:. ΑΡ:...

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ Α : Ερωτήσεις 1-6 Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις 1-6. Κάθε ορθή απάντηση βαθμολογείται με πέντε (5) μονάδες.

ΜΕΡΟΣ Α : Ερωτήσεις 1-6 Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις 1-6. Κάθε ορθή απάντηση βαθμολογείται με πέντε (5) μονάδες. ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2008-2009 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΤΑΞΗ: Β ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΧΡΟΝΟΣ: 2 ώρες και 30 λεπτά Το εξεταστικό δοκίμιο αποτελείται από

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΘΕΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΑΝΑΛΥΣΗΣ

ΕΚΘΕΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΑΝΑΛΥΣΗΣ Εργ. Περιβαλλοντικών Αναλύσεων, Σίνδος Σελ. 1/5 ΕΚΘΕΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΑΝΑΛΥΣΗΣ Πελάτης: ΗΜΗΤΡΙΑ ΗΣ ΣΥΜΕΩΝ ιεύθυνση Πελάτη: ΠΑΡΝΗΘΟΣ 22,ΑΘΗΝΑ Περιγραφή ειγµάτων: έδαφος ειγµατοληψία: από πελάτη Ηµεροµηνία

Διαβάστε περισσότερα

Προσδιορισμός της διαλυτότητας στο νερό στερεών ουσιών - Φύλλο εργασίας

Προσδιορισμός της διαλυτότητας στο νερό στερεών ουσιών - Φύλλο εργασίας Προσδιορισμός της διαλυτότητας στο νερό στερεών ουσιών - Φύλλο εργασίας Γνωστικό αντικείμενο: Τάξη Διδακτική ενότητα Απαιτούμενος χρόνος Διαλυτότητα ουσιών σε υγρούς διαλύτες B Γυμνασίου Ενότητα 2: ΑΠΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΟΞΥΤΗΤΑΣ ΣΕ ΚΡΑΣΙ (ΛΕΥΚΟ)

ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΟΞΥΤΗΤΑΣ ΣΕ ΚΡΑΣΙ (ΛΕΥΚΟ) ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΝΩΣΗ ΥΠΕΥΘΥΝΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΩΝ ΚΕΝΤΡΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ - «ΠΑΝΕΚΦE» email:panekfe@yahoo.gr www.ekfe.gr ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΣ ΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΟΛΥΜΠΙΑ ΑΣ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ - EUSO 2010 ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: XHMEIA A ΛΥΚΕΙΟΥ

ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: XHMEIA A ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: XHMEIA A ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό κάθε µίας από τις ερωτήσεις A1 έως A5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. Α1. Το ιόν 56 Fe +2 περιέχει:

Διαβάστε περισσότερα

Μέρος 2 ο : Μελέτη συμβιωτικών σχέσεων των φυτών

Μέρος 2 ο : Μελέτη συμβιωτικών σχέσεων των φυτών Μέρος 2 ο : Μελέτη συμβιωτικών σχέσεων των φυτών Η μελέτη των συμβιωτικών σχέσεων των φυτών περιλαμβανει συμβιωτικές σχέσεις τόσο με βακτήρια όσο και με μύκητες Συμβιωτικές σχέσεις με βακτήρια Αρχικά έγινε

Διαβάστε περισσότερα

στις Φυσικές Επιστήμες Ονοματεπώνυμα:

στις Φυσικές Επιστήμες Ονοματεπώνυμα: 2 ος Εργαστηριακός Διαγωνισμός των Γυμνασίων ΕΚΦΕ Ν.Ιωνίας στις Φυσικές Επιστήμες Σχολείο: Γυμνάσιο Ονοματεπώνυμα: 1 2 3 1 3 η ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ Πείραμα 1 ο : Α. Θεωρητικό μέρος Το κιτρικό οξύ

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΜΑΘΗΤΗ Παράγοντες που επηρεάζουν την θέση της χημικής ισορροπίας 4 η εργαστηριακή άσκηση

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΜΑΘΗΤΗ Παράγοντες που επηρεάζουν την θέση της χημικής ισορροπίας 4 η εργαστηριακή άσκηση ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΜΑΘΗΤΗ 4 η εργαστηριακή άσκηση Διδακτικοί στόχοι 1. Να διαπιστώσεις την επίδραση της μεταβολής της συγκέντρωσης και της θερμοκρασίας στη θέση της χημικής ισορροπίας. 2. Να εξηγείς τη μετατόπιση

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ Α: (μονάδες 4) Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Κάθε ερώτηση βαθμολογείται με δύο (2) μονάδες. Ερώτηση 1

ΜΕΡΟΣ Α: (μονάδες 4) Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Κάθε ερώτηση βαθμολογείται με δύο (2) μονάδες. Ερώτηση 1 ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΡΑΔΙΠΠΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2014-2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ: XHMEIA (20/100) ΤΑΞΗ: Γ Γυμνασίου ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 12/6/2015 ΧΡΟΝΟΣ: 2 Ώρες (Χημεία + Βιολογία) ΒΑΘΜΟΛΟΓΙΑ Αριθμητικά:.

Διαβάστε περισσότερα

Στην συγκεκριμένη εργαστηριακή δραστηριότητα θα μετρήσουμε 4 παραμέτρους για την ποιότητα του νερού που προέρχεται από το δίκτυο του σχολείου μας,

Στην συγκεκριμένη εργαστηριακή δραστηριότητα θα μετρήσουμε 4 παραμέτρους για την ποιότητα του νερού που προέρχεται από το δίκτυο του σχολείου μας, Σχολείο: Ημερομηνία Δειγματοληψίας.. Φύλλο Εργασίας Έλεγχος της Ποιότητας του Πόσιμου Νερού του Σχολείου μας Γενικές πληροφορίες Τα φυσικά νερά περιέχουν διάφορες ουσίες οι οποίες είναι διαλυμένες και

Διαβάστε περισσότερα

Όγδοη Διάλεξη Οξέα - Βάσεις - Άλατα

Όγδοη Διάλεξη Οξέα - Βάσεις - Άλατα Όγδοη Διάλεξη Οξέα - Βάσεις - Άλατα Οξέα Είναι οι χημικές ενώσεις οι οποίες όταν διαλυθούν στο νερό, ελευθερώνουν κατιόντα υδρογόνου (Η + ) Ιδιότητες Οξέων 1. Έχουν όξινη γεύση. 2. Επιδρούν με τον ίδιο

Διαβάστε περισσότερα

ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2014

ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΡΧ. ΜΑΚΑΡΙΟΥ Γ - ΠΛΑΤΥ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2013-2014 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ (ΒΙΟΛΟΓΙΑ) ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 4/6/2014 ΒΑΘΜΟΣ ΒΑΘΜΟΣ:... ΤΑΞΗ: Γ Αριθμητικά.. ΧΡΟΝΟΣ: 2 ώρες Ολογράφως:...

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ Ι: ΘΕΩΡΗΤΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ

ΜΕΡΟΣ Ι: ΘΕΩΡΗΤΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΟΛΟΓΟΣ... 11 ΜΕΡΟΣ Ι: ΘΕΩΡΗΤΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΓΕΝΙΚΑ... 15 1.1. ΠΟΙΟΤΙΚΗ και ΠΟΣΟΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΤΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ... 15 1.2. ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ των ΑΝΑΛΥΤΙΚΩΝ ΜΕΘΟΔΩΝ... 16 1.3. ΜΕΤΡΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

Επίδραση των οξέων στα μέταλλα και το μάρμαρο

Επίδραση των οξέων στα μέταλλα και το μάρμαρο Επίδραση των οξέων στα μέταλλα και το μάρμαρο Επίδραση των οξέων στα μέταλλα Τα μέταλλα που είναι πιο δραστικά από το υδρογόνο (εκτός από το Pb) αντικαθιστούν το υδρογόνο στα οξέα (με εξαίρεση το HNO 3

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΡΜΟΚΗΠΙΑΚΕΣ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ ΕΚΤΟΣ ΕΔΑΦΟΥΣ ΘΡΕΠΤΙΚΑ ΔΙΑΛΥΜΑΤΑ

ΘΕΡΜΟΚΗΠΙΑΚΕΣ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ ΕΚΤΟΣ ΕΔΑΦΟΥΣ ΘΡΕΠΤΙΚΑ ΔΙΑΛΥΜΑΤΑ ΘΕΡΜΟΚΗΠΙΑΚΕΣ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ ΕΚΤΟΣ ΕΔΑΦΟΥΣ ΘΡΕΠΤΙΚΑ ΔΙΑΛΥΜΑΤΑ Θρεπτικό διάλυμα Είναι ένα αραιό υδατικό διάλυμα όλων των θρεπτικών στοιχείων που είναι απαραίτητα για τα φυτά, τα οποία βρίσκονται διαλυμένα

Διαβάστε περισσότερα

Καθηγητής : ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΔΑΝΙΗΛ ΠΛΑΪΝΑΚΗΣ. Χημεία. Εργαστηριακή άσκηση ΑΣΠΡΟΠΥΡΓΟΣ

Καθηγητής : ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΔΑΝΙΗΛ ΠΛΑΪΝΑΚΗΣ. Χημεία. Εργαστηριακή άσκηση ΑΣΠΡΟΠΥΡΓΟΣ ΑΕΝ / ΑΣΠΡΟΠΥΡΓΟΥ ΣΧΟΛΗ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ Καθηγητής : ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΔΑΝΙΗΛ ΠΛΑΪΝΑΚΗΣ Χημεία Εργαστηριακή άσκηση ΑΣΠΡΟΠΥΡΓΟΣ 2 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΟΥ 1 ΤΙΤΛΟΣ ΑΣΚΗΣΗΣ Προσδιορισμός περιεκτικότητας άγνωστου

Διαβάστε περισσότερα

FeCl 3(aq) + 6NH 4 SCN (aq) (NH 4 ) 3 [Fe(SCN) 6 ] (aq) +3NH 4 Cl (aq) (1) ή FeCl 4

FeCl 3(aq) + 6NH 4 SCN (aq) (NH 4 ) 3 [Fe(SCN) 6 ] (aq) +3NH 4 Cl (aq) (1) ή FeCl 4 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΑΝΟΡΓΑΝΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ «ΧΗΜΕΙΑ» για τους ΦΟΙΤΗΤΕΣ του ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΦΥΣΙΚΗΣ Οι διδάσκοντες Αικατερίνη

Διαβάστε περισσότερα

ΛΥΚΕΙΟ ΣΟΛΕΑΣ Σχολική χρονιά

ΛΥΚΕΙΟ ΣΟΛΕΑΣ Σχολική χρονιά ΛΥΚΕΙΟ ΣΟΛΕΑΣ Σχολική χρονιά 008-009 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 009 ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ (επιλογής) ΤΑΞΗ: Β ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: Δευτέρα, 1/6/009 ΧΡΟΝΟΣ:,5 ώρες ΒΑΘΜΟΣ Αριθμητικώς: Ολογράφως: Υπογραφή: Ονοματεπώνυμο:

Διαβάστε περισσότερα

4. Πόσο οξικό οξύ περιέχει το ξίδι;

4. Πόσο οξικό οξύ περιέχει το ξίδι; 4. Πόσο οξικό οξύ περιέχει το ξίδι; Σκοπός Σκοπός αυτού του πειράματος είναι να προσδιορίσετε την ποσότητα (γραμμομοριακή συγκέντρωση) του οξικού οξέος που υπάρχει σε ένα λευκό ξίδι μέσω ογκομέτρησης με

Διαβάστε περισσότερα

Μάθημα: ΧΗΜΕΙΑ. Εργαστηριακή άσκηση: Ο Ξ Ε Ι Δ Ω Σ Η Α Ι Θ Α Ν Ο Λ Η Σ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΜΑΘΗΤΗ ΤΑΞΗ B' ΛΥΚΕΙΟΥ. Ον/νυμο: Τμήμα: Ημ/νια:

Μάθημα: ΧΗΜΕΙΑ. Εργαστηριακή άσκηση: Ο Ξ Ε Ι Δ Ω Σ Η Α Ι Θ Α Ν Ο Λ Η Σ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΜΑΘΗΤΗ ΤΑΞΗ B' ΛΥΚΕΙΟΥ. Ον/νυμο: Τμήμα: Ημ/νια: ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΜΑΘΗΤΗ Ον/νυμο: Τμήμα: Ημ/νια: ΤΑΞΗ B' ΛΥΚΕΙΟΥ Μάθημα: ΧΗΜΕΙΑ Εργαστηριακή άσκηση: Ο Ξ Ε Ι Δ Ω Σ Η Α Ι Θ Α Ν Ο Λ Η Σ Θωμάς Kρεμιώτης 1 από 6 ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΑ ΟΡΓΑΝΑ ΚΑΙ ΧΗΜΙΚΕΣ ΟΥΣΙΕΣ α/α ΟΡΓΑΝΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΡΜΟΚΗΠΙΑΚΕΣ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ ΕΚΤΟΣ ΕΔΑΦΟΥΣ ΘΡΕΠΤΙΚΑ ΔΙΑΛΥΜΑΤΑ

ΘΕΡΜΟΚΗΠΙΑΚΕΣ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ ΕΚΤΟΣ ΕΔΑΦΟΥΣ ΘΡΕΠΤΙΚΑ ΔΙΑΛΥΜΑΤΑ ΘΕΡΜΟΚΗΠΙΑΚΕΣ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ ΕΚΤΟΣ ΕΔΑΦΟΥΣ ΘΡΕΠΤΙΚΑ ΔΙΑΛΥΜΑΤΑ Θρεπτικό διάλυμα Είναι ένα αραιό υδατικό διάλυμα όλων των θρεπτικών στοιχείων που είναι απαραίτητα για τα φυτά, τα οποία βρίσκονται διαλυμένα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα. Χημική Τεχνολογία. Εργαστηριακό Μέρος

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα. Χημική Τεχνολογία. Εργαστηριακό Μέρος ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα Χημική Τεχνολογία Εργαστηριακό Μέρος Ενότητα 8.2: Χημικώς Απαιτούμενο Οξυγόνο (Chemical Oxygen Demand, COD) Ευάγγελος Φουντουκίδης

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟΠΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ EUSO 2016 ΧΗΜΕΙΑ. 5 - Δεκεμβρίου Ερρίκος Γιακουμάκης

ΤΟΠΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ EUSO 2016 ΧΗΜΕΙΑ. 5 - Δεκεμβρίου Ερρίκος Γιακουμάκης ΤΟΠΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ EUSO 2016 ΧΗΜΕΙΑ 5 - Δεκεμβρίου - 2015 Ερρίκος Γιακουμάκης 1 ΕΚΦΕ ΑΛΙΜΟΥ ΤΟΠΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ EUSO 2016 Εξεταζόμενο μάθημα: ΧΗΜΕΙΑ ΟΜΑΔΑ...... Εισαγωγικό σημείωμα Θεωρία Brőnsted- Lowry

Διαβάστε περισσότερα

Χαρακτηρισμός των στερεών ιζημάτων ανάκτησης φωσφόρου Μελέτη βιοδιαθεσιμότητας του παραγόμενου προϊόντος

Χαρακτηρισμός των στερεών ιζημάτων ανάκτησης φωσφόρου Μελέτη βιοδιαθεσιμότητας του παραγόμενου προϊόντος ΠΡΑΞΗ ΕΘΝΙΚΗΣ ΕΜΒΕΛΕΙΑΣ «Πρόγραμμα Ανάπτυξης Βιομηχανικής Έρευνας και Τεχνολογίας (ΠΑΒΕΤ) 2013» Δευτέρα 25 Μαΐου, 2015 Ημερίδα - Κ.Ε.Δ.Ε.Α. Θεσσαλονίκη Χαρακτηρισμός των στερεών ιζημάτων ανάκτησης φωσφόρου

Διαβάστε περισσότερα

AΝΑΛΟΓΙΑ ΜΑΖΩΝ ΣΤΟΧΕΙΩΝ ΧΗΜΙΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ

AΝΑΛΟΓΙΑ ΜΑΖΩΝ ΣΤΟΧΕΙΩΝ ΧΗΜΙΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ 2 ο Γυμνάσιο Καματερού 1 ΦΥΣΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΥΛΗΣ 1. Πόσα γραμμάρια είναι: ι) 0,2 kg, ii) 5,1 kg, iii) 150 mg, iv) 45 mg, v) 0,1 t, vi) 1,2 t; 2. Πόσα λίτρα είναι: i) 0,02 m 3, ii) 15 m 3, iii) 12cm

Διαβάστε περισσότερα

Κωσταντίνος Καμπούρης Φυσικός MSc MEd

Κωσταντίνος Καμπούρης Φυσικός MSc MEd Κωσταντίνος Καμπούρης Φυσικός MSc MEd Η Επιστημονική Επιτροπή Φυσική Κων/νος Καμπούρης : Φυσικός MSc MEd,Υπεύθυνος ΕΚΦΕ Χαλανδρίου Χημεία Αναστασία Γεωργιάδου : Χημικός Δρ., Σχολική Σύμβουλος ΠΕ04 Βασίλης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΧΗΜΕΙΑΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ ΞΙΔΙΟΥ ΣΕ ΟΞΙΚΟ ΟΞΥ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΧΗΜΕΙΑΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ ΞΙΔΙΟΥ ΣΕ ΟΞΙΚΟ ΟΞΥ ΜΙΝΟΠΕΤΡΟΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΦΥΣΙΚΟΣ - Ρ/Η ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΣΕΦΕ 2 ου ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡΑΜΑΤΟΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΧΗΜΕΙΑΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ - ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ - ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ - ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΘΕΜΑ 1ο Για τις παρακάτω ερωτήσεις Α1-Α3 να μεταφέρετε στο φύλλο απαντήσεων τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα μόνο το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

Διαβάστε περισσότερα

Τάξη B Εργαστηριακές ασκήσεις χημείας στις ιδιότητες των διαλυμάτων

Τάξη B Εργαστηριακές ασκήσεις χημείας στις ιδιότητες των διαλυμάτων Τάξη B Εργαστηριακές ασκήσεις χημείας στις ιδιότητες των διαλυμάτων Β.Βελεχέρης ΕΚΦΕ Δωδεκανήσου Γυμνάσιο Ιαλυσού ΣΤΑΔΙΟ Ι Εισαγωγή - Υπολογισμοί Τάξη Β Εργαστηριακές ασκήσεις χημείας στα διαλύματα Οι

Διαβάστε περισσότερα

Σύντομη περιγραφή του πειράματος

Σύντομη περιγραφή του πειράματος Σύντομη περιγραφή του πειράματος Παρασκευή διαλυμάτων ορισμένης περιεκτικότητας και συγκέντρωσης, καθώς επίσης και παρασκευή διαλυμάτων συγκεκριμένης συγκέντρωσης από διαλύματα μεγαλύτερης συγκέντρωσης

Διαβάστε περισσότερα

Β. Εξήγησε με λίγα λόγια τις προβλέψεις σου:...

Β. Εξήγησε με λίγα λόγια τις προβλέψεις σου:... ΟΓΚΟΜΕΤΡΗΣΗ - ΟΞΥΜΕΤΡΙΑ ΣΤΟ ΕΙΚΟΝΙΚΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΤΟΥ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ «IRYDIUM» 1 Ο ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: ΣΥΝΘΕΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΤΟΥ pη ΔΙΑΛΥΜΑΤΟΣ NaCl ΠΟΥ ΠΡΟΚΥΠΤΕΙ ΑΠΟ ΕΞΟΥΔΕΤΕΡΩΣΗ ΙΣΟΔΥΝΑΜΩΝ ΠΟΣΟΤΗΤΩΝ ΔΙΑΛΥΜΑΤΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΧΗΜΕΙΑ / A ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: 1 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 16 / 02 / 2014

ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΧΗΜΕΙΑ / A ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: 1 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 16 / 02 / 2014 ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΧΗΜΕΙΑ / A ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: 1 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 16 / 02 / 2014 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Για τις ερωτήσεις Α.1 έως Α.5 να γράψετε το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση δίπλα στον αριθμό της ερώτησης.

Διαβάστε περισσότερα

Φροντιστήρια ΕΠΙΓΝΩΣΗ Αγ. Δημητρίου 2015. Προτεινόμενα θέματα τελικών εξετάσεων Χημεία Α Λυκείου. ΘΕΜΑ 1 ο

Φροντιστήρια ΕΠΙΓΝΩΣΗ Αγ. Δημητρίου 2015. Προτεινόμενα θέματα τελικών εξετάσεων Χημεία Α Λυκείου. ΘΕΜΑ 1 ο Προτεινόμενα θέματα τελικών εξετάσεων Χημεία Α Λυκείου ΘΕΜΑ 1 ο Για τις ερωτήσεις 1.1 έως 1.5 να επιλέξετε τη σωστή απάντηση: 1.1 Τα ισότοπα άτομα: α. έχουν ίδιο αριθμό νετρονίων β. έχουν την ίδια μάζα

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ 2012 Πειράματα Χημείας

ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ 2012 Πειράματα Χημείας http://ekfe.chi.sch.gr 5 η - 6 η Συνάντηση ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ 2012 Πειράματα Χημείας Aντικατάσταση χαλκού από σίδηρο Επίδραση της θερμοκρασίας στη χημική ισορροπία Επίδραση της συγκέντρωσης στη χημική ισορροπία

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντική Χημεία

Περιβαλλοντική Χημεία ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα Περιβαλλοντική Χημεία Εργαστηριακό Μέρος Ενότητα 5: Σκληρότητα Νερού Ευάγγελος Φουντουκίδης Τμήμα Πολιτικών Μηχανικών Τ.Ε. Άδειες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα. Χημική Τεχνολογία. Εργαστηριακό Μέρος

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα. Χημική Τεχνολογία. Εργαστηριακό Μέρος ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα Χημική Τεχνολογία Εργαστηριακό Μέρος Ενότητα 4: Ογκομετρική Ανάλυση Ευάγγελος Φουντουκίδης Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών Τ.Ε. Άδειες

Διαβάστε περισσότερα

Γυμνάσιο Αγίου Αθανασίου Σχολική χρονιά: Μάθημα: Χημεία Όνομα μαθητή/τριας: Ημερομηνία:

Γυμνάσιο Αγίου Αθανασίου Σχολική χρονιά: Μάθημα: Χημεία Όνομα μαθητή/τριας: Ημερομηνία: Γυμνάσιο Αγίου Αθανασίου Σχολική χρονιά: 202-203 Μάθημα: Χημεία Τάξη Γ Όνομα μαθητή/τριας: Ημερομηνία: ) Να γράψετε τι ονομάζεται όξινος χαρακτήρας. Να αναφέρεται τρεις κοινές ιδιότητες των οξέων. 2) Να

Διαβάστε περισσότερα

Σύντομη περιγραφή του πειράματος. Διδακτικοί στόχοι του πειράματος

Σύντομη περιγραφή του πειράματος. Διδακτικοί στόχοι του πειράματος Σύντομη περιγραφή του πειράματος Υπολογισμός της περιεκτικότητας σε οξικό οξύ, του ξυδιού του εμπορίου με τη μέθοδο της ογκομέτρησης που καλείται αλκαλιμετρία. Χρησιμοποιείται δείκτης φαινολοφθαλεΐνης

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Κ.Φ.Ε ΑΓΙΩΝ ΑΝΑΡΓΥΡΩΝ

Ε.Κ.Φ.Ε ΑΓΙΩΝ ΑΝΑΡΓΥΡΩΝ 2015 2016 Ε.Κ.Φ.Ε ΑΓΙΩΝ ΑΝΑΡΓΥΡΩΝ ΦΥΛΛΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Αρχή του Le Chatelier Όταν μεταβάλλουμε ένα από τους συντελεστές ισορροπίας (συγκέντρωση, πίεση, θερμοκρασία) η θέση της ισορροπίας μετατοπίζεται προς εκείνη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Θέμα: ΑΠΟΜΟΝΩΣΗ ΝΟΥΚΛΕΪΚΩΝ ΟΞΕΩΝ (DNA ΚΑΙ RNA AΠΟ ΦΥΤΙΚΑ ΚΥΤΤΑΡΑ) Μέσος χρόνος πειράματος: 45 λεπτά Α. ΑΝΑΛΩΣΙΜΑ Εργαλεία

Διαβάστε περισσότερα

ΟΞΕΑ, ΒΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΛΑΤΑ. ΜΑΘΗΜΑ 1 o : Γενικά για τα οξέα- Ιδιότητες - είκτες ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ

ΟΞΕΑ, ΒΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΛΑΤΑ. ΜΑΘΗΜΑ 1 o : Γενικά για τα οξέα- Ιδιότητες - είκτες ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΟΞΕΑ, ΒΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΛΑΤΑ 1.1 Τα οξέα ΜΑΘΗΜΑ 1 o : Γενικά για τα οξέα Ιδιότητες είκτες ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ 1. Ποιες χηµικές ενώσεις ονοµάζονται οξέα; Με ποιόν χηµικό τύπο παριστάνουµε γενικά τα οξέα; Οξέα είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΜΕ ΔΙΑΛΥΜΑΤΑ Γραμμομοριακή συγκέντρωση διαλυμάτων

ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΜΕ ΔΙΑΛΥΜΑΤΑ Γραμμομοριακή συγκέντρωση διαλυμάτων ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΜΕ ΔΙΑΛΥΜΑΤΑ Γραμμομοριακή συγκέντρωση διαλυμάτων Συγκέντρωση διαλύματος: ποσότητα διαλυμένης ουσίας σε καθορισμένη ποσότητα διαλύματος Αραιό διάλυμα: μικρή συγκέντρωση διαλυμένης ουσίας Πυκνό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Εργαστηριακό Κέντρο Φυσικών Επιστηµών Aγίων Αναργύρων Υπεύθυνος Εργ. Κέντρου : Χαρακόπουλος Καλλίνικος Επιµέλεια Παρουσίαση : Καραγιάννης Πέτρος ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΟΛΕΙΟ: ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ - ΙΟΥΝΙΟΥ. ΧΡΟΝΟΣ: 2,5 ώρες ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΧΡΗΣΙΜΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ

ΣΧΟΛΕΙΟ: ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ - ΙΟΥΝΙΟΥ. ΧΡΟΝΟΣ: 2,5 ώρες ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΧΡΗΣΙΜΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΣΧΟΛΕΙΟ: ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2014 2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ - ΙΟΥΝΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ : ΧΡΟΝΟΣ: 2,5 ώρες ΤΑΞΗ: Β Ενιαίου Λυκείου ΩΡΑ ΕΝΑΡΞΗΣ:. ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: Τμήμα: Aρ.:.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΕ /ΝΣΗΣ ΕΥΤ/ΘΜΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ ΑΘΗΝΑΣ

ΕΚΦΕ /ΝΣΗΣ ΕΥΤ/ΘΜΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ ΑΘΗΝΑΣ ΕΚΦΕ /ΝΣΗΣ ΕΥΤ/ΘΜΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ ΑΘΗΝΑΣ (ΧΗΜΕΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ) Συνεργάτες Χηµικοί: Ερρίκος Γιακουµάκης Γιώργος Καπελώνης Μπάµπης Καρακώστας Ιανουάριος 2005 2 ΑΝΤΙ ΡΑΣΕΙΣ ΙΠΛΗΣ ΑΝΤΙΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ: Οι αντιδράσεις

Διαβάστε περισσότερα

6 Δεκεμβρίου 2014 ΛΥΚΕΙΟ :... ΟΜΑΔΑ ΜΑΘΗΤΩΝ: ΜΟΝΑΔΕΣ:

6 Δεκεμβρίου 2014 ΛΥΚΕΙΟ :... ΟΜΑΔΑ ΜΑΘΗΤΩΝ: ΜΟΝΑΔΕΣ: ΤΟΠΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ EUSO 2015 ΧHMEIA 6 Δεκεμβρίου 2014 ΛΥΚΕΙΟ :.... ΟΜΑΔΑ ΜΑΘΗΤΩΝ: 1.. 2.. 3.. ΜΟΝΑΔΕΣ: Σόδα πλυσίματος: ένα χρήσιμο εργαλείο Το ανθρακικό νάτριο (Na 2 CO 3 ) είναι γνωστό ως σόδα πλυσίματος.

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟΠΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ EUSO 2014 ΧHMEIA. 7 Δεκεμβρίου 2013 ΛΥΚΕΙΟ :... ΟΜΑΔΑ ΜΑΘΗΤΩΝ: ΜΟΝΑΔΕΣ:

ΤΟΠΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ EUSO 2014 ΧHMEIA. 7 Δεκεμβρίου 2013 ΛΥΚΕΙΟ :... ΟΜΑΔΑ ΜΑΘΗΤΩΝ: ΜΟΝΑΔΕΣ: ΤΟΠΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ EUSO 2014 ΧHMEIA 7 Δεκεμβρίου 2013 ΛΥΚΕΙΟ :.... ΟΜΑΔΑ ΜΑΘΗΤΩΝ: 1.. 2.. 3.. ΜΟΝΑΔΕΣ: 1 η δραστηριότητα Οι σκόνες μιλούνε. Στη δραστηριότητα αυτή θα ταυτοποιήσετε καθεμία από τις πέντε

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΡΓΙΑ ΑΚΡΙΒΕΙΑΣ ΛΙΠΑΝΣΗ ΚΑΛΛΕΙΕΡΓΕΙΩΝ

ΓΕΩΡΓΙΑ ΑΚΡΙΒΕΙΑΣ ΛΙΠΑΝΣΗ ΚΑΛΛΕΙΕΡΓΕΙΩΝ ΓΕΩΡΓΙΑ ΑΚΡΙΒΕΙΑΣ ΛΙΠΑΝΣΗ ΚΑΛΛΕΙΕΡΓΕΙΩΝ ΠΡΟΣ ΙΟΡΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΑΝΑΓΚΩΝ ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ ΣΕ ΘΡΕΠΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΡΙΣΤΟΣ ΤΣΑΝΤΗΛΑΣ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΗΣΗΣ ΚΑΙ ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗΣ ΕΔΑΦΩΝ Web: http://www.ismc.gr/ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΚΠΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

Στοιχειμετρικοί υπολογισμοί σε διαλύματα

Στοιχειμετρικοί υπολογισμοί σε διαλύματα Στοιχειμετρικοί υπολογισμοί σε διαλύματα 23-1. Τι εκφράζουν οι συντελεστές μιας χημικής αντίδρασης; Οι συντελεστές σε μία χημική εξίσωση καθορίζουν την αναλογία mol των αντιδρώντων και προϊόντων στην αντίδραση.

Διαβάστε περισσότερα

Σύνθεση θρεπτικού διαλύματος. Υπολογισμός μακροστοιχείων

Σύνθεση θρεπτικού διαλύματος. Υπολογισμός μακροστοιχείων Σύνθεση θρεπτικού διαλύματος Υπολογισμός μακροστοιχείων Βασική σύνθεση μακροστοιχείων για διάφορες καλλιέργειες Είδος ΝΟ 3 Η 2 PO 4 SO 4 NH 4 K + Ca ++ Mg ++ EC mmol/l mmol/l mmol/l mmol/l mmol/l mmol/l

Διαβάστε περισσότερα

Έκτη Διάλεξη Ονοματολογία

Έκτη Διάλεξη Ονοματολογία Έκτη Διάλεξη Ονοματολογία Α) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΟΝΟΜΑΤΟΛΟΓΙΑ ΜΕΤΑΛΛΑ Στοιχείο Σύμβολο Σθένος Νάτριο Να 1 Κάλιο Κ 1 Μαγνήσιο Mg 2 Ασβέστιο Ca 2 Σίδηρος Fe 2 ή 3 Χαλκός Cu 2 Ψευδάργυρος Zn 2 Λίθιο Li 1 Άργυρος

Διαβάστε περισσότερα

Μικροοργανισμοί και συνθήκες αποστείρωσης

Μικροοργανισμοί και συνθήκες αποστείρωσης Εργαοιηριακήβ άσκηση Μικροοργανισμοί και συνθήκες αποστείρωσης Σιόχοί ίου πειράμαιοε Το πείραμα αυτό στοχεύει να σε φέρει σε επαφή με την εργαστηριακή μέθοδο μικροβιακών καλλιεργειών. Επίσης θα διαπιστώσεις

Διαβάστε περισσότερα

3 o Μάθημα : Αντιδράσεις απλής αντικατάστασης

3 o Μάθημα : Αντιδράσεις απλής αντικατάστασης 3 o Μάθημα : Αντιδράσεις απλής αντικατάστασης 1. Στόχοι του μαθήματος Οι μαθητές να γνωρίσουν:i) πότε πραγματοποιείται μια αντίδραση απλής αντικατάστασης, με βάση τη σειρά δραστικότητας των μετάλλων και

Διαβάστε περισσότερα

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΡΑΔΙΠΠΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ ΧΡΟΝΟΣ: 2 Ώρες (Χημεία + Βιολογία)

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΡΑΔΙΠΠΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ ΧΡΟΝΟΣ: 2 Ώρες (Χημεία + Βιολογία) ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΡΑΔΙΠΠΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2012-2013 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2013 ΜΑΘΗΜΑ: XHMEIA (20/100) ΤΑΞΗ: Γ Γυμνασίου ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ:12 /6/2013 ΧΡΟΝΟΣ: 2 Ώρες (Χημεία + Βιολογία) ΒΑΘΜΟΛΟΓΙΑ Αριθμητικά:.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΡΑΣΕΙΣ ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗΣ

ΕΚΦΡΑΣΕΙΣ ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗΣ ΕΚΦΡΑΣΕΙΣ ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗΣ Η συγκέντρωση συμβολίζεται γενικά με το σύμβολο C ή γράφοντας τον μοριακό τύπο της διαλυμένης ουσίας ανάμεσα σε αγκύλες, π.χ. [ΝΗ 3 ] ή [Η 2 SO 4 ]. Σε κάθε περίπτωση,

Διαβάστε περισσότερα

Συντάκτης: Τζαμτζής Αθανάσιος Σελίδα 1

Συντάκτης: Τζαμτζής Αθανάσιος Σελίδα 1 ΒΑΘΜΟΛΟΓΙΑ ΟΜΑΔΑΣ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 3 η ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Υπολογισμός της περιεκτικότητας του ξιδιού σε οξικό οξύ με την κλασική μέθοδο. ΣΧΟΛΕΙΟ 1 ο ΓΕΛ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ ΤΜΗΜΑ Γ θετ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

+ ή ΟΗ OH ( 1 ) ( 2 ) ( 1 ) ( 2 )

+ ή ΟΗ OH ( 1 ) ( 2 ) ( 1 ) ( 2 ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ 5 ΕΥΡΕΣΗ pη ΔΙΑΛΥΜΑΤΩΝ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΔΕΙΚΤΩΝ Στόχοι Οι μαθητές: Να κατανοήσουν το τι εκφράζει το pη ενός διαλύματος. Να προσδιορίζουν το pη ενός διαλύματος με τη χρήση διαλυμάτων δεικτών

Διαβάστε περισσότερα

Παρασκευή σαπουνιού από ελαιόλαδο και υδροξείδιο του νατρίου.

Παρασκευή σαπουνιού από ελαιόλαδο και υδροξείδιο του νατρίου. Σύντομη περιγραφή του πειράματος Παρασκευή σαπουνιού από ελαιόλαδο και υδροξείδιο του νατρίου. Διδακτικοί στόχοι του πειράματος Στο τέλος αυτού του πειράματος θα πρέπει ο μαθητής: Να περιγράφει τον τρόπο

Διαβάστε περισσότερα

1. Παρατήρηση βρασμού του νερού μέσω των αισθητήρων.

1. Παρατήρηση βρασμού του νερού μέσω των αισθητήρων. Εισηγητές, οι συνεργάτες του ΕΚΦΕ : Γαβρίλης Ηλίας, Χημικός Βράκα Ελένη, Φυσικός Α. ΠΕΙΡΑΜΑΤΑ ΕΠΙΔΕΙΞΗΣ 1. Παρατήρηση βρασμού του νερού μέσω των αισθητήρων. 2. Σύσταση του ατμοσφαιρικού αέρα Σκοπός Να

Διαβάστε περισσότερα

Λίπανση Κηπευτικών Καλλιεργειών

Λίπανση Κηπευτικών Καλλιεργειών Λίπανση Κηπευτικών Καλλιεργειών Βασική λίπανση Η βασική λίπανση διενεργείται κατά το στάδιο της προετοιµασίας του εδάφους και πριν την εγκατάσταση των φυτών σε αυτό. Οι ποσότητες των λιπασµάτων καθορίζονται

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΕΔΑΦΩΝ

ΧΗΜΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΕΔΑΦΩΝ Εδαφικά κολλοειδή Ανόργανα ορυκτά (άργιλος) ή οργανική ουσία (χούμος) με διάμετρο μικρότερη από 0,001 mm ή 1μ ανήκουν στα κολλοειδή. Ηάργιλος(

Διαβάστε περισσότερα

3.5 Αντιδράσεις οξειδοαναγωγής

3.5 Αντιδράσεις οξειδοαναγωγής 3.5 Αντιδράσεις οξειδοαναγωγής Αντίδραση σιδήρου με Cu 2+ (aq) Αριστερά: Ένα σιδερένιο καρφί και ένα διάλυμα θειικού χαλκού(ιι), το οποίο έχει χρώμα μπλε. Κέντρο: Ο Fe αντιδρά με Cu 2+ (aq) παρέχοντας

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση 6η. Συμπλοκομετρικές Ογκομετρήσεις Σκληρότητα νερού. Εργαστήριο Χημείας Τμήμα ΔΕΑΠΤ Πανεπιστήμιο Πατρών

Άσκηση 6η. Συμπλοκομετρικές Ογκομετρήσεις Σκληρότητα νερού. Εργαστήριο Χημείας Τμήμα ΔΕΑΠΤ Πανεπιστήμιο Πατρών Άσκηση 6η Συμπλοκομετρικές Ογκομετρήσεις Σκληρότητα νερού Εργαστήριο Χημείας Τμήμα ΔΕΑΠΤ Πανεπιστήμιο Πατρών Ογκομετρικές Μέθοδοι Ανάλυσης Εξουδετέρωσης Οξυμετρία Ογκομετρικές μέθοδοι ανάλυσης Οξειδοαναγωγικές

Διαβάστε περισσότερα

2. ΟΙ ΒΑΣΕΙΣ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός

2. ΟΙ ΒΑΣΕΙΣ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός 2. ΟΙ ΒΑΣΕΙΣ Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός Σκοπός του μαθήματος: Να διαπιστώνουμε το βασικό χαρακτήρα σε προϊόντα καθημερινής χρήσης Να ορίζουμε τις βάσεις κατά τον Arrhenius

Διαβάστε περισσότερα

Στόχοι της εργαστηριακής άσκησης

Στόχοι της εργαστηριακής άσκησης ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΑ ΚΕΝΤΡΑ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΑΤΤΙΚΗΣ Ευρωπαϊκή Ολυμπιάδα Φυσικών Επιστημών 2013-2014 Τοπικός διαγωνισμός στη Χημεία Ονόματα των μαθητών της ομάδας: 1) 2) 3) Στόχοι της εργαστηριακής

Διαβάστε περισσότερα

Ποιοτική ανάλυση ιόντων 1 ο Πείραμα

Ποιοτική ανάλυση ιόντων 1 ο Πείραμα Εισαγωγή Ποιοτική ανάλυση ιόντων 1 ο Πείραμα Η ρύπανση του υδροφόρου ορίζοντα και των εδαφών από βιομηχανικά απόβλητα είναι ένα από τα καίρια περιβαλλοντικά προβλήματα της εποχής μας. Ειδικά η απόρριψη

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ πρωτονίων. ηλεκτρονίω Γ

ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ πρωτονίων. ηλεκτρονίω Γ Αµυραδάκη 20, Νίκαια (210-4903576) ΘΕΜΑ 1 Ο : 1. Ποια είναι η δοµή του ατόµου; ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ 2012 2. Ποιος αριθµός ονοµάζεται ατοµικός και ποιος µαζικός; Ποιος από τους δύο αποτελεί την ταυτότητα του χηµικού

Διαβάστε περισσότερα

econteplusproject Organic.Edunet Χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση econtentplus programme ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΤΟΜΑΤΑΣ 1

econteplusproject Organic.Edunet Χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση econtentplus programme ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΤΟΜΑΤΑΣ 1 econteplusproject Organic.Edunet Χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση econtentplus programme ΤΟΜΑΤΑΣ 1 econteplusproject Organic.Edunet ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΒΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑΣ ΣΟΛΑΝΩΔΩΝ ΛΑΧΑΝΙΚΩΝ Χαράλαμπος

Διαβάστε περισσότερα

ΛΥΚΕΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ, ΛΕΜΕΣΟΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2004 2005 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2005 ΜΑΘΗΜΑ : ΧΗΜΕΙΑ

ΛΥΚΕΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ, ΛΕΜΕΣΟΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2004 2005 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2005 ΜΑΘΗΜΑ : ΧΗΜΕΙΑ ΛΥΚΕΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ, ΛΕΜΕΣΟΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2004 2005 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2005 ΜΑΘΗΜΑ : ΧΗΜΕΙΑ Τάξη : Β Λυκείου Ηµεροµηνία : 8/06/2005 ιάρκεια : 2,5 ώρες Αριθµός σελίδων: 5 Χρήσιµα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΤΑΞΗΣ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΤΑΞΗΣ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Εργαστηριακό Κέντρο Φυσικών Επιστηµών Aγίων Αναργύρων Υπεύθυνος Εργαστηρίου : Χαρακόπουλος Καλλίνικος Επιµέλεια Παρουσίαση : Καραγιάννης Πέτρος ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΤΑΞΗΣ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

5. Η ισχύς ενός λευκαντικού ρούχων

5. Η ισχύς ενός λευκαντικού ρούχων 5. Η ισχύς ενός λευκαντικού ρούχων Σκοπός Τα λευκαντικά είναι συνήθως υδατικά διαλύματα υποχλωριώδους νατρίου, NaOCl, και κυκλοφορούν με την εμπορική ονομασία «χλωρίνη». Σκοπός αυτού του πειράματος είναι

Διαβάστε περισσότερα

Διαλύματα - Περιεκτικότητες διαλυμάτων Γενικά για διαλύματα

Διαλύματα - Περιεκτικότητες διαλυμάτων Γενικά για διαλύματα Διαλύματα - Περιεκτικότητες διαλυμάτων Γενικά για διαλύματα Μάθημα 6 6.1. SOS: Τι ονομάζεται διάλυμα, Διάλυμα είναι ένα ομογενές μίγμα δύο ή περισσοτέρων καθαρών ουσιών. Παράδειγμα: Ο ατμοσφαιρικός αέρας

Διαβάστε περισσότερα

1. Ταυτοποίηση μιας άγνωστης χημικής ένωσης

1. Ταυτοποίηση μιας άγνωστης χημικής ένωσης Σκοπός 1. Ταυτοποίηση μιας άγνωστης χημικής ένωσης Σκοπός αυτής της εργαστηριακής άσκησης είναι να μάθετε να δίνετε έμφαση στη σημασία της παρατήρησης κατά την εκτέλεση ενός πειράματος. Παρατήρηση, γενικά,

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ 1 Ο ( 1 Ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ)

ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ 1 Ο ( 1 Ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ) ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ 1 Ο ( 1 Ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ) ΘΕΜΑ 1 Ο Να εξηγήσετε ποιες από τις παρακάτω προτάσεις είναι σωστές και να διορθώσετε τις λανθασµένες: 1. Τα άτοµα όλων των στοιχείων είναι διατοµικά.. Το 16 S έχει ατοµικότητα

Διαβάστε περισσότερα

Οι βάσεις 65. Εκπαιδευτικός Οργανισμός δ. τσιάρας & σια ε.ε.

Οι βάσεις 65. Εκπαιδευτικός Οργανισμός δ. τσιάρας & σια ε.ε. Οι βάσεις 65 1. Στον παρακάτω πίνακα δίνονται διάφορα διαλύματα ή γαλακτώματα και οι αντίστοιχες τιμές ph. Να τα διατάξετε από το περισσότερο όξινο προς το πλέον βασικό. Διάλυμα / γαλάκτωμα ph 1. διάλυμα

Διαβάστε περισσότερα

1 o ΓΕΛ ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΥ ΚΟΡΔΕΛΙΟΥ ΧΗΜΕΙΑ A ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ, ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 1. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1- ΒΑΣΙΚΑ ΜΕΓΕΘΗ-ΣΩΜΑΤΙΔΙΑ - Τι πρέπει να γνωρίζουμε

1 o ΓΕΛ ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΥ ΚΟΡΔΕΛΙΟΥ ΧΗΜΕΙΑ A ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ, ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 1. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1- ΒΑΣΙΚΑ ΜΕΓΕΘΗ-ΣΩΜΑΤΙΔΙΑ - Τι πρέπει να γνωρίζουμε 1 o ΓΕΛ ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΥ ΚΟΡΔΕΛΙΟΥ ΧΗΜΕΙΑ A ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ, ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1- ΒΑΣΙΚΑ ΜΕΓΕΘΗ-ΣΩΜΑΤΙΔΙΑ - Τι πρέπει να γνωρίζουμε 1. Βασικά μεγέθη και μονάδες αυτών που θα χρησιμοποιηθούν

Διαβάστε περισσότερα

Xημεία β γυμνασίου. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής

Xημεία β γυμνασίου. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής Xημεία β γυμνασίου Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής 1. Ένα υγρό βρέθηκε με τη βοήθεια του ζυγού ότι έχει μάζα 22g και με τη βοήθεια ογκομετρικού κυλίνδρου ότι έχει όγκο 20 ml. Η πυκνότητά του είναι: α. 1,1

Διαβάστε περισσότερα

Οξείδωση της αιθανόλης

Οξείδωση της αιθανόλης 1 Εργαστηριακή Διδασκαλία των Φυσικών εργασιών στα Γενικά Λύκεια Περίοδος 2006 2007 Χημεία Γενικής Παιδείας Β Λυκείου Ενδεικτική προσέγγιση της εργαστηριακή δραστηριότητας : Οξείδωση της αιθανόλης Από

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ ΞΙΔΙΟΥ ΣΕ ΟΞΙΚΟ ΟΞΥ ΜΕ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΣΥΓΧΡΟΝΙΚΗΣ ΛΗΨΗΣ ΚΑΙ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗΣ MultiLog

ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ ΞΙΔΙΟΥ ΣΕ ΟΞΙΚΟ ΟΞΥ ΜΕ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΣΥΓΧΡΟΝΙΚΗΣ ΛΗΨΗΣ ΚΑΙ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗΣ MultiLog ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ ΞΙΔΙΟΥ ΣΕ ΟΞΙΚΟ ΟΞΥ ΜΕ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΣΥΓΧΡΟΝΙΚΗΣ ΛΗΨΗΣ ΚΑΙ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗΣ MultiLog Αντωνίου Κωνσταντίνος ΠΕ04-02 (χημικός) ΓΕ.Λ Ζωσιμαίας Σχολής Ιωαννίνων. Το

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ηµεροµηνία: Τετάρτη 23 Απριλίου 2014 ιάρκεια Εξέτασης: 2 ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ηµεροµηνία: Τετάρτη 23 Απριλίου 2014 ιάρκεια Εξέτασης: 2 ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΤΑΞΗ: ΜΑΘΗΜΑ: Α ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΜΑ Α Ηµεροµηνία: Τετάρτη 23 Απριλίου 2014 ιάρκεια Εξέτασης: 2 ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό κάθε µίας από τις ερωτήσεις A1 έως A4 και δίπλα

Διαβάστε περισσότερα

ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015

ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΡΧ. ΜΑΚΑΡΙΟΥ Γ - ΠΛΑΤΥ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2014-2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ (ΒΙΟΛΟΓΙΑ) ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 12/6/2015 ΒΑΘΜΟΣ ΒΑΘΜΟΣ:... ΤΑΞΗ: Γ Αριθμητικά.. ΧΡΟΝΟΣ: 2 ώρες

Διαβάστε περισσότερα

(είναι οι αντιδράσεις στις οποίες δεν μεταβάλλεται ο αριθμός οξείδωσης σε κανένα από τα στοιχεία που συμμετέχουν)

(είναι οι αντιδράσεις στις οποίες δεν μεταβάλλεται ο αριθμός οξείδωσης σε κανένα από τα στοιχεία που συμμετέχουν) Κατηγορίες Χημικών Αντιδράσεων Μεταθετικές Αντιδράσεις (είναι οι αντιδράσεις στις οποίες δεν μεταβάλλεται ο αριθμός οξείδωσης σε κανένα από τα στοιχεία που συμμετέχουν) l Αντιδράσεις εξουδετέρωσης Χαρακτηρίζονται

Διαβάστε περισσότερα

Σκληρότητα νερού. Μόνιμη και παροδική σκληρότητα

Σκληρότητα νερού. Μόνιμη και παροδική σκληρότητα Σκληρότητα νερού Μόνιμη και παροδική σκληρότητα Τι περιέχει το νερό της βροχής; Ποιο είναι συνήθως το ph του βρόχινου νερού; Γιατί; Τι περιέχει το νερό του εδάφους; Na +, K +, Ca 2+, Mg 2+, Cl, SO 4 2,

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλήνιος Μαθητικός ιαγωνισμός για την επιλογή ομάδων μαθητών που θα συμμετάσχουν στην 9 η Ευρωπαϊκή Ολυμπιάδα Επιστημών - EUSO 2011

Πανελλήνιος Μαθητικός ιαγωνισμός για την επιλογή ομάδων μαθητών που θα συμμετάσχουν στην 9 η Ευρωπαϊκή Ολυμπιάδα Επιστημών - EUSO 2011 σελ. 1 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΝΩΣΗ ΥΠΕΥΘΥΝΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΩΝ ΚΕΝΤΡΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ - «ΠΑΝΕΚΦE» Αθήνα, email: panekfe@yahoo.gr www.ekfe.gr Πανελλήνιος Μαθητικός ιαγωνισμός για την επιλογή ομάδων μαθητών που θα συμμετάσχουν

Διαβάστε περισσότερα

Κοινές ιδιότητες των υδατικών διαλυμάτων των οξέων. Μερικές χαρακτηριστικές περιπτώσεις που η όξινη (ξινή) γεύση των οξέων γίνεται αντιληπτή.

Κοινές ιδιότητες των υδατικών διαλυμάτων των οξέων. Μερικές χαρακτηριστικές περιπτώσεις που η όξινη (ξινή) γεύση των οξέων γίνεται αντιληπτή. 1.1 Ιδιότητες των οξέων Κοινές ιδιότητες των υδατικών διαλυμάτων των οξέων. 1. Τα διαλύματα των οξέων έχουν όξινη γεύση. Μερικές χαρακτηριστικές περιπτώσεις που η όξινη (ξινή) γεύση των οξέων γίνεται αντιληπτή.

Διαβάστε περισσότερα

Μg + 2 HCL MgCl 2 +H 2

Μg + 2 HCL MgCl 2 +H 2 Εργαστηριακή άσκηση 3: Επεξήγηση πειραμάτων: αντίδραση/παρατήρηση: Μέταλλο + νερό Υδροξείδιο του μετάλλου + υδρογόνο Νa + H 2 0 NaOH + ½ H 2 To Na (Νάτριο) είναι αργυρόχρωμο μέταλλο, μαλακό, κόβεται με

Διαβάστε περισσότερα

ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΡΑΛΙΜΝΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΙΟΥ-ΙΟΥΝΙΟΥ 2013

ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΡΑΛΙΜΝΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΙΟΥ-ΙΟΥΝΙΟΥ 2013 ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΡΑΛΙΜΝΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2012-2013 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΙΟΥ-ΙΟΥΝΙΟΥ 2013 ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 21/05/2013 ΤΑΞΗ: Α ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΕΞΕΤΑΣΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ-ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ: 2 ώρες ΩΡΑ: 10:45 12:45

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΧΗΜΕΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ. ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ph ΔΙΑΛΥΜΑΤΟΣ ΜΕ ΤΗ ΒΟΗΘΕΙΑ ΔΕΙΚΤΩΝ Ή ΠΕΧΑΜΕΤΡΙΚΟΥ ΧΑΡΤΙΟΥ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΧΗΜΕΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ. ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ph ΔΙΑΛΥΜΑΤΟΣ ΜΕ ΤΗ ΒΟΗΘΕΙΑ ΔΕΙΚΤΩΝ Ή ΠΕΧΑΜΕΤΡΙΚΟΥ ΧΑΡΤΙΟΥ ΜΙΝΟΠΕΤΡΟΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΦΥΣΙΚΟΣ - Ρ/Η ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΣΕΦΕ 2 ου ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡΑΜΑΤΟΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΧΗΜΕΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ph ΔΙΑΛΥΜΑΤΟΣ ΜΕ ΤΗ ΒΟΗΘΕΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

... Κατά τη διάλυση του υδροξειδίου του νατρίου στο νερό σχηματίζονται ιόντα σύμφωνα με το σχήμα της αντίδρασης :

... Κατά τη διάλυση του υδροξειδίου του νατρίου στο νερό σχηματίζονται ιόντα σύμφωνα με το σχήμα της αντίδρασης : Διαγώνισμα στο μάθημα της Χημείας της Γ / Γυμνασίου Οξέα Βάσεις Εξουδετέρωση 1.1 Να κυκλώσετε από τους παρακάτω τύπους τα οξέα και στη συνέχεια να τα ονομάσετε: HNO 3 NH 3 HCl Ca(OH) 2 BaCl 2 H 2 O KOH...

Διαβάστε περισσότερα

9. Προσδιορισμός της σταθεράς του γινομένου διαλυτότητας του ιωδικού ασβεστίου, Ca(IO 3 ) 2

9. Προσδιορισμός της σταθεράς του γινομένου διαλυτότητας του ιωδικού ασβεστίου, Ca(IO 3 ) 2 9. Προσδιορισμός της σταθεράς του γινομένου διαλυτότητας του ιωδικού ασβεστίου, Ca(IO 3 ) 2 Σκοπός Σκοπός αυτής της εργαστηριακής άσκησης είναι να μάθουμε να προσδιορίζουμε τη γραμμομοριακή διαλυτότητα

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Ιωάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός. Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου

Δρ. Ιωάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός. Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου 1. Το ιόν του νατρίου, 11Νa +, προκύπτει όταν το άτομο του Na προσλαμβάνει ένα ηλεκτρόνιο. Λ, όταν αποβάλλει ένα ηλεκτρόνιο 2. Σε 2 mol NH3

Διαβάστε περισσότερα

Ογκομετρήσεις Εξουδετέρωσης

Ογκομετρήσεις Εξουδετέρωσης Άσκηση 5η Ογκομετρήσεις Εξουδετέρωσης Εργαστήριο Χημείας Τμήμα ΔΕΑΠΤ Πανεπιστήμιο Πατρών Ποσοτική Ανάλυση Αναλυτική Χημεία Ποιοτική Ανάλυση Ποσοτική Ανάλυση Ογκομετρική ανάλυση Ποσοτικός προσδιορισμός

Διαβάστε περισσότερα